\id MAT Cakchiquel de Santa Maria de Jesus NT [cki] (Colombia) -2010 bd. 
\h SAN MATEO
\toc1 Ri rucaslien ri Jesucristo ri xutzibaj can San Mateo
\toc2 Mateo (Mt.)
\mt Ri rucaslien ri Jesucristo ri xutzibaj can San Mateo
\ip Ri xtziban va evangelio va, ja ri apóstol Mateo, jun israelita aj-Galilea. Chupan ri capítulo 9 versículo 9, nikil ri biaj Mateo. Jaja mismo ri xtziban va evangelio va. Jaja jun maloy-impuestos y rumare itziel nitziet cuma ri ruvanakil. Ri Mateo xuya can ri rusamaj chi nia chirij ri Jesús (Mateo~9:9-13). Chupan ri evangelio ri quitziban ri Marcos y ri Lucas, niex Leví cha. Ri Mateo nutzibaj chica ri ruvanakil ri israelitas y nucut chi ri Jesús ja ri Mesías ri quiy yan juna ayoien; ri Cristo ri ben can cuma ri profetas chupan ri Antiguo Testamento. Chi nucut chi ri Jesús ja ri Mesías, nucut chi ri xuon ri Jesús chupan ri rucaslien y ri rusamaj xuon cumplir ri tziban can chupan ri Antiguo Testamento.
\io Ri capítulo 1:1–2:23 nuej i-chica ri ratet-rumama ri Jesús, y nuej je ri chica xabanataj antok ri Jesús xalax.
\io Ri capítulo 3:1–4:11 nuej antok ri Jesús xan bautizar y antok xan tentar ruma ri Satanás.
\io Ri capítulo 4:12–18:35 nuej antok ri Jesús xutzom rusamaj Galilea; xutzom rubanic chi ncarutijuoj ri vinak riquin ri ruchabal ri Dios; xaruon sanar ri ncayavaj y xaralasaj je itziel tak espíritus quiquin ri vinak, y antok xarucha ri i-doce (cabalajuj) ru-apóstoles.
\io Ri capítulo 19:1–20:34 nuej nojiel ri xaruon ri Jesús antok rutzamuon bay chi xbaka ri ruquisbal mul pa tanamet Jerusalén.
\io Y ri capítulo 21:1–28:20 nuej ri chica xaruon ri Jesús chupan ri ruquisbal semana ri rucaslien ri choch-ulief. Chupan ri semana re, ri Jesús xuej yan ri chica xcabanataj chupan ri ruquisbal tak kij richin ri roch-ulief y antok xtalka-ka ri ru-reino ri Dios (capítulo 24:1–25:46). Nikil antok xquimisas ri Jesús, antok xcasos-el chiquicajol ri quiminaki, antok xucut-ri chiquivach ri ru-discípulos, y antok xuej je chi nicatzin chi ncaquitijuoj ri vinak richin chi ncauoc je ru-discípulos.
\c 1
\s Ri quibe ri i-ratet-rumama can ri Jesucristo
\r (Lc. 3:23-38)
\p
\v 1 Chupan va libro va, tziban can ri quibe ri i-ratet-rumama can ri Jesucristo. Ri Jesucristo rumáma can ri rey David, y rumáma can je ri Abraham.
\p
\v 2 Ri Abraham rutata ri Isaac; ri Isaac rutata ri Jacob; ri Jacob rutata ri Judá y nicaj chic ruchak-runimal.
\v 3 Y ri Judá y ri Tamar quitie-quitata ri Fares y ri Zara; y ri Fares rutata ri Esrom; y ri Esrom rutata ri Aram.
\v 4 Y ri Aram rutata ri Aminadab; ri Aminadab rutata ri Naasón; y ri Naasón rutata ri Salmón.
\v 5 Y ri Salmón y ri Rahab, rutie-rutata ri Booz; ri Booz y ri Rut rutie-rutata ri Obed; y ri Obed rutata ri Isaí.
\v 6 Y ri Isaí rutata ri rey David; y ri rey David rutata ri Salomón. Ri Salomón ral ri Betsabé ri raxjayil ri Urías, y después xuoc raxjayil ri rey David.
\p
\v 7 Y ri Salomón rutata ri Roboam; ri Roboam rutata ri Abías; y ri Abías rutata ri Asa.
\v 8 Y ri Asa rutata ri Josafat; ri Josafat rutata ri Joram; y ri Joram rutata ri Uzías.
\v 9 Y ri Uzías rutata ri Jotam; ri Jotam rutata ri Acaz; y ri Acaz rutata ri Ezequías.
\v 10 Y ri Ezequías rutata ri Manasés; ri Manasés rutata ri Amón; y ri Amón rutata ri Josías.
\v 11 Y ri Josías xcujie jun ralcual ri xubinaj Jeconías y nicaj chic ralcual, chupan ri tiempo antok xatzam y xacuax ri israelitas chi xabacujie chupan ri Babilonia.\x + \xo 1:11 \xt 2R. 24:14-15; Jer. 27:20.\x*
\p
\v 12 Y antok ico chic chire Babilonia, ri Jeconías xcujie jun ralcual ri xubinaj Salatiel; y ri Salatiel rutata ri Zorobabel.
\v 13 Y ri Zorobabel rutata ri Abiud; ri Abiud rutata ri Eliaquim; y ri Eliaquim rutata ri Azor.
\v 14 Y ri Azor rutata ri Sadoc; ri Sadoc rutata ri Aquim; y ri Aquim rutata ri Eliud.
\v 15 Y ri Eliud rutata ri Eleazar; ri Eleazar rutata ri Matán; ri Matán rutata jun chic ri Jacob je rube.
\v 16 Y ri Jacob rutata ri José ri rachajil ri María. Y ri María xuoc rutie ri Jesús, ri Cristo.
\p
\v 17 Catorce generaciones xacujie; nitiquir-pa riquin ri Abraham hasta ca riquin ri rey David. Y catorce je generaciones xacujie; nitiquir-pa riquin ri rey David hasta ca chupan ri tiempo antok ri israelitas xacuax Babilonia. Y catorce je generaciones xacujie; nitiquir-pa riquin ri tiempo antok ri israelitas xacuax Babilonia, hasta ca riquin ri Cristo.
\s Antok xalax ri Jesucristo
\r (Lc. 2:1-7)
\p
\v 18 Antok xalax ri Jesucristo, quire xbanataj: Ri María ri xuoc rutie ri Jesucristo, jun xtan cutun chic ruma ri José chi niculie riquin.\x + \xo 1:18 \xt Lc. 1:27.\x* Pero antok ca maja tiquican-qui, ri José xunaiej chi ri María co chic encinta (embarazada). Ri María quire rubanun xa ruma xka-pa ri Espíritu Santo paro.
\v 19 Pero ri José ri ntuoc rachajil ri María, can jun ala choj; y mare man xrajo ta xralasaj rubixic ri María chiquivach ri vinak,\x + \xo 1:19 \xt Xa ta ri José xralasaj chi ri María co chic encinta (embarazada), ri María xquimisas ta cha abaj, ruma qui-ley ri israelitas quire nuej.\x* rumare chalakal nrajo nuya can.
\v 20 Y jare nuon pensar jaja, chi choj chalakal nuya can, antok co jun ángel richin ri Ajaf xucut-ri choch pa rachic, y xuej cha: José, at rumáma can ri rey David, man taxiij-avi chi ncaculie riquin ri María ri acutun chic chi ntuoc avaxjayil; ruma ja ri Espíritu Santo ri xka-pa paro, mare vacame co chic encinta (embarazada).
\v 21 Ri acual ri xtalax, jun chiti ala, y \sc JESUS\sc* ri rube ri xtaya;\x + \xo 1:21 \xt Lc. 1:31.\x* ruma jaja xcarucol ri vinak choch ri qui-pecados.\x + \xo 1:21 \xt Sal. 130:8.\x*
\p
\v 22 Nojiel re xbanataj chi nuon cumplir inchel ruen ri Ajaf Dios cha jun profeta ri xcujie ojier can tiempo. Y quire xuej:
\q
\v 23 Titzata chi co jun xtan xticujie encinta (embarazada).
\q Y can xtalax jun ral-ala, ri xtubinaj Emanuel.\x + \xo 1:23 \xt Is. 7:14.\x*
\m Ri biaj re nrajo nuej: Ri Dios co kiquin.
\p
\v 24 Antok xcastaj ri José, can xuon-na-ve ri xex cha ruma ri ángel richin ri Ajaf. Jaja can xucan-na-ve ri María chi xuoc raxjayil.
\v 25 Pero man xvar ta yan riquin, hasta ca xalax ri naay ral. Y antok ri José xuya rube ri acual, \sc JESUS\sc* rube xuon cha.\x + \xo 1:25 \xt Lc. 2:21.\x*
\c 2
\s Ri achia ri quiy catan chiquij ri estrellas (chumil) niquiya rukij ri Jesús
\p
\v 1 Ri Jesús xalax pa tanamet Belén, ri co chupan Judea. Antok xalax ri Jesús, ja ri Herodes ri rey, y jare antok nicaj achia ri quiy catan chiquij ri estrellas (chumil) xalka Jerusalén. Ri achia re, ca oriente i-patanak-ve,
\v 2 y xquicutuj ca: ¿Pache co-ve ri acual ri xalax, ri qui-rey ri israelitas? Ruma ojre ca oriente katzatuon-pa ri ru-estrella (ruchumil), y xojpa chi nalkaya rukij.
\p
\v 3 Antok ri rey Herodes xraxaj ri xquiej ri achia, xsach runoj. Y quire je xquian ri vinak aj-Jerusalén.
\v 4 Y ri rey Herodes xarumol quinojiel ri principales sacerdotes y ri achia escribas chiquicajol ri israelitas, y xucutuj chica pache nalax-ve ri Cristo.
\v 5 Ijeje xquiej cha ri rey: Ri Cristo nalax pa tanamet Belén vave Judea. Ruma ri profeta ri xcujie ojier can tiempo, quire rutziban can:
\q
\v 6 Y at Belén ri atco Judá,
\q man at col ta oc chiquicajol ri nimak tak tanamet chire Judá,
\q ruma aviquin atre xtitiel-el ri Jun ri xticutu ri bay,
\q y can xcaruchajij ri vinak aj-Israel ri nutanamit.\x + \xo 2:6 \xt Mi. 5:2.\x*
\m Quire xquiej cha ri rey Herodes.
\p
\v 7 Y antok ruyuon co ri rey Herodes, xarayuoj chalakal ri achia ri quiy catan chiquij ri estrellas (chumil), y xucutuj otz chica ri jampe xquitzat ri estrella (chumil).
\v 8 Y cajare xarutak-el pa tanamet Belén y xuej-el chica: Quixin ca y ticanuj ri acual, y antok xtivil, tiliej chuva, chi quire inre je niya rukij.
\p
\v 9 Y antok ri achia ri quiy catan chiquij ri estrellas (chumil) caxan chic ri tzij ri xuej ri rey Herodes chica, xaa. Y ri estrella (chumil) ri quitzatuon-pa ijeje ca oriente, banak chiquivach. Y antok xabaka, ri estrella (chumil) re xpiie paro ri lugar pache co-ve ri acual.
\v 10 Y ri achia ri quiy catan chiquij ri estrellas (chumil), antok xquitzat chi xpiie ri estrella (chumil), can altíra xaquicuot.
\v 11 Y antok xauoc pa jay, ja xquitzat ri acual y ri María ri rutie, y ja xaxuquie choch ri acual chi xquiya rukij. Y xaquijak ri pache quicuan-ve ri niquisipaj can cha y xquiya oro, incienso (puon) y mirra cha.
\v 12 Pero chica ri achia re, pa cachic xex chica chi man chic catzalaj riquin ri rey Herodes chi niquiej cha. Mare antok ijeje xatzalaj chupan ri qui-nación, jun-ve chic bay ri xquicuaj.
\s Antok xaquimisas ri xului alabo
\p
\v 13 Y después antok xaa ri achia ri quiy catan chiquij ri estrellas (chumil), jun ángel richin ri Ajaf xucut-ri choch ri José pa rachic. Y ri ángel re xuej cha: Capalaj, tavucuaj ri acual y ri rutie y quixnumaj ca chupan ri nación Egipto; quixcujie chire y inre xtinej chava jampe otz xquixtzalaj-pa. Ruma ri rey Herodes can xtucanuj ri acual chi nuquimisaj, xcha ri ángel cha ri José pa rachic.
\p
\v 14 Y ri José xcastaj, xucuaj ri acual y ri rutie. Can chupan ri mismo aka re xquitzom bay chi xaa ca Egipto.
\v 15 Y chire Egipto xacujie-ve y xatzalaj-pa Israel ca antok quiminak chic ri rey Herodes; chi quire nuon cumplir inchel ruen ri Ajaf Dios cha ri profeta ri xcujie ojier can tiempo. Ri tziban can nuej: Egipto co-ve ri Nucajuol antok xinvayuoj.\x + \xo 2:15 \xt Os. 11:1.\x* Quire ruen ri Dios.
\p
\v 16 Y antok ri rey Herodes xunaiej chi ri achia ri quiy catan chiquij ri estrellas (chumil) xa man xquian ta inchel ri ruen-el chica, jaja xyacataj altíra royoval y mare xuon mandar chi caquimisas quinojiel ri xului alabo ri caja xalax hasta caye quijuna ri ico chire pa tanamet Belén y ri ico pa tak lugar cierca ri tanamet. Ruma jaja ratan can ri tiempo quiquin ri achia ri quiy catan chiquij ri estrellas (chumil).
\v 17 Vave nuon cumplir inchel ri rutziban can ri profeta Jeremías:
\q
\v 18 Pa tanamet Ramá xcaxataj okiej.
\q Can co-ve bis. Co ca jun ri nujek okiej y nijilo.
\q Re ja ri Raquel ncarokiej ri ral.
\q Y man xrajo ta chi xan consolar ruma xacon ri ral.\x + \xo 2:18 \xt Jer. 31:15.\x*
\m Quire ri tziban can ruma ri Jeremías.
\p
\v 19 Y antok quiminak chic ri rey Herodes, ri ángel richin ri Ajaf xucut chic ri choch ri José pa rachic chire Egipto,
\v 20 y xuej cha: Capalaj, tavucuaj ri acual y ri rutie y quixtzalaj ca ri nación Israel. Ruma ri xcajo xquiquimisaj ri acual chila, ya xacon.
\p
\v 21 Y ri José can xuon-ve ri xex cha pa rachic ruma ri ángel. Xucam-pa ri acual y ri rutie, y xatzalaj-pa ri nación Israel.
\v 22 Pero jaja ruma xraxaj chi ri nibano gobernar Judea, ja ri Arquelao ri rucajuol ri rey Herodes, xuxiij-ri chi nia y nicujie-ka chire Judea. Pero cha ri José xex pa rachic chica nuon, y mare jaja Galilea xa-ve.
\v 23 Y xbaka ca pa tanamet rubinan Nazaret y chire xcujie-ve-ka,\x + \xo 2:23 \xt Lc. 2:39.\x* chi quire nuon cumplir inchel quitziban can ri profetas ri xacujie ojier can tiempo chi ri Jesús can niex-na-ve nazareno cha.
\c 3
\s Ri Juan el Bautista nutzijuoj ri ruchabal ri Dios
\r (Mr. 1:1-8; Lc. 3:1-9, 15-17; Jn. 1:19-28)
\p
\v 1 Chupan ri tiempo re, ri Juan el Bautista xutzom rutzijoxic ri ruchabal ri Dios chiquivach ri vinak, chupan jun lugar desierto ri co Judea.
\v 2 Y jaja nuej chica: Titzalaj-pa ivánima riquin ri Dios y tibana ri nrajo jaja, ruma xa cierca chic co-ve-pa ri ru-reino,\x + \xo 3:2 \xt Dn. 2:44; Mt. 4:17; Mr. 1:15.\x* nicha chica.
\p
\v 3 Can ja chirij ri Juan el Bautista xcho-ve can ri profeta Isaías. Quire ca nuej:
\q Co jun ache ri xticujie chupan jun lugar desierto, y jaja xturak ca ruchi chi xtuej chica ri vinak ri xcabaka riquin:
\q Tichojmij-apa rubiey ri Ajaf,
\q y can choj tibana cha.\x + \xo 3:3 \xt Is. 40:3.\x*
\m Quire ri rutziban can.
\p
\v 4 Ri rutziak ri Juan el Bautista banun cha ruve camello, y jutzit tzun rucusan chi ruximuon rupan.\x + \xo 3:4 \xt 2R. 1:8.\x* Y ri ruti, ja ri sac y ri cab ri niril pa tak kayis.
\v 5 Y ri vinak ri ncabaka riquin ri Juan el Bautista, can iquiy. Ico ri i-patanak Jerusalén, y ico ri i-patanak nicaj chic tanamet richin ri Judea, y ico je ri i-patanak cierca ri río Jordán,
\v 6 y jaja ncaruon bautizar chire chupan ri río Jordán. Y niquiej ca ri qui-pecados ri i-quibanun-pa.
\p
\v 7 Y antok jaja xutzat chi iquiy chiquivach ri achia fariseos y chiquivach ri achia saduceos je ncalka riquin ruma nicajo ncaan bautizar, xuej chica: ¡Ixre xa ix inchel cumatz!\x + \xo 3:7 \xt Mt. 12:34; 23:33.\x* ¿Chica xen chiva chi nquixcolotaj choch ri castigo ri xtutak-pa ri Dios ri chakavach-apa?
\v 8 Ixre nicatzin nticut chi can ketzij nitzalaj-pa ivánima riquin ri Dios y ntian ri nrajo jaja.
\v 9 Y man tian-ka pensar ixre chi ruma ix rumáma can ri Abraham,\x + \xo 3:9 \xt Jn. 8:33.\x* rumare nquixcolotaj, man quire ta. Inre niej chiva chi ri Dios nicovin ncaruon rumáma ri Abraham aún chica ri abaj ri ico vave.
\v 10 Ri castigo ri nuya ri Dios ya nipa. Jaja xtuon inchel nuon jun ache ri co chic ri icaj pa ruka chi ncarukasaj quinojiel ri chie ri man otz ta quivach niquiya, y xcaruya pa kak.\x + \xo 3:10 \xt Mt. 7:19.\x*
\v 11 Inre, ya ri nicusaj chi nquixan bautizar antok nitzalaj-pa ivánima riquin ri Dios y ntian ri nrajo jaja. Pero co Jun ri xtipa chuvij inre ri ni xa ta nucul chi inre nivalasaj-el y niya ri ruxajab chirakan, ruma jaja co nojiel poder riquin que chinoch inre, y jaja xquixruon bautizar riquin ri Espíritu Santo y riquin kak.
\v 12 Ri Jun ri xtipa co jun inchel horqueta pa ruka y xtujoskij ri ru-trigo pa ru-lugar. Y xtumol ri runak ri trigo y xtuyac. Y ri quin xtuya pa kak ri man nichup ta.
\s Antok xan bautizar ri Jesús
\r (Mr. 1:9-11; Lc. 3:21-22)
\p
\v 13 Y ri Jesús xalka riquin ri Juan chire chuchi ri río Jordán. Jaja ca Galilea alanak-pa chi nian bautizar ruma ri Juan el Bautista.
\v 14 Pero ri Juan man nrajo ta nuon bautizar ri Jesús, y mare xuej cha: Ja ta inre ri rucamun chi nquinaan bautizar, y vacame xa atre xatalka viquin chi ncanan-el bautizar, xcha ri Juan.
\p
\v 15 Pero ri Jesús xuej cha: Tabana, ruma ojre nicatzin nakaan nojiel ri nuej ri Dios. Cajare ri Juan xuon bautizar ri Jesús.
\p
\v 16 Y antok ri Jesús banun chic bautizar, xiel-pa pa ya. Y ri rocaj xjakataj y jaja xutzat-el chi ri Ru-Espíritu ri Dios nika-pa inchel jun paluomix; y choj xka-pa paro jaja.
\v 17 Y jare antok co Jun ri xcho-pa chicaj y xuej: Jare ri Nucajuol; altíra nivajo y niquicuot vánima riquin.\x + \xo 3:17 \xt Is. 42:1; Mt. 17:5; Mr. 9:7; Lc. 9:35.\x*
\c 4
\s Antok xan tentar ri Jesús
\r (Mr. 1:12-13; Lc. 4:1-13)
\p
\v 1 Entonces ri Jesús xucuax ruma ri Espíritu Santo chupan jun lugar desierto, chi nian tentar ruma ri diablo.\x + \xo 4:1 \xt He. 2:18; 4:15.\x*
\p
\v 2 Ri Jesús cuarenta kij y cuarenta aka xuon ayuno. Después re, xnem-pa rupan.
\v 3 Y jare antok xalka ri diablo riquin y xuej cha: Xa ketzij chi atre ri at Rucajuol ri Dios, tabana chica ri abaj la chi ncauoc simíta.
\p
\v 4 Pero ri Jesús xuej cha: Tziban can chupan ri ruchabal ri Dios, chi ri ache man joc ta ca riquin ri simíta nicasie, xa nicasie je riquin ri ruchabal ri Dios.\x + \xo 4:4 \xt Dt. 8:3.\x*
\p
\v 5 Y ri diablo xucuaj ri Jesús ca chupan ri santa tanamet Jerusalén, y ca paro ri más naj jatol chicaj richin ri templo xbaruya-ve-el.
\v 6 Y chire xuej cha ri Jesús: Xa ketzij chi atre ri at Rucajuol ri Dios, tacaka-ka-avi vave. Ruma chupan ri ruchabal ri Dios ri tziban can, nuej:
\q Ri Dios xcarutak-pa ri ru-ángeles aviquin,\x + \xo 4:6 \xt Sal. 91:11.\x*
\m y
\q xcatquiliiej pa quika,
\q chi quire man xtacajij ta avakan choch abaj.\x + \xo 4:6 \xt Sal. 91:12.\x*
\p
\v 7 Pero ri Jesús xuej cha ri diablo: Tziban can je chupan ri ruchabal ri Dios: Man taan tentar ri Avajaf Dios.\x + \xo 4:7 \xt Dt. 6:16.\x*
\p
\v 8 Y ri diablo xucuaj chic jun bay ri Jesús, y xbaruya paro jun juyu ri naj jatol chicaj, y xucut choch nojiel ri naciones richin ri roch-ulief y ri quibayomal.
\v 9 Y ri diablo xuej cha ri Jesús: Nojiel re niya chava, xa atre ncaxuquie chinoch chi naya nukij.
\p
\v 10 Pero ri Jesús xuej cha: Cain Satanás. Ruma ri tziban can chupan ri ruchabal ri Dios nuej: Xa ja ri Kajaf Dios takaya rukij, y kabana rusamaj jaja.\x + \xo 4:10 \xt Dt. 6:13.\x*
\p
\v 11 Y ri diablo xuya can ri Jesús. Y jare antok xalka ángeles riquin chi xquian servir.
\s Antok ri Jesús xutzom rusamaj
\r (Mr. 1:14-20; Lc. 4:14-15; 5:1-11; 6:17-19)
\p
\v 12 Y antok ri Jesús xraxaj chi ri Juan el Bautista co pa cárcel,\x + \xo 4:12 \xt Mt. 14:3; Mr. 6:17; Lc. 3:19-20.\x* xtzalaj chic Galilea,
\v 13 y xbaka pa tanamet Nazaret. Después xuya can y xa pa tanamet Capernaum\x + \xo 4:13 \xt Jn. 2:12.\x* y chire xcujie-ve. Ri tanamet re co chuchi jun mar y co chiquicajol ri caye lugar quibinan Zabulón y Neftalí.
\v 14 Ri Jesús xbaka chire, chi quire nuon cumplir inchel rutziban can ri profeta Isaías. Jaja rutziban can:
\q
\v 15 Ri vinak ri ico chupan ri caye lugar rubinan Zabulón y Neftalí,
\q ri ico chuchi ri jun mar, ri co-apa jucan ri río Jordán.
\q Ri Galilea ri pache ico-ve vinak ri man israelitas ta.
\q
\v 16 Ri vinak ri can kakun rubanun quicaslien, xquitzat jun nem Luz.
\q Ri can co chic ri rumuchuchil ri camic pa quive,
\q xaruon alumbrar ri Luz.\x + \xo 4:15-16 \xt Is. 9:1-2.\x*
\m Quire ri tziban can.
\p
\v 17 Y jare antok ri Jesús xutzom rutzijoxic ri ruchabal ri Dios y nuej chica ri vinak: Titzalaj-pa ivánima riquin ri Dios y tibana ri nrajo jaja, ruma xa cierca chic co-ve-pa ri ru-reino,\x + \xo 4:17 \xt Dn. 2:44; Mt. 3:2.\x* xcha ri Jesús chica.
\p
\v 18 Y jun kij antok ri Jesús banak chuchi ri mar Galilea, xarutzat icaye achia ri quichak-quinimal-qui; jun ja ri Simón ri niex je Pedro cha, y ri jun chic ja ri Andrés; ijeje i-tzamoy-car, mare niquiya-ka ri quiyal chupan ri ya.
\v 19 Y xcho-apa chica ri icaye achia re y xuej chica: Jo viquin, y xtincut chivach chel nquicanuj vinak chi nquinquinimaj.
\p
\v 20 Ri icaye achia re, ja xquiya can ri quiyal y xaa riquin ri Jesús.
\p
\v 21 Y ca juba cain, ri Jesús xarutzat chic icaye ri quichak-quinimal-qui je, ja ri Jacobo y ri Juan, ri i-rucajuol ri Zebedeo. Ijeje ico riquin ri quitata chupan ri barco, y niquicajuoj ri quiyal richin niquitzom car. Y ri Jesús xarayuoj chi ncaa riquin.
\v 22 Y ijeje ja xquiya can ri quitata y ri barco y ja xaa riquin ri Jesús.
\p
\v 23 Y ri Jesús nojiel tanamet richin ri Galilea xakax, ncarutijuoj ri vinak pa tak sinagogas, y nutzijuoj chica ri evangelio ri nicho chirij ri ru-reino ri Dios, y ncaruon je sanar iquiy vinak ri diferente roch yabil y kaxuon ntuoc chica.\x + \xo 4:23 \xt Mt. 9:35; Mr. 1:39.\x*
\v 24 Ri rutzijoxic ri Jesús xa nojiel tanamet richin ri Siria. Y xacamar-pa iquiy yavai choch, ri diferente roch yabil ntuoc chica. Ico ri altíra nikaxo ri qui-cuerpo. Ico ja ri itziel tak espíritus acunak quiquin. Ico i-chuj y ico je paralíticos. Y quinojiel xaruon sanar ri Jesús.
\v 25 Y chirij ri Jesús can iquiy vinak ri xaa ri aj-chire Galilea, ri xapa ri pa tak tanamet ri ico Decápolis, ri xapa Jerusalén, ri xapa Judea, y ri xapa jucan chic ruchi ri río Jordán.
\c 5
\s Ri Jesús nutzijuoj ri ruchabal ri Dios paro jun chiti juyu: Ico ri jaal ncaquicuot
\r (Lc. 6:20-23)
\p
\v 1 Y antok ri Jesús xarutzat chi iquiy vinak quimaluon-qui, jaja xjotie-el paro ri chiti juyu, y xtzuye-ka. Y ri ru-discípulos xquimol-qui riquin cierca.
\v 2 Y ri Jesús ncarutijuoj ri vinak, y nuej:
\p
\v 3 Can jaal caquicuot ri niquina chi puobra ri qui-espíritu choch ri Dios, ruma quichin ijeje ri reino ri co chicaj.
\p
\v 4 Can jaal caquicuot ri ntuok cánima choch ri Dios, ruma ri Dios xcaruon consolar.\x + \xo 5:4 \xt Is. 61:2.\x*
\p
\v 5 Can jaal caquicuot ri manak-oc quikalien niquina pa cánima, ruma xtuoc quichin ri roch-ulief como herencia.\x + \xo 5:5 \xt Sal. 37:11.\x*
\p
\v 6 Can jaal caquicuot ri ninem y nicat cánima chi niquicuaj jun utzulaj caslien choch ri Dios, ruma ri Dios xtuya nojiel chica chi ninuoj ri cánima.\x + \xo 5:6 \xt Is. 55:1-2.\x*
\p
\v 7 Can jaal caquicuot ri niquijoyovaj quivach nicaj chic vinak, ruma ri Dios xtujoyovaj je quivach ijeje.
\p
\v 8 Can jaal caquicuot ri sak cánima,\x + \xo 5:8 \xt Sal. 24:3-4.\x* ruma ijeje xtiquitzat roch ri Dios.
\p
\v 9 Can jaal caquicuot ri niquian chi niquis ri ayoval, ruma xtiex chica chi i-ralcual ri Dios.
\p
\v 10 Can jaal caquicuot ri quicuan jun choj caslien y rumare niquikasaj sufrimiento\x + \xo 5:10 \xt 1P. 3:14.\x* pa quika nicaj chic; ruma quichin ijeje ri reino ri co chicaj.
\p
\v 11 Can jaal quixquicuot ixre ri itziel nquixtziet y niex nojiel clase chi tzij chiva, y nitzak tzij chivij vuma inre.\x + \xo 5:11 \xt 1P. 4:14.\x*
\v 12 Quixtzen y quixquicuot, ruma nem ri rucaxiel ri xtiyox chiva chicaj. Ruma inchel ri sufrimiento ri ntikasaj ixre vacame, quire je xquikasaj ri profetas ri xacujie ojier can tiempo.\x + \xo 5:12 \xt 2Cr. 36:16; Hch. 7:52.\x*
\s Ri atzan, can nicatzin chica ri vinak choch-ulief
\p
\v 13 Ixre ix inchel atzan chiquivach ri vinak ri ico choch-ulief. Pero xa ri atzan niquis-el ri rutzayal, ¿chica ta ca niyon chic rusavuor? Xa man jun chic nicatzin, xa nicak-el chi niquixak can ri vinak.\x + \xo 5:13 \xt Mr. 9:50; Lc. 14:34-35.\x*
\s Ri luz ri co ri choch-ulief
\p
\v 14 Ixre ix inchel ri luz chiquivach ri vinak ri ico choch-ulief y jaal nquixkalajin, inchel nikalajin-pa jun tanamet ri co paro jun juyu y manak chel nravaj-ri.
\v 15 Antok nitzij jun lámpara, man niyox ta chuxie jun cajuon; antok nitzij jun lámpara, chicaj niyox-ve chi nuya sakil pa quive quinojiel ri ico pa jay.\x + \xo 5:15 \xt Mr. 4:21; Lc. 8:16; 11:33.\x*
\v 16 Quire tibana ixre je chiquivach ri vinak; can tiya sakil inchel jun luz chi quire antok ri vinak niquitzat chi ixre otz ntian, can xtiquiya rukij ri Itata ri co chicaj.\x + \xo 5:16 \xt 1P. 2:12.\x*
\s Ri Jesús nuej chirij ri ley
\p
\v 17 Man tian pensar chi inre xipa chi nian man jun rakalien cha ri ley richin ri Moisés, y nian je quire cha ri tziban can cuma ri profetas ri xacujie ojier can tiempo; man ruma ta re xipa. Inre xipa chi nian cumplir.
\v 18 Can ketzij niej chiva chi nojiel ri tziban chupan ri ley, can xcabanataj-na-ve. Ri roch-ulief y ri rocaj can xcaquis. Pero ri tziban can chupan ri ley, man jun letra choj xtakax, xa xtuon cumplir nojiel.\x + \xo 5:18 \xt Lc. 16:17.\x*
\v 19 Xa chica-na vinak ri man nrajo ta nuon ri nuej chupan ri ley, mesque jun tzij ri man can ta rakalien, y can quire mismo nucut chiquivach nicaj chic vinak chi man tiquian ri nuej ri tzij re, ri nibano quire xtian chuten cha chupan ri reino ri co chicaj. Pero ri nibano nojiel ri nuej chupan ri ley y quire mismo nucut chiquivach nicaj chic vinak, chi tiquibana ri nuej ri ley, can xtian nem cha chupan ri reino ri co chicaj.
\v 20 Y mare ixre nicatzin chi más ta choj ri icaslien choch ri quicaslien ri achia escribas y ri achia fariseos. Ruma xa man quire ta ri icaslien, man xquixuoc ta chupan ri reino ri co chicaj.
\s Ri Jesús nuej chi man otz ta ri ayoval
\r (Lc. 12:57-59)
\p
\v 21 Ixre ivaxan jaal ri xex chica ri vinak ri xacujie ojier can tiempo: Man caquimisan;\x + \xo 5:21 \xt Ex. 20:13; Dt. 5:17.\x* y chica-na ri nuquimisaj jun, can tian juzgar.
\v 22 Pero inre niej: Chica-na ri nipa royoval chirij jun chic vinak, can nuon ruchoj, y can tian juzgar. Y chica-na je ri nuej cha jun chic: Nacanic, can tucuax chiquivach ri autoridades richin ri tanamet chi tian juzgar. Y chica-na ri nuej cha jun vinak: Tacatic, can nia chupan ri infierno, ri kak ri man nichup ta.
\p
\v 23 Mare, vi xa atre atco chic apa choch ri altar richin naya can ri av-ofrenda cha ri Dios y ja nalka pan ave chi atre co jun kax itziel abanun cha jun chic;
\v 24 taya can ri av-ofrenda choch ri altar y cain riquin ri jun re, y tabana ri paz riquin chi quire manak ayoval chiicajol. Cajare catzalaj chic pa y taya cha ri Dios ri av-ofrenda.
\p
\v 25 Cacujie de acuerdo riquin ri nibano acusar avichin, otz xa ca ja at-banak pa bay. Ruma xa man naan ta quire, ri nibano acusar avichin xcarujach pa ruka ri juez, y ri juez xcarujach-el pa ruka ri ache ri nichajin ri cárcel chi ncarutzapij pa cárcel.
\v 26 Y can ketzij niej, chi man ncatiel ta pa pa cárcel, hasta ca xtatzoliej ri último centavo ri choj cha abanun-ve acas.
\s Ri Jesús nuej chi jun culan man tucuaj-ri riquin jun chic
\p
\v 27 Ixre ivaxan jaal ri xex ojier can: Ri at-culan, man tavucuaj-avi riquin jun chic.\x + \xo 5:27 \xt Ex. 20:14; Dt. 5:18.\x*
\v 28 Pero inre niej: Xa co jun ache nutzat jun ixok y nurayij roch pa ránima; ya xuon pecado riquin ri ixok re.
