\id MAT Kakchiqel, Western [ckw] NT (Colombia) -2011 bd. \h SAN MATEO \toc1 San Mateo \toc2 Mt \mt Ri lokꞌolaj chꞌabel ri niyaꞌo colotajic ri tzꞌibatal ca ruma San Mateo \ip Ri lokꞌolaj chꞌabel ri niyaꞌo colotajic ri tzꞌiban ca ruma San Mateo, nrajoꞌ nucꞌut chkawech chi ri Jesús yariꞌ ri Cristo ri Rucꞌajol ri Dios ri can tzujun (sujun) wi pe chi nipe. Y ri Cristo can xpe wi riche (rixin) chi xorubanaꞌ ka ri rutzujun (rusujun) pe ri Dios chique ri rutinamit chupan ri Antiguo Testamento. \io Chupan ri tanaj 1 y chupan ri tanaj 2, yerunataj ri achique ratiꞌt rumamaꞌ ri Jesús, y yerunataj chukaꞌ ri achique xebanatej tek Riyaꞌ xalex. \io Ri tanaj 3 y napon cꞌa pa mocaj 11 chare ri tanaj 4, nubij tek ri Jesús xban bautizar y tek xtojtobex ruma ri itzel winek. \io Ri tanaj 4 mocaj 12 y napon cꞌa pa mocaj 35 chare ri tanaj 18, nubij tek ri Jesús ye ruchaꞌon chic ri cablajuj rudiscípulos xuchop rusamaj ri chiriꞌ pa Galilea; xuchop yerutijoj ri winek riqꞌui ri ruchꞌabel ri Dios; xerucꞌachojsalaꞌ yawaꞌiꞌ y xerelesalaꞌ chukaꞌ itzel tak espíritu quiqꞌui ri winek. \io Ri tanaj 19 y ri tanaj 20 nubij ronojel ri xerubanalaꞌ ri Jesús tek ruchapon el bey riche (rixin) chi xapon ri ruqꞌuisbel mul pa tinamit Jerusalem. \io Ri tanaj 21 y napon cꞌa pa tanaj 28, nubij ri achique ri xerubanalaꞌ ri Jesús chupan ri ruqꞌuisbel semana chare ri rucꞌaslen chuwech re ruwachꞌulef. Chupan ri semana riꞌ xukꞌalajsaj ri achique xquebanatej chupan ri ruqꞌuisbel tak kꞌij chare ri tiempo re kachapon y tek xtoka cꞌa ri rajawaren ri Dios chkacojol. Nubij chukaꞌ tek xcamisex, tek xcꞌasox el chiquicojol ri caminakiꞌ, tek xucꞌut riꞌ chiquiwech ri xetzekelben riche (rixin) y tek xubij chukaꞌ ca chi rajawaxic chi yequitijoj ri winek riche (rixin) chi yeꞌoc tzekelbey riche (rixin) Riyaꞌ. \c 1 \s Ri quibiꞌ ri ye ojer tak ratiꞌt rumamaꞌ ri Jesucristo \p \v 1 Re wuj ri nuchop el waweꞌ, jun wuj ri tzꞌibatal wi ca ri quibiꞌ ri ye ojer tak ratiꞌt rumamaꞌ ri Jesucristo. Can nikꞌalajin wi cꞌa chi Riyaꞌ can jun chique ri ye ralcꞌual ca ri rey David,\f + Sal. 132.11; Is. 11.1; Hch. 2.30; Ga. 3.16.\f* y can ralcꞌual ca chukaꞌ ri Abraham. \p \v 2 Ri Abraham yariꞌ ri xalcꞌualan ri Isaac; ri Isaac xralcꞌualaj ri Jacob; ri Jacob xralcꞌualaj ri Judá y ri nicꞌaj chic rachꞌalal. \v 3 Yacꞌa ri Judá y ri Tamar ri rixjayil xecalcꞌualaj ri Fares y ri Zara; yacꞌa ri Fares ri xalcꞌualan ri Esrom; y ri Esrom xralcꞌualaj ri Aram. \v 4 Y ri Aram xralcꞌualaj ri Aminadab; ri Aminadab xralcꞌualaj ri Naasón;\f + Nm. 1.7.\f* y ri Naasón xralcꞌualaj ri Salmón. \v 5 Y ri Salmón y ri Rahab\f + Jos. 6.22, 23; He. 11.31.\f* ri rixjayil xcalcꞌualaj ri Booz; ri Booz y ri Rut ri rixjayil xcalcꞌualaj ri Obed; y ri Obed xralcꞌualaj ri Isaí. \v 6 Y ri Isaí\f + 1 S. 16.1.\f* xralcꞌualaj ri David ri xoc jun rey; y ri rey David xralcꞌualaj ri Salomón. Y ri ruteꞌ ri Salomón, ya ri rixjayil ca ri Urías.\f + 2 S. 11.3.\f* \p \v 7 Yacꞌa ri Salomón xralcꞌualaj ri Roboam; ri Roboam xralcꞌualaj ri Abías; y ri Abías xralcꞌualaj ri Asa.\f + 1 Cr. 3.10.\f* \v 8 Y ri Asa xralcꞌualaj ri Josafat; ri Josafat xralcꞌualaj ri Joram; y ri Joram xralcꞌualaj ri Uzías. \v 9 Y ri Uzías xralcꞌualaj ri Jotam; ri Jotam xralcꞌualaj ri Acaz; y ri Acaz xralcꞌualaj ri Ezequías. \v 10 Y ri Ezequías xralcꞌualaj ri Manasés;\f + 2 R. 20.21.\f* ri Manasés xralcꞌualaj ri Amón; y ri Amón xralcꞌualaj ri Josías. \v 11 Y ri Josías xralcꞌualaj ri Jeconías y ri ye nicꞌaj chic rachꞌalal ri Jeconías. Y ya tiempo riꞌ tek ri kech aj Israel xechapatej el y xeꞌucꞌuex cꞌa pa Babilonia.\f + 2 R. 25.11; Jer. 27.20.\f* \p \v 12 Y tek yecꞌo chic chiriꞌ pa Babilonia, ri Jeconías xralcꞌualaj ri Salatiel; y ri Salatiel xralcꞌualaj ri Zorobabel.\f + Esd. 3.2; 1 Cr. 3.19; Hag. 1.1.