\p
\v 29 Mare, xa ri anakavach derecha nibano chava chi ncatzak, más otz tavalasaj-el y tacaka-el. Ruma más otz manak jun anakavach que nia nojiel ri a-cuerpo chupan ri infierno.\x + \xo 5:29 \xt Mt. 18:9; Mr. 9:47.\x*
\v 30 Y xa ri aka derecha nibano chava chi ncatzak, más otz takupij-el y tacaka-el. Ruma más otz manak jun aka que nia nojiel ri a-cuerpo chupan ri infierno.\x + \xo 5:30 \xt Mt. 18:8; Mr. 9:43.\x*
\s Ri Jesús nuej chi ri i-culan man otz ta chi niquijach-qui
\p
\v 31 Y xex je ojier can: Ri ache ri man nrajo ta chic ri raxjayil y nujach-ri riquin, tubana jun carta ri pache nuej-ve chi nujach-ri riquin, y tuya-el cha ri raxjayil.\x + \xo 5:31 \xt Dt. 24:1; Mt. 19:7; Mr. 10:4.\x*
\v 32 Pero inre niej: Ri ache ri nujach-ri riquin ri raxjayil, pero man ruma ta ri ixok rucuan-ri riquin jun chic ache; ri ache re nuon chi ri raxjayil nuon pecado choch ri Dios xa nia riquin jun chic ache, y ri ache ri niculie riquin ri ixok ri jachuon-el, can nuon je pecado choch ri Dios.\x + \xo 5:32 \xt Mt. 19:9; Mr. 10:11-12; Lc. 16:18; 1Co. 7:10-11.\x*
\s Ri Jesús nuej chi man tian jurar
\p
\v 33 Ixre jaal ivaxan je ri xex chica ri vinak ri xacujie ojier can tiempo; chi man tiquicax quitzij,\x + \xo 5:33 \xt Lv. 19:12.\x* xa can tiquibana cumplir ri xquiej, ruma choch ri Ajaf Dios xquian-ve jurar.\x + \xo 5:33 \xt Nm. 30:2; Dt. 23:21.\x*
\v 34 Pero inre niej chiva: Man jun bay tian jurar;\x + \xo 5:34 \xt Stg. 5:12.\x* ni por ri rocaj, ruma chire co-ve ri ru-trono ri Dios;\x + \xo 5:34 \xt Is. 66:1; Mt. 23:22.\x*
\v 35 ni por ri roch-ulief, ruma chire nuya-ve ri rakan ri Dios;\x + \xo 5:35 \xt Is. 66:1.\x* ni por ri tanamet Jerusalén, ruma ri tanamet re richin ri Namalaj Rey;\x + \xo 5:35 \xt Sal. 48:2.\x*
\v 36 ni por ri ijaluon tian jurar; ruma ixre man nquixtiquir ta ntian sak o xak cha jun ive.
\v 37 Mare nojiel ri ntiej, xa tiej sí o tiej ni; ruma xa ntian jurar, man otz ta, ruma xa riquin ri itziel nipa-ve.
\s Quiivajo ri iv-enemigos
\r (Lc. 6:27-36)
\p
\v 38 Ivaxan jaal ri xex ojier can, chi ri nalasan-el jun nakaroch jun chic vinak, quire je mismo tian cha jaja. Y ri nalasan-el jun roray jun chic vinak, can quire je mismo tian cha.\x + \xo 5:38 \xt Ex. 21:24; Lv. 24:20; Dt. 19:21.\x*
\v 39 Pero inre niej chiva: Man tian rucaxiel cha ri nibano itziel chiva. Xa co jun nuya jutzaj ka cha ri akotz derecha, xa taya chic apa ri jun chic lado choch.
\v 40 Y xa co jun ri ncarucuaj pa juzgado ruma nrajo numaj-el jun atziak, can taya cha chi nucuaj, y can taya je cha ri a-capa ri akun.
\v 41 Y xa co jun ri ncaruon obligar chi navucuaj ri rakan jun kilómetro, xa can tavucuaj ri akan jun chic kilómetro más.
\v 42 Y xa co jun co nucutuj chava, taya cha ri nrajo. Y xa co jun nucutuj jun kax pa kajic chava, can taya-el cha.
\p
\v 43 Ivaxan jaal ri xex ojier can. Ri tzij re nuej: Tavajo ri a-prójimo\x + \xo 5:43 \xt Lv. 19:18.\x* y tatzata itziel ri itziel ncarutzat.
\v 44 Pero inre niej chiva: Quiivajo ri iv-enemigos; ticutuj cha ri Dios chi carubana bendecir ri vinak ri nquixquian maldecir; tibana otz chica ri itziel nquixquitzat; y tibana orar pa qui-cuenta ri ncayakuon ivichin y ri ncabano perseguir ivichin,
\v 45 richin quire nikalajin chi ixre ix ralcual ri Itata ri co chicaj. Ruma jaja can otz quiquin quinojiel. Nuon chi ntiel-pa ri kij pa quive ri otz quicaslien y pa quive ri itziel quicaslien, y nuya-pa je ri job pa quive ri choj quicaslien, y pa quive ri man choj ta quicaslien.
\v 46 Ruma xa ja ri ncajon ivichin, xa jare nquivajo, ¿co came rucaxiel xtiyox chiva? ¿Man quire ta came niquian ri maloy-impuestos?
\v 47 Y xa joc quiquin ri iv-hermanos jaal ntian saludar-ivi, ¿chica otz nitziet iviquin? ¿Man quire ta came niquian ri man catan ta roch ri Dios?
\v 48 Ixre can choj tibana riquin nojiel ri ntian,\x + \xo 5:48 \xt Dt. 18:13.\x* inchel ri Itata ri co chicaj; jaja can choj riquin nojiel ri nuon.
\c 6
\s Ri Jesús nuej chi antok ntito jun, man titzijuoj
\p
\v 1 Can tibana cuenta-ivi jaal, man tian chiquivach ri vinak chi ntito jun, joc chi nquixquitzat chi ixre can ntian ri nrajo ri Dios.\x + \xo 6:1 \xt Mt. 23:5.\x* Y xa quire xtian, ri Itata ri co chicaj can man jun rucaxiel xtuya chiva rumare.
\p
\v 2 Antok ixre ntito jun puobra, man tixupuj jun trompeta chi quire quinojiel vinak nicaxaj, inchel niquian ri caye quipalaj. Ijeje quire niquian pa tak sinagogas y pa tak bay, ruma nicajo chi niex chica chi otz niquian. Can ketzij niej chiva chi ri ncabano quire, ya xyox rucaxiel chica nojiel ri xquian, ruma xyox quikij cuma ri vinak.
\v 3 Y antok ixre ntiya limosna, man tian chiquivach ri vinak,
\v 4 chi quire ri ntiya man jun chic ninaien. Pero ri Itata ri co chicaj can nutzat ri otz ri ntian pan aval, rumare can xtuya rucaxiel chiva. Y can chiquivach ri vinak xtuon quire.
\s Ri Jesús nucut chica modo nian orar
\r (Lc. 11:2-4)
\p
\v 5 Antok ntian orar, man tian inchel niquian ri vinak ri caye quipalaj. Ruma ijeje altíra nika chiquivach ncapiie pa tak sinagogas, y pa tak xiquína antok niquian orar, chi ncatziet cuma ri vinak.\x + \xo 6:5 \xt Lc. 18:10-14.\x* Can ketzij niej chiva, chi ri ncabano quire, ya xyox rucaxiel chica nojiel ri xquian, ruma xyox quikij cuma ri vinak.
\v 6 Pero antok atre naan orar, catuoc pan a-cuarto y tatzapij ruchi ri a-cuarto y tabana orar cha ri Atata ri co chicaj; y jaja nutzat ri naan pan aval, y xtuya rucaxiel chava, y can chiquivach ri vinak xtuon quire.
\p
\v 7 Y antok ixre ntian orar, man tian repetir quiy mul ri mismo tzij, inchel niquian ri vinak ri man catan ta roch ri Dios. Ruma ijeje niquian pensar chi ri Dios ncaraxaj ruma niquian repetir quiy tzij chupan ri qui-oraciones.
\v 8 Antok ntian orar, man tian inchel niquian ri vinak ri man catan ta roch ri Dios. Ruma ri Itata ri co chicaj can ratan chic ri chica nicatzin chiva, antok ca maja ticutuj cha.
\v 9 Antok ixre xtian orar, tiej cava: Katata Dios ri atco chila chicaj, quinojiel ta ri vinak xtiquiya akij y nem xtiquian cha ri santo abe.
\v 10 Y talka ca ri kij antok atre ri xcabano reinar. Y ja ta ri navajo atre, ja ta re ri tibanataj vave ri choch-ulief, inchel niquian ri ico aviquin chicaj.
\v 11 Y taya ca ri ka-simíta ri nicatzin chika kij-kij.
\v 12 Y tabana perdonar ri ka-pecados ri nakaan chavach, inchel ncakaan perdonar ojre ri niquian itziel chika.
\v 13 Y man taya lugar chi ri itziel nuon chika chi nkutzak. Can kojacalo choch, ruma atre ri atco pa kave, co a-poder, y co akij\x + \xo 6:13 \xt 1Cr. 29:11.\x* richin nojiel tiempo. Amén.
\p
\v 14 Xa ixre ntian perdonar ri vinak ri niquian itziel chiva, ri Itata ri co chicaj nquixruon je perdonar.
\v 15 Y xa man ntian ta perdonar ri vinak ri itziel niquian chiva, ri Itata ri co chicaj man xquixruon ta je perdonar.\x + \xo 6:14-15 \xt Mr. 11:25-26.\x*
\s Ri Jesús nucut chirij ri ayuno
\p
\v 16 Antok ixre ntian ayuno, man tian inchel niquian ri caye quipalaj; ruma ijeje niquicut-qui chi can ncabisuon, xa ruma nicajo chi ncatziet chi niquian ayuno. Can ketzij niej chiva, chi ri ncabano quire, ya xyox rucaxiel chica nojiel ri xquian, ruma xyox quikij cuma ri vinak.
\v 17 Pero antok ixre ntian ayuno, man ticut-ivi chi jare ntian, xa can tichaja otz ri ipalaj, y tiya ba akuon chirij ri ive y jaal tijica;
\v 18 chi quire, man kalaj ta chiquivach ri vinak chi ntian ayuno. Y ri Itata ri co chicaj can nutzat ri ntian pan aval, jaja can xtuya chiva ri rucaxiel, y can chiquivach ri vinak xtuon quire.
\s Ri bayomal richin ri chicaj
\r (Lc. 12:32-34)
\p
\v 19 Man tian bayomal vave choch-ulief, ruma nichocoper y nipuser-ka,\x + \xo 6:19 \xt Stg. 5:2-3.\x* y ico je alakoma ri niquilakaj-el.
\v 20 Sino tibana ibayomal chicaj, chire man nichocoper ta y man nipuser ta je, y man jun je alakoma ncalakan-el y ncalasan-el.
\v 21 Ruma pache co-ve ri ibayomal, chire nicujie-ve je ri ivánima.
\s Ri lámpara richin ri cuerpo
\r (Lc. 11:33-36)
\p
\v 22 Ri anakavach jare ri lámpara richin ri a-cuerpo. Y xa ri anakavach otz, nojiel ri a-cuerpo co pa sakil.
\v 23 Pero xa ri anakavach man otz ta, nojiel ri a-cuerpo co pa kakun. Rumare, xa ri sakil ri ruyon ri Dios pan ivánima xa xticaxtaj, can xtikalajin-pa chi atco pa kakun.
\s Ri banak ránima chirij ri bayomal man nitiquir ta nuon ri nrajo ri Dios
\r (Lc. 16:13)
\p
\v 24 Man jun nicovin nuon servir icaye rajaf, ruma xa nrajo ri jun rajaf, itziel nutzat ri jun chic. Y xa nunimaj rutzij ri jun, man nitiquir ta nuon quire riquin ri jun chic. Quire je, manak chel chi jun nuon ri nrajo ri Dios ri xa banak ránima chirij ri bayomal.
\s Man otz ta chi jun nuchujirisaj-ri chirij ri kaxpe
\r (Lc. 12:22-31)
\p
\v 25 Rumare inre niej chiva: Man tichujirisaj-ivi ruma ri chica nicatzin chiva kij-kij, chica ntitej o chica ntikun, ni por ri i-cuerpo chi chica itziak ri nticusaj. ¿Man ja ta came ri icaslien más rakalien choch ri ntitej y ri i-cuerpo más rakalien choch ri itziak?
\v 26 Quiitzata ri chicop ri co quixic; man ncatico ta, y manak niquian cosechar, ni manak je quicujay chi niquiyac. Pero ijeje ncava, ruma ja ri Itata ri co chicaj ncatzuku. ¿Man ivakalien ta came ixre más que chiquivach ijeje?
\v 27 ¿Co came jun chivach ixre ri nitiquir nuon chi niquiy ta chic nicaj vara ri rakan, mesque nuchujirisaj-ri chi nuon?
\p
\v 28 ¿Y karruma ixre ntichujirisaj-ivi ruma ri itziak? Quiitzata ri cotzej lirio ri ico pa kayis, antok ncaquiy: Ijeje man ncasamaj ta, ni man ncacamuon ta chi niquian quitziak jaal.
\v 29 Pero niej ca chiva, chi ri rey Salomón ri xcujie ojier can, mesque altíra rubayomal y ruyuon jaal tak tziak ri xucusaj,\x + \xo 6:29 \xt 1R. 10:4-7; 2Cr. 9:3-6.\x* pero man jun bay xucusaj ta jun rutziak inchel nitziet jun lirio.
\v 30 Mesque ri kayis man nilayuj ta, ruma jun kij jaal ranun, y jun chic kij nichakej-ka y nicak pa kak, pero ri Dios can nuvak jaal. Y xa ri Dios can nuvak jaal, ¿man came nuya ta nojiel chiva ixre mesque man can ta icukuban icux riquin?
\v 31 Mare man tichujirisaj-ivi ntiej: ¿Chica nakatej, o chica nakakun, o chica katziak nakacusaj?
\v 32 Ruma ri vinak ri man catan ta roch ri Dios niquicanuj nojiel re. Pero ri Itata ri co chicaj can ratan chic ri chica nicatzin chiva.
\v 33 Mare can ticanuj naay ri ru-reino ri Dios y titija ikij ntivucuaj jun choj caslien choch, y nojiel ri nicatzin chiva, xtuya chiva.
\v 34 Ixre man tichujirisaj-ka-ivi chi chica rucamun-pa ri chuak. Ruma ri chuak can co-ve chica rucamun-pa. Basta ri kij-kij can co sufrimientos niquicam-pa chika.
\c 7
\s Man quian juzgar ri vinak
\r (Lc. 6:37-38, 41-42)
\p
\v 1 Man quian juzgar ri vinak, chi quire man xtian ta quire chiva ixre.
\v 2 Ruma xa ixre nquian juzgar ri vinak, quire xtian chiva ixre. Can inchel ri ntian ixre chica ri vinak, quire xtian chiva ixre.\x + \xo 7:2 \xt Mr. 4:24.\x*
\v 3 ¿Y karruma ja ri quin ri co pa roch ri av-hermano ri natzat chanin, y man nana ta ka-avi chi atre xa jun chie kapal pan avach?
\v 4 ¿O karruma naej cha ri av-hermano: Taya chi nivalasaj-el ri quin ri kapal pan avach, y man nana ta chi atre xa jun chie kapal pan avach?
\v 5 ¡Atre xa caye apalaj! Tavalasaj-el naay ri chie pan avach atre, chi quire kalaj xcatzun y xcatiquir xtavalasaj-el ri quin ri co pa roch ri av-hermano.
\p
\v 6 Ri can richin ri Dios, man taya chica ri tze; y ri perlas, man taya chiquivach ri ak. Ruma ri tze y ri ak, mesque jun kax altíra rakalien, choj ncakax paro y co mul ncaa chirij ri niyon re chica y niquicux.
\s Antok jun nuon orar, ri Dios nraxaj
\r (Lc. 11:9-13; 6:31)
\p
\v 7 Ticutuj cha ri Dios ri nicatzin chiva y jaja xtuya-pa chiva. Ticanuj y xtivil ri ntivajo. Ticosca-apa ri ruchi-jay y xtijak chivach.
\v 8 Ruma xa jun nucutuj cha ri Dios, jaja xtuya-pa cha ri nucutuj. Xa jun nucanuj, can xtiril ri nucanuj. Y xa jun nucosca-apa ri ruchi-jay, can xtijak choch.
\p
\v 9 ¿Co came jun ache nuya jun abaj pa ruka ri ralcual, antok nucutuj jun simíta cha?
\v 10 ¿O nuya came jun cumatz pa ruka, antok xa jun car nucutuj cha?
\v 11 Mesque ixre itziel inoj, pero man jun bay ntiya jun itziel kax chica ri ivalcual. Ixre ja ri utzulaj tak kax ntiya chica. ¿Cuánto más ri Itata ri co chicaj nuya-pa utzulaj tak kax chica ri ncacutun cha? Y nojiel ri nuya-pa, can otz.
\p
\v 12 Inchel ri ntivajo ixre chi ri vinak niquian chiva, quire je tibana quiquin ijeje. Quire ri tziban can chupan ri ley ri xuya ri Dios cha ri Moisés. Quire je quien can ri profetas ri xacujie ojier can tiempo.
\s Ri puerta col-oc roch
\r (Lc. 13:24)
\p
\v 13 Quixuoc chupan ri puerta ri col-oc roch. Ruma nem roch ri puerta y ri bay ri nia richin ri camic, y can iquiy vinak ri ncauoc chire.
\v 14 Pero col-oc roch ri puerta y col-oc roch ri bay ri nia richin ri caslien, y man iquiy ta ri ncailo richin.
\s Jun chie ninaax riquin ri roch ri nuya
\r (Lc. 6:43-44)
\p
\v 15 Tibana cuenta-ivi chiquivach ri i-tzakoy-tzij ri ncalka iviquin y niquiej chi i-profetas. Ruma antok ncalka iviquin, can jaal quicaslien, inchel i-ovejas. Pero antok nibakalajin-pa ri itziel tak kax ri co pa cánima, xa inchel i-utif ruma altíra i-itziel.
\v 16 Can xtivatamaj quivach jaal riquin ri quicaslien. ¿Acaso ri quix kayis nuya uvas o víquix?
\v 17 Jun utzulaj chie nuya utzulaj tak roch, pero jun chie ri man otz ta, man otz ta roch ri nuya.
\v 18 Man jun utzulaj chie xtuya ta itziel tak roch, y man jun chie ri man otz ta, xtuya ta utzulaj tak roch.
\v 19 Y quinojiel chie ri man otz ta quivach niquiya, ncakasas y ncayox pa kak.\x + \xo 7:19 \xt Mt. 3:10; Lc. 3:9.\x*
\v 20 Mare, can xtivatamaj quivach jaal riquin ri quicaslien.\x + \xo 7:20 \xt Mt. 12:33.\x*
\s Iquiy ri man xcauoc ta pa ru-reino ri Dios
\r (Lc. 13:25-27)
\p
\v 21 Man quinojiel ta ri ncaen chuva: Ajaf, Ajaf, xcauoc chupan ri reino ri co chicaj. Ri xcauoc chire, xa ja ri niquian riquin nojiel cánima ri nrajo ri Nata Dios ri co chicaj.
\v 22 Y chupan ri kij antok inre xcanan juzgar ri vinak, iquiy ri xtiquiej chuva: Ajaf, Ajaf, ojre pan abe atre xkatzijuoj ri ruchabal ri Dios, pan abe atre xakalasaj-el itziel tak espíritus y pan abe atre xakaan quiy milagros, xcacha.
\v 23 Pero inre xtinej chica: Inre man vatan ta ivach. Quixiel-el viquin, ruma ixre joc itziel tak kax ri ntian.\x + \xo 7:23 \xt Sal. 6:8.\x*
\s Ri parábola (cambal-tzij) chirij ri caye cimientos
\r (Lc. 6:46-49)
\p
\v 24 Y chica-na vinak ri nraxaj ri nutzij y nuon ri niej inre, can junan riquin jun ache ri altíra runoj; jaja xuon ri rachuoch paro abaj.
\v 25 Xpa ca ri job, y xapa ríos y cakiek chirij ri jay re, pero man xtzak ta, ruma ri ru-cimiento ri jay re paro abaj xyox-ve.
\v 26 Pero chica-na ri joc nraxaj ri niej inre y man nuon ta ri niej cha, junan riquin jun ache nacanic ri xuon ri rachuoch pa sanaye.
\v 27 Xpa ri job, y xapa ríos y cakiek chirij ri jay re y ja xtzak y xvuluvu.
\p
\v 28 Y antok ri Jesús xtanie-ka chi nicho, ri vinak ri xacaxan richin, can xachapataj ruma ri tzij ri xcaxaj.
\v 29 Ruma antok ncarutijuoj, can kalaj chi can co autoridad pa ruka y man inchel ta ri achia escribas.\x + \xo 7:28-29 \xt Mr. 1:22; Lc. 4:32.\x*
\c 8
\s Ri Jesús nuon sanar jun ache ri co ri yabil lepra chirij
\r (Mr. 1:40-45; Lc. 5:12-16)
\p
\v 1 Y antok ri Jesús kajnak chic pa paro ri chiti juyu, can iquiy vinak xaa chirij.
\v 2 Y co jun ache niyavaj riquin ri yabil lepra, xalka choch ri Jesús, ja xxuquie-ka choch y xulucuba-ka ri rujaluon ca pan ulief y xuej cha: Ajaf, xa navajo, co chel nquinaan sanar.
\p
\v 3 Ri Jesús ja xuyuk-apa ri ruka y xutzom-apa ri ache y xuej cha: Nivajo chi ncacachoj. Tiquis-el ri yabil re chavij, xcha cha. Y joc xuej quire ri Jesús, ja xquis-el ri yabil lepra chirij ri ache.
\v 4 Y ri Jesús xuej cha: Man tatzijuoj chica ri vinak ri xbanataj aviquin, choj cain, acutu-avi choch ri sacerdote, y taya ri ofrenda ri nuej chupan ri ru-ley ri Moisés,\x + \xo 8:4 \xt Lv. 14:1-32.\x* chi quire nikalajin chiquivach chi at otz chic vacame, xcha-el cha.
\s Ri Jesús nuon sanar jun ache ru-esclavo jun capitán
\r (Lc. 7:1-10)
\p
\v 5 Antok ri Jesús xuoc pa tanamet Capernaum, xalka jun capitán riquin y xucutuj jun favor cha.
\v 6 Quire xuej ri capitán: Ajaf, ri nu-esclavo co chivachuoch, catzol choch ruchat ruma paralítico ru-cuerpo. Y altíra nuon sufrir rumare.
\p
\v 7 Y ri Jesús xuej cha ri capitán: Inre nquia y xtinan sanar.
\p
\v 8 Y ri capitán xuej chic apa cha ri Jesús: Ajaf, atre co akij, y rumare man nucul ta chi ncatuoc pa vachuoch. Joc taej chi ticachoj y ri nu-esclavo xtuon sanar.
\v 9 Ruma inchel nubanun inre, co jun ri nquibano mandar. Y ico soldados i-yon pa nuka chi ncanan mandar. Y antok niej cha jun chi tia, ja nia; y antok niej cha jun chic chi tipa, ja nipa. Y antok niej cha ri nu-esclavo chi tubana jun samaj, can nuon, xcha ri capitán.
\p
\v 10 Y antok ri Jesús xraxaj ri xuej ri capitán, can xchapataj y xuej chica ri i-banak chirij: Can ketzij niej chiva, chi man jun ca israelita ri viluon ri rucukuban rucux viquin inchel va ache va.
\v 11 Can niej ca chiva chi can quiy vinak ri xcapa oriente y occidente ri in-quiniman. Ijeje xcabatzuye riquin ri Abraham, ri Isaac, y ri Jacob pa ru-reino ri Dios.\x + \xo 8:11 \xt Lc. 13:29.\x*
\v 12 Pero ri israelitas ri can quichin-ve ri ru-reino ri Dios, man xcauoc ta chic, xa xcalasas-el juviera y xcacak chupan ri kakun. Y chire xcauok y xtiquikachachiej coray.\x + \xo 8:12 \xt Mt. 22:13; 25:30; Lc. 13:28.\x*
\p
\v 13 Cajare ri Jesús xuej-el cha ri capitán: Catzalaj chavachuoch. Ruma xanimaj, can tibanataj inchel navajo, xcha-el cha. Y ri ru-esclavo ri capitán re, can ja xuon sanar ri misma huora re.
\s Ri Jesús nuon sanar ri rujitie ri Pedro
\r (Mr. 1:29-34; Lc. 4:38-41)
\p
\v 14 Y antok xalka ri Jesús chirachuoch ri Pedro, xutzat chi ri rujitie ri Pedro catzol choch ruchat ruma co catan chirij.
\v 15 Xpa jaja, xutzom ruka y ja xquis-el ri catan chirij. Ri ixok re xpalaj-pa, y xarutzuk ri Jesús y ri i-banak riquin.
\p
\v 16 Y antok xcoka-ka, iquiy vinak ri co itziel tak espíritus quiquin xacamar-pa choch ri Jesús, chi ncaralasaj-el ri itziel tak espíritus quiquin. Y jaja, riquin ri tzij ri xuej, ja xaralasaj-el ri itziel tak espíritus, y quinojiel je ri ncayavaj xaruon sanar;
\v 17 chi quire nuon cumplir ri ruen can ri profeta Isaías. Quire ruen can: Jaja mismo xalasan-el nojiel ri kayabil, y xucuaj nojiel kakaxomal.\x + \xo 8:17 \xt Is. 53:4.\x* Quire ruen can.
\s Ri ncaen chi nicajo ncaa chirij ri Jesús
\r (Lc. 9:57-62)
\p
\v 18 Antok ri Jesús xutzat chi iquiy vinak niquimol-apa-qui riquin, ja xuej chica ri ru-discípulos chi ncaa jucan chic ruchi ri ya.
\v 19 Y co jun ache escriba xalka riquin ri Jesús y xuej cha: Maestro, inre nivajo nquia aviquin ri pache na ri ncaa-ve, xcha cha.
\p
\v 20 Ri Jesús xuej cha: Ri utif co quijul pache ncacujie-ve; y quire je ri chicop ri co quixic, co quisuoc. Pero ri Xtak-pa chicaj chi xalax chiicajol, can man jun pache nuxlan-ve juba, xcha cha.
\p
\v 21 Y jun chic ru-discípulo ri Jesús xuej cha: Ajaf, taya permiso chuva chi naay nimuk-na-el ri nata, y cajare nquia chavij, xcha.
\p
\v 22 Ri Jesús xuej cha: Atre jo viquin. Taya chi ri quiminak ncamuk cuma ri i-quiminak,\x + \xo 8:22 \xt Ri tzij “i-quiminak” nrajo nuej: I-quiminak chupan ri qui-pecados.\x* xcha ri Jesús.
\s Ri Jesús nukil ruchuka ri cakiek y ri mar
\r (Mr. 4:35-41; Lc. 8:22-25)
\p
\v 23 Y ri Jesús xuoc chupan ri barco, y ri ru-discípulos xaa chirij.
\v 24 Y jun arapienta xpa jun nem cakiek, y ri ya nubolkotila-ri y naj nijotie chicaj y ri barco choj nisach chupan ri ya. Pero ri Jesús nivar.
\v 25 Y xapa ri discípulos, xquicasuoj ri Jesús y xquiej cha: ¡Ajaf, kojacalo, vacame nkucon! xacha cha.
\p
\v 26 Pero ri Jesús xuej chica: ¿Karruma ixiin-ivi? ¿Man icukuban ta icux viquin ca? Y jaja xpalaj-pa y xcholin cha ri cakiek y cha ri mar, y can xquinimaj ri rutzij. Ri cakiek xquis-el ruchuka, y xtanie-ka je ri mar.
\v 27 Y ri discípulos xachapataj antok xquitzat ri xuon ri Jesús y niquiej: ¿Chica ca chi ache va chi ri cakiek y ri mar can xaniman cha?
\s Icaye achia aj-Gadara co itziel tak espíritus quiquin
\r (Mr. 5:1-20; Lc. 8:26-39)
\p
\v 28 Y antok ri Jesús co jucan chic ruchi ri mar, chire chupan ri lugar rubinan Gadara, ico icaye achia xalka riquin; y ri icaye achia re co itziel tak espíritus quiquin y ja ri cementerio ri acunak cachuoch. Y ruma altíra i-itziel, man jun vinak niin chupan ri bay ri nakax chire.
\v 29 Ri icaye achia re, riquin quichuka xacho-apa cha ri Jesús y xquiej: ¿Chica navajo chika Jesús ri Rucajuol ri Dios? ¿Karruma nkojachujirisaj yan, ruma xa ca maja talka ri tiempo? xacha cha.
\p
\v 30 Y naj ba ri pache ico-ve ijeje, iquiy ak ncava.
\v 31 Ri itziel tak espíritus ri ico quiquin ri icaye achia xquicutuj favor cha ri Jesús, y xquiej cha: Xa nkojavalasaj-el, taya permiso chika chi nkojuoc quiquin ri ak la, xacha.
\p
\v 32 Ri Jesús xuej chica: Quixin ca. Y ri itziel tak espíritus ja xaiel-el y xauoc quiquin ri ak. Y quinojiel ri ak re jun-anin xabaxulie-pa choch jun juyu can pal-roch, y ca chupan ri mar xabaka-ve; y chire xajiek-ve quinojiel ri ak re.
\p
\v 33 Y ri ncachajin quichin ri ak xanumaj, xaa pa tanamet y xbaquitzijuoj ri xbanataj quiquin ri ak y ri xbanataj je quiquin ri icaye achia ri co itziel tak espíritus quiquin.
\v 34 Quinojiel ri vinak richin ri tanamet re xapa riquin ri Jesús y antok xquitzat, xquicutuj favor cha chi tiel-el chire chupan ri qui-lugar.
\c 9
\s Ri Jesús nuon sanar jun ache paralítico
\r (Mr. 2:1-12; Lc. 5:17-26)
\p
\v 1 Ri Jesús xuoc chupan jun barco y xa jucan chic ruchi ri mar, y xbaka pa rutanamit.
\v 2 Y jare antok nicaj achia xquicam-pa jun ache ri paralítico ru-cuerpo, lian-pa choch jun camilla, y xalquiya choch ri Jesús. Y antok ri Jesús xutzat chi quicukuban quicux riquin, ja xuej cha ri ache ri paralítico ru-cuerpo: Valcual, tiquicuot ca avánima; ri a-pecados xaan perdonar.
\p
\v 3 Y ico nicaj achia escribas ri ico-apa chire, xquian-ka pensar chirij ri Jesús: Va ache va can nuon chi jaja ri Dios.
\v 4 Y ri Jesús can ratan ri niquian pensar ri achia re, mare xuej chica: ¿Karruma ntiej itziel tak kax pan ivánima?
\v 5 ¿Chica ri más fácil, niej: Ri a-pecados nian perdonar, o niej: Capalaj y cain?
\v 6 Vacame ca, chi ntivatamaj chi ri Xtak-pa chicaj chi xalax chiicajol can co poder riquin chi nuon perdonar pecados, (jare antok ri Jesús xuej cha ri ache paralítico): Capalaj, tavucuaj ri a-camilla y cain chavachuoch, xcha cha.
\p
\v 7 Y ri ache ja xpalaj y xa chirachuoch.
\v 8 Y ri vinak ri quimaluon-apa-qui chire antok xquitzat ri xbanataj, can xachapataj. Y xquiya rukij ri Dios, ruma ruyon-pa namalaj poder chica nicaj achia.
\s Antok xayox ri Mateo (Leví)
\r (Mr. 2:13-17; Lc. 5:27-32)
\p
\v 9 Y antok ri Jesús nakax, xutzat jun ache rubinan Mateo. Ri ache re tzuyul choch jun chacat chi numol ri impuestos ri ncatuoj can. Y ri Jesús xuej cha: Jo viquin. Y jaja xpalaj-pa ri pache tzuyul-ve y xa riquin ri Jesús.
\p
\v 10 Y antok ri Jesús tzuyul chirij ri mesa pa rachuoch ri Mateo, iquiy ri maloy-impuestos y nicaj chic vinak ri niex aj-banoy-pecado chica xatzuye-apa chirij ri mesa, junan riquin ri Jesús y ri ru-discípulos.
\v 11 Y ri achia fariseos ri xatzato re, xquiej chica ri ru-discípulos ri Jesús: ¿Karruma ri I-Maestro niva quiquin ri maloy-impuestos y quiquin ri vinak ri aj-banoy-pecado niex chica? xacha.\x + \xo 9:10-11 \xt Lc. 15:1-2.\x*
\p
\v 12 Antok ri Jesús xraxaj ri niquiej ri achia re, xuej chica: Ri man ncayavaj ta man nicatzin ta jun doctor chica, xa ja ri ncayavaj.
\v 13 Inre man xipa ta chi ncanvayuoj ri choj quicaslien choch ri Dios, xa ja ri co qui-pecados, chi niquiya can ri qui-pecados y niquian ri nrajo ri Dios. Rumare quixin y tivatamaj chica ntiel chi tzij: Inre más nika chinoch chi ntijoyovaj quivach ri vinak, que choch ri chicop ri nquiquimisaj chi ntiya chinoch.\x + \xo 9:13 \xt Os. 6:6; Mt. 12:7.\x*
\s Ico ri ncacutun chirij ri ayuno
\r (Mr. 2:18-22; Lc. 5:33-39)
\p
\v 14 Entonces ri ru-discípulos ri Juan el Bautista xalka riquin ri Jesús y xquiej cha: Ojre nakaan ayuno quiy mul. Y quire je niquian ri achia fariseos. ¿Karruma ri a-discípulos atre man quire ta niquian? xacha cha.
\p
\v 15 Y ri Jesús xuej chica: ¿Acaso otz came chi ncabisuon ri i-banun invitar pa jun culubic antok xa ca co ri ala ri xculie chiquicajol? Pero xtalka ri kij antok ri ala re xtalasas-el chiquicajol, cajare xtiquian ayuno.
\p
\v 16 Man jun nucusaj jun cojobal cacac chi nucojobiej jun tziak ri xa tziak chic. Ruma ri cojobal cacac nucol-ri y nujic ri tziak y más nikachitaj-ka.
\v 17 Y quire je man jun nuya-ka cacac vino chupan jun tzun yacbal-ya ri xa tziak chic. Ruma xa quire nian cha, ri tzun xa nikachitaj y ja niquis-el ri vino chupan. Y ri tzun je man jun chic xticatzin-ve. Pero chupan jun cacac tzun yacbal-ya, otz niyaquie cacac vino, ruma ri tzun re ca nuyuk-ri jaal y man nikachitaj ta. Ri vino niyaquie jaal chupan. Quire xuej ri Jesús.
\s Ri rumial ri Jairo, y ri ixok ri xutzom rutziak ri Jesús
\r (Mr. 5:21-43; Lc. 8:40-56)
\p
\v 18 Y antok ri Jesús nutzijuoj nojiel re, co jun ache principal chiquicajol ri israelitas xbaxuquie choch y xuej: Ri numial ca ja oc nicon-ka, pero catam-pa y taya ri aka paro, y nicastaj chic pa, xcha ri ache.
\p
\v 19 Ri Jesús xpalaj y junan quiquin ri ru-discípulos xaa chirij ri ache.
\v 20 Y co jun ixok ri co doce (cabalajuj) juna ri ntiel ruquiquiel y man nitanie ta, ruma jun yabil. Jaja xjiel-apa chirij ri Jesús y xutzom-apa ri ruchi-rutziak;
\v 21 ruma nuej pa ránima: Xa ta riquin nitzom-apa ri rutziak, ja nian sanar.
\v 22 Pero ri Jesús can xuna y xtzun can chirij y xuej cha: Numial, xacachoj ruma xacukuba acux viquin. Man chic cabisuon, xcha cha. Y ri ixok re can ja misma huora re xcachoj.
\p
\v 23 Y antok ri Jesús ntuoc-oc pa rachuoch ri ache ri principal, xutzat chi ri vinak ncachujuyan y ico chic ri niquixupuj ri flautas.
\v 24 Jaja xuej chica: Quixiel-el, ruma ri chiti xtan xa man quiminak ta, xa nivar, xcha chica ri vinak. Pero ijeje xa xatzen chirij ri Jesús.
\v 25 Y antok i-alasan chic el juviera ri vinak, ri Jesús xuoc-oc ri pache co-ve ri chiti xtan quiminak chic. Y xutzom ruka ri chiti xtan y ja xcastaj chic pa.
\v 26 Ri xbanataj chire, xa rutzijoxic pa tak tanamet ri ico chupan ri lugar re.
\s Ri Jesús ncaruon sanar icaye muoy
\p
\v 27 Y antok ri Jesús xiel-pa chire, ico icaye muoy xaa chirij y riquin quichuka xacho y xquiej: ¡Tajoyovaj kavach atre ri at Rumáma can ri rey David! ncacha.
\p
\v 28 Antok ri Jesús xbaka pa jay ri pache nicujie-ve, ri icaye muoy xabaka riquin. Y ri Jesús xucutuj chica: ¿Can ntinimaj ixre chi inre nquicovin nian chiva chi nquixtzun? xcha chica. Y ri icaye muoy xquiej: Quire Ajaf, nakanimaj, xacha cha.
\p
\v 29 Ri Jesús xutzom-apa ri quinakavach y xuej chica: Ruma ixre xicukuba icux viquin, can tibanataj ca ri inchel ntivajo, xcha chica.
\p
\v 30 Y ijeje ja xatzun. Pero ri Jesús xuon mandar chica: Ri xbanataj iviquin, man jun ta vinak ninaien.
\p
\v 31 Pero ijeje can joc xaiel-el chire, can ja xquitzom rutzijoxic chupan nojiel ri lugar re ri xuon ri Jesús chica.
\s Ri Jesús nuon sanar jun ache miem
\p
\v 32 Y antok xaiel-pa ri icaye achia re riquin ri Jesús, jare antok xcamar-pa jun ache miem; quire rubanun ruma co jun itziel espíritu riquin.
\v 33 Y antok ri Jesús xralasaj-el ri itziel espíritu, ri ache miem ja xcho. Y ri vinak can xachapataj y niquiej: Man jun bay katzatuon chi quire nibanataj vave Israel, ncacha.
\p
\v 34 Pero ri achia fariseos niquiej chirij ri Jesús: Ja ri quijaval ri itziel tak espíritus ri nibano cha chi nitiquir ncaralasaj ri itziel tak espíritus.\x + \xo 9:34 \xt Mt. 12:24; Mr. 3:22; Lc. 11:15.\x*
\s Ri samaj altíra quiy
\p
\v 35 Y ri Jesús xa nojiel tanamet y aldeas, y ncarutijuoj ri vinak pa tak sinagogas, y nutzijuoj je chica ri evangelio ri nicho chirij ri ru-reino ri Dios. Y nuon sanar nojiel roch yabil ri ntuoc chica, y ncarucol ca ri vinak choch nojiel kaxomal.\x + \xo 9:35 \xt Mt. 4:23; Mr. 1:39; Lc. 4:44.\x*
\v 36 Y antok xarutzat chi can iquiy ri vinak, xujoyovaj quivach, ruma quiyuon ico y quiquiran-qui; can inchel ri ovejas antok man jun ri nichajin quichin.\x + \xo 9:36 \xt 1R. 22:17; 2Cr. 18:16; Zac. 10:2; Mr. 6:34.\x*
\v 37 Y ri Jesús xuej chica ri ru-discípulos: Can ketzij chi ri samaj can quiy, pero ri aj-samajiel xa man iquiy ta.
\v 38 Rumare ticutuj cha ri Rajaf ri samaj chi carutaka-pa más aj-samajiel chupan ri rusamaj.\x + \xo 9:37-38 \xt Lc. 10:2.\x*
\c 10
\s Antok ri Jesús xarucha ri doce (cabalajuj) apóstoles
\r (Mr. 3:13-19; Lc. 6:12-16)
\p
\v 1 Y ri Jesús xarayuoj ri i-doce (cabalajuj) ru-discípulos y xuya autoridad chica chi ncatiquir ncacalasaj itziel tak espíritus y chi niquian sanar nojiel roch yabil y kaxomal ri ntuoc chica ri vinak.
\p
\v 2 Jare quibe ri doce (cabalajuj) apóstoles: Ri naay ja ri Simón ri niex je Pedro cha, y ri Andrés ri quichak-quinimal-qui riquin ri Simón. Ri Jacobo y ri Juan ri i-rucajuol ri Zebedeo.
\v 3 Ri Felipe, ri Bartolomé, ri Tomás, ri Mateo ri maloy-impuestos, ri Jacobo ri rucajuol ri Alfeo, ri Lebeo ri niex je Tadeo cha.
\v 4 Ri Simón ri co quiquin ri achia ri niex cananistas chica, y ri Judas Iscariote ri xjacho richin ri Jesús.
\s Antok ri doce (cabalajuj) discípulos xatak-el chi xiquitzijuoj ri ruchabal ri Dios
\r (Mr. 6:7-13; Lc. 9:1-6)
\p
\v 5 Y ja ri doce (cabalajuj) re xarutak-el ri Jesús, y quire ri instrucciones ri xuej-el chica: Man quixa chupan quibiey ri vinak ri man israelitas ta. Y man ca quixuoc pa tak tanamet richin ri Samaria.
\v 6 Xa quixin naay quiquin ri israelitas, ri inchel ri ovejas ri i-sachnak can.
\v 7 Y antok ix-banak, can titzijuoj ri ruchabal ri Dios. Tiej ca: Xa cierca chic co-ve-pa ri ru-reino ri Dios, quixcha chica.
\v 8 Quibana sanar ri ncayavaj, y ri co ri yabil lepra chiquij, tibana chica chi sak nuon can ri qui-cuerpo. Quiicasuoj quiminaki, quiivalasaj itziel tak espíritus. Ruma xa sipan chiva chi quire ntian, man ticutuj ivajal ri ntian.
\p
\v 9 Man ca tivucuaj miera ri banun cha oro, ni plata, ni cobre pa tak ximbal-ipan.\x + \xo 10:9 \xt Lc. 10:4.\x*
\v 10 Ni man tivucuaj i-buolsa antok nquixa. Man tivucuaj jun chic jal itziak; xa joc ri icusan. Man tivucuaj jun chic par ixajab, ni ichamey. Can man jun kax tivucuaj. Ruma ri samajiel can nicatzin chi nitzuk.\x + \xo 10:10 \xt 1Co. 9:14; 1Ti. 5:18.\x*
\p
\v 11 Y antok nquixbaka chupan jun tanamet nem o chupan jun aldea, ticanuj jun vinak otz. Y pa rachuoch jaja quixcujie-ve-ka, y caja antok nquixiel-pa chupan ri tanamet re, cajare xtiya can ri jay ri pache xixcujie-ve.
\v 12 Y antok nquixuoc chupan ri jay re, quibana saludar ri ico chupan.
\v 13 Y xa otz chi nquixcujie-ka chupan ri jay re, ri paz richin ri Dios can xtika ca paro. Pero xa man otz ta, ri paz xa xtitzalaj-pa iviquin ixre.
\v 14 Y xa man nquixquian ta recibir y man nicajo ta nicaxaj ri ruchabal ri Dios ri ntitzijuoj ixre chica, quixiel-pa chupan ri jay re o chupan ri quitanamit y titota can ri pokolaj ri co pa tak ivakan chiquivach ri vinak re, chi quire ticatamaj chi man otz ta ri xquian.\x + \xo 10:14 \xt Mr. 6:11; Lc. 9:5; Hch. 13:51.\x*
\v 15 Inre ketzij ca niej chiva, chi antok xtalka ri kij richin ri juicio ri nuon ri Dios, ri vinak richin ri tanamet pache man xixan ta recibir, más nem ri castigo ri xtika pa quive, que choch ri xtiyox pa quive ri aj-Sodoma y ri aj-Gomorra.\x + \xo 10:15 \xt Gn. 19:24-28; Lc. 10:12.\x*
\s Chupan ri rusamaj ri Dios quiy sufrimientos nipa
\p
\v 16 Vacame nquixtak-el, xa ix inchel ovejas ri nquixbaka chiquicajol vinak ri inchel utif.\x + \xo 10:16 \xt Lc. 10:3.\x* Pero tibana inchel nuon ri cumatz; jaja chanin nuna antok co jun patanak. Y tibana je inchel nuon jun paluomix, ruma jaja man jun itziel nuon.
\v 17 Can tibana cuenta-ivi chiquivach ri vinak ri man otz ta nquixquitzat. Ruma ijeje xquixquijach pa quika ri autoridades quichin ri tanamet y xquixquichey je pa tak sinagogas.
\v 18 Y xquixquicuaj chiquivach gobernadores y chiquivach reyes ruma iyon ivánima viquin, pero ixre xquixtiquir ca xquinitzijuoj chiquivach ijeje y chiquivach je ri vinak ri man israelitas ta.
\v 19 Antok xquixquijach pa quika ri autoridades, man tian preocupar-ivi ri chica xtiej chica y ri chica tzij xticusaj chi nquixcho chiquivach. Ruma chupan ri misma huora re, ri Dios xtuya-pa chiva ri tzij ri xtiej-apa.\x + \xo 10:17-19 \xt Lc. 12:11-12.\x*
\v 20 Ruma can ja ri Ru-Espíritu ri Itata ri co chicaj ri xtiyon chiva ri chica tzij ri ntiej-apa. Y man ixre ta ri xquixcho.
\p
\v 21 Y chiquicajol ri quichak-quinimal-qui, jun chiquivach ijeje xtujach ri jun chic chi niquimisas, y ri tataj xcaquijach ri calcual chi ncaquimisas, y ri calcual xcapalaj chiquij ri quitie-quitata y xcaquijach chi ncaquimisas.\x + \xo 10:17-21 \xt Mr. 13:9-12; Lc. 21:12-16.\x*
\v 22 Can quinojiel vinak, itziel xquixquitzat ruma iyon ivánima viquin.\x + \xo 10:22 \xt Mt. 24:9; Lc. 21:17.\x* Pero ri man xtitzalaj ta chirij y xtucoch nojiel re hasta el fin, can xticolotaj.\x + \xo 10:22 \xt Mt. 24:13; Mr. 13:13.\x*
\v 23 Y antok ri vinak chupan jun tanamet nquixquian perseguir, quixnumaj jun chic tanamet. Y can ketzij niej chiva chi ca maja quixakax chupan nojiel tanamet ri ico Israel, antok ri Xtak-pa chicaj chi xalax chiicajol xtipa chic jun bay.
\p
\v 24 Man jun discípulo co más rukij choch ri ru-maestro. Y man jun samajiel más nem choch ri rajaf.\x + \xo 10:24 \xt Lc. 6:40; Jn. 13:16; 15:20.\x*
\v 25 Jun discípulo tiquicuot ruma ntiel inchel ri ru-maestro, y quire je jun samajiel tiquicuot ruma ntiel inchel ri rajaf. Xa chuva inre ri Tataj chiicajol niquiej Beelzebú chuva,\x + \xo 10:25 \xt Mt. 9:34; 12:24; Mr. 3:22; Lc. 11:15.\x* can más peor xtiquiej chiva ixre.
\s Choj choch nicatzin chi nakaxiij-ki
\r (Lc. 12:2-9)
\p
\v 26 Pero man tixiij-ivi chiquivach ri xcabano quire chiva, ruma man jun kax ri man kalaj ta, ri man ta xtibakalajin-pa. Y man jun kax ri avan-can, ri man ta xtinaax.\x + \xo 10:26 \xt Mr. 4:22; Lc. 8:17.\x*
\v 27 Nojiel ri niej chiva pa kakun, can tiej pa sakil. Ri niex chiva pa tak ixiquin, xa paro ivachuoch titzijuoj chiquivach ri vinak.
\v 28 Man tixiij-ivi chiquivach ri niquiquimisaj ri i-cuerpo, pero ri iv-espíritu man ncatiquir ta niquiquimisaj. Tixiij-ivi choch ri Jun ri nitiquir nuya ri iv-espíritu y ri i-cuerpo pan infierno.
\p
\v 29 ¿Man ncacayix ta came caye chitak chicop ri co quixic por jun len cajal? Y mesque ri chicop re manak-oc cajal, man jun chiquivach ijeje xtitzak ta pan ulief xa ri Itata ri co chicaj man nrajo ta.
\v 30 Y hasta ri ive i-jilan nojiel.
\v 31 Mare man tixiij-ivi; ixre más ivakalien que chiquivach iquiy chitak chicop ri co quixic.
\p
\v 32 Y chica-na ri man niquix ta nuej chi in-runiman, inre je man xquiquix ta xtinej choch ri Nata ri co chicaj chi jaja vichin inre.
\v 33 Pero ri nuej chi man in-runiman ta, inre je xtinan negar choch ri Nata ri co chicaj.\x + \xo 10:33 \xt 2Ti. 2:12.\x*
\s Ruma ri Jesús, xtipa ayoval chiquicajol ri ico chupan jun jay
\r (Lc. 12:49-53; 14:26-27)
\p
\v 34 Man tian pensar chi inre xipa chi niya paz ri choch-ulief. Man quire ta. Xa vuma inre xtipa ayoval.
\v 35 Inre xipa richin chi ri ala xtipalaj chirij ri rutata; ri xtan xtipalaj chirij ri rutie; y quire je ri alibatz xtipalaj chirij ri ralitie.
\v 36 Ri itziel xcatzato richin jun ri in-runiman inre, can ja mismo ri ico riquin pa rachuoch.\x + \xo 10:34-36 \xt Mi. 7:6.\x*
\p
\v 37 Ri más ncarajo ri rutie-rutata que chinoch inre, man nucul ta chi ntuoc vichin. Ri más ncarajo ri ralcual que chinoch inre, man nucul ta chi ntuoc vichin.
\v 38 Ri man nutzom ta y nucuaj ri ru-cruz\x + \xo 10:38 \xt Ri tzij “cruz” nrajo nuej: Sufrimiento y camic.\x* y nia chuvij, man nucul ta chi ntuoc vichin inre.\x + \xo 10:38 \xt Mt. 16:24; Mr. 8:34; Lc. 9:23.\x*
\v 39 Ri nrajo ri rucaslien vave ri choch-ulief, man xticolotaj ta. Pero ri jun, mesque niquimisas vuma inre, can xtiril ri caslien ri man niquis ta.\x + \xo 10:39 \xt Mt. 16:25; Mr. 8:35; Lc. 9:24; 17:33; Jn. 12:25.\x*
\s Ri rucaxiel ri nuya ri Dios
\r (Mr. 9:41)
\p
\v 40 Ri jun ca ri nquixruon recibir ixre, can inre ri nquiruon recibir; y ri xquiruon recibir inre, can nuon recibir ri takayuon-pa vichin.\x + \xo 10:40 \xt Mr. 9:37; Lc. 9:48; 10:16; Jn. 13:20.\x*
\v 41 Ri jaal nuon recibir jun profeta, ruma can profeta, can junan rucaxiel xtiyox cha riquin ri profeta. Y ri nuon recibir jaal jun ri choj rucaslien choch ri Dios, ruma can choj rucaslien choch ri Dios, can junan rucaxiel xtiyox cha riquin ri choj rucaslien choch ri Dios.
\v 42 Y chica-na ri nuya jun vaso ya chich cha jun nu-discípulo ri manak-oc rukij, can ketzij niej chiva; chi can co rucaxiel xtiyox cha.\x + \xo 10:42 \xt Mr. 9:41.\x* Quire ri xuej ri Jesús.
\c 11
\s Ri ncatak-el ruma ri Juan el Bautista
\r (Lc. 7:18-35)
\p
\v 1 Y antok ri Jesús xuquis rubixic ri instrucciones chica ri i-doce (cabalajuj) ru-discípulos, jaja xa nicaj chic tanamet ri ico chupan ri Israel, chi nucut y nutzijuoj ri ruchabal ri Dios.
\p
\v 2 Antok ri Juan el Bautista co pa cárcel, xraxaj chirij ri samaj ri nuon ri Cristo. Mare xarutak-el icaye ru-discípulos riquin ri Jesús
\v 3 chi xbaquicutuj cha: ¿Atre ri xtipa o nakayoiej chic jun?
\p
\v 4 Y ri Jesús xuej chica: Quixin y tiej cha ri Juan ri xitzat y ri xivaxaj-el.
\v 5 Ri muoy ncatzun; ri ncajacajot ncain, otz ncain; ri co ri yabil lepra chiquij, ncacachoj; ri man ncacaxan ta, vacame ncacaxan;\x + \xo 11:5 \xt Is. 35:5-6.\x* ri quiminaki ncacastaj-pa; y chica ri i-puobra nitzijos ri evangelio.\x + \xo 11:5 \xt Is. 61:1.\x*
\v 6 Y tiej je cha chi jun ri can rucukuban rucux viquin y man nquiruya ta can, can jaal tiquicuot, xcha ri Jesús chica.
\p
\v 7 Y antok ijeje xaa, ri Jesús xaruej utzulaj tak tzij chirij ri Juan el Bautista chiquivach ri vinak ri ico chire. Y quire ri xuej chica: ¿Chica ri xbaitzata chupan ri lugar desierto? ¿Jun aj ri nisilos ruma ri cakiek?
\v 8 ¿O chica ri xbaitzata chire? ¿Jun ache ri jaal tak tziak rucusan? Ri achia ri niquicusaj jaal tak tziak, xa pa tak cachuoch ri reyes ncacujie-ve.
\v 9 Pero ¿chica ri xbaitzata? ¿Jun profeta? Quire. Y ri Jesús xuej chic chica: Pero más nem que choch jun profeta.
\v 10 Y chirij ca ri Juan nicho-ve ri ruchabal ri Dios ri tziban can, y nuej:
\q Inre xtintak jun ache naay chavach,
\q chi nuchojmij ri abiey chavach.\x + \xo 11:10 \xt Mal. 3:1.\x*
\m Quire nuej ri tziban can.
\v 11 Can ketzij niej chiva: Chiquicajol ri profetas ri i-alaxnak choch-ulief, man jun más nem choch ri Juan el Bautista. Pero ri más col-oc chupan ri reino ri co chicaj, más nem choch ri Juan.
\p
\v 12 Xa-jan antok xutzom-pa samaj ri Juan el Bautista hasta vacame, ri vinak altíra nicajo ncauoc chupan ri reino ri co chicaj, can niquitej quikij chi ncauoc, y ja ri can niquitej quikij y riquin nojiel cánima nicajo ncauoc, jare ri xcauoc.
\v 13 Quinojiel ri profetas ri xacujie ojier can tiempo, can co xquiej can chirij ri ru-reino ri Dios. Y quire je ben can chupan ri ru-ley ri Moisés. Pero ca pa ru-tiempo ri Juan\x + \xo 11:12-13 \xt Lc. 16:16.\x* xbanataj-ve.
\v 14 Xa ixre ntivajo ntinimaj ri tziban can, ri nuej chi nipa ri Elías, xa chirij ri Juan ri tziban can.\x + \xo 11:14 \xt Mal. 4:5; Mt. 17:10-13; Mr. 9:11-13.\x*
\v 15 Ri co ruxiquin chi nraxaj, can tiraxaj ri xinej.
\p
\v 16 Pero ¿choj-iquin ca nian comparar ri vinak richin ri tiempo vacame? Ri vinak re xa i-junan quiquin ri acola ri ncacujie pa tak bay, y ncasiquin ncacho chiquivach antok ncatzan,
\v 17 y niquiej: Xkaxupuj flautas chivach y man xixxajo ta. Xkabixaj bix richin bis chivach y man xixuok ta. Quire niquiej ri acola chupan ri atzanien.
\v 18 Ruma antok xalka ri Juan el Bautista, jaja man xutej ta utzulaj tak tej ni man xukun ta je vino. Y ixre ntiej chi jaja co itziel espíritu riquin.
\v 19 Y vacame xalka ri Xtak-pa chicaj chi xalax chiicajol, nutej utzulaj tak tej y nukun je vino, y ixre ntiej chi joc vaen nrajo, y ntiej chi jun kabariel, qui-amigo ri maloy-impuestos y qui-amigo ri vinak ri aj-banoy-pecado. Pero ri runoj ri Dios can kalaj pa quicaslien ri ncaniman richin, xcha ri Jesús.
\s Ri xtika pa quive ri tanamet ri man niquinimaj ta ri Jesús
\r (Lc. 10:13-16)
\p
\v 20 Ico tanamet pache xuon-ve quiy milagros ri Jesús. Pero ri vinak ri ico chupan ri tanamet re man xtzalaj ta pa cánima riquin ri Dios chi niquian ri nrajo jaja. Rumare ri Jesús quiy kax xuej can chiquij.
\v 21 Jaja xuej: ¡Juye ivach ri ixco pa tanamet Corazín! ¡Juye je ivach ri ixco pa tanamet Betsaida! Ruma xa ta chupan ri tanamet Tiro y Sidón\x + \xo 11:21 \xt Is. 23:1-18; Ez. 26:1–28:26; Jl. 3:4-8; Am. 1:9-10; Zac. 9:2-4.\x* xaan ta ri milagros ri xaan chivach, ri ico chire xtzalaj ta pa yan ri cánima riquin ri Dios y xquian ta ri nrajo jaja, quicusan ta chic tziak richin bis, y quiyon ta chaj chiquij chi quire nitziet chi ncabisuon.
\v 22 Pero inre niej chiva chi antok xtalka ri kij richin ri juicio ri nuon ri Dios, más nem ri castigo ri xtika pan ive, que choch ri xtiyox pa quive ri aj-Tiro y ri aj-Sidón.
\v 23 Y ri ico pa tanamet Capernaum niquian pensar chi ncaa chicaj riquin ri Dios, pero xa man quire ta, xa ca chupan ri infierno xcabaka-ve.\x + \xo 11:23 \xt Is. 14:13-15.\x* Ruma xa ta nojiel ri milagros ri xan chiquivach ijeje, ja ta re xan chiquivach ri aj-Sodoma, xquinimaj ta y man ta xaquis.\x + \xo 11:23 \xt Gn. 19:24-28.\x* Xa ca ico ta vacame.
\v 24 Pero inre niej chiva chi antok xtalka ri kij richin ri juicio ri nuon ri Dios, ri ico pa tanamet Capernaum más nem ri castigo ri xtika pa quive, que choch ri xtiyox pa quive ri aj-Sodoma.
\s Quixam-pa viquin y quixuxlan
\r (Lc. 10:21-22)
\p
\v 25 Y chupan ri tiempo re ri Jesús xuej: Tiox ba niya chava Nata Dios, atre ri Rajaf ri rocaj y ri roch-ulief, ruma xavavaj ri utzulaj atzij chiquivach ri vinak ri niquina chi quiy catan. Xa ja chiquivach ri vinak ri manak-oc catan, ri inchel acola, ri xacut ri utzulaj atzij.
\v 26 Can quire Nata Dios, ruma jare ri xavajo atre, xcha ri Jesús chupan ri ru-oración.
\p
\v 27 Y jaja xuej je: Ri Nata Dios nojiel ruyon-pa pa nuka.\x + \xo 11:27 \xt Jn. 3:35.\x* Y man jun chic tamayuon in chica inre, xa joc ri Nata. Y man jun je tamayuon chica ri Nata, xa joc inre ri in Rucajuol,\x + \xo 11:27 \xt Jn. 10:15.\x* y ri choj cha xtinvajo xtincut-ve inre xtiratamaj chica ri Nata.
\v 28 Quixam-pa viquin ixvonojiel ri altíra ix-samajnak y ri ixco chuxie ri akan, y inre xquibano chiva chi nquixuxlan.
\v 29 Tivucuaj ca ri nu-yugo chirij ive, y tivatamaj ca chuvij inre chi ri caslien ri vucuan inre, can otz nunoj quiquin quinojiel y nubanun chi manak vakalien. Y can quire tibana ixre chi quire ri ivánima can xtiril uxlanien.\x + \xo 11:29 \xt Jer. 6:16.\x*
\v 30 Ruma ri nu-yugo inre man cuesta ta nucuax y man al ta ri vakan, xcha ri Jesús.
\c 12
\s Ri discípulos ncaquichup ruve ri trigo chupan jun kij richin uxlanien
\r (Mr. 2:23-28; Lc. 6:1-5)
\p
\v 1 Chupan ri tiempo re, chupan jun kij richin uxlanien, ri Jesús y ri ru-discípulos i-banak chupan jun ulief ri ticuon trigo choch. Y ri discípulos ncaquichup-el ruve ri trigo y niquitej, ruma ninem quipan.\x + \xo 12:1 \xt Dt. 23:25.\x*
\v 2 Y xaquitzat ca ri achia fariseos, ja xquiej cha ri Jesús: Catzata la a-discípulos, ruma xajan chi ncasamaj chupan jun kij richin uxlanien, xacha cha.
\p
\v 3 Pero ri Jesús xuej chica: ¿Manak came ibanun leer ri tziban can chirij ri xuon ri David y ri i-rachil chupan ri ojier can tiempo antok xnem-pa quipan?
\v 4 Ri David xuoc pa rachuoch ri Dios y can ja ri sagrada simíta ri xbayox-pa cha.\x + \xo 12:3-4 \xt 1S. 21:1-6.\x* Jaja xucux ri simíta re y xuya je chica ri i-banak riquin; pero man pecado ta ri xquian, mesque ri simíta re joc ri sacerdotes ri ncacuxu.\x + \xo 12:4 \xt Lv. 24:9.\x*
\v 5 ¿O manak came itzatuon ri nuej chupan ri ley ri xuya ri Dios cha ri Moisés? Chire nuej chi ri sacerdotes can ncasamaj-ve pa templo ri kij richin uxlanien y man xajan ta chi quire niquian ijeje.\x + \xo 12:5 \xt Nm. 28:9-10.\x*
\v 6 Pero vacame, ixre ntitzat Jun ri co más rukij choch ri templo.
\v 7 Y ixre man ta xiej chi pecado ri xquian ri nu-discípulos, xa ta ivatan chica nuej rutzij ri Dios antok nuej: Inre más nika chinoch chi ntijoyovaj quivach ri vinak, que choch ri chicop ri nquiquimisaj chi ntiya chinoch.\x + \xo 12:7 \xt Os. 6:6; Mt. 9:13.\x* Quire nuej ri Dios.
\v 8 Ri Xtak-pa chicaj chi xalax chiicajol, Rajaf ri kij richin uxlanien, xcha ri Jesús.
\s Jun ache chakej jun ruka
\r (Mr. 3:1-6; Lc. 6:6-11)
\p
\v 9 Y antok ri Jesús xtzalaj-pa, xaa pa sinagoga.
\v 10 Y chiquicajol ri vinak ri quimaluon-qui, co jun ache chakej jun ruka. Y ri vinak re xquicutuj cha ri Jesús chi co chel niquian acusar: ¿Otz came chi nian sanar jun niyavaj chupan jun kij richin uxlanien?
\p
\v 11 Pero ri Jesús xuej chica: ¿Co ta jun chivach ixre ri co jun ru-oveja ri nitzak-ka chupan jun jul chupan jun kij richin uxlanien, nuya came can chi nicujie can chire, man nralasaj ta pa came?\x + \xo 12:11 \xt Lc. 14:5.\x*
\v 12 Pero jun vinak más rakalien choch jun oveja, rumare nucul nian ri otz chupan jun kij richin uxlanien.
\p
\v 13 Cajare ri Jesús xuej cha ri ache ri chakej jun ruka: Tayuku la aka. Y ri ache xuyuk ri ruka, y ja otz xuon, inchel ri jun chic ruka.
\p
\v 14 Y ri achia fariseos xaiel chire chi xbaquimalo-qui chi niquian pensar chica niquian, ruma nicajo niquiquimisaj ri Jesús.
\s Ri Siervo ri chon
\p
\v 15 Antok ri Jesús xunaiej ri niquian pensar chirij, xiel-el chire. Y can iquiy vinak ri xaa chirij, y quinojiel ri ncayavaj ncaruon sanar.
\v 16 Y xuon mandar chica quinojiel chi man tiquitzijuoj chi chica jaja.
\v 17 Chi quire nuon cumplir ri ruen can ri profeta Isaías. Ri rutziban can, nuej:
\q
\v 18 Jare ri Nu-Siervo ri nuchon.
\q Inre altíra nivajo jaja; can niquicuot vánima riquin.
\q Can xtinya-pa je Nu-Espíritu paro,
\q y jaja xtitzijuon chiquivach ri vinak ri man israelitas ta chi nicatzin jun caslien choj.
\q
\v 19 Man xtuon ta ayoval, man xtisiquin ta chi nicho ruma royoval,
\q ni man xtitzijuon ta ka chirij jaja mismo chiquivach ri vinak pa tak bay.
\q
\v 20 Y ri aj ri kajnak chic juba, jaja man xtuon ta cha chi nikaj.
\q Y xa ri rucaslien je jun vinak inchel ta jun kak ri joc chic seb nuya, jaja man xtuchup ta.
\q Y quire xtuon-apa, ca antok xtalka ri kij chi jaja xtuon juzgar nojiel pa ruchojmil.
\q
\v 21 Y ri vinak ri man israelitas ta, jaja ca xtiquiyoiej chi ncarucol.\x + \xo 12:18-21 \xt Is. 42:1-4.\x*
\s Ri vinak ncacho itziel chirij ri Espíritu Santo
\r (Mr. 3:20-30; Lc. 11:14-23)
\p
\v 22 Y xcamar-pa choch ri Jesús jun ache muoy y miem ri quire rubanun ruma co jun itziel espíritu riquin. Y ri Jesús xralasaj-el ri itziel espíritu re, y ri ache xtzun y xcho.
\v 23 Y quinojiel ri vinak can xachapataj y niquiej: ¿Man ja ta came va ri Rumáma can ri rey David ri kayoien?
\p
\v 24 Pero antok ri achia fariseos xcaxaj ri niquiej ri vinak chirij ri Jesús, ja xquiej: Jaja nitiquir ncaralasaj ri itziel tak espíritus xa ruma co ri Beelzebú riquin, ri quijaval ri itziel tak espíritus.\x + \xo 12:24 \xt Mt. 9:34; 10:25.\x*
\p
\v 25 Y ri Jesús can ratan ri niquian pensar ri achia fariseos, mare xuej chica: Xa ri vinak richin jun reino caye grupo niquian-ka, nipa ayoval chiquicajol y ri reino re xa nitzak. Y quire je chupan jun tanamet o chupan jun jay, xa caye grupo niquian-ka, nipa ayoval chiquicajol y ri jay re xa niquis.
\v 26 Y xa ri Satanás ncaralasaj ri i-rusamajiel jaja, xa chirij jaja mismo nuon-ka ayoval. Y xa quire nuon, ruyuon niquiya can y chanin nitzak ri ru-reino.
\v 27 Y xa inre ruma ri ru-poder ri Beelzebú ncanvalasaj ri itziel tak espíritus, ¿chica xyon poder chica ri i-banak chivij chi ncatiquir ncacalasaj itziel tak espíritus? Can ja ri niquian ijeje nikalajin chi ixre man ketzij ta ri ntiej.
\v 28 Pero xa inre ncanvalasaj ri itziel tak espíritus riquin ri Ru-Espíritu ri Dios ri co viquin, riquin re ntivatamaj chi ri ru-reino ri Dios ya xalka iviquin ixre.
\p
\v 29 Y ri nrajo nuon alak pa rachuoch jun ache ri altíra ruchuka; naay nuxim, cajare co chel nucanuj-el nojiel ri nrajo nucuaj.
\p
\v 30 Ri man viquin ta inre nisamaj-ve, xa chuvij inre nisamaj-ve.\x + \xo 12:30 \xt Mr. 9:40.\x* Y ri man niton ta vichin, xa jare ri nituru nojiel ri ncanan inre.
\p
\v 31 Y rumare inre niej chiva: Nojiel pecado y ri itziel ncacho chirij ri Dios, ca ncaan perdonar. Pero jun ri itziel nicho chirij ri Espíritu Santo, man nian ta perdonar.
\v 32 Y chica-na ri itziel nicho chirij ri Xtak-pa chicaj chi xalax chiicajol, ca nian perdonar. Pero ri itziel nicho chirij ri Espíritu Santo, man nian ta perdonar chupan ri tiempo vacame, ni chupan ri tiempo chakavach-apa.\x + \xo 12:32 \xt Lc. 12:10.\x*
\p
\v 33 O ntian inchel jun chie otz, ri can nuya utzulaj tak roch, o ntian inchel jun chie ri xa man otz ta, ri roch ri nuya man otz ta. Ruma jun chie ja antok nuya roch nikalajin chi otz o man otz ta.\x + \xo 12:33 \xt Mt. 7:20; Lc. 6:44.\x*
\v 34 ¡Ixre xa ix inchel cumatz!\x + \xo 12:34 \xt Mt. 3:7; 23:33; Lc. 3:7.\x* ¿Chel ntiej ri otz, antok xa ja ri itziel tak kax co pan ivánima? Ruma jun vinak ja ri chica co pa ránima ri nuej.\x + \xo 12:34 \xt Mt. 15:18; Lc. 6:45.\x*
\v 35 Jun utzulaj ache can ja ri utzulaj kax ri nuej, ruma joc utzulaj tak kax co pa ránima. Pero jun ache ri man otz ta, ja ri itziel tak kax ri nuej, ruma jare ri co pa ránima.
\v 36 Y inre niej chiva chi antok xtalka ri kij richin ri juicio ri nuon ri Dios, quinojiel ri xaen ri tzij ri manak rakalien, can xcaan juzgar.
\v 37 Ri Dios xcaruon condenar ri vinak ri itziel ncacho, pero ri otz ncacho, nikalajin chi choj ri quicaslien choch ri Dios.
\s Ri vinak ri man niquinimaj ta ri Dios nicajo niquitzat jun señal
\r (Lc. 11:29-32)
\p
\v 38 Y ico jujun chiquivach ri achia escribas y ri achia fariseos xacho-apa cha ri Jesús, y xquiej: Maestro, ojre nakajo nakatzat chi naan jun señal chakavach.\x + \xo 12:38 \xt Mt. 16:1; Mr. 8:11; Lc. 11:16.\x*
\p
\v 39 Pero ri Jesús xuej chica: Ri vinak richin ri tiempo vacame altíra i-itziel y man niquinimaj ta ri Dios, rumare nicajo chi nian jun señal chiquivach chi nquinquinimaj. Pero ri señal ri nicajo man xtiyox ta chica.\x + \xo 12:39 \xt Mr. 8:12.\x* Xa ja ri xbanataj riquin ri Jonás, ri jun profeta ri xcujie ojier can tiempo, jare ri señal ri xtiyox chica.\x + \xo 12:39 \xt Mt. 16:4.\x*
\v 40 Ruma inchel ri Jonás xcujie oxe kij y oxe aka chupan jun nem car,\x + \xo 12:40 \xt Jon. 1:17.\x* quire je ri Xtak-pa chicaj chi xalax chiicajol xticujie chuxie-ulief oxe kij y oxe aka.