\f* \v 13 Y ri Zorobabel xralcꞌualaj ri Abiud; ri Abiud xralcꞌualaj ri Eliaquim; y ri Eliaquim xralcꞌualaj ri Azor. \v 14 Y ri Azor xralcꞌualaj ri Sadoc; ri Sadoc xralcꞌualaj ri Aquim; y ri Aquim xralcꞌualaj ri Eliud. \v 15 Y ri Eliud xralcꞌualaj ri Eleazar; ri Eleazar xralcꞌualaj ri Matán; ri Matán xralcꞌualaj chukaꞌ jun ri Jacob chukaꞌ rubiꞌ. \v 16 Y ri Jacob xralcꞌualaj cꞌa ri José ri xoc rachijil ri María. Y ri María riꞌ yariꞌ ri xalan ri Jesús ri Cristo.\f + Gn. 3.15; Is. 9.6.\f* \p \v 17 Cajlajuj cꞌa sol winek xecꞌaseꞌ el, ri nitiquir pe riqꞌui ri Abraham cꞌa riqꞌui ri rey David. Cajlajuj chukaꞌ sol winek xecꞌaseꞌ el, ri nitiquir pe riqꞌui ri rey David cꞌa chupan ri tiempo tek ri kech aj Israel xechapatej el y xeꞌucꞌuex cꞌa pa Babilonia. Y cajlajuj chukaꞌ sol winek xecꞌaseꞌ el, ri nitiquir pe tek ri kech aj Israel xebecꞌojeꞌ pa Babilonia, hasta riqꞌui ri tiempo tek xalex ri Cristo. \s Tek xalex ri Jesús \p \v 18 Y ri ralaxbel\f + Mt. 2.1-6; Gn. 3.15.\f* ri Jesucristo quecꞌareꞌ ri rubanic: Ri María ruteꞌ\f + Ga. 4.4; He. 10.5.\f* ri Jesucristo, jun cꞌa kꞌopoj ri cꞌutun chic ruma ri José.\f + Lc. 1.27.\f* Y xcꞌulwachitej cꞌa chi tek cꞌa ma jane quicꞌuan ta quiꞌ, xnabetej chi ri María yawaꞌ chic riche (rixin) chi nicꞌojeꞌ ral. Yacꞌa ri María queriꞌ xril ruma ruchukꞌaꞌ ri Lokꞌolaj Espíritu. \v 19 Yacꞌa ri José ri nbeꞌoc rachijil ri María, can jun chojmilaj winek wi; y man cꞌa xrajoꞌ ta xuyaꞌ (xutzek) ruqꞌuix ri María chiquiwech ri winek, rumariꞌ xrajoꞌ chi man ta ninabex chi nuyaꞌ ca.\f + Dt. 24.1.\f* \v 20 Y ri José ya cꞌa riꞌ ri nuchꞌob pa ránima. Y pa rachicꞌ xucꞌut cꞌa riꞌ jun ángel riche (rixin) ri Ajaf chuwech, y xbix chare ruma ri ángel riꞌ: Riyit José, ri yit jun chique ri ye ralcꞌual ca ri rey David, man cꞌa taxibij ta awiꞌ chi yacꞌuleꞌ riqꞌui ri María ri acꞌutun chic riche (rixin) chi ntoc awixjayil. Wacami petenak chic alanic chrij ruma ya ri Lokꞌolaj Espíritu xka pa ruwiꞌ.\f + Lc. 1.35.\f* \v 21 Ri acꞌal cꞌa ri xtralaj ri María, ti cꞌajol (alaꞌ), y JESÚS cꞌa rubiꞌ xtayaꞌ, ruma ya Riyaꞌ ri xquecolo ri winek chupan ri quimac.\f + Gn. 49.10; Jer. 33.16; Dn. 9.24; Hch. 5.31; He. 7.25; 1 Jn. 3.5; Ap. 1.5.\f* \p \v 22 Ronojel cꞌa reꞌ xcꞌulwachitej riche (rixin) chi can nibanatej ri xbix ruma ri Dios chare ri profeta Isaías ri jun chique ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca, tek xubij: \q \v 23 Tiwetamaj cꞌa chi xticꞌojeꞌ jun ri cꞌa kꞌopoj na y xticꞌojeꞌ jun ral, astapeꞌ man cꞌo ta riqꞌui achi. \q Y can xtralaj na wi jun acꞌal, ti cꞌajol (alaꞌ), ri xtubiniꞌaj Emanuel. \m Re biꞌaj reꞌ can ntel cꞌa chi tzij chi ri Dios cꞌo kiqꞌui.\f + Is. 7.14; 9.6.\f* \m \v 24 Tek xcꞌastej cꞌa ri José, can xuben wi achiꞌel ri xbix chare ruma ri ángel riche (rixin) ri Ajaf. Riyaꞌ can xucꞌom na wi ri María riche (rixin) chi xoc rixjayil. \v 25 Pero ri José majun xunek ta ri María cꞌa ya tek alaxnek chic na ri nabey ral.\f + Ex. 13.2.\f* Y tek xalex ri acꞌal, JESÚS ri rubiꞌ xuyaꞌ. \c 2 \s Tek ri achiꞌaꞌ ri cꞌo quetamabel chiquij ri chꞌumilaꞌ xquiyaꞌ rukꞌij ri Jesús \p \v 1 Ri Jesús\f + Lc. 2.4-7.\f* xalex cꞌa pa tinamit Belén, ri tinamit ri cꞌo pa rucuenta ri Judea. Tek xalex ri Jesús, ya cꞌa ri Herodes ri rey, y yacꞌariꞌ tek jun caꞌiꞌ achiꞌaꞌ ri cꞌo quetamabel chiquij ri chꞌumilaꞌ, xeꞌapon pa Jerusalem. Ri achiꞌaꞌ riꞌ, pa relebel kꞌij ye petenak wi,\f + 1 R. 4.30.\f* \v 2 y xquicꞌutuj cꞌa chique ri winek: ¿Acuchi (achique) cꞌo wi ri acꞌal ri qui-Rey ri israelitas ri xa cꞌa xalex? Ri ruchꞌumil\f + Nm. 24.17.\f* katzꞌeton pe riyoj cꞌa quelaꞌ pa relebel kꞌij, y xojpe chuyaꞌic rukꞌij,\f + Lc. 2.11.\f* xechaꞌ. \p \v 3 Tek ri rey Herodes xracꞌaxaj ri xquibij ri achiꞌaꞌ ri cꞌo quetamabel chiquij ri chꞌumilaꞌ, xsach rucꞌuꞌx. Y can queriꞌ cꞌa chukaꞌ xquicꞌulwachij ri winek ri aj pa tinamit Jerusalem. \v 4 Y ri rey Herodes xerumol cꞌa quinojel ri principaliꞌ tak sacerdotes y ri aj tzꞌibaꞌ\f + 2 Cr. 34.13; Esd. 7.6, 12; Mal. 2.7; Jn. 3.10.