\v 41 Y antok xtalka ri kij richin ri juicio, xcacastaj-pa ri vinak aj-Nínive y xtiquiej chi man otz ta xquian ri vinak ri ico vacame, ruma man xquinimaj ta. Ri vinak aj-Nínive joc xcaxaj ri ruchabal ri Dios ri xutzijuoj ri Jonás chica, ja xtzalaj-pa cánima riquin ri Dios y xquian ri nrajo jaja.\x + \xo 12:41 \xt Jon. 3:5.\x* Y vacame inco inre ri co más nukij choch ri Jonás.
\v 42 Y antok xtalka ri kij richin ri juicio, xticastaj-pa ri jun reina ri xuon gobernar ri Sabá y xtuej chi man otz ta xquian ri vinak ri ico vacame. Ruma antok xcasie ri jun reina re, altíra naj xpa-ve chi xalraxaj runoj ri rey Salomón.\x + \xo 12:42 \xt 1R. 10:1-10; 2Cr. 9:1-12.\x* Y vacame inco inre ri co más nukij choch ri rey Salomón ri xcujie ojier can.
\s Antok jun itziel espíritu nitzalaj chic pa ri pache alanak-ve-el
\r (Lc. 11:24-26)
\p
\v 43 Antok jun itziel espíritu ntiel-el pa ránima jun vinak, nia pa tak lugar chakej, nucanuj pache nuxlan-ve, y man jun lugar niril.
\v 44 Rumare nuej: Más otz nquitzalaj chic pa ránima ri vinak pache xiniel-ve-pa, nicha. Y antok nalka, nalrila inchel jun jay man jun co chupan, masuon y jaal banun adornar.
\v 45 Y ri itziel espíritu re ncarucam-pa i-siete (ivuku) chic itziel tak espíritus ri más i-itziel, y quinojiel ncauoc pa ránima ri vinak. Y ri vinak choj-iquin ncabacujie-ve ri itziel tak espíritus re, más peor nuon ri rucaslien choch ri rubanun-pa naay. Quire je xtibanataj quiquin ri vinak ri man otz ta quicaslien ri ico vacame.
\s Ri rutie y ri i-ruchak ri Jesús
\r (Mr. 3:31-35; Lc. 8:19-21)
\p
\v 46 Y ri Jesús ca nicho quiquin ri vinak antok xalka ri rutie y ri i-ruchak. Ijeje nicajo ncacho cha, pero xacujie juviera.
\v 47 Y co jun ri xuej-apa cha ri Jesús: Ri atie y ri achak ico juviera y nicajo ncacho chava, xcha cha.
\p
\v 48 Pero ri Jesús xuej cha ri xen-apa quire cha: ¿Chica ri ntie y ri nchak?
\p
\v 49 Y ri Jesús xarucut ca cha ruka ri ru-discípulos y xuej: Jare ri ntie y ri nchak.
\v 50 Ruma quinojiel ri ncabano ri nrajo ri Nata ri co chicaj, jare ri ntie, ri vana y ri nchak, xcha ri Jesús.
\c 13
\s Ri parábola (cambal-tzij) chirij ri aj-ticoniel
\r (Mr. 4:1-9; Lc. 8:4-8)
\p
\v 1 Chupan ri kij re, ri Jesús xiel-el pa jay y xbatzuye chuchi ri mar.
\v 2 Y iquiy vinak xquimol-apa-qui riquin. Rumare jaja xuoc chupan jun barco y xtzuye-ka chupan\x + \xo 13:1-2 \xt Lc. 5:1-3.\x* y quinojiel ri vinak xacujie chuchi ri ya.
\v 3 Y jaja quiy kax xuej chica y ruyuon riquin parábolas (cambal-tzij). Y quire nuej chica: Co jun ache ri xa chi xbaruquiraj ijatz.
\v 4 Y antok ri ache nuquiraj ri ijatz, co ijatz xaka pa bay. Y xapa ri chicop ri co quixic, xquimol-el ri ijatz.
\v 5 Nicaj chic ijatz xaka chiquicajol abaj y chire xa man quiy ta ri ulief co, rumare chanin xaiel-pa ruma man pin ta ri ulief.
\v 6 Pero antok xpa ruchuka ri kij, xayamayo-ka, y ruma man naj ta banak-ka ri quixie, mare xachakej-ka chanin.
\v 7 Y nicaj chic ijatz xaka chiquicajol tak quix. Y antok xaiel-pa, junan xaquiy quiquin ri quix, y xajiek chiquicajol ri quix.
\v 8 Pero nicaj chic ijatz xaka pan utzulaj ulief, y jaal xquiya quivach; co ri xquiya a treinta quivach, co ri xquiya a sesenta y co ri xquiya a cien quivach.
\v 9 Ri co ruxiquin chi nraxaj, can tiraxaj ri xinej, xcha ri Jesús.
\s Chica ntuoc-ve ri parábolas (cambal-tzij)
\r (Mr. 4:10-12; Lc. 8:9-10)
\p
\v 10 Y ri discípulos xajiel-apa riquin ri Jesús y xquiej cha: ¿Karruma riquin parábolas (cambal-tzij) ncacho-ve chiquivach ri vinak?
\p
\v 11 Y jaja xuej chica: Chiva ixre yon permiso chi ntinaiej chirij ri reino ri co chicaj. Pero chica ri vinak ri man nquinquinimaj ta, man yon ta lugar chi niquitamaj.
\v 12 Ruma ri co riquin, can xtiyox más cha y can quiy xtuon-ka riquin. Pero ri xa man quiy ta co riquin, hasta re xtalasas-el cha.\x + \xo 13:12 \xt Mt. 25:29; Mr. 4:25; Lc. 8:18; 19:26.\x*
\v 13 Rumare ncancusaj parábolas (cambal-tzij) antok nquicho chica; ruma man nicajo ta niquian entender, mesque niquitzat y nicaxaj.
\v 14 Quire nuon cumplir ri tziban can ruma ri profeta Isaías. Y quire rutziban can jaja:
\q Joc xtivaxaj y man xtika ta pan ive (man xtian ta entender) ri xtivaxaj.
\q Choj xtitzat y man xtiya ta pa cuenta ri ntitzat.
\q
\v 15 Ruma ri cánima ri vinak re xa cof rubanun,
\q y can man ntuoc ta pa quixiquin ri niex chica.
\q Ijeje can quiyupun ri quinakavach,
\q ruma man nicajo ta ncatzun.
\q Man nicajo ta nicaxaj ri niex chica,
\q man nicajo ta chi ntuoc riquin cánima;
\q y can man nicajo ta niquiya can ri pecado chi niquian ri nivajo inre,
\q chi nicax ri quicaslien.\x + \xo 13:14-15 \xt Is. 6:9-10.\x*
\m Quire nuej ri Dios, ri rutziban can ri Isaías.
\v 16 Pero ixre ri ix nu-discípulos, can jaal quixquicuot, ruma riquin ri inakavach can jaal ntitzat y riquin ixiquin can jaal ntivaxaj.
\v 17 Ruma ketzij ca niej chiva, chi iquiy profetas y choj tak vinak ri xacujie ojier can tiempo, altíra xcajo xquitzat ri ntitzat ixre vacame, y man xquitzat ta el. Xcajo ta je xcaxaj ri ntivaxaj ixre vacame, y man xcaxaj ta el.\x + \xo 13:16-17 \xt Lc. 10:23-24.\x*
\s Ri Jesús nuon explicar ri parábola (cambal-tzij) chirij ri aj-ticoniel
\r (Mr. 4:13-20; Lc. 8:11-15)
\p
\v 18 Y ri Jesús xuej chica: Tivaxaj ri chica nuej ri parábola (cambal-tzij) ri nicho chirij ri xbaruquiraj ri ijatz.
\v 19 Antok jun nraxaj ri chabal chirij ri ru-reino ri Dios y man nika ta paro (man nuon ta entender), nipa ri itziel y nralasaj-el ri chabal ri xtic can pa ránima. Jare ri ijatz ri xaka pa bay.
\v 20 Ri ijatz ri xaka chiquicajol abaj, jare ri nraxaj ri ruchabal ri Dios y can altíra niquicuot antok nuon recibir.
\v 21 Pero ruma manak ruxie ri ruchabal ri Dios riquin ránima, rumare man nilayuj ta niquicuot. Ruma antok ncapa ri sufrimientos y itziel nitziet ruma runiman ri ruchabal ri Dios, chanin nitzak.
\v 22 Y ri ijatz ri xaka chiquicajol tak quix, jare ri nraxaj ri ruchabal ri Dios, pero xa ja ri nicatzin cha kij-kij choch-ulief, joc re ninataj cha y nian maña cha ruma ri bayomal. Jare nibano chi nijiek ri ruchabal ri Dios riquin ránima. Rumare man jun otz xtikalajin pa rucaslien.
\v 23 Y ri ijatz ri xaka pan utzulaj ulief, jare ri nraxaj y nika paro (nuon entender) ri ruchabal ri Dios. Ri rucaslien can nikalajin jaal, y can nuya ru-fruto, a cien, a sesenta o a treinta, xcha ri Jesús.
\s Ri parábola (cambal-tzij) chirij ri trigo y ri jun kayis rubinan cizaña
\p
\v 24 Y ri Jesús xuej chic jun parábola (cambal-tzij) chiquivach, y xuej: Ri reino ri co chicaj can junan riquin ri xuon jun ache ri xutic jun utzulaj ijatz pa rulief.
\v 25 Pero chaka antok quinojiel ncavar, xalka ri ru-enemigo ri rajaf ri ulief, xalrutica jun kayis rubinan cizaña chucajol ri trigo ri ticuon can. Y joc xalrubana quire, y xa.
\v 26 Y antok xabaquiy-pa ri trigo y xuya-pa roch, cajare xkalajin-pa je ri cizaña.
\v 27 Y ri ru-esclavos ri rajaf ri ulief xaa riquin y xquiej cha: Ajaf, ri ijatz ri xatic pan avulief can otz. Pero vacame co cizaña chucajol. ¿Pache ca xpa-ve ri ijatz richin ri cizaña? xacha cha.
\v 28 Y ri ache xuej chica ri ru-esclavos: Jun nu-enemigo xbano re. Y ri ru-esclavos xquiej cha: ¿Navajo chi nkua y nakacuku ri cizaña? xacha cha.
\v 29 Pero ri ache xuej chica ri ru-esclavos: Ni, ruma xa nticuk ri cizaña, ncacukutaj je ri trigo.
\v 30 Tiya lugar cha ri cizaña chi junan niquiy-pa riquin ri trigo, ca talka-na ri kij chi nijuk ri trigo, ruma antok xtalka ri kij re, inre xtinej chica ri xcajuku chi tiquimalo naay ri cizaña y chi manuoja tiquibana cha chi niparox; cajare tiquijuku ri trigo y tiquiyaca, xcha ri ache. Quire xuej ri Jesús.
\s Ri parábola (cambal-tzij) chirij ri ijatz richin ri mostaza
\r (Mr. 4:30-32; Lc. 13:18-19)
\p
\v 31 Y ri Jesús xuej chic jun parábola (cambal-tzij) chiquivach, y xuej: Ri reino ri co chicaj can junan riquin ri ijatz richin ri mostaza ri xutic can jun ache pa rulief.
\v 32 Ruma mesque ja ri ijatz richin ri mostaza ri más col-oc chiquivach nicaj chic ijatz, pero antok niquiy, jare ri más nem ntiel chiquivach ri nicaj chic kayis. Ri mostaza can inchel jun chie ntiel antok niquiy. Rumare ri chicop ri co quixic ncalka y niquian quisuoc chuka, xcha ri Jesús.
\s Ri parábola (cambal-tzij) chirij ri levadura
\r (Lc. 13:20-21)
\p
\v 33 Ri Jesús xuej chic jun parábola (cambal-tzij) chiquivach, y xuej chica: Ri reino ri co chicaj xa junan riquin ri levadura ri niruma-pa jun ixok y nuya chupan oxe medida harina y ri levadura nuquiraj-ri chupan nojiel.
\s Ri Jesús can ncarucusaj ri parábolas (cambal-tzij)
\r (Mr. 4:33-34)
\p
\v 34 Y nojiel ri xuej ri Jesús chica ri vinak re, ruyuon riquin parábolas (cambal-tzij) xcho. Man jun tzij ri xuej chica, ri man ta xucusaj parábolas (cambal-tzij);
\v 35 chi quire nuon cumplir ri ruen can ri jun profeta ri xcujie ojier can tiempo. Quire rutziban can:
\q Antok inre xquicho, xcancusaj parábolas (cambal-tzij).
\q Xtinej ri kax ri avan-pa desde xtzucutaj-pa ri roch-ulief.\x + \xo 13:35 \xt Sal. 78:2.\x*
\m Quire nuej ri tziban can.
\s Ri Jesús nuon explicar ri parábola (cambal-tzij) chirij ri trigo y ri jun kayis rubinan cizaña
\p
\v 36 Y antok ri Jesús xaruon-el despedir ri vinak, jaja xuoc pa jay y ri ru-discípulos xajiel-apa riquin y xquiej cha: Ojre nakajo chi atre naej chika ri chica nuej ri parábola (cambal-tzij) chirij ri trigo y ri cizaña.
\p
\v 37 Y ri Jesús xuej chica: Ri ache ri nutic ri utzulaj ijatz, ja ri Xtak-pa chicaj chi xalax chiicajol.
\v 38 Ri ulief ri pache xtic-ve ri ijatz, ja ri roch-ulief. Ri utzulaj ijatz, ja ri ico pa ru-reino ri Dios. Y ri cizaña, ja ri can i-richin ri itziel.
\v 39 Y ri enemigo ri xaltico ri cizaña, ja ri diablo. Ri kij antok xtijuk ri trigo, re pa ruquisbal ri tiempo, y ri ncajuku ri trigo, ja ri ángeles.
\v 40 Y can inchel nian riquin ri cizaña ncalasas-el y ncayox pa kak, can quire mismo xtibanataj pa ruquisbal ri tiempo.
\v 41 Ri Xtak-pa chicaj chi xalax chiicajol, xcarutak ri ru-ángeles chi ncaquimol chupan ri ru-reino quinojiel ri ncabano itziel tak kax y ri niquian chica nicaj chic chi ncatzak chupan ri pecado.
\v 42 Y xcabacak chupan ri kak; y chire xcauok y xtiquikachachiej coray.
\v 43 Y ri choj quicaslien choch ri Dios, can altíra xcachichan inchel ri kij chupan ri ru-reino ri Quitata Dios. Ri co ruxiquin chi nraxaj, can tiraxaj ri xinej.
\s Jun tesoro mukun can
\p
\v 44 Ri reino ri co chicaj can junan riquin jun tesoro ri mukun can chupan jun ulief, y nirila-pa jun ache. Ri ache re numuk chic can y altíra niquicuot nitzalaj chirachuoch, nucayij nojiel ri co riquin, cajare nulok ri ulief ri pache mukun-ve can ri tesoro re.
\s Jun perla ri altíra jaal
\p
\v 45 Ri reino ri co chicaj can junan riquin ri nuon jun ache ri ncarulok y ncarucayij ri perlas.
\v 46 Antok niril jun perla ri altíra jaal y nicayix, chanin nitzalaj chirachuoch y nucayij nojiel ri co riquin, y nulok ri perla re.
\s Ri yal
\p
\v 47 Ri reino ri co chicaj can junan riquin jun yal ri niyox-ka chupan ri mar y ncaralasaj-pa nojiel quivach car.
\v 48 Y antok ri yal nojnak chic chi car, nicalasaj-pa y niquicuaj chuchi-ya, y ncatzuye-ka chi ncaquicha. Ri car i-otz ncaquiya pa tak chacach, pero ri man i-otz ta xa ncaquicak-el.
\v 49 Quire ri xtibanataj pa ruquisbal ri tiempo. Xcapa ri ángeles y xcaquicha ri vinak ri man otz ta rubanun quicaslien chiquicajol ri choj rubanun quicaslien choch ri Dios.
\v 50 Y xcayox chupan ri kak, y chire xcauok y xtiquikachachiej coray.
\s Tesoros cacac y vieja chic
\p
\v 51 Ri Jesús xuej chica ri ru-discípulos: ¿Xika pan ive (xian entender) nojiel ri xinej chiva? xcha chica. Y ri discípulos xquiej: Quire Ajaf, xacha.
\p
\v 52 Y jaja xuej chica: Jun ri ratan chirij ri reino ri co chicaj, y ratan je ri tziban can chupan ri ruchabal ri Dios, can junan riquin jun rajaf-jay ri ncabaralasaj-pa ru-tesoro ri co yan tiempo ruyacuon y ncabaralasaj-pa je ri ca juba oc tiempo tuyac, xcha ri Jesús.
\s Ri Jesús nalka Nazaret
\r (Mr. 6:1-6; Lc. 4:16-30)
\p
\v 53 Y antok ri Jesús xtanie ca chubixic ri parábolas (cambal-tzij) re, xuya can ri lugar re y xa.
\v 54 Y xalka chupan ri rutanamit pache xquiy-pa jaja, y xucut ri ruchabal ri Dios chupan ri sinagoga. Y ruma ri tzij ri nuej, ri vinak can xachapataj, y xquiej: ¿Pache ca rucamun-pa ri noj, y chi nitiquir ncaruon milagros?
\v 55 ¿Man ja ta came va rucajuol ri jun ache carpintero, y ri rutie María rube, y ri i-ruchak ja ri Jacobo, ri José, ri Simón y ri Judas?
\v 56 ¿Man ico ta ca quinojiel ri rana kiquin? ¿Pache ca xucam-pa nojiel ri nuej y ri nuon? ncacha.
\p
\v 57 Y rumare ri vinak man xquinimaj ta y xpa quiyoval chirij ri Jesús. Pero jaja xuej chica: Jun profeta joc ri pa rutanamit y ri pa rachuoch niquian cha chi man jun rakalien,\x + \xo 13:57 \xt Jn. 4:44.\x* xcha chica.
\p
\v 58 Ri Jesús man quiy ta milagros xaruon pa rutanamit, ruma ri vinak xa man xquinimaj ta.
\c 14
\s Antok xquimisas ri Juan el Bautista
\r (Mr. 6:14-29; Lc. 9:7-9)
\p
\v 1 Chupan ri tiempo re, ri gobernador Herodes xraxaj ri nuon ri Jesús.
\v 2 Y ri Herodes xuej chica ri rusamajiel: Ri ache re xa ja ri Juan el Bautista ri xcastaj-pa chiquicajol ri quiminaki, y rumare co quiy poder riquin, xcha ri Herodes chica.
\p
\v 3 Ruma ja ri Herodes ri xen chi xtzam ri Juan, xyox pa cárcel y xtzam cha cadena (yariena). Ri Herodes quire xuon, ruma quicamun-qui riquin ri Herodías, ri xa raxjayil ri Felipe ri quichak-quinimal-qui riquin ri Herodes;
\v 4 ruma ri Juan xuej cha: Man otz ta chi abanun avaxjayil cha ri Herodías.\x + \xo 14:3-4 \xt Lv. 18:16; 20:21; Lc. 3:19-20.\x*
\p
\v 5 Y ri Herodes can nrajo nuquimisaj ri Juan, pero nuxiij-ri chiquivach ri vinak, ruma ijeje niquitzat chi ri Juan can jun profeta.
\v 6 Pero chupan ri kij antok ri Herodes xuquis chic jun rujuna, jaja xuon jun namakej, y chupan ri namakej re ri ral-xtan ri Herodías xxajo chiquivach quinojiel ri invitados, y altíra xka choch ri Herodes.
\v 7 Y rumare ri Herodes xuon jurar cha ri ral ri Herodías chi chica-na ri nrajo, can xtuya cha.
\v 8 Pero nabayal ri xtan xa xyox runoj ruma ri rutie, cajare xuej cha ri Herodes: Inre nivajo chi naya chuva chupan jun plato ri rujaluon ri Juan el Bautista.
\p
\v 9 Y ri rey Herodes xbisuon-ka ránima rumare, pero ruma can rubanun yan jurar y cuma ri ico riquin chirij ri mesa, mare jaja xuon mandar chi ticamar-pa ri rujaluon ri Juan el Bautista chi tiyox cha.
\v 10 Y xutak rukupixic rujaluon ri Juan el Bautista chire pa cárcel.
\v 11 Y ri rujaluon xcamar-pa chupan jun plato y xyox cha ri xtan, y ri xtan xbarujacha cha ri rutie.
\p
\v 12 Y ri ru-discípulos ri Juan xalka chi xalquima ri ru-cuerpo y xbaquimuku. Y xbaquiej cha ri Jesús nojiel ri xbanataj.
\s Ncatzuk ivuuo mil
\r (Mr. 6:30-44; Lc. 9:10-17; Jn. 6:1-14)
\p
\v 13 Y ri Jesús joc xraxaj ri xbanataj, xuoc chupan jun barco y naj nia-ve, chupan jun lugar pache manak vinak. Pero antok ri vinak xquinaiej pache nia-ve, xaiel-el pa tak tanamet y chicakan xaa ri pache nibaka-ve ri Jesús.
\v 14 Y antok ri Jesús ja ntiel-pa chire, xutzat chi can iquiy ri vinak, y jaja xujoyovaj quivach. Y ri ncayavaj ri ico chiquicajol ri vinak re, xaruon sanar.
\v 15 Antok ya xkakij-ka, ri ru-discípulos xajiel-apa riquin ri Jesús y xquiej cha: Chupan va lugar va man jun jay co y ya tarde chic; cataka ca el ri vinak chi caa pa tak aldeas chi tiquilako ri chica niquitej, xacha cha.
\p
\v 16 Pero ri Jesús xuej chica: Man nicatzin ta chi ncaa, tiya ixre chi ncava, xcha chica.
\p
\v 17 Y ri discípulos xquiej ca: Kiquin ojre joc vuuo simíta y caye car co, xacha cha.
\p
\v 18 Pero ri Jesús xuej chica: Ticama-pa vave.
\p
\v 19 Y xuej chica ri vinak chi catzuye-ka quinojiel paro ri kayis. Y jaja xutzom ri vuuo simíta y ri caye car, xtzun chicaj, y xuon bendecir, y xaruper, y xuya chica ri ru-discípulos, y ri ru-discípulos xquijach chica ri vinak.
\v 20 Y quinojiel jaal xava, y otz xnuoj quipan. Y ca co doce (cabalajuj) chacach ri xanuoj riquin ri jutak pir ri xmuol can ri xuon suobra.
\v 21 Y ri xava ico lak vuuo mil joc ri achia, y ri ixoki y ri acola ri xava man xajilax ta.
\s Ri Jesús niin paro ri mar
\r (Mr. 6:45-52; Jn. 6:15-21)
\p
\v 22 Y jare antok ri Jesús xuej chica ri ru-discípulos chi cauoc chupan ri barco y caa naay choch jucan chic ruchi ri ya; y jaja ca nicujie can chi ncaruon can despedir ri vinak.
\v 23 Y antok ya i-banak chic quinojiel ri vinak, jaja xjotie-el paro jun juyu chi xirubana orar. Y can ruyuon co chire antok xchaka-ka.
\v 24 Y ri barco pache i-banak-ve ri discípulos ya pa nicaj ri mar co-ve-apa, pero ri ya altíra nibalkot, man nuya ta lugar chi niin. Ruma altíra nuon ri cakiek, rumare man nuya ta chic lugar cha ri barco chi choj niin choch.
\v 25 Y antok ya nisakar-pa, ri Jesús patanak chirakan paro ri mar, chi nalka quiquin.
\v 26 Pero antok ri discípulos xquitzat chi co jun niin paro ri mar, xachapataj, y rumare xquiej: ¡Jun fantasma! xacha. Y can riquin quichuka xquiej quire ruma altíra xquixiij-qui.
\p
\v 27 Pero ri Jesús chanin xcho-pa chica, y xuej: ¡Man tixiij-ivi; tiya ivánima viquin, xa inre! xcha chica.
\p
\v 28 Y ri Pedro xcho-apa y xuej: Ajaf, xa can ketzij chi atre, tabana chuva chi nquiin paro ri ya chi nquia-apa aviquin, xcha ri Pedro.
\p
\v 29 Y ri Jesús xuej-pa cha: Catam-pa ca. Y ri Pedro can ja xka-ka chupan ri barco y niin paro ri ya chi nia-apa riquin ri Jesús.
\v 30 Pero antok xutzat chi can nem ruchuka ri cakiek, xuxiij-ri, y antok xuna chi nia-ka chuxie ri ya, riquin ruchuka xuej: ¡Ajaf, quinacalo!
\p
\v 31 Y ri Jesús can chanin xutzom ri Pedro y xuej cha: ¿Karruma man xacukuba ta acux viquin? xcha cha ri Pedro.
\p
\v 32 Y antok ijeje xajotie-apa chupan ri barco, ja xtanie-ka ruchuka ri cakiek.
\v 33 Y quinojiel ri i-banak chupan ri barco xquiya rukij ri Jesús y xquiej cha: Ketzij chi atre ri Rucajuol ri Dios.
\s Ri Jesús ncaruon sanar ri ncayavaj Genesaret
\r (Mr. 6:53-56)
\p
\v 34 Y ijeje xakax paro ri mar y xabaka Genesaret.
\v 35 Y antok ri achia richin ri lugar re xquitzat chi ja ri Jesús xalka, ijeje can chanin xquitak rutzijoxic chupan nojiel lugar ri ico cierca ri Genesaret, y ri vinak xaquicam-pa quinojiel ri ncayavaj ri ico quiquin.
\v 36 Y ri ncayavaj can niquicutuj favor cha chi tuya permiso chica chi niquitzom mesque joc ruchi ri rutziak. Y quinojiel ri xatzamo ruchi ri rutziak ri Jesús, xquian sanar riquin ri quiyabil.
\c 15
\s Ri nibano tzil cha ri vinak
\r (Mr. 7:1-23)
\p
\v 1 Y ico nicaj achia fariseos y nicaj achia escribas ri i-patanak Jerusalén xajiel-apa riquin ri Jesús y xquicutuj cha:
\v 2 ¿Karruma ri a-discípulos man niquian ta inchel ri ben can cuma ri katet-kamama? Ruma ri a-discípulos atre man niquichaj ta quika antok ncava, xacha.
\p
\v 3 Y ri Jesús xucutuj chica ijeje: ¿Y ixre, karruma joc ri quicutun can ri ivatet-imama ri ntian, y man ntian ta ri ru-mandamiento ri Dios?
\v 4 Ruma ri Dios nuon mandar: Cabana respetar ri atie-atata.\x + \xo 15:4 \xt Ex. 20:12; Dt. 5:16.\x* Y jun ri ncarukal ri rutie-rutata, tiquimisas; man tijoyovax roch.\x + \xo 15:4 \xt Ex. 21:17; Lv. 20:9.\x* Quire ruen ri Dios.
\v 5 Pero ixre ntiej: Chica-na ri nuej chica ri rutie-rutata chi manak chel ncaruto, ruma nojiel ri co riquin xa ruyon chic cha ri Dios;
\v 6 ri jun re ya man nicatzin ta chi ncaruon respetar ri rutie-rutata. Riquin ri ntiej, can kalaj chi ixre joc ntivajo ntian ri quicutun can ri ivatet-imama, y ibanun cha ri ru-mandamiento ri Dios chi man jun rakalien.
\v 7 Ixre xa caye ipalaj. Xa otz rubixic ruen can chivij ri profeta Isaías. Quire ca nuej:
\q
\v 8 Ri vinak re joc riquin ri quichi niquiya nukij,
\q pero ri cánima xa naj co-ve.
\q
\v 9 Xa man jun nicatzin ri niquian antok niquiya nukij,
\q nojiel ri ncaquiej antok ncaquitijuoj ri vinak, xa quinoj achia y niquiej chi can jare tian.\x + \xo 15:8-9 \xt Is. 29:13.\x*
\m Quire ri rutziban can ri Isaías.
\p
\v 10 Y ri Jesús xarayuoj-apa ri vinak ri quimaluon-qui chire y xuej chica: Tivaxaj otz ri xtinej chiva y tika pan ive (tibana entender).
\v 11 Ri nibano tzil cha jun vinak man ja ta ri kax ri ncarutej-ka. Ri nibano tzil cha jun vinak, ja ri itziel kax ri ncaiel-pa riquin.
\p
\v 12 Y ri discípulos xajiel-apa riquin ri Jesús, y xquiej cha: Ri achia fariseos xpa quiyoval antok xcaxaj ri xaej, xacha cha.
\p
\v 13 Pero ri Jesús xuej chica ri ru-discípulos: Nojiel ri man ticuon ta ruma ri Nata ri co chila chicaj, can xticuk-el.
\v 14 Quiiya can chire. Ijeje xa i-muoy quibanun riquin ri catan, y ncaquicuaj nicaj chic muoy. Y xa ri muoy nucuaj jun chic muoy, junan xcabatzak pa jul.\x + \xo 15:14 \xt Lc. 6:39.\x*
\p
\v 15 Y ri Pedro xuej cha ri Jesús: Tabana explicar chika, chica nibano tzil cha jun vinak.
\p
\v 16 Y ri Jesús xuej: ¿Ixre je man nika ta pan ive (man ntian ta entender) ri xinej?
\v 17 ¿Man nika ta pan ive (man ntian ta entender) chi nojiel ri nutej-ka xa chupan nika-ve-ka, y después ntiel-el?
\v 18 Ri nibano tzil cha jun vinak, ja ri itziel tak tzij ri ncaruej, ruma nojiel re xa pa ránima ntiel-pa.\x + \xo 15:18 \xt Mt. 12:34.\x*
\v 19 Ruma xa pa cánima ri vinak ncapa-ve ri itziel tak kax ri niquian pensar, ri ncaquimisan, ri i-culan y ri man i-culan ta niquicanuj-qui chi niquian pecado, ri ncalak, ri niquitzak tzij chiquij nicaj chic, y ri itziel ncacho chiquij nicaj chic.
\v 20 Nojiel re, jare ri nibano tzil cha jun vinak. Pero xa jun vinak man nuchaj ta ruka antok niva-ka, man jun tzil nuon cha ri ránima. Quire xuej ri Jesús.
\s Jun ixok aj-Canaán nucukuba rucux riquin ri Jesús
\r (Mr. 7:24-30)
\p
\v 21 Y ri Jesús xiel-el chire, y xa ca chupan jun lugar cierca ri tanamet quibinan Tiro y Sidón.
\v 22 Y chire co jun ixok aj-Canaán. Jaja xalka riquin ri Jesús, y nucutuj favor cha y can riquin ruchuka nuej: ¡Ajaf, ri at Rumáma can ri rey David, tajoyovaj noch! Ri val-xtan co jun itziel espíritu riquin, y can altíra nuon sufrir pa ruka.
\p
\v 23 Pero ri Jesús man xcho ta cha ri ixok. Y ri discípulos xajiel-apa riquin ri Jesús y xquiej cha: Taej cha ri ixok re chi ticujie can, ruma patanak chikij y can altíra nisiquin nicho.
\p
\v 24 Y ri Jesús xuej: Inre xitak-pa joc quichin ri israelitas, ri inchel ri ovejas ri i-sachnak can, xcha.
\p
\v 25 Can ja xpa ri ixok y xalxuquie choch, y xuej cha: ¡Ajaf, quinato! xcha.
\p
\v 26 Ri Jesús xuej cha ri ixok: Man otz ta nican-el ri qui-simíta ri acola y niyox chica ri tze.
\p
\v 27 Y ri ixok xuej: Ajaf, can ketzij ri naej. Pero ri tze ncaquimol ri rupixquil ri simíta ri ncaquitzak-ka ri cajaf choch ri mesa.
\p
\v 28 Y ri Jesús xuej cha ri ixok: Can altíra acukuban acux viquin. Can tibanataj ca ri navajo, xcha cha. Y can chupan ri huora re, ri itziel espíritu ri co riquin ri ral-xtan ri ixok, ja xiel-el.
\s Ri Jesús iquiy ncaruon sanar
\p
\v 29 Ri Jesús xuya can ri lugar re y xa cierca ri mar Galilea, xjotie paro ri chiti juyu ri co chire y chire xbatzuye-ve.
\v 30 Y can iquiy vinak xalka riquin, i-quicamun-pa ri i-jacajic ncain, ri i-muoy, ri i-miem, ri man otz ta quika y nicaj chic ri jun-ve chic roch yabil ntuoc chica. Quinojiel xayox choch ri Jesús, y quinojiel xaruon sanar.
\v 31 Y ruma ri xuon ri Jesús quiquin ri ncayavaj, ri vinak can xachapataj; ruma ri i-miem, ncacho; ri man otz ta ri quika, xacachoj; ri ncajacajot ncain, can otz yan chic ncain; y ri muoy ncatzun yan chic. Rumare ri vinak can xquiya rukij ri Ru-Dios ri Israel.
\s Ncatzuk icaje mil
\r (Mr. 8:1-10)
\p
\v 32 Y ri Jesús xarayuoj ri ru-discípulos y xuej chica: Altíra nijoyovaj quivach ri vinak, ruma oxe kij ico viquin y manak chic ri chica niquitej. Y xa ncantak ta el y xa man ncava ta el, man nivajo ta; xa xcabatzak pa tak bay ruma vijal, xcha.
\p
\v 33 Y ri ru-discípulos xquiej cha: Chupan va lugar va manak jay. ¿Pache nakila-pa simíta chi ncakatzuk quinojiel?
\p
\v 34 Pero ri Jesús xucutuj chica: ¿Jane (jaro) simíta co iviquin? Y ijeje xquiej: Co siete (vuku) simíta y jutzit chitak car, xacha cha.
\p
\v 35 Y ri Jesús xuej chica ri vinak chi catzuye-ka pan ulief.
\v 36 Y xutzom ri siete (vuku) simíta y ri car, xuya tiox ba cha ri Dios, xaruper y xuya-el chica ri ru-discípulos y ri ru-discípulos xiquiya chica quinojiel ri vinak.
\v 37 Can quinojiel xava otz y jaal xnuoj quipan; y xmuol siete (vuku) chacach ri jutak pir ri xuon suobra.
\v 38 Y ri xava, joc ri achia icaje mil. Y ri ixoki y ri acola ri xava man xajilax ta.
\v 39 Y antok ri Jesús i-rubanun chic despedir ri vinak, jaja xuoc-el chupan ri barco, y xa ca jun lugar rubinan Magdala.
\c 16
\s Nicaj nicajo niquitzat jun señal
\r (Mr. 8:11-13; Lc. 12:54-56)
\p
\v 1 Ri achia fariseos y ri achia saduceos xalka riquin ri Jesús chi niquian tentar, y xquiej cha chi tubana jun señal chicaj.\x + \xo 16:1 \xt Mt. 12:38; Lc. 11:16.\x*
\v 2 Pero ri Jesús xuej chica ri achia re: Antok ixre ntitzat chi can quiak rubanun ri mukul chicaj antok nika-ka ri kij, ntiej chi otz kij nuon chuak.
\v 3 Y quire je ri macajan yan, antok ntitzat chi ri rocaj mukul y quiak\x + \xo 16:3 \xt Chire Israel, antok nuon quiak ri mukul macajan, ja ratal chi nipa job.\x* ri mukul, ntiej: Vacame nika job, nquixcha. ¡Ixre xa caye ipalaj! Ruma can ivatan chica nirubana antok ntitzat ri rocaj, pero man ivatan ta ntitzat ri señales richin ri tiempo ri ojco.
\v 4 Ri vinak richin ri tiempo vacame altíra i-itziel y man niquinimaj ta ri Dios, rumare nicajo chi nian jun señal chiquivach chi nquinquinimaj.\x + \xo 16:4 \xt Mt. 12:39; Lc. 11:29.\x* Pero ri señal ri nicajo man xtiyox ta chica. Xa ja ri xbanataj riquin ri Jonás, ri jun profeta ri xcujie ojier can tiempo, jare ri señal ri xtiyox chica.\x + \xo 16:4 \xt Mt. 12:39-41.\x* Y ja xaruya can ri achia re y xa.
\s Ri levadura quichin ri achia fariseos
\r (Mr. 8:14-21)
\p
\v 5 Antok ri Jesús y ri ru-discípulos xabaka ca jucan ruchi ri ya, ri discípulos xa xmastaj chica chi xquicuaj simíta.
\v 6 Y ri Jesús xuej chica ri ru-discípulos: Tibana cuenta-ivi choch ri levadura quichin ri achia fariseos\x + \xo 16:6 \xt Lc. 12:1.\x* y ri achia saduceos.
\p
\v 7 Ijeje xquiej-ka pa cánima: Jaja xuej quire ruma manak simíta xkacam-pa, xacha.
\p
\v 8 Pero ri Jesús can ratan ri niquian pensar ri ru-discípulos, mare xuej chica: ¿Karruma ixre ntian pensar chi ruma manak simíta xicam-pa mare xinej quire? Man icukuban ta icux viquin.
\v 9 ¿Ca maja tika pan ive (tian entender) ri xinej? ¿Man nalka ta chic pan ive antok xantzuk ri ivuuo mil achia riquin ri vuuo simíta\x + \xo 16:9 \xt Mt. 14:17-21.\x* y jane (jaro) chacach ximol can?
\v 10 ¿Man nalka ta je pan ive antok xantzuk ri icaje mil riquin ri siete (vuku) simíta\x + \xo 16:10 \xt Mt. 15:34-38.\x* y jane (jaro) chacach ximol can?
\v 11 ¿Karruma ixre man xika ta pan ive (man xian ta entender) chi inre man xicho ta chirij ri simíta ri ximastaj can? Ri xinej inre chiva, ja chi tibana cuenta-ivi choch ri levadura quichin ri achia fariseos y ri achia saduceos, xcha ri Jesús chica.
\p
\v 12 Cajare ri discípulos xika pa quive (xquian entender) chi man nuej ta chi tiquibana cuenta-qui choch ri levadura ri nicusas riquin ri simíta. Xa choch ri niquicut ri achia fariseos y ri achia saduceos.
\s Ri Pedro nuej chi ri Jesús jare ri Cristo
\r (Mr. 8:27-30; Lc. 9:18-21)
\p
\v 13 Y ri Jesús junan quiquin ri ru-discípulos xalka jun lugar ri co cierca ri tanamet Cesarea richin ri Filipo; y xucutuj chica ri ru-discípulos: ¿Chica niquiej ri achia chirij ri Xtak-pa chicaj chi xalax chiicajol; chi chica jaja?
\p
\v 14 Y ijeje xquiej cha: Ico ncaen chi jaja ri Juan el Bautista. Ico nicaj chic niquiej chi jaja ri Elías.\x + \xo 16:14 \xt Mal. 4:5.\x* Ico je ri ncaen chi jaja ri Jeremías o jun chiquivach ri profetas ri xacujie ojier can tiempo,\x + \xo 16:14 \xt Mt. 14:1-2; Mr. 6:14-15; Lc. 9:7-8.\x* xacha cha.
\p
\v 15 Y jaja xucutuj chica: ¿Y ixre, in chica inre ntiej?
\p
\v 16 Y ri Simón Pedro ja xuej cha ri Jesús: Atre ri Cristo, ri Rucajuol ri caslic Dios,\x + \xo 16:16 \xt Jn. 6:68-69.\x* xcha cha.
\p
\v 17 Y joc xraxaj quire ri Jesús, can ja xuej cha: Atre Simón Pedro ri at rucajuol ri Jonás, can jaal caquicuot; ruma ri xaej, man vinak ta xen chava, xa ja ri Nata ri co chicaj.
\v 18 Y nivajo niej chava: Atre Pedro abe; y paro ri abaj nem\x + \xo 16:18 \xt Ri tzij “abaj nem” ntiel “petra” chupan ri chabal griego, y ri biaj “Pedro” ntiel “petros” y nrajo nuej “chuten abaj”.\x* re xtinpaba-ve ri nu-iglesia. Y ri camic man xtitiquir ta chirij.
\v 19 Can pan aka atre xtinya-ve chi najak ri puerta chiquivach ri ncauoc chupan ri reino ri co chicaj; rumare nojiel ri xtaxim o xtaquir vave choch-ulief, can quire je xtian cha chila chicaj.\x + \xo 16:19 \xt Mt. 18:18; Jn. 20:23.\x*
\p
\v 20 Y ri Jesús xuon mandar chica ri ru-discípulos chi man jun choj cha tiquiej-ve chi jaja ri Cristo.
\s Ri Jesús nuej chi xtiquimisas
\r (Mr. 8:31–9:1; Lc. 9:22-27)
\p
\v 21 Y chupan ri tiempo re ri Jesús xutzom ca rutzijoxic chiquivach ri ru-discípulos, chi nicatzin chi nia pa tanamet Jerusalén y nukasaj quiy sufrimiento pa quika ri mamaa tak achia ri niquian gobernar, pa quika ri principales sacerdotes y pa quika ri achia escribas; y xtiquimisas, pero chi oxe kij xticastaj-pa chiquicajol ri quiminaki.
\v 22 Ri Pedro xucuaj juba aparte ri Jesús, y xucholij y xuej cha: Man ta xtirajo ri Dios chi xtibanataj inchel ri xaej chavij atre Ajaf, xcha ri Pedro.
\p
\v 23 Pero antok ri Jesús xraxaj quire, xtzun-apa riquin y xuej cha ri Pedro: ¡Catiel-el chinoch Satanás! Atre xa ncatuoc katoy-nubiey. Ruma ri naan pensar atre xa junan riquin ri niquian pensar ri vinak y man inchel ta ri nrajo ri Dios.
\p
\v 24 Y ri Jesús xcho chica ri nicaj chic ru-discípulos y xuej: Vi xa co jun nrajo nia chuvij, man tuon ri nurayij jaja, y can tutzama y tucuaj ri ru-cruz. Xa quire nuon, otz tipa viquin chi nia chuvij.\x + \xo 16:24 \xt Mt. 10:38; Lc. 14:27.\x*
\v 25 Ruma xa co jun ri altíra nrajo ri rucaslien vave choch-ulief, man xticolotaj ta. Pero ri jun, mesque niquimisas vuma inre, can xtiril ri caslien ri man niquis ta.\x + \xo 16:25 \xt Mt. 10:39; Lc. 17:33; Jn. 12:25.\x*
\v 26 Ruma ¿chica nuchec jun vinak xa nicujie ta riquin nojiel ri bayomal ri co choch-ulief y xa man nicolotaj ta? Mesque altíra bayomal co riquin, pero man nitiquir ta nulok ri caslien ri man niquis ta.
\v 27 Ruma ri Xtak-pa chicaj chi xalax chiicajol can xtipa chic jun bay, y junan chic rukij riquin ri Rutata y xcapa je ri ru-ángeles riquin.\x + \xo 16:27 \xt Mt. 25:31.\x* Y ja xtuya rucaxiel chica chiquijunal conforme ri xquian.\x + \xo 16:27 \xt Sal. 62:12.\x*
\v 28 Y can ketzij ri niej chiva, chi ri Xtak-pa chicaj chi xalax chiicajol, can xtipa riquin chic rukij, y ico jujun chivach ixre ri man xcacon ta yan, ca xtiquitzat-na re, xcha ri Jesús.
\c 17
\s Antok ri Jesús xcaxtaj rutzubal
\r (Mr. 9:2-13; Lc. 9:28-36)
\p
\v 1 Y antok kaxnak chic vaki kij, ri Jesús xarucha ri Pedro, ri Jacobo y ri Juan ri quichak-quinimal-qui y xarucuaj ca ri iyoxe re paro jun juyu nem.
\v 2 Y ri Jesús xcaxtaj rutzubal chiquivach. Ri rutzubal can xchichan inchel ri kij. Y ri rutziak can altíra sak xuon, can inchel ri luz.\x + \xo 17:1-2 \xt 2P. 1:16.\x*
\v 3 Y antok ri iyoxe discípulos xquitzat, ico yan chic ri Moisés y ri Elías, ncatzijuon riquin ri Jesús.
\v 4 Y ri Pedro xuej cha ri Jesús: Ajaf, otz chi ojco vave ojre. Xa atre navajo, nakaan oxe chitak enramadas; jun avichin atre, jun richin ri Moisés y jun richin ri Elías.
\p
\v 5 Y ca nicho ri Pedro cha ri Jesús, antok jun mukul can nichichan xka-pa pa quive. Y chupan ri mukul re, co Jun ri xcho-pa y xuej: Jare ri Nucajuol; altíra nivajo y niquicuot vánima riquin.\x + \xo 17:5 \xt Is. 42:1; Mt. 3:17; 12:18; Mr. 1:11; Lc. 3:22; 2P. 1:17-18.\x* Can tivaxaj ri nuej jaja.
\p
\v 6 Y antok ri iyoxe discípulos xcaxaj re, xaxuquie y xquikasaj-ka ri quijaluon ca pan ulief. Y altíra xquixiij-qui.
\v 7 Y ri Jesús xjiel-apa quiquin ri ru-discípulos, xarutzom-ka y xuej chica: Quixpalaj y man tixiij-ivi.
\p
\v 8 Antok ri discípulos xatzun chic apa, man jun chic más xquitzat, xa ruyuon chic ri Jesús co can.
\p
\v 9 Y antok ijeje i-xulan-pa choch ri juyu, ri Jesús xuon mandar chica ri ru-discípulos: Man jun choj cha tiej ri xitzat. Otz ntiej pero ca antok ri Xtak-pa chicaj chi xalax chiicajol ya castajnak chic pa chiquicajol ri quiminaki, xcha chica.
\p
\v 10 Entonces ri discípulos xquicutuj cha ri Jesús: ¿Karruma niquiej ri achia escribas chi nicatzin chi ja ri Elías nipa naay?\x + \xo 17:10 \xt Mal. 4:5.\x* xacha.
\p
\v 11 Y ri Jesús xuej chica: Can ketzij chi ri Elías nipa naay y nalruchojmij nojiel ri nicatzin chi nichojmix.
\v 12 Pero inre niej chiva chi ri Elías ya xpa,\x + \xo 17:12 \xt Mt. 11:14.\x* y man xquinaiej ta chica re. Can nojiel ri xcajo, can quire xquian cha. Y can quire xtiquian je cha ri Xtak-pa chicaj chi xalax chiicajol, can xtuon sufrir pa quika, xcha ri Jesús.
\p
\v 13 Y cajare ri discípulos xika pa quive (xquian entender) chi ri Jesús chirij ri Juan el Bautista xcho-ve.
\s Ri Jesús nuon sanar jun ala ri nuon ataque
\r (Mr. 9:14-29; Lc. 9:37-43)
\p
\v 14 Antok ri Jesús y ri iyoxe discípulos xalka pache quimaluon-qui iquiy vinak, co jun ache xalka riquin ri Jesús y xalxuquie choch. Ri ache xuej cha ri Jesús:
\v 15 Ajaf, tajoyovaj roch ri nucajuol, ruma jaja altíra nuon sufrir ruma ri ataque, y quiy mul tzaknak pa kak y pa ya.
\v 16 Xincam-pa chi xalya chiquivach ri a-discípulos, pero ijeje man xatiquir ta xquian sanar, xcha ri ache.
\p
\v 17 Y ri Jesús xuej: ¡Man jun vinak chupan ri tiempo vacame ruyon ta ránima riquin ri Dios, xa quinojiel i-sachnak! ¿Ixre ntian pensar chi inre nojiel kij xquicujie iviquin? ¿Y jane (jaro) tiempo xquixcoch? Ticama-pa ri ala vave, xcha ri Jesús.
\p
\v 18 Ri Jesús cof xcho cha ri itziel espíritu y xuej cha chi tiel-el y ja xiel riquin ri ala. Y ri ala can ja chupan ri huora re xuon sanar.
\p
\v 19 Y antok ri Jesús y ri ru-discípulos quiyuon chic ico can, xapa ijeje xquicutuj cha: ¿Karruma ojre man xojtiquir ta xkalasaj-el ri itziel espíritu?
\p
\v 20 Y ri Jesús xuej chica: Man xixtiquir ta xivalasaj-el ruma man can ta icukuban icux riquin ri Dios. Y can ketzij ri niej chiva: Xa ta icukuban icux riquin ri Dios, mesque inchel-oc jun chiti ijatz richin ri mostaza, ntiej cha la juyu la chi tiel-el vave y takax chic jun lugar, y can xtakax\x + \xo 17:20 \xt Mt. 21:21; Mr. 11:23; 1Co. 13:2.\x* y man jun ca kax ri man ta xquixtiquir xtian.
\v 21 Pero ri jun clase espíritu re ntiel-el, joc riquin ayuno y oración, xcha chica.
\s Ri Jesús nunataj chic jun bay chi xtiquimisas
\r (Mr. 9:30-32; Lc. 9:43-45)
\p
\v 22 Y antok ri Jesús y ri ru-discípulos ico chic Galilea, xpa ri Jesús xuej chic jun bay chica: Ri Xtak-pa chicaj chi xalax chiicajol can xtijach pa quika ri vinak,
\v 23 y xtiquiquimisaj, pero chi oxe kij xticastaj-pa chiquicajol ri quiminaki. Y antok ri discípulos xcaxaj ri xuej ri Jesús, can altíra xabisuon.
\s Ri Jesús nutoj ri impuesto richin ri templo
\p
\v 24 Y antok ri Jesús y ri ru-discípulos xalka pa tanamet Capernaum, ri ncamalo ri impuestos xalka riquin ri Pedro y xquicutuj cha: ¿Ri I-Maestro nutoj ri caye dracmas?\x + \xo 17:24 \xt Ex. 30:13; 38:26. Ri “caye dracmas” ja ri impuesto ri xquiya ri israelitas juna-juna richin ri templo. Ri “dracma” rakalien jun kij samaj.\x* xacha cha.
\p
\v 25 Y ri Pedro xuej: Nutoj. Y antok ri Pedro xuoc pa jay, ja ri Jesús xbacho-pa cha naay y xuej cha: ¿Chica naej atre Simón Pedro? ¿Ri reyes ri ico choch-ulief, choj chica niquicutuj ri impuestos y ri contribuciones? ¿Chica ri calcual o chica ri man calcual ta? xcha ri Jesús.
\p
\v 26 Y ri Pedro xuej cha ri Jesús: Ri reyes chica ri man i-calcual ta niquicutuj-ve, xcha. Y ri Jesús xuej: Ja ri calcual ri manak niquitoj.
\v 27 Pero xa man nakatoj ta, xa man xtika ta pa quive (man xtiquian ta entender) karruma man nakatoj ta. Cain ca chuchi ri mar chi natzama car; y ri naay car ri xtavalasaj-pa, tajaka pa ruchi y chire xtavil-ve ri miera chi natoj ri impuesto ri vichin inre y ri avichin atre, xcha ri Jesús cha ri Pedro.
\c 18
\s ¿Chica ri más nem?
\r (Mr. 9:33-37; Lc. 9:46-48)
\p
\v 1 Y chupan ri tiempo re ri discípulos xajiel-apa riquin ri Jesús, y xquicutuj cha: ¿Chica ri más nem xtuon chupan ri ru-reino ri Dios?\x + \xo 18:1 \xt Lc. 22:24.\x* xacha cha.
\p
\v 2 Y ri Jesús xrayuoj jun acual y xuya pa nicaj.
\v 3 Y jaja xuej chica ri ru-discípulos: Can ketzij ri niej chiva, chi xa man nticax ta ri inoj, y xa man ntian ta inchel jun acual, man xquixuoc ta chupan ri ru-reino ri Dios.\x + \xo 18:3 \xt Mr. 10:15; Lc. 18:17.\x*
\v 4 Joc ri nuna chi man jun oc rukij inchel ri jun acual re, jare ri más nem rukij xticujie pa ru-reino ri Dios.
\v 5 Y chica-na ri nuon recibir jun acual inchel va pa nube, xa can inre nquiruon recibir.
\s Juye roch ri nibano cha jun chi nitzak
\r (Mr. 9:42-48; Lc. 17:1-2)
\p
\v 6 Xa co ta jun ri in-runiman mesque manak-oc rukij y nipa jun chic vinak y nuon cha ri jun re chi nitzak, ri nibano quire más otz nixim jun nem abaj (ca) chukul y nicak-ka ca chuxie ri mar.
\v 7 ¡Juye quivach ri vinak ri ico choch-ulief, ruma ico ri ncabano chica chi ncatzak chupan pecado! Can co-ve chi quire niquicul choch-ulief. ¡Pero can juye roch ri vinak ri nibano cha jun chic chi nitzak chupan pecado!
\p
\v 8 Rumare xa jun aka o jun avakan ri nibano chava chi ncatzak, más otz takupij-el y tacaka-el. Ruma más otz jun oc aka o jun oc avakan co ncatuoc chupan ri caslien ri man niquis ta, que co caye aka y caye avakan y xa ncayox chupan ri kak ri man nichup ta.\x + \xo 18:8 \xt Mt. 5:30.\x*
\v 9 Y xa jun anakavach ri nibano chava chi ncatzak, más otz tavalasaj-el y tacaka-el. Ruma más otz jun oc anakavach co ncatuoc chupan ri caslien ri man niquis ta, que co caye anakavach y xa ncayox chupan ri infierno, ri kak ri man nichup ta.\x + \xo 18:9 \xt Mt. 5:29.\x*
\s Ri parábola (cambal-tzij) chirij jun oveja ri sachnak can
\r (Lc. 15:3-7)
\p
\v 10 Man tian chica chi man jun quikalien ri man jun oc quikij, ruma chivach ixre can i-col-oc. Inre niej chiva chi ijeje ico ángeles ri ncachajin quichin, y ri ángeles re can siempre ico riquin ri Nata ri co chicaj.
\v 11 Y ri Xtak-pa chicaj chi xalax chiicajol, can xpa chi ncarucanuj y chi ncarucol ri i-sachnak chupan ri pecado.\x + \xo 18:11 \xt Lc. 19:10.\x*
\p
\v 12 Tibana pensar otz ri xtinej chiva. Xa jun ache ico ta i-cien ru-ovejas y nisach ta can jun, ¿man ncaruya ta came can ba ri i-noventa y nueve y nia pa tak kayis chucunuxic ri jun ri sachnak can?
\v 13 Y xa ri ache re nirila-pa ri jun ru-oveja ri sachnak can, can ketzij niej chiva chi jaja más niquicuot riquin ri ru-oveja ri nirila-pa que chiquivach ri i-noventa y nueve ri man xasach ta.
\v 14 Can quire nibanataj riquin ri Itata ri co chicaj, can man nrajo ta jaja chi nisach ta can jun vinak chupan ri pecado, mesque manak-oc rukij.
\s Ri Jesús nucut chel naan perdonar jun hermano
\p
\v 15 Xa co jun hermano co jun kax itziel ri nuon chava, ayuon cain riquin y taej cha ri xuon chava. Y xa nraxaj ri naej cha, can xachec ri hermano.\x + \xo 18:15 \xt Lc. 17:3.\x*
\v 16 Pero xa man ncaraxaj ta, cavucuaj jun o icaye testigos aviquin, chi quire chiquivach ijeje naej cha ri hermano chi man otz ta ri xuon chava.\x + \xo 18:16 \xt Dt. 17:6; 19:15.\x*
\v 17 Y xa ri hermano man nrajo ta nraxaj ri niquiej cha, taej cha ri iglesia. Y xa man nraxaj ta ri nuej ri iglesia cha, entonces tabana cha inchel jun maloy-impuestos o inchel jun vinak ri man runiman ta ri Dios.
\p
\v 18 Y can ketzij niej chiva, chi nojiel ri xtixim vave choch-ulief, can xtinxim chila chicaj, y ri xtiquir vave choch-ulief, can xtinquir chila chicaj.\x + \xo 18:18 \xt Mt. 16:19; Jn. 20:23.\x*
\p
\v 19 Niej je chiva: Xa choch-ulief ico icaye hermanos ri ncacujie de acuerdo chi niquicutuj chica-na kax, ri Nata Dios ri co chicaj can xtuya-pa ri nicutux cha cuma ri icaye re.
\v 20 Ruma pache na quimaluon-qui icaye o iyoxe pa nube inre, can inco inre chiquicajol, xcha ri Jesús.
\p
\v 21 Y ri Pedro can ja xjiel-apa riquin ri Jesús y xuej cha: Ajaf, ¿jane (jaro) mul nian perdonar ri nu-hermano ri nuon itziel chuva? ¿Siete (vuku) mul came nian perdonar? xcha ri Pedro cha ri Jesús.
\p
\v 22 Ri Jesús xuej cha ri Pedro: Inre man niej ta chava chi joc siete (vuku) mul otz naan perdonar jun av-hermano ri nuon itziel chava. Inre niej chava chi hasta setenta veces siete naan perdonar ri av-hermano.\x + \xo 18:21-22 \xt Lc. 17:3-4.\x*
\s Ri icaye achia ri co quicas
\p
\v 23 Ri reino ri co chicaj can junan riquin ri xuon jun rey ri xrajo xunaiej jane (jaro) quicas chiquijunal ri rusamajiel.
\v 24 Y antok ri rey re xutzom rubanic ri cuentas, co jun rusamajiel xpabax choch ri co diez (lajuj) mil talentos rucas.\x + \xo 18:24 \xt Ri tzij “diez (lajuj) mil talentos” ntiel veinte mil juna nisamaj jun vinak.\x*
\v 25 Y ruma ri samajiel re man nitiquir ta nutzoliej ri rucas, ri rey xuej chi ticayix ri samajiel, ri raxjayil y ri ralcual. Y ticayix je nojiel ri kax richin, chi quire nitzalaj ri rucas.
\v 26 Ri samajiel can ja xxuquie-ka pan ulief choch ri rey, y altíra nuon rogar cha. Ri samajiel nuej cha ri rey: Tabana favor quinavoyoiej chic ba. Inre can xtintzoliej chava nojiel ri nucas, xcha jaja.
\v 27 Y ri rey ri rajaf ri samajiel, can altíra xujoyovaj roch, rumare xutzokopij-el y xuon perdonar ri rucas.
\v 28 Pero antok xiel-pa ri samajiel re, xbaruculu ca jun chic samajiel ri co rucas rubanun riquin jaja. Ri rucas ri rubanun ri jun rachil riquin xa cien denarios oc,\x + \xo 18:28 \xt Ri tzij “cien denarios” ntiel cien kij nisamaj jun vinak.\x* pero jaja xutzom chukul ri rachil y can ja nujitz-ka pa rukul y nuej cha: Taya ca ri acas ri abanun viquin, nicha cha.
\v 29 Y ri rachil ja xxuquie-ka chukul rakan, y can nucutuj favor cha, y nuej: Quinavoyoiej chic ba y inre xtintzoliej nojiel chava, xcha.
\v 30 Pero ri ache samajiel ri co cas banun riquin, man xka ta choch ri xex cha y rumare xucuaj y xuya pa cárcel, hasta ca nutzoliej-na ri rucas.
\v 31 Y ri nicaj chic aj-samajiel antok xquitzat nojiel ri xbanataj, can altíra xabisuon-ka. Y ijeje xaa riquin ri rey ri cajaf y xbaquitzijuoj nojiel ri xuon ri jun samajiel riquin ri jun chic.
\v 32 Y ri rey xutak royoxic ri samajiel ri man otz ta xuon y xuej cha: Atre xa at jun itziel nusamajiel. Inre xinan perdonar nojiel ri acas, ruma xaan rogar chinoch.
\v 33 ¿Karruma man xajoyovaj ta roch ri avachil pa samaj, inchel ri xinan inre aviquin chi xinjoyovaj avach?
\v 34 Y ri rey, ri cajaf ri aj-samajiel, xpa royoval, y xujach-el ri itziel rusamajiel pa quika ri achia chi xquitzapij pa cárcel, hasta ca nutzoliej-na nojiel ri rucas.
\p
\v 35 Can quire xtuon ri Nata Dios ri co chicaj iviquin ixre, xa man riquin ta nojiel ivánima ntian perdonar ri iv-hermano antok co itziel niquian chiva, xcha ri Jesús.
\c 19
\s Ri Jesús nucut chi ri i-culan man otz ta chi niquijach-qui
\r (Mr. 10:1-12; Lc. 16:18)
\p
\v 1 Y antok ri Jesús xtanie chubixic ri tzij re, xa y xuya can ri lugar re, ri rubinan Galilea. Jaja xa ca Judea, y xakax jucan ri río Jordán.
\v 2 Can iquiy vinak ri xaa chirij, y xaruon sanar ri ncayavaj.
\p
\v 3 Y jare antok nicaj achia fariseos xalka riquin chi niquian tentar. Y rumare xquicutuj cha: ¿Otz chi jun ache nujach-ri riquin ri raxjayil ruma chica-na kax?
\p
\v 4 Pero ri Jesús xuej chica ri achia re: ¿Man ibanun ta leer chupan ri ruchabal ri Dios ri nuej chi pa rutzucbal, ri Dios ache y ixok xaruon?\x + \xo 19:4 \xt Gn. 1:27; 5:2.\x*
\v 5 Y xuej: Rumare ri ache xcaruya can ri rutie-rutata y xtiquican-qui riquin ri raxjayil, y ri icaye xa joc jun xtiquian.\x + \xo 19:5 \xt Gn. 2:24.\x* Quire nuej ri ruchabal ri Dios ri tziban can.
\v 6 Y rumare man chic icaye ta, xa joc jun xtiquian. Ruma ca re, lo que ri Dios xuon jun cha, ri ache man tujach roch, xcha ri Jesús.
\p
\v 7 Y ijeje xquicutuj cha ri Jesús: ¿Karruma ri Moisés xuon mandar chi xa jun ache nrajo nujach-ri riquin ri raxjayil, tubana jun carta ri pache nuej-ve chi nujach-ri riquin y tuya can?\x + \xo 19:7 \xt Dt. 24:1; Mt. 5:31.\x*
\p
\v 8 Y ri Jesús xuej chica: Ruma cof ibanun cha ri ivánima, rumare ri Moisés xuon permitir chi jun ache co chel nujach-ri riquin ri raxjayil; pero pa rutzucbal, man quire ta.
\v 9 Y inre can niej ca chiva chi chica-na ache ri nujach-ri riquin ri raxjayil y xa man ruma ta ri ixok rucuan-ri riquin jun chic ache, y niculie riquin jun chic ixok, ri ache re can nuon pecado choch ri Dios. Y ri ache ri niculie riquin ri ixok ri jachuon-el, can nuon je pecado choch ri Dios,\x + \xo 19:9 \xt Mt. 5:32; 1Co. 7:10-11.\x* xcha ri Jesús.
\p
\v 10 Y ri discípulos xquiej cha ri Jesús: Xa jun ache can richin xa jun tiempo ximil riquin ri raxjayil, más ta otz chi man ta niculie, xacha.
\p
\v 11 Y ri Jesús xuej chica ri ru-discípulos: Man quinojiel ta ncacovin niquian chi man ta ncaculie, ruma man chica ta quinojiel yon-ve chi niquian quire.
\v 12 Y ico-na-ve alabo, xa-jan antok xalax ja yan xakalajin chi man xtiquicanuj ta quixjayil. Ico je alabo ri man xtiquicanuj ta quixjayil, pero xa ruma xaan operar. Y ico je alabo ri man xtiquicanuj ta quixjayil, pero xa quiquin ijeje xpa-ve chi quire niquian rusamaj ri Dios y ncaquito ri ncauoc chupan ri reino ri co chicaj. Ri nuna chi nicovin nicujie ruyuon, man tucanuj raxjayil, xcha ri Jesús.
\s Ri Jesús ncaruon bendecir ri acola
\r (Mr. 10:13-16; Lc. 18:15-17)
\p
\v 13 Y ico acola ri xacamar-pa choch ri Jesús, chi nuya ruka pa quive chi ncaruon bendecir. Pero ri discípulos xaquicholij ri vinak chi man tiquian quire.
\v 14 Pero ri Jesús xuej chica ri ru-discípulos: Tiya permiso chica ri acola chi ncapa viquin inre, y man quiikat. Ruma ri reino ri co chicaj, xa quichin ri i-inchel acola.
\p
\v 15 Y antok ri Jesús ruyon chic ruka pa quive ri acola chi xaruon bendecir, jaja xuya can ri lugar re y xa.
\s Ri cajol ache bayuon
\r (Mr. 10:17-31; Lc. 18:18-30)
\p
\v 16 Y co jun cajol ache xalka riquin ri Jesús y xuej: Utzulaj Maestro, ¿chica otz nian chi nivil ri caslien ri man niquis ta? xcha cha.
\p
\v 17 Y ri Jesús xuej cha: ¿Karruma naej otz chuva inre? Ruma man jun vinak otz, xa joc Jun ri otz y re ja ri Dios. Xa atre navajo ncabaka chupan ri caslien ri man niquis ta, can tabana ri nuej ri mandamientos, xcha cha.
\p
\v 18 Y xpa ri cajol ache xucutuj cha ri Jesús: ¿Chica ri mandamientos re? xcha. Y ri Jesús xuej cha: Man caquimisan;\x + \xo 19:18 \xt Ex. 20:13; Dt. 5:17.\x* ri at-culan, man tavucuaj-avi riquin jun chic;\x + \xo 19:18 \xt Ex. 20:14; Dt. 5:18.\x* man catalak;\x + \xo 19:18 \xt Ex. 20:15; Dt. 5:19.\x* man tatzak tzij chirij jun chic;\x + \xo 19:18 \xt Ex. 20:16; Dt. 5:20.\x*
\v 19 cabana respetar ri atie-atata;\x + \xo 19:19 \xt Ex. 20:12; Dt. 5:16.\x* y can inchel ri navajo-ka-avi atre, can quire je mismo tavajo ri a-prójimo.\x + \xo 19:19 \xt Lv. 19:18.\x* Jare ri mandamientos, xcha cha.
\p
\v 20 Y ri cajol ache xuej cha ri Jesús: Nojiel re ca in col-oc nutzamuon-pa rubanic. ¿Chica nquirajo ri man nubanun ta? xcha.
\p
\v 21 Y ri Jesús xuej cha: Xa navajo naan nojiel, cain, tacayij ri co aviquin y ri rajal tajacha chiquivach ri i-puobra, chi quire nicujie abayomal chicaj. Y catam-pa viquin y ncaa chuvij, xcha cha.
\p
\v 22 Antok ri cajol ache xraxaj ri tzij ri xuej ri Jesús, nibisuon ránima xa, ruma altíra rubayomal co.
\p
\v 23 Entonces ri Jesús xuej chica ri ru-discípulos: Can ketzij niej chiva, chi altíra cuesta chi jun bayuon ntuoc pa ru-reino ri Dios.
\v 24 Jun chic bay niej chiva: Xa más fácil nakax jun camello chupan jun ruvaruol jun acúxa, que choch jun bayuon chi ntuoc pa ru-reino ri Dios.
\p
\v 25 Y antok ri ru-discípulos xcaxaj ri tzij re, can más xachapataj, y niquiej: ¿Chica ca xticolotaj? xacha.
\p
\v 26 Ri Jesús xarutzat-apa ri ru-discípulos y xuej chica: Ri vinak man nojiel ta ncatiquir niquian, pero ri Dios nojiel nitiquir nuon, xcha chica.
\p
\v 27 Y jare antok ri Pedro xuej cha ri Jesús: Ojre kayon can nojiel ri co kiquin, y oj-banak chavij. ¿Y chica xtakachec ojre rumare?
\p
\v 28 Ri Jesús xuej: Can ketzij ri niej chiva, chi antok xtalka ri kij chi nojiel xcauoc cacac, ri Xtak-pa chicaj chi xalax chiicajol co chic rukij, can xtitzuye pa ru-trono chi nuon juzgar.\x + \xo 19:28 \xt Mt. 25:31.\x* Y ixre je ri ix-banak chuvij, xquixtzuye pa doce (cabalajuj) tronos chi ntian juzgar ri doce (cabalajuj) tribus richin ri Israel.\x + \xo 19:28 \xt Lc. 22:30.\x*
\v 29 Y chica-na ri ruyon can rachuoch, o runimal, o ruchak, o rana, o rutie-rutata, o raxjayil, o ralcual o rulief vuma inre, can xtiyox cien veces más ri rucaxiel cha. Y can xtiyox cha ri caslien ri man niquis ta.
\v 30 Pero iquiy ri ico nabayal, ri xcacujie ca pa ruquisbal y iquiy ri ico pa ruquisbal xcacujie nabayal.\x + \xo 19:30 \xt Mt. 20:16; Lc. 13:30.\x*
\c 20
\s Ri aj-samajiel richin jun ulief ri ticuon uva choch
\p
\v 1 Ri reino ri co chicaj can junan riquin ri xuon jun ache tataj. Jaja cumaj yan xa chi xarucanuj aj-samajiel chi xarutak pa rulief ri ruticuon uva choch.
\v 2 Antok ri ache re xaril ri aj-samajiel y antok chovinak chic quiquin chi niquichec jun denario ri kij, cajare xarutak-el pa rulief ri ruticuon uva choch.
\v 3 Y como a las nueve lak ri macajan re, xiel chic ri ache y xarutzat pa quiyial chi ico ri man quiluon ta quisamaj.
\v 4 Jaja xcho chica y xuej: Quixbasamaj je ixre pa vulief ri nuticuon uva choch, y inre xtinya otz ivajal, xcha chica. Y ri aj-samajiel re can xaa.
\v 5 Ri rajaf ri ulief, xiel chic jun bay como pa nicaj-kij, y quire je xuon como a las tres ri nakakij. Jaja xarutak chic el nicaj aj-samajiel pa rusamaj, y xuej chica chi can xtuya otz cajal.