\f* chiquicojol ri israelitas, y cꞌacꞌariꞌ xucꞌutuj chique chi acuchi (achique) cꞌa nalex wi ri Cristo. \v 5 Xepe ri principaliꞌ tak sacerdotes y ri aj tzꞌibaꞌ xquibij cꞌa chare ri rey: Ri Cristo nalex pa tinamit Belén\f + Mi. 5.2; Jn. 7.42.\f* waweꞌ pa rucuenta re Judea. Ruma jun chique ri profetas ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca, quecꞌareꞌ ri rutzꞌiban ca: \q \v 6 Y riyit tinamit Belén ri yitcꞌo pa Judá,\f + Gn. 49.10.\f* \q riyit ma can ta yit coꞌol chiquicojol ri nimaꞌk tak tinamit chiriꞌ pa Judá, \q ruma ya ri chiriꞌ awuqꞌui riyit xtipe wi ri ucꞌuey bey, \q y can xqueruchajij\f + Is. 40.11.\f* ri nutinamit Israel achiꞌel nuben jun utzilaj aj yukꞌ, \m nichaꞌ ri Dios, xechaꞌ apo chare ri rey Herodes.\f + Nm. 24.19.\f* \p \v 7 Yacꞌariꞌ tek ri rey Herodes pan ewel xerusiqꞌuij (xeroyoj) ri achiꞌaꞌ ri cꞌo quetamabel chiquij ri chꞌumilaꞌ, y xucꞌutuj ca jabel chique janipeꞌ chic kꞌij tiquitzꞌet wi ri ruchꞌumil\f + Nm. 24.17.\f* ri Cristo. \v 8 Cꞌacꞌariꞌ tek xerutek el pa tinamit Belén y xubij el chique: Quixbiyin cꞌa chilaꞌ y ticanoj ri acꞌal, y tek iwilon chic ca, noꞌibij ca chuwe, riche (rixin) chi riyin yibe chukaꞌ chuyaꞌic rukꞌij. \p \v 9 Y tek ri achiꞌaꞌ ri cꞌo quetamabel chiquij ri chꞌumilaꞌ quicꞌaxan chic cꞌa ri chꞌabel ri xbix el chique ruma ri rey Herodes, xebe. Y ri chꞌumil ri quitzꞌeton pe riyeꞌ ri cꞌa acuchi (achique) quepe wi, pa relebel kꞌij, can rucꞌuan cꞌa el quibey. Y tek xeꞌapon, ri chꞌumil riꞌ xpaꞌeꞌ pa ruwiꞌ ri acuchi (achique) cꞌo wi ri acꞌal. \v 10 Y tek xquitzꞌet cꞌa ri chꞌumil chi xpaꞌeꞌ, sibilaj xquicot ri cánima. \v 11 Yacꞌa tek ri achiꞌaꞌ riꞌ xeꞌoc apo pa jay, can xquitzꞌet wi cꞌa ri acꞌal y ri María ri ruteꞌ ri acꞌal, y can yacꞌariꞌ xexuqueꞌ xemajeꞌ ka riche (rixin) chi xquiyaꞌ rukꞌij ri acꞌal. Y chukaꞌ can xequijakalaꞌ cꞌa ri quiyaconobal y xquisipaj cꞌa ca kꞌanapuek, pon y mirra chare.\f + Sal. 2.12; 22.29; 72.10; 95.6; Jn. 5.23; Ap. 19.10.\f* \v 12 Y ri achiꞌaꞌ ri cꞌo quetamabel chiquij ri chꞌumilaꞌ, can xkꞌalajsex cꞌa chiquiwech ri pa cachicꞌ,\f + Gn. 20.6, 7; 31.24; Job 33.15; Mt. 1.20.\f* chi man chic quetzolin ta pa quibey riche (rixin) chi nbequiyaꞌ ca rubixic chare ri rey Herodes. Y can queriꞌ wi xquiben ri achiꞌaꞌ riꞌ, ruma tek xetzolin chic el pa quiruwachꞌulef, xa jun wi chic chi bey ri xquicꞌuaj el. \s Tek ri rey Herodes xutek quicamisaxic ri tak cꞌajolaꞌ (alaboniꞌ) \p \v 13 Y tek ri achiꞌaꞌ ri cꞌo quetamabel chiquij ri chꞌumilaꞌ ye elenak chic el, can yacꞌariꞌ tek jun ángel riche (rixin) ri Ajaf Dios xucꞌut riꞌ chuwech ri José pa rachicꞌ. Y ri ángel riꞌ xubij chare: Cayacatej cꞌa el. Tacꞌuaj el ri acꞌal rachibilan ri ruteꞌ y quixanmej el waweꞌ. Quixbiyin cꞌa pan Egipto y quixcꞌojeꞌ chilaꞌ, y riyin xtinyaꞌ rubixic chawe tek utz chic yixtzolin pe. Ruma chi re wacami, ri rey Herodes can xtorucanoj wi re acꞌal riche (rixin) chi nucamisaj, xchaꞌ chare. \p \v 14 Y ri José can yacꞌariꞌ tek xcꞌastej, y can chupan cꞌa ri akꞌaꞌ riꞌ xquichop el bey riche (rixin) chi xebe cꞌa pan Egipto, xucꞌuaj el ri acꞌal y ri teꞌej. \v 15 Can chilaꞌ wi cꞌa pan Egipto\f + Nm. 24.8; Os. 2.15.\f* xebecꞌojeꞌ wi y xetzolin pan Israel cꞌa ya tek caminek chic ri rey Herodes. Riche (rixin) chi queriꞌ can nibanatej na cꞌa ri rukꞌalajsan ri Ajaf Dios chuwech ri jun profeta ri xkꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca. Ri tzꞌibatal cꞌa ca nubij: Pan Egipto cꞌa cꞌo wi ri nucꞌajol\f + Ex. 4.22; Os. 11.1.\f* tek xinsiqꞌuij (xinwoyoj). Quecꞌariꞌ ri rubin ri Dios. \p \v 16 Y can yacꞌariꞌ tek ri rey Herodes xunabej chi ri achiꞌaꞌ ri cꞌo quetamabel chiquij ri chꞌumilaꞌ xa ma xquiben ta ri achiꞌel ri rubin el riyaꞌ chique, rumariꞌ xyacatej cꞌa sibilaj royowal y xutek cꞌa quicamisaxic quinojel ri tak cꞌajolaꞌ (alaboniꞌ) ri xa cꞌa ma jane nikꞌax ta cacaꞌ quijunaꞌ ri yecꞌo chiriꞌ pa tinamit Belén, y ri yecꞌo pa tak lugar ri yecꞌo pe chunakajal ri tinamit. Queriꞌ xuben ruma riyaꞌ can retaman ca chi cꞌo chic caꞌiꞌ junaꞌ titzꞌetetej wi ri chꞌumil cuma ri achiꞌaꞌ ri cꞌo quetamabel chiquij ri chꞌumilaꞌ. \v 17 Waweꞌ can xbanatej wi cꞌa achiꞌel ri tzꞌibatal ca\f + Jer. 30.10; 31.15.\f* ruma ri jun profeta ri xkꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca, ri xubiniꞌaj Jeremías, tek xubij ca: \q \v 18 Chiriꞌ cꞌa pa tinamit Ramá xacꞌaxatej okꞌej. \q Can cꞌo wi nimalaj bis. Cꞌo cꞌa jun ri nujikꞌ okꞌej. \q Riꞌ ya ri Raquel yerokꞌej ri ral, \q y astapeꞌ nibochiꞌix, xa can ma nikꞌax ta cꞌa ri bis chare ruma ri ral xecom. \m Queriꞌ ri tzꞌibatal ca ruma ri Jeremías. \p \v 19 Y tek caminek chic el ri rey Herodes, can yacꞌariꞌ tek ri ángel riche (rixin) ri Ajaf Dios xucꞌut chic riꞌ chuwech ri José pa rachicꞌ, ri chilaꞌ pan Egipto. \v 20 Y ri ángel riche (rixin) ri Ajaf xubij cꞌa chare: Cayacatej cꞌa el. Tacꞌuaj el ri acꞌal rachibilan ri ruteꞌ y quixtzolin cꞌa pan Israel. Ruma ri xeꞌajowan chi xquicamisaj ta ri acꞌal, xecom yan. \p \v 21 Y ri José can xuben wi cꞌa ri xbix chare pa rachicꞌ ruma ri ángel. Xucꞌuaj el ri acꞌal, y ri teꞌej. Y xetzolin cꞌa pan Israel. \v 22 Xa yacꞌa riyaꞌ tek xracꞌaxaj chi ya ri Arquelao ri rucꞌajol ca ri rey Herodes ri oconek aj kꞌatbel tzij pa Judea, xuxibij riꞌ chi yecꞌojeꞌ ka ri chiriꞌ pa Judea. Y xkꞌalajsex cꞌa chuwech ri José pa jun achicꞌ chi tucꞌuaj el ri acꞌal y ri teꞌej cꞌa pa Galilea.\f + Mt. 3.13.\f* \v 23 Y xeꞌapon cꞌa pa tinamit Nazaret\f + Lc. 2.39.\f* y chiriꞌ xecꞌojeꞌ wi ka, riche (rixin) chi queriꞌ can nibanatej na cꞌa achiꞌel ri tzꞌibatal ca cuma ri profetas ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca. Riyeꞌ can quitzꞌiban ca chi ri Jesús can cꞌo na chi nibix nazareno chare.\f + Jn. 1.45.\f* \c 3 \s Ri Juan ri Bautista nutzijoj ri ruchꞌabel ri Dios \p \v 1 Chupan cꞌa ri kꞌij riꞌ, ri Juan ri Bautista xuchop rukꞌalajsaxic ri ruchꞌabel ri Dios chiquiwech ri winek ri yeꞌapon riqꞌui, ri chiriꞌ pa jun desierto\f + Jos. 14.10.\f* ri cꞌo chiriꞌ pa rucuenta ri Judea. \v 2 Riyaꞌ xubij cꞌa chique ri winek: Can titzolin cꞌa pe icꞌuꞌx\f + Mt. 3.8, 11; Hch. 17.30.\f* riqꞌui ri Dios, ruma xa nakaj chic cꞌo wi pe ri rajawaren ri Dios,\f + Mt. 4.17.\f* nichaꞌ chique. \p \v 3 Can chrij cꞌa ri Juan riꞌ chꞌonak wi ca ri profeta Isaías, jun achi ri xkꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca. Riyaꞌ quecꞌareꞌ ri rutzꞌiban ca: \q Cꞌo cꞌa jun achi ri xticꞌojeꞌ pa jun desierto. \q Y riyaꞌ xturek cꞌa ruchiꞌ riche (rixin) chi xtubij chique ri winek ri xqueꞌapon riqꞌui: \q Tichojmirisaj apo rubey ri Ajaf.\f + Is. 40.3; Lc. 1.76; 3.4.\f* \q Y can choj cꞌa tibanaꞌ chare. \m Quecꞌariꞌ ri tzꞌibatal ca. \p \v 4 Ri rutziak cꞌa ri Juan ri Bautista banon riqꞌui rusmal camello,\f + Zac. 13.4.\f* y rucusan jun tzꞌum ri oconek ximibel xerupan.\f + 2 R. 1.8.\f* Y ri ruway ye cꞌa ri sacꞌ\f + Lv. 11.22.\f* y ri cab\f + 1 S. 14.25.\f* ri niquiyaꞌ ri tak chicop pa tak juyuꞌ.\f + Reꞌ nichꞌo chrij ri colmena.\f* \v 5 Y ri winek ri yeꞌapon cꞌa riqꞌui ri Juan ri Bautista, sibilaj cꞌa ye qꞌuiy. Yecꞌo cꞌa ri ye aj pa tinamit Jerusalem, ri tinamit ri cꞌo pa rucuenta ri Judea. Y yecꞌo chukaꞌ ri aj pa nicꞌaj chic tinamit riche (rixin) ri Judea. Y chukaꞌ can yecꞌo cꞌa ri yepe cꞌa quelaꞌ chunakajal ri raken yaꞌ Jordán. Can quinojel cꞌa ri winek riꞌ ri yeꞌapon riqꞌui. \v 6 Ri winek cꞌa riꞌ yeban cꞌa el bautizar ruma riyaꞌ ri chiriꞌ pa raken yaꞌ Jordán. Y can yequikꞌalajsaj wi cꞌa ri quimac. \p \v 7 Y tek riyaꞌ xutzꞌet chi can ye qꞌuiy cꞌa chique ri achiꞌaꞌ fariseos y ye qꞌuiy chukaꞌ chique ri achiꞌaꞌ saduceos yeꞌapon riqꞌui ruma nicajoꞌ chi yeban el bautizar ruma riyaꞌ, riyaꞌ xubij cꞌa chique: Riyix xa yix achiꞌel itzel tak cumatz, ruma niwajoꞌ yixanmej chuwech ri rucꞌayewal.