\v 6 Y como a las cinco ri nakakij, jaja xiel chic el jun bay y xabarila nicaj chic, y xuej chica: ¿Karruma ixre man iviluon ta isamaj y choj xixcujie jun kij vave? xcha chica.
\v 7 Y ri aj-samajiel re xquiej cha: Man jun xyon kasamaj. Y ri rajaf ri ulief xuej chica: Quixbasamaj je ixre pa vulief ri nuticuon uva choch, y xtinya otz ivajal, xcha chica.
\p
\v 8 Antok xka-ka ri kij, xpa ri rajaf ri ulief, xuej cha ri ucuay quichin ri samajiel: Cavayuoj-pa quinojiel ri aj-samajiel y tatajo-el ri quikij.\x + \xo 20:8 \xt Lv. 19:13; Dt. 24:15.\x* Naay catajo ri aj-samajiel ri xalka tarde, y después catajo ri xalka naay, xcha.
\v 9 Antok ri aj-samajiel ri xauoc pa samaj como a las cinco ri nakakij, xalka chi ncatuoj; xatuoj jun denario.
\v 10 Y antok xalka ri aj-samajiel ri xauoc pa samaj naay chi ncatuoj; xquian pensar chi más quiy ri xtiyox chica. Pero antok xatuoj, xa jun denario oc ri xyox chica.
\v 11 Antok xquitzat chi junan ri xyox chica, xquichojij ri cajal cha ri ache tataj.
\v 12 Ri aj-samajiel re xquiej: Ri samajiel ri xauoc pa samaj tarde, xa jun huora-oc xasamaj, y can junan xaan chica kiquin ojre, y ojre jun kij ri xojsamaj y xojcujie chuxie rukakal ri kij, xacha.
\v 13 Y ri rajaf samaj xuej cha jun: Xa junan xantoj ri nicaj chic samajiel, man jun itziel kax xinan chava atre. Ruma quire xkaej aviquin chi jun denario niya chava.
\v 14 Tavucuaj ri avajal y cain. Y chica ri samajiel ri xauoc pa samaj tarde, can pa vánima inre xalax-pa chi xinya ri cajal inchel ri avajal atre.
\v 15 Ruma nojiel ri co viquin inre, can pa nuka inre co-ve richin nian chica-na ri nivajo nian cha. ¿O itziel nquinatzat ruma nian ri otz? xcha.
\v 16 Quire ca ri ico nabayal xcacujie ca pa ruquisbal. Y ri ico pa ruquisbal xcacujie nabayal. Y mesque iquiy ri ncayox, pero man quinojiel ta xcachox chi nicujie quikij.\x + \xo 20:16 \xt Mt. 19:30; Mr. 10:31; Lc. 13:30.\x* Quire xuej ri Jesús.
\s Ri Jesús nunataj chic jun bay chi xtiquimisas
\r (Mr. 10:32-34; Lc. 18:31-34)
\p
\v 17 Ri Jesús y ri i-doce (cabalajuj) ru-discípulos y ri nicaj chic vinak ri i-banak quiquin, quitzamuon-el bay chi ncaa pa tanamet Jerusalén. Y jare antok ri Jesús xarucuaj aparte ri ru-discípulos y xuej chica:
\v 18 Ixre ivatan chi ca pa tanamet Jerusalén nkua-ve-el, y chire xtijach-ve ri Xtak-pa chicaj chi xalax chiicajol pa quika ri principales sacerdotes y pa quika ri achia escribas. Y ijeje xtiquiej chi tiquimisas.
\v 19 Y xtiquijach pa quika ri vinak ri man israelitas ta. Y ri vinak re xcatzen chirij, xtiquichey y cajare xtiquibajij choch cruz. Pero chi oxe kij xticastaj-pa chiquicajol ri quiminaki, xcha chica.
\s Ri niquicutuj ri Jacobo y ri Juan
\r (Mr. 10:35-45)
\p
\v 20 Y ri quitie ri icaye discípulos ri i-rucajuol ri Zebedeo, xjiel-apa riquin ri Jesús i-rachil ri ral. Y ri quitie xxuquie-ka choch ri Jesús chi nucutuj jun favor cha.
\v 21 Ri Jesús xuej cha ri quitie: ¿Chica ri navajo? xcha cha. Y ri ixok xuej cha ri Jesús: Tabana chi ri icaye val re xcatzuye ta apa aviquin chupan ri a-reino; jun ta nicujie pan a-derecha y jun ta pan av-izquierda.
\p
\v 22 Pero ri Jesús xuej: Ixre man ivatan ta chica ri nticutuj. ¿Nticoch came ixre inchel ri xtian chuva inre? ¿Y nticoch came ixre ri sufrimiento ri xtinkasaj inre? Y ri icaye discípulos re xquiej: Nakacoch, xacha.
\p
\v 23 Y ri Jesús xuej chic chica: Can ketzij chi ixre xticoch ri inchel xtian chuva inre. Can xticoch je ri sufrimiento ri xtinkasaj inre. Pero ri nticutuj ixre, chi jun nitzuye pa nu-derecha y ri jun chic pa nu-izquierda, re man pa nuka ta inre co-ve chi niya chiva. Ja ri Nata ri ruen choj chica xtuya-ve chi ncatzuye chire.
\p
\v 24 Y antok ri i-diez (lajuj) chic discípulos xcaxaj ri xex, xpa quiyoval chica ri icaye discípulos ri quichak-quinimal-qui.
\v 25 Pero ri Jesús xarayuoj ri ru-discípulos y xuej chica: Ixre jaal ivatan chi vave ri choch-ulief, ri ncabano gobernar, ruma ico ri vinak pa quika, rumare niquina chi ijeje ri i-cajaf. Y quire je ri principales, nicajo chi canimax y can tian nojiel ri niquiej.
\v 26 Pero chiicajol ixre man quire ta. Ruma xa co jun ri nrajo nuon nem chiicajol ixre, nicatzin chi nquixruon servir.\x + \xo 20:25-26 \xt Lc. 22:25-26.\x*
\v 27 Xa jun chivach ixre nrajo chi jaja ri naay, can quixrubana servir.\x + \xo 20:26-27 \xt Mt. 23:11; Mr. 9:35; Lc. 22:26.\x*
\v 28 Can tubana inchel nuon ri Xtak-pa chicaj chi xalax chiicajol. Jaja man xpa ta chi nian servir, sino chi nuon servir, y chi nuya rucaslien chi quire iquiy ri ncacolotaj, xcha ri Jesús.
\s Icaye muoy ncatzun chic
\r (Mr. 10:46-52; Lc. 18:35-43)
\p
\v 29 Antok ri Jesús y ri ru-discípulos ja ncaiel-el chupan ri tanamet Jericó, altíra iquiy vinak ri xaa chirij.
\v 30 Ico icaye muoy i-tzuyul chuchi ri bay, y antok xcaxaj chi ri Jesús nakax chire, ijeje riquin quichuka xacho y xquiej: ¡Ajaf, ri at Rumáma can ri rey David, tajoyovaj kavach! xacha.
\p
\v 31 Y ri vinak xaquicholij chi man chic cacho-pa, pero ijeje xa riquin más quichuka xacho-pa y xquiej: ¡Ajaf, ri at Rumáma can ri rey David, tajoyovaj kavach! xacha.
\p
\v 32 Y ri Jesús xaraxaj, rumare xpiie-ka, xarayuoj y xuej chica: ¿Chica ntivajo chi nian? xcha chica.
\p
\v 33 Ijeje xquiej cha ri Jesús: Ajaf, ojre nakajo nkutzun, xacha.
\p
\v 34 Ri Jesús ruma altíra xujoyovaj quivach ri icaye muoy, ja xutzom-apa ri quinakavach. Y ijeje ja xatzun, y xaa chirij ri Jesús.
\c 21
\s Antok ri Jesús xuoc Jerusalén
\r (Mr. 11:1-11; Lc. 19:28-40; Jn. 12:12-19)
\p
\v 1 Y antok ri Jesús y ri ru-discípulos y ri nicaj chic vinak ri i-banak quiquin ya xabaka Betfagé, ri co choch ri juyu Olivos, ri co cierca ri tanamet Jerusalén, ri Jesús xarutak-el icaye ru-discípulos,
\v 2 y xuej-el chica: Quixin chupan la aldea la y xtivil jun alaj burro co riquin ri rutie ri ximil. Tiquira-pa ri rutie y quicama-pa viquin.
\v 3 Y xa co jun ri co chica ri xtuej-pa chiva, tiej cha: Nicatzin cha ri Ajaf, pero chanin xcalrujacha chic, quixcha can cha, xcha-el ri Jesús chica.
\p
\v 4 Riquin re nuon cumplir inchel ri tziban can ruma ri jun profeta ri xcujie ojier can tiempo. Ri rutziban can jaja, nuej:
\q
\v 5 Tiej chica ri vinak ri ico pa tanamet Sion:
\q Ri I-Rey ja patanak iviquin.
\q Can manak-oc rukij rubanun-pa, chacol-pa chirij jun alaj burro.
\q Ri alaj burro ral jun chicop richin akan.\x + \xo 21:5 \xt Zac. 9:9.\x*
\m Quire ri tziban can.
\p
\v 6 Y ri icaye discípulos xaa, y xquian ri en-el chica ruma ri Jesús.
\v 7 Y xaquicam-pa ri burro y ri ral riquin ri Jesús, y ri discípulos xquiya-el ri qui-manta chiquij, y xchoquie-el ri Jesús chirij.
\v 8 Y can iquiy ri vinak ri niquilic qui-manta pa rubiey. Y nicaj chic vinak xiquima-pa chitak ruka chie chi xquiya pa rubiey.
\v 9 Y ri vinak ri i-banak choch ri Jesús y ri ico can chirij, can riquin nojiel quichuka niquiej: ¡Tiox ba chi patanak ri Rumáma can ri rey David! ¡Bendito ri patanak pa rube ri Ajaf Dios!\x + \xo 21:9 \xt Sal. 118:25-26.\x* ¡Tiox ba cha ri Dios ri co chicaj! ncacha.
\p
\v 10 Y antok ri Jesús xuoc pa tanamet Jerusalén, ri vinak ri ico chire xquimol-qui chanin chi niquitzat. Y ri vinak re niquiej: ¿Chica ca ache la? ncacha.
\p
\v 11 Y ico ri xaen: La ja ri Jesús, ri profeta, ri rutanamit Nazaret, ri co Galilea, ncacha.
\s Ri Jesús ncarutarariej-el ri ncacayin y ri ncalako pa templo
\r (Mr. 11:15-19; Lc. 19:45-48; Jn. 2:13-22)
\p
\v 12 Y ri Jesús xuoc pa ru-templo ri Dios ri co pa tanamet Jerusalén. Y xarutarariej-el quinojiel ri ncacayin y ri ncalako chire. Y xupajquij can ri qui-mesas ri niquicax miera. Y quire je xuon cha ri quichacat ri niquicayij paluomix.
\v 13 Ri Jesús xuej chica ri vinak re: Chupan ri ruchabal ri Dios ri tziban can nuej: Ri vachuoch, jay richin oración;\x + \xo 21:13 \xt Is. 56:7.\x* pero ixre xa ibanun cachuoch alakoma cha,\x + \xo 21:13 \xt Jer. 7:11.\x* xcha ri Jesús chica.
\p
\v 14 Y antok ri Jesús co pa templo, ico muoy y ico ncajacajot xalka riquin y jaja xaruon-el sanar.
\v 15 Pero ri principales sacerdotes y ri achia escribas xpa quiyoval, ruma ri Jesús quiy milagros ri ncaruon, y ruma je ri acola riquin quichuka niquiej chire pa templo: ¡Tiox ba chi xalka ri Rumáma can ri rey David! ncacha.
\v 16 Y xquiej cha ri Jesús: ¿Navaxaj ri niquiej ri acola? Y ri Jesús xuej chica ri achia re: Nivaxaj. Y ixre, ¿man itzatuon ta ca chupan ri ruchabal ri Dios ri nuej:
\q Ri can ketzij ncayon rukij ri Dios
\q ja ri acola y ri ca ncatzuman?\x + \xo 21:16 \xt Sal. 8:2.\x*
\m Quire nuej ri ruchabal ri Dios, xcha ri Jesús chica.
\v 17 Y ri Jesús xaruya can chire ri achia re. Jaja xiel-el pa tanamet Jerusalén y xa chupan ri aldea Betania. Chire xa-ve chi xukasaj ri aka re.
\s Antok ri Jesús xuej cha ri jun mata víquix chi manak chic roch xtuya
\r (Mr. 11:12-14, 20-26)
\p
\v 18 Y ri macajan chucan kij, antok rutzamuon bay chi nitzalaj pa tanamet Jerusalén, ri Jesús xnem-pa rupan.
\v 19 Y jaja xutzat jun mata víquix cierca ri bay. Xa-apa chuxie chi xirucanuj roch, pero xa man jun roch co, xa ruyuon ruxak. Y ri Jesús xuej cha ri chie: Man jun chic bay xtaya avach. Y ri víquix re can chanin xchakej-ka.
\v 20 Antok ri ru-discípulos xquitzat chi xchakej-ka ri jun mata víquix, xquiej: ¿Chel xuon chi chanin xchakej-ka ri jun mata víquix re? xacha.
\p
\v 21 Y ri Jesús xuej chica: Can ketzij niej chiva chi xa ixre can nticukuba icux riquin ri Dios y man nuon ta caye icux, can xquixtiquir ntian quire cha jun mata víquix. Y hasta co más ri nquixtiquir ntian. Nquixtiquir ntiej cha la juyu la chi tiel-el y takax chupan ri mar, y can quire xtibanataj.\x + \xo 21:21 \xt Mt. 17:20; 1Co. 13:2.\x*
\v 22 Y nojiel ri xticutuj cha ri Dios chupan iv-oración, xa ntinimaj, can niyox chiva.
\s Ri ru-autoridad ri Jesús
\r (Mr. 11:27-33; Lc. 20:1-8)
\p
\v 23 Y antok ri Jesús co chic pa templo y nucut chic ri ruchabal ri Dios chiquivach ri vinak, ri principales sacerdotes y ri mamaa tak achia ri niquian gobernar chiquicajol ri vinak, xajiel-apa riquin y xquicutuj cha: ¿Chica autoridad co pan aka chi naan nojiel re? ¿Y chica xyon autoridad chava? xacha cha.
\p
\v 24 Ri Jesús xuej chica ri achia re: Inre co je jun kax ri nivajo nicutuj chiva, y xa ixre xtiej-pa chuva, inre je xtinej chiva chica autoridad co pa nuka chi nian nojiel re.
\v 25 ¿Ri Juan xtak-pa ruma ri Dios chi xaruon bautizar ri vinak? ¿O xa achia xaen cha? xcha ri Jesús. Entonces ri principales sacerdotes y ri mamaa tak achia ri niquian gobernar, xquiej-ka chiquivach: Xa nakaej chi ri Juan ja ri Dios ri takayuon-pa richin, ri Jesús xtuej chika: ¿Karruma man xinimaj ta?
\v 26 Y xa nakaej chi ja ri achia xaen cha ri Juan chi tubana quire, man otz ta, ruma ojre nakaxiij-ki chiquivach ri vinak, ruma quinojiel catan chi ri Juan jun profeta, xacha-ka chiquivach.
\p
\v 27 Y cajare xquiej-apa cha ri Jesús: Ojre man katan ta, xacha-apa. Y ri Jesús xuej je chica: Inre je man xtinej ta chiva chica autoridad co pa nuka chi ncanan quire, xcha ri Jesús.
\s Ri parábola (cambal-tzij) chiquij icaye alabo
\p
\v 28 Ri Jesús xuej chica ri achia re: Can tibana pensar otz ri xtinej chiva. Co jun ache ico icaye rucojola. Y ri quitata xuej cha ri naay: Nucajuol, cain vacame y cabasamaj pache nuticuon-ve uva, xcha cha.
\v 29 Pero jaja xuej cha ri rutata: Vacame man nivajo ta nquibasamaj, xcha. Pero después xalka paro chi man otz ta ri xuej, y ja xa pa samaj.
\v 30 Y ri quitata quire je xuej cha ri jun chic rucajuol, chi tisamaj. Y ri rucajuol re xuej cha: Otz ca táta, ja nquia, xcha. Pero xa man xa ta.
\v 31 Ri Jesús xucutuj: ¿Chica chiquivach ri icaye xbano ri xrajo ri quitata? Y ri achia re xquiej: Ja ri naay, xacha. Y ri Jesús xuej chica: Can ketzij niej chiva, chi ja ri maloy-impuestos y ri rameras ri xcauoc naay chivach ixre chupan ri ru-reino ri Dios.
\v 32 Antok ri Juan el Bautista xpa, xucut jun choj bay chivach, pero ixre man xinimaj ta. Joc ri maloy-impuestos y ri rameras ri xquinimaj.\x + \xo 21:32 \xt Lc. 3:12; 7:29-30.\x* Pero ixre, mesque xitzat re, man xtzalaj ta pa ivánima riquin ri Dios chi xinimaj.
\s Ri itziel tak aj-samajiel
\r (Mr. 12:1-12; Lc. 20:9-19)
\p
\v 33 Tivaxaj jun chic parábola (cambal-tzij), xcha ri Jesús chica ri vinak: Xcujie jun ache tataj; xpa jaja, xutic uva pa rulief, xucajuoj rij, xuon inchel jun chiti pila chupan ri ulief chi niyitz ri uva chupan, y xuon je jun torre.\x + \xo 21:33 \xt Is. 5:1-2.\x* Cajare xuya can pa kajic chica nicaj aj-samajiel, y jaja xa naj.
\p
\v 34 Y antok xalka ri tiempo richin ri cosecha, ri rajaf ri ulief xarutak-pa ri rusamajiel quiquin ri i-kajayuon ri rulief richin chi nalquima ri uva kajbal richin ri ulief.
\v 35 Pero ri achia ri i-kajayuon ri rulief xa man xaquicul ta otz ri aj-samajiel ri i-takuon-pa ruma ri rajaf ri ulief. Jun xquichey, jun xquicak cha abaj y jun chic xquiquimisaj.
\v 36 Ri rajaf ri ulief xarutak-pa nicaj chic rusamajiel. Can más iquiy ri xarutak-pa. Pero ri achia ri i-kajayuon ri ulief ja mismo xquian chica.
\p
\v 37 Y pa ruquisbal, ri rajaf ri ulief xutak-pa ri rucajuol y xuej: Ri achia re can xtiquian respetar antok xtiquitzat chi ja ri nucajuol ri xtika quiquin, xcha.
\v 38 Pero ri achia re, antok xquitzat chi ja ri rucajuol ri rajaf ri ulief ri xalka, xquiej-ka chiquivach: Jare ri xtuoc can rajaf nojiel ri ulief ri kakajuon, quixam-pa, kaquimisaj, chi quire pa kaka ojre nicujie can ri ulief, xacha.
\v 39 Y ja xquitzom, y juviera ri ulief ri ticuon uva choch, xbaquicaka y xquiquimisaj.
\p
\v 40 Antok xtipa ri rajaf ri ulief ri ticuon uva choch, ¿chica came xtuon chica ri achia ri i-kajayuon ri ulief? xcha ri Jesús.
\p
\v 41 Y ri vinak xquiej: Ri rajaf ri ulief man xtujoyovaj ta quivach ri itziel tak achia ri i-kajayuon, can xcaruquimisaj; y ri rulief xtuya chic pa kajic chica nicaj chic aj-samajiel ri can xtiquiya ri uva kajbal richin ri ulief antok nalka ri tiempo, xacha.
\p
\v 42 Ri Jesús xuej chica: ¿Can man jun bay ca itzatuon ri tziban can chupan ri ruchabal ri Dios? Ri nuej:
\q Ri Abaj ri man xka ta chiquivach ri achia ri i-banoy-jay,
\q xa jare ri xyox ri lugar ri más nicatzin chi quire ri jay man nitzak ta.
\q Ja ri Ajaf ri xbano quire cha,
\q y ojre man jun bay katzatuon chi nibanataj quire.\x + \xo 21:42 \xt Sal. 118:22-23.\x*
\m Quire nuej ri ruchabal ri Dios.
\v 43 Y ruma ca re niej chiva chi ri ru-reino ri Dios xa xtalasas pan ika. Xa xtiyox chica nicaj chic vinak ri quicuan jun utzulaj caslien choch ri Dios.
\v 44 Chica-na vinak ri xtitzak choch va Abaj va, can xtimulumu. Y chica-na vinak ri xtika va Abaj va chirij, can xtuyitz ca, xcha ri Jesús.
\p
\v 45 Y antok ri principales sacerdotes y ri achia fariseos caxan chic ri parábolas (cambal-tzij) ri xarutzijuoj ri Jesús, can xika pa quive (xquian entender) chi xa chiquij ijeje xcho-ve.
\v 46 Y jare antok ijeje xcajo ta xquitzom yan el. Pero man xquian ta, ruma niquixiij-qui chiquivach ri vinak; ruma chiquivach ri vinak, ri Jesús can jun profeta.
\c 22
\s Ri parábola (cambal-tzij) chirij jun culubic
\p
\v 1 Y ri Jesús xcho chic chica ri vinak, y xarucusaj nicaj chic parábolas (cambal-tzij). Jaja xuej:
\v 2 Ri reino ri co chicaj can junan riquin jun namakej ri xuon jun rey antok xculie ri rucajuol.
\v 3 Y xarutak-el ri ru-siervos chi xabacayuoj quinojiel ri i-rubanun invitar richin ri culubic. Pero ri i-banun invitar xquiej-pa chi man ncapa ta.
\v 4 Y ri rey xarutak chic el nicaj ru-siervos y xuej-el chica: Tiej chica quinojiel ri i-nubanun invitar, chi nojiel co chic listo chi nkuva. Ri nu-tuora y ri nicaj chic vavaj ri i-tiuoj chi ncacatzin chupan ri kij va, ya xaquimisas. Can nojiel co chic, quixam-pa ri pa culubic, quixcha chica.
\v 5 Pero ri i-banun invitar, man xaniman ta chi xapa. Ico xaa pan avan, y ico xabacayin y xabalako.
\v 6 Y ri nicaj chic, xa xaquitzom ri siervos ri i-rutakuon-el ri rey y xaquiquimisaj; ruma chiquivach ijeje ri siervos re xa man jun quikalien.
\v 7 Antok xraxaj ri rey ri xbanataj, xyacataj royoval. Rumare xarutak ru-soldados chiquij chi xaruquis ri aj-quimisaniel, y chi xparox je ri quitanamit.
\v 8 Cajare ri rey xcho chic chica ri ru-siervos y xuej: Can ketzij chi nojiel co chic chi nian ri culubic, pero ri xanan invitar man ncarucul ta chi xalka.
\v 9 Quixin pa tak bay ri ncaiel-el pa tanamet, quiivayuoj-pa quinojiel ri xquivil chi ncapa chupan ri culubic va, xcha chica.
\v 10 Y antok ri siervos xaa pa tak bay, xacayuoj-pa chica-na vinak, ri otz y ri man otz ta quicaslien. Y ri jay pache xan-ve ri culubic, xnuoj.
\p
\v 11 Y ri rey xuoc chi xarutzat quinojiel ri xarayuoj. Y jaja xutzat chi co jun ache chire ri man rucusan ta ri tziak ri nicusas chupan ri culubic.
\v 12 Ri rey xucutuj cha ri ache re: Amigo, ¿chel xatuoc-pa vave, ruma man ja ta ri tziak ri nicusas chupan ri culubic acusan? xcha ri rey cha. Y ri ache manak kax xuej.
\v 13 Y jare antok ri rey xuej chica ri ru-siervos: Tixima-el ruka-rakan ri jun ache ri man rucusan ta ri tziak richin ri culubic, tivalasaj-el y ticaka pa kakun. Chire xa xtituok y xtukachachiej roray.\x + \xo 22:13 \xt Mt. 8:12; 25:30; Lc. 13:28.\x*
\v 14 Y mesque iquiy ri ncayox, man quinojiel ta xcachox, xcha ri Jesús.
\s Nicutux cha ri Jesús chirij ri impuestos
\r (Mr. 12:13-17; Lc. 20:20-26)
\p
\v 15 Y ri achia fariseos xaa; y xquiej chiquivach chi chica manera niquian cha ri Jesús chi nitzak pa quika riquin ri nuej.
\v 16 Y ijeje xaquitak qui-discípulos y nicaj ruvinak ri rey Herodes riquin ri Jesús; y antok xabaka, xquiej cha: Maestro, ojre katan chi joc ri ketzij ri nika chavach y nacut ri ruchabal ri Dios y can ja-ve rubixic naan cha, ruma atre man naxiij ta avi choch jun vinak mesque altíra rukij.
\v 17 Ojre vacame nakajo nakaxaj ri chica xtaej: ¿Otz nakatoj ri impuestos ri nuej ri rey César, o xa man otz ta? xacha cha.
\p
\v 18 Pero ri Jesús can ratan ri man otz ta ri niquian pensar chirij, rumare jaja xuej chica: Ixre xa caye ipalaj. ¿Karruma nquinian tentar?
\v 19 Ticutu-pa ri moneda ri nicusas chi nituoj ri impuestos, xcha chica. Y ijeje xquicut-apa jun denario choch.
\v 20 Y jaja xucutuj chica: ¿Choj palaj y choj be ri co choch? xcha chica.
\p
\v 21 Y ijeje xquiej cha: Richin ri rey César, xacha cha. Y ri Jesús xuej chica: Tiya ca cha ri César ri can richin ri César, y tiya cha ri Dios ri can richin ri Dios, xcha ri Jesús chica.
\p
\v 22 Y antok ri achia re xcaxaj ri xuej ri Jesús, can vor chica xquina. Y rumare ijeje xquiya can ri Jesús y xaa.
\s Nicutux chirij antok xcacastaj-pa ri quiminaki
\r (Mr. 12:18-27; Lc. 20:27-40)
\p
\v 23 Y ri kij re ico achia saduceos xalka riquin ri Jesús. Ri achia re man niquinimaj ta chi ri quiminaki can xcacastaj-pa,\x + \xo 22:23 \xt Hch. 23:8.\x* y rumare ijeje xquicutuj cha ri Jesús:
\v 24 Maestro, ri Moisés rutziban can chika: Xa co jun ache nicon-el y xa man jun ralcual nicujie can, jun ruchak o runimal ticulie riquin ri raxjayil, richin quire ncacujie ralcual ri quiminak chic el.\x + \xo 22:24 \xt Dt. 25:5-6.\x*
\v 25 Y ijeje xquiej ca: Xacujie i-siete (ivuku) ri quichak-quinimal-qui chikacajol ojre. Ri naay xculie, pero xcon-el y man jun ralcual xcujie can. Ri raxjayil xculie chic riquin jun ruchak ri ache ri xcon-el choch.
\v 26 Ri rucan, can quire je mismo xuon, jaja xcon-el y man jun ralcual xcujie can. Ri ruox, can quire je mismo xuon. Y quire xquian-el ri i-siete (ivuku) ri quichak-quinimal-qui.
\v 27 Y antok i-quiminak chic el ri i-siete (ivuku) ri quichak-quinimal-qui, después xcon je ri ixok.
\v 28 Y ri achia saduceos xquicutuj cha ri Jesús: Antok xtalka ri kij chi xcacastaj-pa ri quiminaki, ¿choj axjayil xtuoc ri ixok re? Ruma ri i-siete (ivuku) ri quichak-quinimal-qui xuoc caxjayil, xacha cha.
\p
\v 29 Entonces ri Jesús xuej chica: Ixre xa ix-sachnak riquin ri xiej. Man ivatan ta ri nuej ri ruchabal ri Dios. Y man ivatan ta je ri ru-poder ri Dios.
\v 30 Ruma antok xtalka ri kij chi ri quiminaki xcacastaj-el, man xcaculie ta chic, ni man xcayox ta chi xcaculie. Ijeje xa xcauoc inchel ri ru-ángeles ri Dios ri ico chicaj.
\v 31 Pero riquin ri quiminaki ri xcacastaj-pa, ¿man itzatuon ta ca ri ruchabal ri Dios ri yon can pan ika? Chire ri Dios nuej:
\v 32 Inre in Ru-Dios ri Abraham, in Ru-Dios ri Isaac y in Ru-Dios ri Jacob.\x + \xo 22:32 \xt Ex. 3:6.\x* Quire xuej ri Dios ojier can. Ri Dios man Qui-Dios ta ri quiminaki, xa Qui-Dios ri icas, xcha ri Jesús.
\p
\v 33 Y antok ri vinak caxan chic ri tzij ri xucut ri Jesús, can vor chica xquina, ruma man jun bay caxan quire.
\s Ri mandamiento ri más nem
\r (Mr. 12:28-34)
\p
\v 34 Y ri achia fariseos can chanin xquimol-qui chi niquian pensar ri chica xtiquian, ruma xcaxaj chi ri Jesús can xutzapij quichi ri achia saduceos riquin ri xuej.
\v 35 Xpa jun chiquivach ri maestros richin ri ley, joc chi nuon tentar ri Jesús,\x + \xo 22:35 \xt Lc. 10:25.\x* xucutuj cha:
\v 36 Maestro, ¿chica chiquivach ri mandamientos ri xuya ri Dios cha ri Moisés, ri más nem?
\p
\v 37 Y ri Jesús xuej cha: Can tavajo ri Avajaf Dios, tavajo riquin nojiel avánima, tavajo riquin nojiel ri acaslien y tavajo je riquin nojiel ri anoj.\x + \xo 22:37 \xt Dt. 6:5.\x*
\v 38 Jare ri naay y más nem mandamiento.
\v 39 Y co chic jun rucan mandamiento ri casi junan riquin ri naay. Y ri mandamiento re nuej: Can inchel ri navajo-ka-avi atre, can quire je mismo tavajo ri a-prójimo.\x + \xo 22:39 \xt Lv. 19:18.\x*
\v 40 Ri caye mandamientos re jare rucux nojiel ri ley ri xuya ri Dios cha ri Moisés y nojiel ri quien can ri profetas ri xacujie ojier can tiempo, xcha ri Jesús.
\s ¿Chica choj cajuol ri Cristo?
\r (Mr. 12:35-37; Lc. 20:41-44)
\p
\v 41 Y antok ca quimaluon-qui ri achia fariseos, xpa ri Jesús xucutuj chica:
\v 42 ¿Chica ntian pensar ixre chirij ri Cristo? ¿Choj ralcual jaja? Y ri achia fariseos xquiej: Ralcual ri rey David, xacha.
\p
\v 43 Y ri Jesús xuej chica: ¿Pero karruma ri rey David xuej Vajaf cha ri Cristo? Ruma ja ri Espíritu Santo ri xen cha, y rumare xuej:
\q
\v 44 Ri Ajaf Dios xuej cha ri Vajaf:
\q Catzuye pa nu-derecha,\x + \xo 22:44 \xt Ri lugar “derecha” nrajo nuej: Lugar richin favor, confianza, poder y honor.\x*
\q hasta ca xcanya ri av-enemigos chuxie avakan.\x + \xo 22:44 \xt Sal. 110:1.\x*
\m Quire xuej.
\v 45 Y xa ri rey David xuej Vajaf cha ri Cristo, ¿karruma niex chi ri Cristo xa choj jun rumáma can ri rey David? xcha ri Jesús.
\p
\v 46 Y man jun chic ca xen-apa jun tzij cha ri Jesús chirij ri xucutuj chica. Can ja kij re antok man jun chic xutzom rucovil chi co ta ri chica xucutuj más cha ri Jesús.
\c 23
\s Ri Jesús ncaruon acusar ri achia escribas y ri achia fariseos
\r (Mr. 12:38-40; Lc. 11:37-54; 20:45-47)
\p
\v 1 Y ri Jesús xcho chiquivach ri vinak y chiquivach ri ru-discípulos, jaja xuej ca:
\v 2 Pa rucaxiel ri Moisés, ico can ri achia escribas y ri achia fariseos.
\v 3 Rumare, ixre can tinimaj quitzij y tibana nojiel ri niquiej chiva. Pero man tian inchel ri niquian ijeje, ruma ijeje xa man niquian ta ri niquiej.
\v 4 Ijeje nimak tak akan niquiya chiquij ri vinak, ri altíra calal y can cuesta ncacuax. Ri akan re joc chiquij ri vinak niquiya-ve, pero ijeje man niquisiluoj ta ni xa ta cha jun ruve-quika.
\v 5 Nojiel ri niquian ijeje, joc chi catziet y canaax cuma ri vinak chi ja ri otz ri niquian.\x + \xo 23:5 \xt Mt. 6:1.\x* Y can nika chiquivach nitzibas jujun versículo ri ruchabal ri Dios choch jun tzun y niquiya chupan jun chic tzun, y can nem niquian cha y niquicuaj chirij ri quika y chiquivach.\x + \xo 23:5 \xt Dt. 6:8.\x* Y más nimak niquian cha ri ru-fleco ruchi ri quitziak.\x + \xo 23:5 \xt Nm. 15:38.\x*
\v 6 Can ja ri naay tak chacat nicajo pa tak vaen y pa tak sinagogas.
\v 7 Can altíra nika chiquivach chi ncaan saludar ri pache niquimol-ve-qui quiy vinak. Y can altíra nika chiquivach chi niex chica cuma ri vinak: Rabí, Rabí.\x + \xo 23:7 \xt Ri tzij “Rabí” nrajo nuej “maestro”.\x*
\p
\v 8 Pero ixre man tivajo chi niex Rabí\x + \xo 23:8 \xt Ri tzij “Rabí” nrajo nuej “Maestro”.\x* chiva, ruma xa joc Jun ri otz niex Maestro cha, y re ja ri Cristo. Y ixvonojiel ixre xa hermanos-ivi.
\v 9 Y man ca tiej katata cha jun vinak ri vave choch-ulief chi ntiya rukij. Ruma ri Katata joc Jun, y re ja ri Katata ri co chicaj.
\v 10 Ni man tiya lugar chi ri vinak niquiej maestros chiva. Ruma xa joc Jun ri Maestro co y re ja ri Cristo.
\v 11 Ruma ri co más rukij chiicajol ixre, nicatzin chi nquixruon servir.\x + \xo 23:11 \xt Mt. 20:26-27; Mr. 9:35; 10:43-44; Lc. 22:26.\x*
\v 12 Ruma ri niquina chi can co quikij, xa xtikasas quikij. Pero ri niquina chi manak-oc quikij, xtiyox quikij.\x + \xo 23:12 \xt Lc. 14:11; 18:14.\x*
\p
\v 13 ¡Juye ivach ixre achia escribas y ixre achia fariseos, ri xa caye ipalaj! ruma ikatuon quibiey ri vinak chi man ncauoc ta chupan ri reino ri co chicaj. Man nquixuoc ta ixre y man ntiya ta je lugar chica ri vinak.