\f + Ro. 5.9; 1 Ts. 1.10.\f* ¿Achique xbin chiwe chi utz yixanmej chuwech ri rucꞌayewal ri xtutek pe ri Dios, re chkawech apo? \v 8 Riyix rajawaxic cꞌa chi nikꞌalajin chupan ri icꞌaslen chi can kitzij xtzolin pe icꞌuꞌx\f + Mt. 4.17; Hch. 17.30.\f* riqꞌui ri Dios. \v 9 Man cꞌa tichꞌob ta ka riyix chi can xu (xe) wi ruma chi yix ralcꞌual\f + Jn. 8.33; Hch. 13.26.\f* ca ri Abraham, chi ruma ta riꞌ xquixcolotej, ma que ta riꞌ. Ruma xa ta ri Dios nrajoꞌ, Riyaꞌ can nicowin wi nuben ralcꞌual ri Abraham chique re abej re yeꞌitzꞌet waweꞌ. \v 10 Ri rucꞌayewal ri nuyaꞌ ri Dios xa nipe yan. Riyaꞌ can xtuben achiꞌel nuben jun achi ri cꞌo chic ri iquej pa rukꞌaꞌ riche (rixin) chi xqueruchoy ri cheꞌ ri xa ma yewachin ta jabel. Y ronojel cꞌa ri xqueruchoy el, xqueruqꞌuek pa kꞌakꞌ.\f + Mt. 7.19; Jn. 15.6.\f* \p \v 11 Riyin, pa yaꞌ yixinben wi bautizar tek nitzolin pe icꞌuꞌx riqꞌui ri Dios. Pero cꞌo cꞌa jun achi ri xtipe re chkawech apo, ri man achiꞌel ta oc riyin. Riyin can ma yin rucꞌamon ta (takal ta chuwij) riche (rixin) chi ncꞌuaj ri ruxajab, ruma ri jun achi riꞌ can más wi nim rukꞌij y can más wi nim ruchukꞌaꞌ que chinuwech riyin. Tek Riyaꞌ xtipe, can xquixruben wi bautizar riqꞌui ri Lokꞌolaj Espíritu\f + Mr. 1.8; Hch. 2.4.\f* y riqꞌui kꞌakꞌ.\f + Is. 4.4; Mal. 3.2; Lc. 3.16.\f* \v 12 Y can ruchojmirisan chic riꞌ riche (rixin) chi nuben achiꞌel nuben jun achi tek nujoskꞌij ri rutrigo pan era,\f + Mal. 3.3.\f* ri can cꞌo chic jun horqueta pa rukꞌaꞌ riche (rixin) chi nuqꞌuek chuwacakꞌikꞌ ri trigo ri chꞌayon chic. Ri trigo ri nuchayuj ca riꞌ, yariꞌ ri numol y nuyec. Yacꞌa ri raken ri trigo ri nucꞌuaj el cakꞌikꞌ, xa nuporoj pa kꞌakꞌ ri majun bey nichuptej ta.\f + Mal. 4.1; Mt. 13.30.\f* \s Tek xban bautizar ri Jesús \p \v 13 Y yacꞌariꞌ tek ri Jesús petenak cꞌa pa Galilea\f + Mt. 2.22.\f* y xapon riqꞌui ri Juan chiriꞌ chuchiꞌ ri raken yaꞌ Jordán. Riyaꞌ can petenak cꞌa riche (rixin) chi niban el bautizar ruma ri Juan ri Bautista. \v 14 Yacꞌa ri Juan ma nrajoꞌ ta nuben bautizar ri Jesús, y nubij cꞌa chare: Xa yin ta riyin riꞌ ri utz chi yiban bautizar awuma riyit y mani chi can yit cꞌa riyit ri xatoka wuqꞌui riyin, riche (rixin) chi yatinben el bautizar, xchaꞌ ri Juan. \p \v 15 Yacꞌa ri Jesús xubij chare ri Juan ri Bautista: Riyoj rajawaxic cꞌa chi nikaben\f + 1 Jn. 3.7.\f* ronojel ri nubij ri Dios chake. Rumariꞌ re wacami rajawaxic cꞌa chi riyit yinaben bautizar riyin. Y cꞌacꞌariꞌ tek ri Juan ri Bautista xuben bautizar ri Jesús.\f + Dn. 9.24.\f* \p \v 16 Y tek ri Jesús banon chic cꞌa bautizar, xbeꞌel pe pa yaꞌ. Y Riyaꞌ xutzꞌet cꞌa chi ri caj xjakatej\f + Lc. 3.21.\f* y xutzꞌet chukaꞌ chi ri Lokꞌolaj Espíritu riche (rixin) ri Dios nika cꞌa pe pa ruwiꞌ\f + Is. 11.2; Mr. 1.10.\f* achiꞌel jun palomax. Can choj wi cꞌa petenak pa ruwiꞌ Riyaꞌ. \v 17 Y can cꞌo cꞌa jun chꞌabel xpe chilaꞌ chicaj\f + Mt. 17.5; Mr. 9.7; Lc. 9.35.\f* y xubij: Yareꞌ ri Nucꞌajol\f + Sal. 2.7.\f* y can sibilaj nwajoꞌ, y nucukuban nucꞌuꞌx riqꞌui, xchaꞌ ri chꞌabel riꞌ. \c 4 \s Tek ri Jesús xtojtobex ruma ri itzel winek \p \v 1 Y yacꞌariꞌ tek ri Jesús xucꞌuex\f + 1 R. 18.12; Mr. 1.12.\f* ruma ri Lokꞌolaj Espíritu riche (rixin) chi xbe cꞌa pa jun desierto, riche (rixin) chi nitojtobex cꞌa ruma ri itzel winek. \p \v 2 Tek ri Jesús can cawinek kꞌij y cawinek akꞌaꞌ\f + Ex. 34.28.\f* chic ri ma waynek ta, yacꞌariꞌ tek xpe runumic.\f + He. 4.15.\f* \v 3 Y can yacꞌariꞌ tek xpe ri itzel winek nutojtobej ri Jesús, y xubij cꞌa chare: Wi kas kitzij chi yit cꞌa riyit ri Rucꞌajol ri Dios, tabanaꞌ cꞌa chique re abej reꞌ chi queꞌoc caxlan wey, xchaꞌ. \p \v 4 Yacꞌa ri Jesús xubij cꞌa chare ri itzel winek: Tzꞌibatal ca chupan ri ruchꞌabel ri Dios, chi ma xu (xe) ta wi riqꞌui caxlan wey\f + Dt. 8.3.\f* nicꞌaseꞌ wi ri winek, xa can nicꞌaseꞌ chukaꞌ riqꞌui ronojel ri ruchꞌabel ri Dios.\f + Ef. 6.17.\f* \p \v 5 Y yacꞌariꞌ tek ri itzel winek xucꞌuaj ri Jesús cꞌa chupan ri lokꞌolaj\f + Neh. 11.1; Is. 48.2; 52.1.\f* tinamit Jerusalem, y cꞌa pa ruwiꞌ ri rachoch ri Dios xberuyaꞌ wi. \v 6 Cꞌacꞌariꞌ tek ri itzel winek xubij chare ri Jesús: Wi kas kitzij chi yit Rucꞌajol ri Dios, tacꞌakaꞌ ka awiꞌ pa xulan. Ruma chupan ri ruchꞌabel ri Dios tzꞌibatal ca, nubij: \q Ri Dios can xquerutek pe ri ruꞌángeles awuqꞌui riche (rixin) chi yatquichajij. \q Xcatquiliꞌej pa quikꞌaꞌ, \q riche (rixin) chi queriꞌ ma xtachakꞌij (xtatochꞌ) ta awaken chuwech abej,\f + Sal. 91.11, 12; He. 1.14.\f* \m xchaꞌ chare. \m \v 7 Yacꞌa ri Jesús xubij chare ri itzel winek: Riyin ma nben ta ri narayij riyit. Ruma tzꞌibatal ca chukaꞌ chupan ri ruchꞌabel ri Dios chi ma tatojtobej ta ri Awajaf Dios,\f + Ex. 17.2, 7; Nm. 14.22; Dt. 6.16; Mal. 3.15.\f* xchaꞌ ri Jesús. \p \v 8 Y ri itzel winek xucꞌuaj chic cꞌa ri Jesús cꞌa pa ruwiꞌ jun juyuꞌ ri nej jotol chicaj, y xucꞌut cꞌa chuwech ronojel ri cajawaren y ri quicꞌojlen ri nimaꞌk tak tinamit ri yecꞌo chuwech re ruwachꞌulef. \v 9 Y yacꞌariꞌ tek ri itzel winek xubij cꞌa chare ri Jesús: Can ronojel cꞌa re xincꞌut chawech xtinyaꞌ chawe, wi yaxuqueꞌ yamajeꞌ chinuwech riche (rixin) chi nayaꞌ nukꞌij, xchaꞌ chare ri Jesús. \p \v 10 Yacꞌariꞌ tek ri Jesús xubij chare: Cabiyin quelaꞌ riyit Satanás. Ruma chupan ri ruchꞌabel ri Dios ri tzꞌibatal ca, nubij: Xaxu (xaxe wi) cꞌa ri Ajaf Dios tayaꞌ rukꞌij,\f + Dt. 6.13; 10.20; Jos. 24.14; 1 S. 7.3.\f* y xaxu (xaxe wi) chukaꞌ Riyaꞌ ri rucꞌamon chi nanimaj ri nubij,\f + Stg. 4.7.\f* xchaꞌ ri Jesús chare. \p \v 11 Y yacꞌariꞌ tek ri itzel winek xuyaꞌ ca ri Jesús. Y xeꞌoka ri ángeles\f + He. 1.14.\f* riqꞌui ri Jesús, y xquichop niquinimaj niquilij. \s Tek ri Jesús xuchop rutzijoxic ri ruchꞌabel ri Dios \p \v 12 Y tek ri Jesús xracꞌaxaj chi ri Juan ri Bautista xchapatej y xyaꞌox (xyaꞌ) pa cárcel,\f + Lc. 3.20.\f* yacꞌariꞌ tek ri Jesús xtzolin chic pa ruwachꞌulef Galilea. \v 13 Pero xa ma xcꞌojeꞌ ta ka pa tinamit Nazaret,\f + Mt. 2.23.\f* xa xuyaꞌ ca ri tinamit riꞌ, riche (rixin) chi xbecꞌojeꞌ pa jun tinamit ri Capernaum rubiꞌ;\f + Lc. 4.31.\f* jun tinamit ri cꞌo chuchiꞌ jun choy. Ri Capernaum riꞌ pa culef ri ye quiy quimam ca ri Zabulón y ri Neftalí cꞌo wi. \v 14 Ri Jesús xapon cꞌa chupan ri jun tinamit riꞌ, riche (rixin) chi queriꞌ nibanatej ri tzꞌibatal ca ruma ri profeta Isaías, ri achi ri xkꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca. Y riyaꞌ rubin cꞌa ca: \q \v 15 Ri winek ri yecꞌo pa culef ca ri ye riy rumam ri Zabulón y ri yecꞌo ri pa culef ca ri ye riy rumam ri Neftalí; \q ri acuchi (achique) nikꞌax wi ri bey ri nibe chuchiꞌ mar, ri jucꞌan chic ruchiꞌ ri raken yaꞌ Jordán. \q Ri chilaꞌ pa Galilea, acuchi (achique) xa jubaꞌ ma quiyon chic winek ri ma ye israelitas ta yecꞌo.\f + Is. 9.1, 2.\f* \q \v 16 Can ye tinamit cꞌa ri achiꞌel pa kꞌekuꞌm yecꞌo wi, y xapon cꞌa ri Nimalaj Sakil quiqꞌui. \q Y chukaꞌ can ye tinamit cꞌa ri pa rumujal ri camic yecꞌo wi, \q y xapon cꞌa quiqꞌui ri nisakirisan\f + Is. 42.6, 7; Lc. 2.32.\f* quiche (quixin). \m Queriꞌ ri tzꞌibatal ca. \m \v 17 Y tek ri Jesús xapon ri pa tinamit Capernaum, can yacꞌariꞌ tek xuchop rutzijoxic ri ruchꞌabel ri Dios y nubij cꞌa chique ri winek: Can titzolin cꞌa pe icꞌuꞌx riqꞌui ri Dios, ruma xa can nakaj chic cꞌo wi pe ri rajawaren\f + Mt. 10.7; Mr. 1.14, 15.\f* ri caj, xchaꞌ ri Jesús chique. \p \v 18 Y tek ri Jesús benak cꞌa chuchiꞌ ri choy Galilea, xerutzꞌet cꞌa ye caꞌiꞌ achiꞌaꞌ\f + Jn. 1.35-42.\f* cachꞌalal quiꞌ. Ri caꞌiꞌ achiꞌaꞌ riꞌ, ya ri Simón ri nibix chukaꞌ Pedro chare,\f + Mt. 16.18.