\p
\v 14 ¡Juye ivach ixre achia escribas y ixre achia fariseos, ri xa caye ipalaj! Ruma ixre can ntimaj nojiel kax quichin ri malcan-ixoki, y chi tinimax chi jaal icaslien, can nquixlayuj ntian orar. Y rumare más nem ri castigo ri xtika pan ive.
\p
\v 15 ¡Juye ivach ixre achia escribas y ixre achia fariseos, ri xa caye ipalaj! Ruma ixre can nquixa paro mar y can nquixin choch ri roch-ulief chi nquicanuj vinak chi ncaa chivij, y niquinimaj ri ntinimaj ixre. Pero antok iviluon chic, man otz ta ntian chica; ruma ri nticut chiquivach, can ntian chica chi niquiya can ri Dios, can ntian chica chi camul más i-richin ri infierno que chivach ixre.
\p
\v 16 ¡Juye ivach ixre ri nquixen chi ix ucuay-bay y xa ix muoy! Ixre ri nquixen: Xa co jun ri nuon jurar pa rube ri templo, mesque man nuon ta ri ruen, can man jun ruchoj. Pero ri nuon jurar pa rube ri oro ri co pa templo, can tubana ri ruen.
\v 17 Ixre can ix-nacanak y ix muoy je, ruma ¿chica ri más co rukij? ¿Ja came ri oro ri co pa templo o ja ri templo ri nibano santificar ri oro ri co chire?\x + \xo 23:17 \xt Ex. 30:29.\x*
\v 18 Ixre ntiej je: Ri nuon jurar pa rube ri altar, mesque man nuon ta ri ruen, man jun ruchoj. Pero ri nuon jurar pa rube ri sipan can choch ri altar, can tubana ri ruen.
\v 19 Can ix-nacanak y can ix muoy, ruma ¿chica ri más co rukij? ¿Ja came ri sipan ri co choch ri ru-altar ri Dios o ja ri altar ri nibano santificar ri sipan?
\v 20 Ri nuon jurar pa rube ri altar, xa man joc ta pa rube ri altar nuon-ve jurar. Xa can pa rube je ri sipan ri co can choch ri altar.
\v 21 Ri nuon jurar pa rube ri templo, xa man joc ta pa rube ri templo nuon-ve jurar, xa can pa rube ri Dios nuon-ve je.
\v 22 Y ri nuon jurar pa rube ri rocaj, can nuon jurar pa rube ri ru-trono ri Dios\x + \xo 23:22 \xt Is. 66:1; Mt. 5:34.\x* y pa rube ri Dios, ruma jaja tzuyul chire.
\p
\v 23 ¡Juye ivach ixre achia escribas y ixre achia fariseos, ri xa caye ipalaj! Ixre ntiya ri diezmo richin ri alvaviena, ri anís y ri comino,\x + \xo 23:23 \xt Lv. 27:30.\x* pero iyon can ri más nicatzin ri nuej chupan ri ley, chi choj tibana quiquin ri vinak, tijoyovaj quivach y can ticukuba icux riquin ri Dios. Jare ri más nicatzin chi ntian, después tiya ri i-diezmo.
\v 24 Ixre nquixen chi ix ucuay-bay, pero xa ix muoy, ruma xa ntichayuj can ri us y xa ntibak ri camello.
\p
\v 25 ¡Can juye ivach ixre achia escribas y ixre achia fariseos, ri xa caye ipalaj! Ruma ixre ix inchel ri vaso y ri plato ri jaal chajuon quij, pero ri quipan xa tzil. Ri ivánima xa nojnak riquin alak, y xa banak chirij ri co quiquin ri vinak.
\v 26 ¡Ixre achia fariseos xa ix muoy! Can tibana cha ri icaslien inchel ri vaso y ri plato ri can sak rij y ri rupan je. Tichaja ri ivánima chi quire ri icaslien xtiel sak.
\p
\v 27 ¡Juye ivach ixre achia escribas y ixre achia fariseos, ri xa caye ipalaj! Ruma xa ix junan riquin ri panteón ri rij sak-sak,\x + \xo 23:27 \xt Hch. 23:3.\x* pero ri rupan man quire ta; xa ruyuon kaynak co chupan, xa ruyuon rubakil quiminak.
\v 28 Can ix quire ixre. Ruma ixre can nticut chi choj ri icaslien chiquivach ri vinak, pero ri ivánima xa man quire ta choch ri Dios. Ri ivánima xa nojnak riquin itziel tak kax. Y can caye je ipalaj.
\p
\v 29 ¡Juye ivach ixre achia escribas y ixre achia fariseos, ri xa caye ipalaj! Ruma nquichojmij ri panteones ri pache i-mukun-ve ri profetas ri xacujie ojier can tiempo. Ixre can jaal ncaivak pache i-mukun-ve ri utzulaj tak vinak ri choj quicaslien choch ri Dios.
\v 30 Y ixre ntiej: Xa ta ojre xojcujie pa qui-tiempo ri katet-kamama, ojre man ta xakato antok xaquiquimisaj ri profetas.
\v 31 Pero xa man ketzij ta ri ntiej, ruma xa iyuon ixre nticut-ivi chi ix junan quiquin ri ivatet-imama ri xaquimisan quichin ri profetas ri xacujie ojier can tiempo.
\v 32 ¡Tiquisa ca rubanic ri xquitanaba can ri ivatet-imama!
\p
\v 33 ¡Ixre xa ix inchel cumatz!\x + \xo 23:33 \xt Mt. 3:7; 12:34; Lc. 3:7.\x* Can man jun manera nquixtiquir nticol-ivi choch ri infierno, xa ca chire xquixbaka-ve.
\v 34 Rumare inre ncantak profetas, achia ri altíra quinoj y achia i-maestros. Pero ico chiquivach ri xquibajij choch cruz, y ico ri xquiquimisaj. Ico xquichey pa tak i-sinagogas; y chica-na tanamet ncaa-ve ijeje, ixre je xquixbaka chire chi nquitarariej.
\v 35 Y ruma quire xtian, ixre nquixakan quicamic quinojiel ri choj tak vinak ri i-quimisan; ri xtiquir-pa riquin ri rucamic ri choj ache Abel,\x + \xo 23:35 \xt Gn. 4:8.\x* ca riquin ri rucamic ri Zacarías,\x + \xo 23:35 \xt 2Cr. 24:20-21.\x* ri rucajuol ri ache Berequías. Ri Zacarías ri xquimisas chucajol ri templo y ri altar.
\v 36 Ri xinej chiva, can ketzij chi nojiel ca ri camic re xtika pa quive ri vinak ri ico chupan ri tiempo vacame.
\s Ri Jesús ncarokiej ri vinak aj-Jerusalén
\r (Lc. 13:34-35)
\p
\v 37 Ri Jesús xuej chiquij ri vinak ri ico Jerusalén: Aj-Jerusalén, aj-Jerusalén, ¿karruma nquiquimisaj ri profetas? ¿Karruma nquiquimisaj cha abaj ri ncarutak-pa ri Dios chiicajol? Inchel jun quitie-ac ncarumol ri chitak ral chuxie ri ruxic, inre quiy mul xinvajo xixmol ta viquin, pero ixre man xivajo ta.
\v 38 Vacame ri ivachuoch xticujie can abandonado.
\v 39 Y ketzij niej chiva chi man xquinitzat ta chic, hasta ca chupan ri kij antok xtiej: ¡Bendito ri patanak pa rube ri Ajaf Dios!\x + \xo 23:39 \xt Sal. 118:26.\x* xcha ri Jesús.
\c 24
\s Ri Jesús nuej yan chi xtian destruir ri templo
\r (Mr. 13:1-2; Lc. 21:5-6)
\p
\v 1 Y antok ri Jesús xiel-pa pa templo chi nia, ri ru-discípulos xajiel-apa riquin y xquicut choch ri chica quibanic banun chica ri jay richin ri templo.
\v 2 Ri Jesús xuej chica: ¿Ntitzat nojiel va? Inre can ketzij niej chiva, chi xtalka jun kij antok nojiel va xcavulex. Quinojiel ri nimak tak abaj ri i-cusan, can xcavulex, y man jun abaj ri xticujie can pa ru-lugar, xcha chica.
\s Ri señales ri xcabanataj antes chi xtiquis ri roch-ulief
\r (Mr. 13:3-23; Lc. 21:7-24)
\p
\v 3 Y antok ri Jesús tzuyul chic paro ri juyu Olivos, ri ru-discípulos xajiel-apa riquin y xquicutuj cha: Taej chika, ¿jampe ca xtibanataj ri xaej? ¿Y chica señal xtibanataj chi quire ninaax chi atre ncapa chic jun bay, y ri ruquisbal kij richin ri tiempo va? xacha cha.
\p
\v 4 Y ri Jesús xuej chica: Tibana cuenta-ivi chi man jun tibano maña chiva.
\v 5 Ruma iquiy ri xcapa y xtiquiej: Inre ri Cristo, xcacha. Y iquiy ri xcaquian maña chica.
\v 6 Y xtivaxaj chi nibanataj guerras y xtivaxaj je chi co guerras ri xcapa, pero man tixiij-ivi, ruma nicatzin chi nojiel re xcabanataj. Pero man ja ta yan re ri ruquisbal kij richin ri roch-ulief.
\v 7 Jun nación xtipalaj chirij jun chic nación y jun reino xtipalaj chirij jun chic reino. Xcapa yabil, xtuon vijal y xtuon je nimak tak cubrakan chica-na lugar.
\v 8 Y nojiel re xa ca ja oc rutzucbal richin ri sufrimientos ri xcapa.
\p
\v 9 Y ixre xquixyox chupan sufrimiento y ico chivach ixre ri xcaquimisas. Can quinojiel vinak ri ico choch-ulief itziel xquixquitzat ruma iyon ivánima viquin.\x + \xo 24:9 \xt Mt. 10:22.\x*
\v 10 Iquiy xcatzak pa quicaslien choch ri Dios, y xtiquisujuj-qui y ico itziel xtiquitzat-qui.
\v 11 Y iquiy falsos profetas xcapalaj-pa y iquiy ri xcaka pa quika, ruma xcaquian engañar.
\v 12 Chupan je ri tiempo re, ruma altíra chic quiynak ri itziel riquin cánima, iquiy ri man xticajo ta chic qui, xa itziel xtiquitzat-qui.
\v 13 Pero ri man xtitzalaj ta chirij y xtucoch nojiel re hasta el fin, can xticolotaj.\x + \xo 24:13 \xt Mt. 10:22.\x*
\v 14 Y xtitzijos ca ri evangelio ri nicho chirij ri ru-reino ri Dios, choch nojiel ri roch-ulief, richin chi quinojiel vinak nicaxaj. Y cajare xtalka ri ruquisbal kij richin ri tiempo.
\p
\v 15 Y antok xtitzat chi xcabanataj ri itziel tak kax chupan ri Lugar Santo, ja xtiquis ri lugar re, ri inchel tziban can ruma ri profeta Daniel,\x + \xo 24:15 \xt Dn. 9:27; 11:31; 12:11.\x* (ri nibano leer, can tubana entender).
\v 16 Entonces ri ico Judea, canumaj-el pa tak juyu.
\v 17 Ri co paro ri rachuoch antok xtalka ri huora re, man tika-pa chi co niruma-pa chupan ri rachuoch,
\v 18 y ri co pan avan, man titzalaj-pa chirachuoch chi nalruma ri ru-capa.\x + \xo 24:17-18 \xt Lc. 17:31.\x*
\v 19 ¡Can juye quivach ri ixoki ri ico encinta (embarazada) antok xtalka ri kij re, y quire je ri ixoki ri ca niquiya quitzun ri quixulu!
\v 20 Rumare, tibana orar chi antok xquixnumaj, man ta pa ru-tiempo job\x + \xo 24:20 \xt Chire Israel, chupan “ri tiempo job”, man joc ta nika job, xa co je tief.\x* o chupan jun kij richin uxlanien,
\v 21 ruma xtalka jun gran sufrimiento vave choch-ulief\x + \xo 24:21 \xt Dn. 12:1; Ap. 7:14.\x* ri man jun bay quire rubanun xa-jan antok banun-pa ri roch-ulief ruma ri Dios, ni xtalka chic jun bay ri sufrimiento re.
\v 22 Y xa ta ri Dios man ta nuon col cha ri tiempo richin ri sufrimiento, man jun nicolotaj. Pero cuma ri i-ruchon chic, can xtuon col cha ri tiempo re.
\p
\v 23 Chupan ri kij re, xa ico ri xcaen chiva: Titzata, ja co vave ri Cristo, o xa niquiej chiva: Titzata, ja co chila, man tinimaj.
\v 24 Ruma xcapa falsos cristos y falsos profetas. Ijeje xcaquian nimak tak señales y milagros chi xtiquian maña chica ri vinak. Y ijeje nicajo xtiquian maña chica hasta ri i-chon chic ruma ri Dios.
\v 25 Can ja yan xinej can chiva ri xcabanataj.
\v 26 Rumare, xa niex chiva: Titzata, ja co chupan jun lugar pache manak vinak, man ca quixa chutzatic. Y xa niex chiva: Titzata, ja co chupan jun jay, man tinimaj.
\v 27 Ruma antok ri Xtak-pa chicaj chi xalax chiicajol xtipa chic jun bay, can xtikalajin-ve jaal. Can xtibanataj ca inchel nuon ri yocopa, ri nuon cala pache ntiel-pa ri kij y ca kalaj pache nika-ka ri kij.\x + \xo 24:26-27 \xt Lc. 17:23-24.\x* Quire xtuon jaja.
\v 28 Can xtibanataj inchel nibanataj quiquin ri cuch. Ruma ri chicop re ncaka pache co-ve jun quiminak.\x + \xo 24:28 \xt Lc. 17:37.\x*
\s Antok xtipa chic ri Xtak-pa chicaj chi xalax chiquicajol ri vinak
\r (Mr. 13:24-37; Lc. 21:25-36; 17:25-36; 12:41-48) 
\p
\v 29 Y antok kaxnak chic ri sufrimiento richin ri tiempo re, ri kij man chic xtitzun ta, y ri ic man xtuya ta chic rusakil. Ri estrellas (chumil) xcatzak-pa chicaj.\x + \xo 24:29 \xt Is. 13:10; 34:4; Ez. 32:7; Jl. 2:31; Ap. 6:12-13.\x* Can nojiel ca ri ico chicaj xcasilos.
\v 30 Entonces ri chicaj xtikalajin ri ru-señal ri Xtak-pa chicaj chi xalax chiicajol. Y quinojiel vinak ri ico choch-ulief xcauok antok xtiquitzat chi jaja ri nika-pa chupan mukul ri chicaj,\x + \xo 24:30 \xt Dn. 7:13; Ap. 1:7.\x* riquin namalaj poder y namalaj rukij.
\v 31 Y ri trompeta xtikajan cof, y xcarutak ri ru-ángeles chi ncaquimol ri i-ruchon chic. Can xcaquimol quinojiel ri ico oriente, ri ico occidente, ri ico norte y ri ico sur. Can xcaquimol quinojiel ri i-ruchon chic; chica-na lugar ri roch-ulief ico-ve.
\p
\v 32 Chirij ri víquix tivatamaj ri parábola (cambal-tzij): Antok ncajotoyin-pa ri ruka y ncaiel-pa ri ruxak, ivatan chi ri ru-tiempo ri sakij ya nalka.
\v 33 Y quire je antok xtitzat chi ncabanataj nojiel ri xinej, tivatamaj ca chi ya nalka ri kij re. Can cierca chic co-ve-pa.
\v 34 Can ketzij niej chiva, chi nojiel re xtibanataj antok ri vinak richin ri tiempo vacame ca ico ri choch-ulief.
\v 35 Ri roch-ulief y ri rocaj can xcaquis. Pero ri nuchabal man xtiquis ta quire, xa can xtibanataj ri nuej.
\p
\v 36 Pero ri kij y ri huora antok xtipa chic, man jun tamayuon. Ni xa ta ri ángeles ri ico chicaj man catan ta jampe. Xa joc ri Nata Dios tamayuon re.
\p
\v 37 Can inchel xbanataj pa ru-tiempo ri Noé,\x + \xo 24:37 \xt Gn. 6:5-8.\x* can quire je xtibanataj antok xtipa chic ri Xtak-pa chicaj chi xalax chiicajol.
\v 38 Ruma pa ru-tiempo ri Noé, antok ca maja tika ri diluvio; ri vinak xa banak cánima chirij ri chica niquitej y ri chica niquikun, ncaculie y ncayox chi ncaculie, y ca quire niquian chupan ri kij antok ri Noé xuoc chupan ri arca (ri inchel jun nem barco).
\v 39 Y ri vinak man xika ta pa quive (man xquian ta entender) caja antok xpa ca ri diluvio, y ri ya xarumuk quinojiel.\x + \xo 24:39 \xt Gn. 7:6-24.\x* Y quire xtibanataj antok xtipa chic ri Xtak-pa chicaj chi xalax chiicajol.
\v 40 Ri kij re, ico icaye achia ri junan ncasamaj pan avan, jun xtucuax y ri jun chic xticujie can.
\v 41 Ico icaye ixoki ri junan ncaquen, jun xtucuax y ri jun chic xticujie can.
\p
\v 42 Rumare, man timastaj chiva chi ntivoyoiej-apa, ruma man ivatan ta ri chica huora xtipa ri Ivajaf.
\v 43 Pero tivatamaj ca, xa ta ri rajaf-jay nunaiej ri chica huora nalka ri alakuon pa rachuoch, nicasie chi nuchajij ri rachuoch, y man nuya ta lugar cha ri alakuon chi ntuoc-oc chi nalak-el.
\v 44 Rumare, ixre quixcujie preparados, ruma xtipa chic ri Xtak-pa chicaj chi xalax chiicajol antok xa man ja ta re ntian pensar.\x + \xo 24:43-44 \xt Lc. 12:39-40.\x*
\p
\v 45 Can xtibanataj inchel ri nibanataj riquin jun rajaf-jay, jaja xuya can jun siervo ri choj y co runoj pa quive ri ico pa rachuoch, chi nuya nojiel ri nicatzin chica chi niquitej antok nalka ri huora.
\v 46 Can jaal tiquicuot ri siervo re antok nalilitaj ruma ri rajaf najin riquin ri samaj ri ben can cha.
\v 47 Can ketzij niej chiva, chi ri rajaf can xtuya paro nojiel ri co riquin, chi nuon cuenta.
\v 48 Pero xa ta ri siervo re nuon-ka itziel, y nuej-ka pa ránima: Ri vajaf xa man nipa ta yan, nicha-ka;
\v 49 y nutzom quichayic ri nicaj chic siervos, y ruyuon vaen nuon y nikumun quiquin ri kabarala,
\v 50 y jare ncaruon antok ri rajaf xtalka chupan jun kij y jun huora antok jaja man royoien ta y man ratan ta,
\v 51 ri rajaf can xtuya jun nem castigo cha ri siervo re, y xtuya quiquin ri xa caye quipalaj. Y chire xa okiej xtuon y can xtukachachiej roray.
\c 25
\s Ri parábola (cambal-tzij) chiquij ri i-diez (lajuj) xtani
\p
\v 1 Entonces ri reino ri co chicaj xtuon inchel ri xbanataj quiquin i-diez (lajuj) xtani ri xquicuaj qui-lámparas\x + \xo 25:1 \xt Lc. 12:35.\x* chi xbaquiyoiej ri ala ri niculie.
\v 2 Ivuuo ca chiquivach ri xtani can co quinoj, y ri ivuuo chic xa manak quinoj.
\v 3 Ri ivuuo xtani ri manak quinoj, man xquicuaj ta chic más qui-aceite chi niquinojsaj ri qui-lámparas; xa can joc ri co-el chupan ri qui-lámparas.
\v 4 Pero ri ivuuo chic xtani ri can co quinoj, xquicuaj ri qui-lámparas y xquicuaj qui-frascos quinojsan rupan chi aceite.
\v 5 Y ruma ri ala ri niculie man nalka ta yan, ri i-diez (lajuj) xtani ri quiyoien xayuxcur-ka y xavar-ka.
\v 6 Pa nicaj-aka, xcaxax chi co ri nisiquin y nuej: ¡Ja patanak ri ala ri xticulie; quixiel-pa chi nticulu! nicha.
\v 7 Y ri i-diez (lajuj) xtani re, ri quiyoien ri ala ri xticulie, can chanin xapalaj y xquichojmij ri qui-lámparas.
\v 8 Pero ri ivuuo xtani ri manak quinoj xquiej chica ri ivuuo chic xtani ri can co quinoj: Ri ka-lámparas xa can ncachup-ka ruma man quiy ta chic aceite chiquipan. Tiya juba ka-aceite, xacha ri xtani ri manak quinoj.
\v 9 Pero ri ivuuo chic xtani ri can co quinoj, xquiej: Xa nakaya ri ka-aceite chiva, man xkuruon ta ojre ni ixre. Rumare más otz quixin quiquin ri ncacayin y tilako ivichin ixre, xacha.
\v 10 Y antok ri ivuuo xtani re ca ja i-banak chulokic ri aceite, ja xalka ri ala ri xticulie. Ri ivuuo xtani ri can ico-apa quiyoien ri ala ri xticulie, xauoc riquin ri ala pache nian-ve ri culubic. Y xtzapes can ri puerta.
\v 11 Y después xalka ri ivuuo chic xtani ri xbaquilako qui-aceite richin ri qui-lámparas, y ijeje xquiej-apa: ¡Ajaf, ajaf, tajaka ri puerta chakavach! xacha.
\v 12 Y jaja xuej-pa chica ri xtani re: Inre can ketzij niej chiva, chi man vatan ta ivach,\x + \xo 25:11-12 \xt Lc. 13:25.\x* xcha-pa chica.
\p
\v 13 Ruma ca re, man timastaj chiva chi ntivoyoiej-apa, ruma man ivatan ta ri chica kij, ri chica huora antok ri Xtak-pa chicaj chi xalax chiicajol xtipa chic jun bay, xcha.
\s Ri parábola (cambal-tzij) chirij ri talentos
\p
\v 14 Ruma ri reino ri co chicaj, can junan riquin ri xuon jun ache antok xa naj. Jaja xarayuoj ri rusamajiel y xuya can ri rubayomal pa quika.
\p
\v 15 Pa ruka jun xuya can vuuo talentos, pa ruka jun chic xuya can caye talentos, y pa ruka jun chic xuya can jun talento. Jaja jare xuya can chica, ruma xutzat chi jare ncatiquir ncasamaj chirij. Y can joc xuon can quire, ja xa.
\v 16 Y ri xyox can vuuo talentos pa ruka xa, xsamaj chirij y xuchec chic vuuo más chirij.
\v 17 Y quire je xuon ri xyox can caye talentos pa ruka, jaja can xuchec caye chic más chirij.
\v 18 Pero ri ruox ri joc jun talento ri xyox can cha, xa y xbarucato jun jul pan ulief y chire xumuk-ve ri miera.
\p
\v 19 Después antok kaxnak chic quiy kij, xtzalaj-pa ri ache ri cajaf ri samajiel re. Y jaja xucutuj chica, jane (jaro) xquichec chirij ri miera ri xuya can chica.
\v 20 Antok xalka ri yon can ri vuuo talentos pa ruka, can man joc ta re ri rucamun-pa, xa can rucamun-pa vuuo talentos más y xuej: Ajaf, atre vuuo talentos xaya can pa nuka; ja-va, y co chic vuuo más ri xinchec chirij, xcha.
\v 21 Y ri rajaf xuej cha: Otz ri xaan. At jun utzulaj nusamajiel, can naan ri niex chava. Y ruma otz xaan riquin ri juba xinya can pan aka, vacame xcanya paro jun samaj más nem. Catuoc-pa y caquicuot je viquin, xuchex.
\v 22 Antok xalka ri yon can ri caye talentos pa ruka, xuej: Ajaf, atre caye talentos xaya can pa nuka; ja-va, y co chic caye más ri xinchec chirij, xcha.
\v 23 Ri rajaf xuej cha: Otz ri xaan. At jun utzulaj nusamajiel, can naan ri niex chava. Y ruma can otz xaan riquin ri juba xinya can pan aka, vacame xcanya paro jun samaj más nem. Catuoc-pa y caquicuot je viquin, xuchex.
\v 24 Pero antok xalka ri yon can ri jun talento pa ruka, xuej: Ajaf, inre can vatan chi at jun ache altíra at ruquiy. Y navajo naan cosechar ri xa man atre ta ri at-tiquiyuon y navajo nayac ri trigo ri xa man atre ta ri xabano ri samaj.
\v 25 Y rumare inre xinxiij-vi. Can joc xaya can chuva, xia y xincot jun jul pan ulief y chire xinmuk-ve. Y ja a-miera va, xcha.
\v 26 Y ri rajaf xuej cha: Atre at jun itziel samajiel, y at kuor, man naan ta ri niex chava. Xa can avatan chi inre nivajo nian cosechar ri man inre ta in-tiquiyuon y nivajo niyac ri trigo ri xa man inre ta ri xibano ri samaj;
\v 27 xa avatan chi in quire, xaya ta ri nu-miera pa banco y antok xitzalaj-pa, nian ta recibir ri nu-miera y ri interés (ralabal).
\v 28 Ticama-el ri talento cha,\x + \xo 25:28 \xt Lc. 19:24.\x* y tiya cha ri jun ri co diez (lajuj) talentos riquin.
\v 29 Ruma ri can co riquin, xtiyox más cha y can quiy xtuon-ka riquin. Pero ri xa man quiy ta co riquin, hasta re xtalasas-el cha.\x + \xo 25:29 \xt Mt. 13:12; Mr. 4:25; Lc. 8:18.\x*
\v 30 Y ri samajiel ri man jun nicatzin-ve, icaka pa kakun, ri pache ruyuon okiej xtuon y xtukachachiej roray.\x + \xo 25:30 \xt Mt. 8:12; 22:13; Lc. 13:28.\x*
\s Ri juicio pa quive ri naciones
\p
\v 31 Y antok ri Xtak-pa chicaj chi xalax chiicajol xtipa chic jun bay, can co chic rukij xtipa; y can quinojiel ri ru-ángeles xcapa riquin.\x + \xo 25:31 \xt Mt. 16:27.\x* Y xtitzuye chupan ri namalaj ru-trono.\x + \xo 25:31 \xt Mt. 19:28.\x*
\v 32 Can xcamuol ri vinak choch, ri ico nojiel naciones. Y xtujach quivach quinojiel, inchel nuon jun ache ri ncaruchajij chicop; jaja jucan ncaruya-ve ri ovejas, y jucan chic ncaruya-ve ri cabras.
\v 33 Ri vinak ri choj chic quicaslien, jare ri i-inchel ovejas, xcaruya pa ru-derecha. Pero ri vinak ri man otz ta ri quicaslien, jare ri i-inchel cabras, xcaruya pa ru-izquierda.
\v 34 Entonces ri Rey xtuej chica ri ico pa ru-derecha: Can quixam-pa ixre, can co chic ri ru-bendición ri Nata Dios pan ive. Quixcujie chupan ri reino ri can ivichin ixre rubanun preparar antok ca maja co ri roch-ulief.
\v 35 Ruma antok inre xnem nupan, ixre co xiya chuva chi xintej. Antok xchakej nuchi, ixre co xiya chuva chi xinkun. Antok xcatzin nu-posada, ixre xiya chuva.
\v 36 Antok manak chic nutziak chuvij, ixre can xiya nutziak. Antok xiyavaj, xinian visitar. Antok xitzapie pa cárcel, xixbaka viquin, xticha ri Rey.
\v 37 Y ri choj chic quicaslien xtiquiej: Ajaf, ¿jampe xatkatzat chi co vijal xakasaj y co xkaya chava chi xatej? ¿Jampe xatkatzat chi xchakej achi y co xkaya chava chi xakun?
\v 38 ¿Y jampe xkaya a-posada ruma xcatzin chava? ¿Jampe xkaya atziak ruma man jun chic nacusaj?
\v 39 ¿Jampe xojbaka aviquin antok xayavaj? ¿Y jampe je xojbaka aviquin antok atco pa cárcel? xcacha ijeje.
\v 40 Y ri Rey xtuej: Can ketzij ca ri niej chiva, ruma quire xian riquin ri nu-hermano ri can manak-oc rukij, xa chuva inre xian-ve ri favor re, xticha ri Rey.
\p
\v 41 Y xtuej je ri Rey chica ri ico pa ru-izquierda: Ixre malditos,\x + \xo 25:41 \xt Ri tzij “malditos” nrajo nuej: Joc chic quiyoien ri huora chi ncaan castigar.\x* quixiel-el chinoch y quixin ca pa kak ri man nichup ta, ri banun preparar richin ri diablo y ri ru-ángeles.
\v 42 Ruma antok inre xnem nupan, man jun xiya chuva chi xintej. Antok xchakej nuchi, ixre man jun xiya chuva chi xinkun.
\v 43 Antok xcatzin nu-posada, ixre xa man xiya ta chuva. Antok manak chic nutziak chuvij, ixre man jun xiya chuva chi xincusaj. Antok xiyavaj, man xinian ta visitar; y quire je antok xitzapie pa cárcel, man xixbaka ta viquin, xticha ri Rey chica.
\v 44 Y ijeje xtiquiej je: Ajaf, ¿jampe xatkatzat chi xakasaj vijal o xchakej achi, o xavajo a-posada, o man jun atziak, o xayavaj, o xacujie pa cárcel, y man xkaan ta favor chava?
\v 45 Y ri Rey xtuej chica: Can ketzij ca ri niej chiva chi ruma man jun favor xian chica ri nu-hermanos ri manak-oc quikij, xa man jun je favor xian chuva inre.
\v 46 Y ri vinak re can xcaa-ve chupan ri castigo ri man xtiquis ta. Y ri vinak choj chic ri quicaslien xtiyox chica jun caslien ri man xtiquis ta.\x + \xo 25:46 \xt Dn. 12:2.\x* Quire ri xuej ri Jesús.
\c 26
\s Ico ri niquian pensar ri chica niquian chi nika ri Jesús pa quika
\r (Mr. 14:1-2; Lc. 22:1-2; Jn. 11:45-53)
\p
\v 1 Antok ri Jesús ruen chic ca nojiel re, jaja xuej chica ri ru-discípulos:
\v 2 Ixre ivatan chi caye kij apa co ri namakej Pascua.\x + \xo 26:2 \xt Ex. 12:1-27.\x* Chupan ri namakej re, ri Xtak-pa chicaj chi xalax chiicajol can xtijach-el chi nibajix choch cruz, xcha chica.
\p
\v 3 Y ja huora re ri principales sacerdotes, ri achia escribas, y ri mamaa tak achia ri niquian gobernar chiquicajol ri vinak, xquimol-qui chojay, chirachuoch ri sacerdote ri más co rukij ri rubinan Caifás.
\v 4 Ijeje xquiej chiquivach ri chica maña xtiquicusaj chi nika ri Jesús pa quika y niquiquimisaj.
\v 5 Pero xquiej je: Man nakatzom ta chupan ri namakej re, chi quire man ncapalaj ta pa ri vinak chikij, ncacha.
\s Jun ixok nukej jubul akuon chirij ri Jesús
\r (Mr. 14:3-9; Jn. 12:1-8)
\p
\v 6 Y ri Jesús co chupan ri aldea Betania, chirachuoch ri Simón ri xcachoj riquin ri yabil lepra.
\v 7 Y xalka jun ixok riquin ri Jesús, rucamun-pa jun frasco ri banun cha alabastro y co jun jubul akuon chupan ri can cara rajal; y xukej pa rujaluon ri Jesús, antok tzuyul chirij ri mesa.\x + \xo 26:6-7 \xt Lc. 7:37-38.\x*
\v 8 Antok ri discípulos xquitzat ri xuon ri ixok, xpa quiyoval y xquiej: ¿Karruma choj xutix ri jubul akuon la?
\v 9 Ruma ri jubul akuon re can cara rajal, xa ta xcayix, ri rajal xjach ta chica ri i-puobra, xacha.
\p
\v 10 Pero ri Jesús chanin xraxaj ri niquiej, rumare jaja xuej chica: ¿Karruma man nquixtanie ta ka nquixtzijuon chirij la ixok la? Jaja can otz ri xuon chuva.
\v 11 Ruma ri i-puobra, can siempre ico iviquin.\x + \xo 26:11 \xt Dt. 15:11.\x* Pero inre man siempre ta xquicujie iviquin.
\v 12 Ruma ri ixok re antok xukej chirij ri nu-cuerpo ri jun jubul akuon re, jaja xiruon preparar richin antok xquibamuk.
\v 13 Can ketzij ri niej chiva, chi chica-na lugar xtitzijos-ve ri evangelio, chire je xtitzijos-ve ri xuon va ixok va. Can choch ca nojiel ri roch-ulief xtitzijos-ve, y man jun bay xtimastaj, xcha ri Jesús.
\s Ri Judas nuej chi nujach ri Jesús
\r (Mr. 14:10-11; Lc. 22:3-6)
\p
\v 14 Entonces jun chiquivach ri i-doce (cabalajuj) ru-discípulos ri Jesús, ri discípulo ri rubinan Judas Iscariote, xa quiquin ri principales sacerdotes.
\v 15 Jaja xbaruej chica: ¿Chica ntiya chuva, xa inre nijach ri Jesús pan ika? Y ijeje xquiej chi niquiya treinta monedas de plata cha.
\v 16 Y chupan ri kij re, ri Judas Iscariote ja xutzom ca rucunuxic chica manera nuon chi nujach ri Jesús.
\s Ri Santa Cena
\r (Mr. 14:12-25; Lc. 22:7-23; Jn. 13:21-30; 1Co. 11:23-26)
\p
\v 17 Chupan ri naay kij richin ri namakej antok nicux ri simíta ri manak levadura riquin, ri discípulos xbaquicutuj cha ri Jesús: ¿Pache navajo naan-ve ri vaen chupan ri Pascua, chi quire nakachojmij nojiel ri nicatzin? xacha.
\p
\v 18 Y jaja xuej chica ri discípulos: Quixin pa tanamet Jerusalén, pa rachuoch jun ache, y tiej cha: Ri Maestro ruen-pa: Ri nu-tiempo xa cierca chic co-ve. Pan avachuoch atre nivajo nian-ve ri vaen richin ri Pascua quiquin ri nu-discípulos. Quire xuej-el ri Jesús chica.
\p
\v 19 Y ri discípulos can xquian inchel ri en-el chica ruma ri Jesús. Y ijeje can xquichojmij nojiel ri nicatzin chica richin ri Pascua re.
\p
\v 20 Antok xcoka-ka, ri Jesús y ri i-doce (cabalajuj) ru-discípulos xatzuye-apa chirij ri mesa.
\v 21 Y antok ncava, ri Jesús xuej: Can ketzij niej chiva, chi jun chivach ixre ri xtijacho vichin, xcha.
\p
\v 22 Y ri discípulos altíra xabisuon-ka, y chiquijunal xquicutuj-apa cha: ¿Inre came ri xquibano quire Ajaf?
\p
\v 23 Y ri Jesús xuej chica: Ri jun ri xtuya-pa ri ruka viquin chupan ri plato, jare ri xtijacho vichin.