\f* rachibilan ri Andrés ri rachꞌalal. Riyeꞌ can ye aj chapoy car wi, rumariꞌ tek yetajin niquiqꞌuek ka ri quiyaꞌl chapabel car chupan ri choy.\f + Mr. 1.16.\f* \v 19 Y tek ri Jesús xchꞌo quiqꞌui ri caꞌiꞌ aj chapoy tak car riꞌ,\f + Ez. 47.10.\f* xubij chique: Quinitzekelbej y xtincꞌut chiwech achique rubanic yeꞌichꞌec pe winek riche (rixin) chi yinquitzekelbej.\f + Lc. 5.10.\f* \p \v 20 Ri caꞌiꞌ achiꞌaꞌ riꞌ, can yacꞌariꞌ xquiyaꞌ ca ri chapoj car y xquitzekelbej el.\f + Mt. 10.37, 38; Mr. 10.28; Lc. 18.28; Ga. 1.16.\f* \p \v 21 Cꞌa jubaꞌ cꞌa quebiyin apo, tek ri Jesús xerutzꞌet cꞌa ye caꞌiꞌ chic achiꞌaꞌ ri cachꞌalal quiꞌ. Y ri caꞌiꞌ achiꞌaꞌ riꞌ, ya ri Jacobo y ri Juan ri ye rucꞌajol ri jun achi Zebedeo rubiꞌ. Riyeꞌ can ya cꞌa ri pa jucuꞌ yesamej wi riqꞌui ri Zebedeo ri quitataꞌ, yequicꞌojoj cꞌa ri quiyaꞌl chapabel car. Y xpe cꞌa ri Jesús xerusiqꞌuij (xeroyoj) riche (rixin) chi niquitzekelbej. \v 22 Y ri Jacobo y ri Juan, ri ye caꞌiꞌ achiꞌaꞌ riꞌ, can yacꞌariꞌ tek xquiyaꞌ ca ri quijucuꞌ y ri quitataꞌ y xquitzekelbej el ri Jesús. \p \v 23 Ri Jesús can ronojel tinamit ri yecꞌo pa rucuenta ri Galilea xapon wi, nucꞌut\f + Mt. 9.35; Mr. 1.21, 39; Lc. 4.15.\f* cꞌa ri ruchꞌabel ri Dios chiquiwech ri winek pa tak jay ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios, nutzijoj cꞌa ri lokꞌolaj chꞌabel ri nichꞌo chrij ri rajawaren\f + Mt. 3.2.\f* ri Dios. Yerucꞌachojsaj cꞌa winek ri jalajoj chi yabilal y kꞌaxon ntoc chique. \v 24 Ri rutzijol\f + Is. 52.13; Mr. 1.28; Lc. 4.14.\f* ri Jesús xapon cꞌa pa ronojel tinamit ri yecꞌo pa rucuenta ri Siria. Y ri ye yawaꞌiꞌ\f + Mr. 1.32, 33; Lc. 4.40.\f* xecꞌamer cꞌa pe chuwech ri Jesús riche (rixin) chi yerucꞌachojsaj el, yawaꞌiꞌ ri ma junan ta ruwech yabil ntoc chique. Yecꞌo ri can kꞌaxon cꞌa riche (rixin) ri chꞌaculaj ri ntoc chique. Yecꞌo ri xa itzel tak espíritu ri ye oconek quiqꞌui. Yecꞌo cꞌa ri ye chꞌuꞌj y yecꞌo cꞌa chukaꞌ ri ye siquirnek. Y can quinojel cꞌa ri yawaꞌiꞌ riꞌ xerucꞌachojsaj el. \v 25 Y ri Jesús can xtzekelbex cꞌa cuma sibilaj ye qꞌuiy winek\f + Gn. 49.10; Is. 55.5; Mt. 19.2; Mr. 3.7.\f* ri ye petenak pa tak tinamit ri yecꞌo pa rucuenta ri Galilea, cuma chukaꞌ ri ye petenak pa tak tinamit ri yecꞌo pa rucuenta ri Decápolis, ri yepe pa Jerusalem y ri ye petenak pa nicꞌaj chic tinamit ri yecꞌo pa rucuenta ri Judea. Y can queriꞌ chukaꞌ, xtzekelbex cuma sibilaj ye qꞌuiy winek ri ye petenak cꞌa jucꞌan chic ruchiꞌ ri raken yaꞌ Jordán. \c 5 \s Tek ri Jesús xutzijoj ri achique chi winek ri jabel ruwaquikꞌij \p \v 1 Y tek ri Jesús xerutzꞌet chi ye sibilaj ye qꞌuiy winek ri quimolon quiꞌ, Riyaꞌ xjoteꞌ cꞌa pa ruwiꞌ jun juyuꞌ,\f + Mt. 17.1; 8.1; Mr. 3.13; Lc. 6.12.\f* y xtzꞌuyeꞌ cꞌa ka. Y cꞌacꞌariꞌ xquimol apo quiꞌ ri ye rudiscípulos riqꞌui. \v 2 Y yacꞌariꞌ tek ri Jesús xuchop nitzijon riche (rixin) chi yerutijoj, y xubij cꞌa: \p \v 3 Jabel ruwaquikꞌij\f + Sal. 1.1; 32.1; 119.1; 51.17.\f* ri winek ri can niquinaꞌ pa cánima chi nicꞌatzin ri Dios chique, ruma quiche (quixin) riyeꞌ ri rajawaren ri caj. \p \v 4 Jabel ruwaquikꞌij ri yeꞌokꞌ chuwech ri Dios, ruma riyeꞌ xquebochiꞌix ruma ri Dios. Y xquequicot.\f + 2 Co. 1.7.\f* \p \v 5 Jabel ruwaquikꞌij ri chꞌuchꞌuj cánima, ruma riyeꞌ xtoc quiche (quixin) ri ruwachꞌulef\f + Sal. 37.11.\f* ri rutzujun (rusujun) ca ri Dios chique. \p \v 6 Jabel ruwaquikꞌij ri can ninum y nicꞌat cánima chrij ri chojmilaj cꞌaslen riqꞌui ri Dios, ruma ri Dios xtuben cꞌa chique chi xtichꞌuchꞌuꞌ ka ri cánima.\f + Sal. 37.11; Is. 65.13.\f* \p \v 7 Jabel ruwaquikꞌij ri can niquijoyowaj\f + Sal. 41.1.\f* quiwech ri winek, ruma riyeꞌ can xtijoyowex chukaꞌ quiwech. \p \v 8 Jabel ruwaquikꞌij ri chꞌajchꞌoj\f + He. 12.14.\f* cánima, ruma riyeꞌ can xtiquitzꞌet cꞌa ruwech ri Dios. \p \v 9 Jabel ruwaquikꞌij ri cꞌo cánima riche (rixin) chi yequibochiꞌij ri yebano oyowal,\f + He. 12.14.