\v 24 Can ketzij chi ri Xtak-pa chicaj chi xalax chiicajol can nia. Can xtibanataj-na-ve inchel ri tziban can chupan ri ruchabal ri Dios.\x + \xo 26:23-24 \xt Sal. 41:9.\x* ¡Pero juye roch ri ache ri xtijacho richin! Más otz man ta xalax ri ache re, xcha ri Jesús.
\p
\v 25 Y xcho-apa ri Judas, ri xtijacho richin ri Jesús; y xuej: ¿Inre came ri xquibano quire Maestro? xcha. Y ri Jesús xuej cha: Atre xaen.
\p
\v 26 Y antok ca ncava, ri Jesús xucan-apa jun simíta y xuya tiox ba cha ri Dios, y xuper y xuya chica ri ru-discípulos y xuej chica: Titzama y ticuxu ri simíta; ruma jare ri nu-cuerpo.
\p
\v 27 Y ri Jesús xucan-apa ri copa, y xuya tiox ba cha ri Dios, xuya ca chica ri ru-discípulos y xuej chica: Tikumu ixvonojiel ri co chupan ri copa re.
\v 28 Ruma jare ri nuquiquiel ri xtiin antok xquiquimisas pa qui-cuenta iquiy vinak, chi quire iquiy ri xtian perdonar ri qui-pecados. Riquin ri nuquiquiel, ja xticachoj ri cacac pacto ri rajon-pa ri Dios chi nuon quiquin ri vinak.\x + \xo 26:28 \xt Ex. 24:6-8; Jer. 31:31-34.\x*
\v 29 Can niej chiva chi man chic xtinkun ta ri ruyal ri uva, hasta ca chupan ri kij antok xtinkun jun cacac ruyal ri uva iviquin chupan ri ru-reino ri Nata, xcha ri Jesús chica.
\s Ri Jesús nuej yan chi ri Pedro xtuej chi man ratan ta roch
\r (Mr. 14:26-31; Lc. 22:31-34; Jn. 13:36-38)
\p
\v 30 Y antok quibixan chic jun bix chi niquiya rukij ri Dios, ri Jesús y ri ru-discípulos xaiel-el chire pa jay y xaa choch ri juyu Olivos.
\v 31 Y antok i-banak, ri Jesús xuej chica ri ru-discípulos: Ixvonojiel ixre xtiquiraj-el-ivi y xquiniya can nuyuon chupan va aka va. Ruma chupan ri ruchabal ri Dios ri tziban can nuej: Antok inre xtinya lugar chi niquimisas ri nichajin quichin ri ovejas, ri ovejas xtiquiquiraj-el-qui.\x + \xo 26:31 \xt Zac. 13:7.\x* Quire ri tziban can.
\v 32 Pero inre xa xquicastaj-pa. Y después xquixvoyoiej Galilea,\x + \xo 26:32 \xt Mt. 28:16.\x* xcha ri Jesús.
\p
\v 33 Y ri Pedro xcho-apa cha ri Jesús y xuej: Mesque quinojiel xcatquiya can ayuon, pero inre man xcanya ta can, xcha jaja.
\p
\v 34 Ri Jesús xuej cha: Inre can ketzij niej chava chi chupan va aka va, xa ca maja titzirin-pa ri mama, antok atre oxe yan mul taej chica ri ncacutun chava, chi man avatan ta noch, xcha ri Jesús.
\p
\v 35 Y ri Pedro xuej cha: Mesque nicatzin chi junan nquicon aviquin, pero man xtinej ta chi man vatan ta avach, xcha ri Pedro. Y quinojiel ri ru-discípulos quire je xquiej.
\s Ri Jesús nuon orar chupan ri lugar rubinan Getsemaní
\r (Mr. 14:32-42; Lc. 22:39-46)
\p
\v 36 Ri Jesús y ri ru-discípulos xalka chupan ri lugar rubinan Getsemaní. Y ri Jesús xuej chica ri ru-discípulos: Quixtzuye can vave, inre xa ca nquia-apa más chila chi nibana orar, xcha chica.
\p
\v 37 Y jaja joc ri Pedro y ri icaye rucajuol ri Zebedeo ri xarucuaj riquin, y chirij jaja xpa jun nem bis, ruma xuna yan ri nem sufrimiento ri xtukasaj.
\v 38 Rumare xuej chica ri iyoxe ru-discípulos: Ri vánima altíra nibisuon; can nquiruquimisaj nina. Quixcujie can vave y quixcasie viquin, xcha chica.
\p
\v 39 Jaja xin chic apa juba y chire xxuquie-ka, y xukasaj-ka ri rujaluon ca pan ulief chi xuon orar; y quire xuej: Nata, xa co ta chel chi man ta nikasaj ri sufrimiento, pero man taan ri nivajo inre, xa ja ri navajo atre, xcha.
\p
\v 40 Y antok jaja xtanie riquin ri oración, xpa ca quiquin ri iyoxe ru-discípulos, y xalrila xa ncavar. Xpa jaja xuej cha ri Pedro: ¿Can man xixtiquir ta xixcasie jun huora viquin?
\v 41 Quixcasie y tibana orar richin chi man quixtzak chupan ri tentación. Inre vatan chi ri iv-espíritu nrajo nuon ri nrajo ri Dios, pero ri i-cuerpo manak ruchuka, xcha chica.
\p
\v 42 Y ri Jesús xa chic apa jun bay chi xirubana orar, y nuej: Nata Dios, xa man jun manera chi inre man ta nikasaj ri sufrimiento re, can tibanataj ri navajo atre. Quire nuej chupan ri ru-oración.
\p
\v 43 Y antok jaja xpa chic jun bay quiquin ri iyoxe ru-discípulos, xalrila xa ncavar ruma man chic niquicoch ta quivaran.
\v 44 Ri Jesús xaruya chic can jun bay y xa chic chi xirubana orar, chi oxe mul. Y ja mismo xucutuj chupan ri oración.
\v 45 Y cajare ri Jesús xpa quiquin ri iyoxe ru-discípulos y xuej chica: Vacame quixvar y quixuxlan. Ruma ja xalka ri huora chi ri Xtak-pa chicaj chi xalax chiicajol can xtijach-el pa quika ri pecadores.
\v 46 Quixpalaj. Jo. Titzata, ja patanak ri xtijacho vichin, xcha ri Jesús.
\s Antok nitzam ri Jesús
\r (Mr. 14:43-50; Lc. 22:47-53; Jn. 18:2-11)
\p
\v 47 Y ri Jesús ca nitzijuon, antok xalka ri Judas, ri jun chiquivach ri doce (cabalajuj) discípulos; riquin jaja i-patanak iquiy vinak ri quicamun-pa chie y espadas. Quinojiel i-takuon-el cuma ri principales sacerdotes y cuma je ri mamaa tak achia ri niquian gobernar chiquicajol ri israelitas.
\v 48 Ri Judas ri nijacho richin ri Jesús, can ruen yan pa chica ri i-patanak riquin, ri chica xtuon chi nucut ri Jesús chiquivach. Jaja ruen-pa chica: Ja ri jun ri xtintzubaj ruchi, jare ri Jesús, titzama ca.
\p
\v 49 Y ri Judas can ja xjiel-apa riquin ri Jesús y xuej: ¡Co ka Maestro! xcha cha. Y ja xutzubaj ruchi.
\p
\v 50 Xpa ri Jesús xuej cha ri Judas: Amigo, ¿chica ri navajo naan? xcha cha. Y jare antok xajiel-apa ri vinak riquin ri Jesús y xquitzom.
\p
\v 51 Y jun chiquivach ri ico riquin ri Jesús, xralasaj-el ri ru-espada y xusoc ri ru-esclavo ri sacerdote ri más co rukij, y xralasaj-el jun ruxiquin.
\v 52 Y ri Jesús xuej cha ri xbano quire: Tayaca la av-espada. Ruma ri niquimisan cha espada, can cha espada xtiquimisas.
\v 53 ¿Acaso atre naan pensar chi inre man nquicovin ta nicutuj cha ri Nata Dios chi ncarutak-pa más de doce (cabalajuj) legiones (72,000) de ángeles chi nquinquito?
\v 54 ¿Pero chel nuon cumplir ri i-tziban can chupan ri ruchabal ri Dios chi nicatzin chi nibanataj quire? xcha jaja.
\p
\v 55 Y chupan je ri huora re ri Jesús xuej chica ri vinak: ¿Ixre ix-patanak inchel chirij jun alakuon; mare icamun-pa chie y espadas chi nquiniltzama? Can kij-kij xitzuye iviquin pa templo\x + \xo 26:55 \xt Lc. 19:47; 21:37.\x* antok xincut ri ruchabal ri Dios chivach, y man xinitzom ta.
\v 56 Pero nojiel re nibanataj, richin nuon cumplir ri tziban can chupan ri ruchabal ri Dios cuma ri profetas ri xacujie ojier can tiempo. Y quinojiel ri discípulos xquiya can ruyuon ri Jesús y xanumaj-el.
\s Ri Jesús nucuax chiquivach ri autoridades quichin ri israelitas
\r (Mr. 14:53-65; Lc. 22:54, 63-71; Jn. 18:12-14, 19-24)
\p
\v 57 Ri xabatzamo ri Jesús xquicuaj ca riquin ri Caifás ri sacerdote ri más co rukij, pache quimaluon-ve-qui ri achia escribas y ri mamaa tak achia ri niquian gobernar.
\v 58 Y ri Pedro banak chirij, pero ca naj co can y xuoc je chirachuoch ri sacerdote ri más co rukij, y xcujie chojay. Antok jaja co chic chire, xtzuye-apa chiquicajol ri alguaciles ri ico chire, chi nutzat-apa chica xtibanataj.
\p
\v 59 Y ri principales sacerdotes y ri mamaa tak achia ri niquian gobernar y quinojiel ri autoridades quichin ri israelitas, niquicanuj manera chi niquitzak tzij chirij ri Jesús, chi quire niquitak chi niquimisas.
\v 60 Y mesque can iquiy ri xalka chi xquitzak tzij chirij, xa man jun xquil chirij. Xa ca pa ruquisbal xalka icaye chi niquitzak tzij,
\v 61 y xquiej: Ri ache re ruen: Inre nquitiquir nivulij ri ru-templo ri Dios y chi oxe kij nipaba chic jun bay.\x + \xo 26:61 \xt Jn. 2:19.\x* Quire ruen, xacha ri icaye re.
\p
\v 62 Y ri Caifás, ri sacerdote ri más co rukij, xpiie y xuej cha ri Jesús: ¿Man jun kax naej? ¿Ketzij ri xquiej chavij? xcha.
\p
\v 63 Pero ri Jesús man jun tzij xuej. Y jare antok ri sacerdote ri más co rukij xuej cha: Can choch ri caslic Dios taej chika xa atre ri Cristo, ri Rucajuol ri Dios.
\p
\v 64 Y ri Jesús xuej cha: Atre xaej ri ketzij; y niej je chiva chi desde vacame can xtitzat ri Xtak-pa chicaj chi xalax chiicajol, chi tzuyul pa ru-derecha ri Dios ri nitiquir nuon nojiel. Y xtitzat antok nika-pa chupan mukul ri chicaj.\x + \xo 26:64 \xt Dn. 7:13.\x*
\p
\v 65 Entonces ri sacerdote ri más co rukij xurakachij-ka ri rutziak chirij, y xuej: Man chic nicatzin ta chi nalka jun chic chi nalruej chika chi man otz ta ri i-rubanun. Ixre xivaxaj ri xuej, chi jaja junan riquin ri Dios. ¡Re can itziel choch ri Dios!
\v 66 ¿Chica ntiej ixre vacame? xcha jaja. Y ri nicaj chic ri quimaluon-apa-qui chire xquiej: ¡Otz chi tiquimisas!\x + \xo 26:65-66 \xt Lv. 24:16.\x* xacha.
\p
\v 67 Y xquichubaj rutzubal y xquiya ka cha y nicaj chic xquipaj rutzubal,\x + \xo 26:67 \xt Is. 50:6.\x*
\v 68 y niquicutuj cha: Taej chika, Cristo, ¿chica ri xchayo avichin? xacha cha.
\s Ri Pedro nuej chi jaja man ratan ta roch ri Jesús
\r (Mr. 14:66-72; Lc. 22:55-62; Jn. 18:15-18, 25-27)
\p
\v 69 Ri Pedro tzuyul chojay, y jun xtan aj-chi-ic richin ri sacerdote ri más co rukij xjiel-apa riquin y xuej cha: Atre je at rachil ri Jesús ri aj-Galilea, xcha cha.
\p
\v 70 Pero ri Pedro man xuej ta ri ketzij chiquivach quinojiel, ruma xuej: Man vatan ta chica ri naej, xcha cha.
\p
\v 71 Y antok jaja ya ntiel-el chuchi ri puerta, co chic jun xtan aj-chi-ic ri xtzato richin y xuej chica ri ico chire: La ache la can rachil ri Jesús ri aj-Nazaret, xcha chica.
\p
\v 72 Pero ri Pedro jun chic bay man xuej ta ri ketzij. Jaja xuej: Choch ri Dios niej chi inre man vatan ta roch ri jun ache re.
\p
\v 73 Ca juba oc quire tiex cha, ri quimaluon-qui chire xajiel-apa riquin ri Pedro y xquiej cha: Can ketzij chi atre at jun chiquivach ri ico riquin ri Jesús, ruma ncacho inchel ncacho ri aj-Galilea, xacha cha.
\p
\v 74 Entonces ri Pedro xuej: Inre man vatan ta roch ri ache re. Can choch ri Dios niej chiva chi inre man vatan ta roch. Y xa man ketzij ta ri niej, tika ri castigo pano, xcha. Y jare antok xtzirin-pa ri mama.
\v 75 Y ri Pedro xalka paro ri tzij ri ruen ri Jesús cha: Antes ca maja titzirin-pa ri mama, antok atre oxe yan mul taej chica ri ncacutun chava, chi man avatan ta noch. Y ri Pedro xiel-el juviera y xuok amargamente.
\c 27
\s Ri Jesús nucuax choch ri Pilato
\r (Mr. 15:1; Lc. 23:1-2; Jn. 18:28-32)
\p
\v 1 Y antok xsakar-pa, quinojiel ri principales sacerdotes y ri mamaa tak achia ri niquian gobernar chiquicajol ri israelitas, xquimol-qui chi niquian pensar ri chica manera niquian chi quire niquitak ri Jesús chi niquimisas.
\v 2 Y xquixim-el y xbaquijacha pa ruka ri Poncio Pilato, ri gobernador.
\s Antok xcon ri Judas
\p
\v 3 Antok ri Judas xutzat chi ri Jesús xa xucuax choch ri Pilato chi niex cha chi niquimisas, ja xpa bis pa ránima ruma jaja ri xcayin richin ri Jesús; rumare xbarutzoliej can ri treinta monedas de plata chica ri principales sacerdotes y chica ri mamaa tak achia ri niquian gobernar.
\v 4 Ri Judas xuej chica ri achia re: Inre xinan pecar ruma xincayij ri Jesús pan ika; jaja manak ruchoj, xcha chica. Pero ri principales sacerdotes y ri mamaa tak achia ri niquian gobernar, xquiej cha ri Judas: ¿Chica ka-cuenta ojre? ¡Chel-na ncatiel atre! xacha cha.
\p
\v 5 Xpa jaja xuquiak can ri miera chire pa templo; xiel-pa chire y xa y xirutzakaba-ri.
\p
\v 6 Y ri principales sacerdotes xquimol ri miera y xquiej: Ri miera va man otz ta chi nakaxol-ka riquin ri miera ri nisipas can pa templo, ruma ri miera re xa rajal quic.
\p
\v 7 Antok quien chic chiquivach ri chica niquian cha ri miera re, ijeje xquilok jun ulief ri rubinan Richin ri Banoy-Bajoy; chi ncamuk ri vinak ri man israelitas ta.
\v 8 Rumare ri jun ulief re hasta vacame ca niex Ulief richin Quic cha.\x + \xo 27:3-8 \xt Hch. 1:18-19.\x*
\v 9 Riquin re nuon cumplir ri ruen can ri profeta Jeremías. Jaja ruen can: Xquimol-el ri treinta monedas de plata, rajal ri altíra rakalien. Jare rajal xquiya ri vinak israelitas.
\v 10 Y cha ri miera re xquilok ri ulief ri rubinan Richin ri Banoy-Bajoy, can inchel ruen ri Ajaf chuva.\x + \xo 27:9-10 \xt Zac. 11:12-13.\x* Quire ri ruen can ri Jeremías.
\s Antok ri Jesús co-apa choch ri Poncio Pilato
\r (Mr. 15:2-5; Lc. 23:3-5; Jn. 18:33-38)
\p
\v 11 Y ri Jesús pal-apa choch ri gobernador. Y jaja xucutuj cha ri Jesús: ¿Atre ri Qui-Rey ri israelitas? Y ri Jesús xuej cha: Atre ncaen, xcha cha.
\p
\v 12 Y antok ri principales sacerdotes y ri mamaa tak achia ri niquian gobernar niquian-apa acusar, jaja man jun tzij ri xuej.
\v 13 Rumare ri Pilato xuej cha ri Jesús: ¿Man navaxaj ta ri niquiej-pa chavij chi ncatquian acusar?
\p
\v 14 Pero ri Jesús man jun tzij ri xuej. Rumare ri gobernador can xchapataj.
\s Ri Pilato nujach-el ri Jesús chi niquimisas choch cruz
\r (Mr. 15:6-20; Lc. 23:13-25; Jn. 18:38–19:16)
\p
\v 15 Y juna-juna antok nalka ri namakej Pascua, ri gobernador nutzokopij-el jun chiquivach ri ico pa cárcel; ja ri nicajo ri vinak chi ntiel-el.
\v 16 Y chupan ri tiempo re, co pa cárcel jun ache rubinan Barrabás, jun ache ri quinojiel catan chi altíra itziel.
\v 17 Y ri Pilato xuej chica ri vinak ri quimaluon-qui chire: ¿Chica chiquivach ri icaye ntivajo ixre chi nitzokopij-el? ¿Ntivajo chi nitzokopij-el ri Barrabás o ja ri Jesús ri niex Cristo cha?
\p
\v 18 Ri Pilato quire xuej ruma jaja ratan chi ri vinak re quiyon ri Jesús pa ruka, ruma itziel niquitzat.
\p
\v 19 Y antok ri Pilato tzuyul pa tribunal, jare antok co jun xalka riquin ri rutakuon-pa ri raxjayil. Ri raxjayil ruen-el cha: Ri Jesús jun ache choj, rumare man jun kax taan cha. Ruma inre ruyuon itziel tak achic xinan chaka ruma jaja.
\p
\v 20 Pero ri principales sacerdotes y ri mamaa tak achia ri niquian gobernar xacovin chiquij ri vinak, chi tiquicutuj-apa chi ja ri Barrabás titzokopes-el y ri Jesús tiquimisas.
\v 21 Y antok ri gobernador xucutuj chic chica ri vinak chi chica chiquivach ri icaye nicajo ijeje chi nralasaj-el, ri vinak re xquiej: Ja ri Barrabás tavalasaj-el, xacha.
\p
\v 22 Y ri Pilato xucutuj chica ri vinak: ¿Chica nian cha ri Jesús, ri niex Cristo cha? Quinojiel xacho-apa y xquiej: ¡Tian crucificar!
\p
\v 23 Y ri gobernador xucutuj chica: ¿Chica ruchoj rubanun? Pero ri vinak man ncatanie ta ka. Xa riquin más quichuka ncacho-apa y niquiej: ¡Tian crucificar!
\p
\v 24 Y antok ri Pilato xutzat chi man jun chic kax nitiquir nuon chi nucol ri Jesús, y ri vinak xa más altíra niquian-apa, xucutuj juba ruya y ja xuchaj ruka\x + \xo 27:24 \xt Dt. 21:6-9.\x* chiquivach quinojiel ri vinak re, y xuej: Inre manak nuchoj chirij ri rucamic ri jun choj ache re. ¡Titzata ixre chica ntian cha!
\p
\v 25 Y quinojiel ri vinak niquiej: Pa kave ojre y pa quive ri kalcual tika ri ruquiquiel,\x + \xo 27:25 \xt Ri tzij “tika ri ruquiquiel” nrajo nuej: Niquiya quitzij chi ijeje ncakan ri rucamic.\x* xacha-apa.
\p
\v 26 Entonces ri gobernador xutzokopij-el ri Barrabás y xuej chi tichay ri Jesús, cajare xujach-el chi tiquimisas choch cruz.
\p
\v 27 Y ri ru-soldados ri gobernador xquicusaj-apa ri Jesús chupan ri palacio. Y xaquimol quinojiel ri nicaj chic soldados chirij ri Jesús.
\v 28 Y ri soldados re xquican-el ri rutziak ri Jesús y xquiya jun tziak quiak chirij.
\v 29 Y xquiya pa rujaluon jun corona ri pachun cha jun kayis ri altíra ruquixal. Y xquiya je jun aj pa ruka derecha y ncaxuquie choch y ncatzen chirij antok niquiej cha: ¡Caquicuot, atre ri Qui-Rey ri israelitas!
\p
\v 30 Can niquichubaj ri Jesús y niquimaj je ri aj ri co pa ruka chi niquibuj pa rujaluon.
\v 31 Y antok ijeje xatanie-ka chi ncatzen chirij, xquican-el ri tziak ri quiyon ijeje chirij, xquiya-el ri rutziak jaja, y xquicuaj chi niquibajij choch cruz.
\s Ri Jesús nian crucificar chi niquimisas
\r (Mr. 15:21-41; Lc. 23:26-49; Jn. 19:17-30)
\p
\v 32 Y antok ya ncaiel-el pa tanamet, xquicul jun ache aj-Cirene, ri Simón rube, y ri soldados xquian cha ri ache re chi tucuaj ri cruz.
\p
\v 33 Y xabaka chupan ri lugar rubinan Gólgota. Ri tzij Gólgota nrajo nuej: Rujaluon Quiminak (Calavera).
\v 34 Antok ico chic chire, xquiya cha ri Jesús vinagre xaluon riquin jun cayilaj akuon. Pero antok jaja xuna ri chica niquiya cha, man xrajo ta xukun.
\p
\v 35 Y antok ri soldados quibajin chic ri Jesús choch ri cruz, xcalasaj suerte chirij ri rutziak chi niquijach chiquivach.\x + \xo 27:35 \xt Sal. 22:18.\x* Y riquin re nuon cumplir ri ben can ruma ri jun profeta ri xcujie ojier can tiempo. Quire nuej ri tziban can: Xaquijach ri nutziak chiquivach y xcalasaj suerte chirij. Quire ri rutziban can.
\v 36 Y ri soldados xatzuye-ka chire, quichajin ri Jesús.
\v 37 Y paro ri cruz, ijeje xquiya jun letrero ri nuej karruma niquimisas. Choch ri letrero re nuej: \sc JARE RI JESUS RI QUI-REY RI ISRAELITAS.\sc*
\p
\v 38 Ico icaye alakoma ri xabajix choch cruz riquin ri Jesús. Jun xyox pa ru-derecha y ri jun chic pa ru-izquierda.
\v 39 Ri vinak ri ncakax ri pache co-ve ri Jesús niquisiluoj can quijaluon choch,\x + \xo 27:39 \xt Sal. 22:7; 109:25.\x* y co tzij ri man otz ta ri ncaquiej can cha.
\v 40 Ri vinak re niquiej cha ri Jesús: Atre xaej chi navulij ri templo y chi oxe kij napaba chic jun bay,\x + \xo 27:40 \xt Mt. 26:61; Jn. 2:19.\x* tacalo-avi ayuon. Y xa atre ri Rucajuol ri Dios, caka-pa choch ri cruz, ncacha can cha.
\p
\v 41 Y quire je niquian ri principales sacerdotes, ri achia escribas, ri achia fariseos y ri mamaa tak achia ri niquian gobernar, ijeje altíra ncatzen-apa chirij ri Jesús y niquiej:
\v 42 Jaja can iquiy xarucol, pero jaja man nitiquir ta nucol-ri ruyuon. Xa jaja ri Qui-Rey ri israelitas, tika-pa choch ri cruz vacame ca y can xtakanimaj.
\v 43 Jaja can xucukuba rucux riquin ri Dios, y xa ri Dios can nrajo jaja, tucalo ca.\x + \xo 27:43 \xt Sal. 22:8.\x* Ruma ri Jesús ruen: Inre in Rucajuol ri Dios. Quire xquiej ri achia re chirij ri Jesús.
\p
\v 44 Y ri alakoma ri i-bajin choch qui-cruz riquin ri Jesús, can co tzij je ri man otz ta ri ncaquiej-apa cha.
\p
\v 45 Y pa nicaj-kij, nojiel ri roch-ulief xuon kakun. Y ri kakun re xquis-el hasta ca a las tres ri nakakij.
\v 46 Y yan lak a las tres, ri Jesús xurak ruchi y xuej: Elí, Elí, ¿lama sabactani? xcha. Y ri tzij re quire nuej: Nu-Dios, Nu-Dios, ¿karruma xinaya can?\x + \xo 27:46 \xt Sal. 22:1.\x*
\p
\v 47 Y ico jujun ri ico-apa cierca ri Jesús, antok xcaxaj ri xuej, ja xquiej: Jaja, ja ri Elías ri nrayuoj, xacha.
\p
\v 48 Y co jun ri chanin xbarucama-pa jun esponja, xumuba chupan vinagre, y xuya ri esponja chutzan jun aj, chi xuya cha ri Jesús chi nutzu.\x + \xo 27:48 \xt Sal. 69:21.\x*
\v 49 Pero ri nicaj chic ri ico-apa ri pache co-ve ri Jesús, xquiej: Kayoiej, katzata xa nalka ri Elías chi nucol, xacha.
\p
\v 50 Pero ri Jesús xurak chic ruchi y ja xujach ri ru-espíritu.
\v 51 Y antok jaja xcon, ri tziak ri choj cha jachuon-ve rupan ri templo\x + \xo 27:51 \xt Ex. 26:31-33.\x* xkachitaj pa nicaj, ca paro ca chuxie ka. Can xuon cubrakan y ri abaj xapax.
\v 52 Ri jul ri pache i-mukun-ve ri quiminaki xajakataj. Y iquiy chiquivach ri quiniman ri Dios ri i-quiminak chic el, xacastaj-pa,
\v 53 y xabaiel-pa. Antok ri Jesús castajnak chic chiquicajol ri quiminaki, xauoc chupan ri santa tanamet Jerusalén; y can iquiy xatzato quichin.
\p
\v 54 Ri capitán y quinojiel ri ico riquin chi niquichajij ri Jesús, xquitzat ri xuon ri cubrakan y ri nicaj chic kax ri xabanataj, can altíra xquixiij-qui y xquiej: Can ketzij chi la ache la, can Rucajuol ri Dios, xacha.
\p
\v 55 Y iquiy ixoki ri i-patanak chirij ri Jesús antok xiel-pa Galilea, y quilin-pa, ijeje chi-naj ncatzun-apa.
\v 56 Y chiquicajol ri ixoki re, co ri María Magdalena, ri María quitie ri Jacobo y ri José, y ri raxjayil ri Zebedeo, ri quitie ri Jacobo y ri Juan.\x + \xo 27:55-56 \xt Lc. 8:2-3.\x*
\s Antok xmuk ri Jesús
\r (Mr. 15:42-47; Lc. 23:50-56; Jn. 19:38-42)
\p
\v 57 Antok xkakij-ka (después ri a las tres), co jun ache bayuon xalka rubinan José ri aj-Arimatea, jaja jun ru-discípulo ri Jesús.
\v 58 Jaja xa riquin ri Pilato chi xucutuj ri ru-cuerpo ri Jesús. Y ri Pilato xuej ca chi tiyox-pa ri ru-cuerpo ri Jesús cha ri José.
\v 59 Y ri José xubol ca jun tziak sak chirij ri ru-cuerpo ri Jesús.
\v 60 Ri José can richin jaja rucatuon jun jul\x + \xo 27:60 \xt Ri tzij “jul” nrajo nuej: Tumba, sepulcro y panteón.\x* cacac, y chire xbaruya-ve ri ru-cuerpo ri Jesús. Ri jul re catuon choch jun nem abaj. Jaja xutzapij can ri ruchi ri jul cha jun nem abaj y xa.
\v 61 Ri María Magdalena y ri jun chic ixok rubinan je María i-tzuyul chire choch ri jul.
\s Antok xayox soldados chuchi ri jul
\p
\v 62 Ri kij antok xmuk ri Jesús, ja kij re antok ri vinak niquian yan nojiel ri xticatzin chica chucan kij, ruma ri kij richin uxlanien ya nitiquir-ka. Y chupan ri kij richin uxlanien, ri principales sacerdotes y ri achia fariseos xabaka choch ri Pilato.
\v 63 Ijeje xbaquiej cha: Ojre xalka pa kave antok ri Jesús ca cas, xuej chi xticastaj-pa chi oxe kij.\x + \xo 27:63 \xt Mt. 16:21; 17:23; 20:19; Mr. 8:31; 9:31; 10:33-34; Lc. 9:22; 18:31-33.\x* Quire ruen can ri jun aj-tzakoy-tzij re.
\v 64 Rumare cataka soldados chi niquichajij ri jul ca nitzakat-na ri oxe kij, chi quire man capa ri ru-discípulos y xticalakaj ri ru-cuerpo ri Jesús chaka, y xtiquiej chica ri vinak: Ri Jesús can xcastaj-ve-el chiquicajol ri quiminaki, xcacha. Ruma xa nalakax-el ri ru-cuerpo, can más iquiy ri xcaniman choch ri naay, xacha.
\p
\v 65 Y ri Pilato xuej chica ri achia re: Quixin y quiivucuaj ri soldados la. Tibana cha inchel ri ivatan ixre, xauchex-el.
\p
\v 66 Ri achia re can ja xaa pache mukun-ve can ri Jesús y xquichojmij otz ruchi ri jul. Xquian je sellar ri abaj ri choj cha tzapin can ruchi ri jul, chi quire man jun nitiquir nijako. Y xaquiya can ri soldados chire.
\c 28
\s Antok ri Jesús xcastaj-pa chiquicajol ri quiminaki
\r (Mr. 16:1-8; Lc. 24:1-12; Jn. 20:1-10)
\p
\v 1 Y antok kaxnak chic ri kij richin uxlanien, ca cumaj yan ri naay kij richin ri semana, ri María Magdalena y ri jun chic ixok rubinan je María, xaa chi niquitzata ri jul pache yon-ve can ri Jesús.
\v 2 Y xuon jun nem cubrakan; ruma jun ángel richin ri Ajaf xka-pa chicaj chupan ri lugar pache yon-ve can ri Jesús, xralasaj-el ri abaj ri choj cha tzapin can ruchi ri jul, y xtzuye paro.
\v 3 Ri rusakil ri ángel ri tzuyul paro ri abaj, can junan riquin ri sakil ri nuya ri yocopa. Y ri rutziak can altíra sak, can inchel ri hielo ri nika.
\v 4 Y ri soldados can altíra xquixiij-qui choch ri ángel, can xabarbuot, y can inchel xacon xacujie can.
\v 5 Pero ri ángel xcho-pa chica ri icaye ixoki y xuej chica: Man tixiij-ivi. Ruma inre vatan chi ixre nticanuj ri Jesús ri xquimisas choch ri cruz.
\v 6 Jaja man co ta chic vave, ruma ya xcastaj-el, inchel ruen can chiva. Quixam-pa; titzata ri lugar pache xcujie-ve ri ru-cuerpo.
\v 7 Quixin chanin y tiej chica quinojiel ri ru-discípulos, chi jaja ya xcastaj-el chiquicajol ri quiminaki; y vacame nia naay chivach ca Galilea; chire xtitzat-ve, can inchel niej-el chiva.
\p
\v 8 Y ri icaye ixoki re can ja xaiel-pa chupan ri jul. Y mesque can quixiin-qui y altíra je ncaquicuot, ijeje chanin xaa chi niquiej ri xquitzat y ri xcaxaj chica ri ru-discípulos ri Jesús. Y antok i-banak chi niquiej,
\v 9 jare antok ri Jesús xbaiel-pa chiquivach y xaruon saludar. Y ri icaye ixoki re xaxuquie-ka choch ri Jesús, xquikatiej ri rakan y can xquiya rukij.
\v 10 Y ri Jesús xuej chica ri ixoki: Man tixiij-ivi. Quixin y tiej chica ri nu-hermanos ri xitzat y xivaxaj, richin chi caa Galilea y chila xquinquitzat-ve, xcha chica.
\s Ri informe ri xquiya ri soldados
\p
\v 11 Y antok ri ixoki quitzamuon bay, ico nicaj chiquivach ri soldados ri niquichajij ri jul xaa pa tanamet Jerusalén y xbaquiej chica ri principales sacerdotes nojiel ri xbanataj ri pache xmuk-ve ri Jesús.
\v 12 Ri principales sacerdotes xquimol-qui quiquin ri mamaa tak achia ri niquian gobernar, y antok quien chic chiquivach, xquiya quiy miera chica ri soldados.
\v 13 Ijeje xquiej chica: Ixre tiej chi xixvar-ka ri chaka, y antok nquixvar, xalka ri ru-discípulos ri Jesús y xquilakaj-el ri ru-cuerpo.
\v 14 Y xa ri gobernador nunaiej chi ixre xa xixvar-ka y man xichajij ta inchel ri xex chiva, ojre xkojbacho riquin y xkojrunimaj, y quire nquixkacol pa ruka, xacha chica.
\p
\v 15 Ri soldados xquican ri miera, y can inchel xex chica, can quire xquian: Can xquitzijuoj inchel ri xex chica chiquicajol ri israelitas y ca niquinimaj chupan ri tiempo vacame.
\s Ri samaj ri xuej can ri Jesús chi tian
\r (Mr. 16:14-18; Lc. 24:36-49; Jn. 20:19-23)
\p
\v 16 Ri once (julajuj) ru-discípulos ri Jesús xaa Galilea.\x + \xo 28:16 \xt Mt. 26:32; Mr. 14:28.\x* Y xajotie paro ri chiti juyu pache ben can chica ruma ri Jesús.
\v 17 Y antok ijeje xquitzat ri Jesús, can xquiya rukij. Pero ico nicaj ri man can ta niquinimaj chi ja ri Jesús.
\v 18 Y ri Jesús xjiel-apa quiquin y xuej chica: Can nojiel poder xjach pa nuka; ri co chicaj y ri co vave choch-ulief.
\v 19 Mare niej can chiva: Quixin ca nojiel naciones chi nticut chiquivach ri vinak chi ncauoc nu-discípulos;\x + \xo 28:18-19 \xt Hch. 1:8.\x* quibana bautizar pa rube ri Katata Dios, pa nube inre ri in Rucajuol ri Dios y pa rube ri Espíritu Santo.
\v 20 Y ticutu chiquivach chi tiquibana nojiel ri nuen chiva. Y inre xquicujie iviquin nojiel kij hasta ca antok xtalka ri ruquisbal kij richin ri roch-ulief. Amén.