\f* ruma riyeꞌ xtibix chique chi ye ralcꞌual ri Dios. \p \v 10 Jabel ruwaquikꞌij ri niquikꞌaxaj tijoj pokonal\f + 2 Ti. 2.12; 1 P. 3.14.\f* pa quikꞌaꞌ nicꞌaj chic, ruma can choj wi ri quicꞌaslen chuwech ri Dios. Can jabel wi ruwaquikꞌij, ruma chi quiche (quixin) riyeꞌ ri rajawaren ri caj.\f + 2 Co. 4.17.\f* \p \v 11 Jabel ruwaꞌikꞌij tek wuma riyin yixyokꞌ y tek ri winek itzel niquinaꞌ chiwe, y niquibij ronojel itzel chiwij, y tek wuma riyin nitzꞌuculux tzij chiwij. \v 12 Rumariꞌ riyix quixtzeꞌen y quixquicot cꞌa, ruma nim rajel ruqꞌuexel\f + Mt. 6.1-4; 1 Co. 3.14.\f* ri xticꞌul chilaꞌ chicaj. Ruma ri tijoj pokonal ri nikꞌaxaj riyix wacami, can queriꞌ chukaꞌ xquikꞌaxaj ri profetas ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca, achiꞌaꞌ ri xecꞌojeꞌ el nabey que chiwech riyix.\f + 2 Cr. 36.16; Mt. 23.34, 37; Lc. 13.33, 34.\f* \s Ri natzꞌamin quicꞌaslen ri winek chuwech re ruwachꞌulef \p \v 13 Yix cꞌa riyix ri ratzꞌamil ri quicꞌaslen ri winek ri yecꞌo chuwech re ruwachꞌulef. Y wi ta re achiꞌel atzꞌan reꞌ niqꞌuis ta el ri ratzꞌamil, ¿achique ta cꞌa rubanic niban chare riche (rixin) chi queriꞌ nitzolin ta chic pe ri ratzꞌamil? Xa majun chic cꞌa nicꞌatzin wi; xa can nirokix el, y nipalbex cuma ri winek.\f + Mr. 9.50; Lc. 14.34, 35.\f* \s Ri nisakirisan quicꞌaslen ri winek chuwech re ruwachꞌulef \p \v 14 Riyix can yix sakil riche (rixin) ri quicꞌaslen ri winek\f + Is. 49.6.\f* chuwech re ruwachꞌulef, y yixkꞌalajin jabel,\f + Fil. 2.15.\f* achiꞌel nikꞌalajin pe jun tinamit ri cꞌo pa ruwiꞌ jun juyuꞌ y ma nicowin ta nrewaj riꞌ. \v 15 Riyix tek nitzij jun kꞌakꞌ, majun bey niyaꞌ ta oc chuxeꞌ jun almul, ma que ta riꞌ. Riyix xa nicanoj jun rucꞌojlibel ri nitzꞌuyubaꞌ wi, riche (rixin) chi queriꞌ can yerusakirisaj cꞌa quinojel ri yecꞌo pa jay.\f + Mr. 4.21; Lc. 8.16; 11.33.\f* \v 16 Can queriꞌ ta cꞌa nuben ri icꞌaslen riyix chiquiwech ri winek; can jun ta cꞌa sakil. Riche (rixin) chi queriꞌ niquitzꞌet ta cꞌa ri utz ri yeꞌibanalaꞌ, y ri winek can xtiquiyaꞌ cꞌa rukꞌij rucꞌojlen ri Itataꞌ ri cꞌo chilaꞌ chicaj.\f + Jn. 15.8; 1 Co. 14.25; 1 P. 2.12.\f* \s Ri Jesús yerutijoj ri winek chrij ri ley \p \v 17 Man cꞌa tichꞌob ta chi riyin xipe riche (rixin) chi majun rukꞌij nben chare ri ley riche (rixin) ri Moisés, y chukaꞌ ma tichꞌob ta chi riyin xipe riche (rixin) chi queriꞌ chukaꞌ nben chique ri ye tzꞌibatal ca cuma ri profetas ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca. Ma que ta riꞌ. Riyin xipe riche (rixin) chi nbekꞌalajin pe jabel ri kas nubij ri ley y ri quitzꞌiban ca ri profetas. \v 18 Ruma kas kitzij nbij chiwe chi ronojel ri tzꞌibatal ca chupan ri ley riche (rixin) ri Moisés, can xquebanatej wi.\f + Ap. 22.19.\f* Re ruwachꞌulef y ri caj xa xquekꞌax. Pero ri ye tzꞌibatal chupan ri ley can xquebanatej wi ronojel, y can majun ri man ta xtibanatej.\f + Lc. 16.17.\f* \v 19 Xabachique winek ri ma nrajoꞌ ta nuben jun chique ri pixaꞌ ri nubij chupan ri ley, astapeꞌ jun pixaꞌ ri achiꞌel xa ma nim ta rejkalen y can queriꞌ chukaꞌ nucꞌut chiquiwech ri winek, ri nibano cꞌa queriꞌ, ma nim ta oc rukꞌij ri xticꞌojeꞌ pa rajawaren ri caj.\f + Ga. 3.10; Stg. 2.10.\f* Yacꞌa ri winek ri can nuben wi ronojel ri pixaꞌ ri nubij chupan ri ley y can queriꞌ chukaꞌ nucꞌut chiquiwech ri winek, riyaꞌ can nim cꞌa rukꞌij xticꞌojeꞌ pa rajawaren ri caj. \v 20 Nbij cꞌa chiwe, riyix can rajawaxic chi nicꞌuaj jun icꞌaslen ri más\f + Lc. 18.11, 12; Ro. 10.3, 10; 2 Co. 5.17; Fil. 3.9.\f* choj que chuwech ri quicꞌaslen ri ye aj tzꞌibaꞌ y chuwech ri quicꞌaslen ri fariseos. Ruma wi ma que ta riꞌ xtiben, ma xquixoc ta pa rajawaren ri caj. \s Ri nipe royowal chare ri rachꞌalal, utz chi nikꞌat tzij pa ruwiꞌ \p \v 21 Y riyix can jabel iwetaman, ruma iwacꞌaxan ri xbix chique ri xecꞌojeꞌ ojer ca,\f + 2 S. 20.18; Job 8.8.\f* chi ma\f + Ex. 20.13.\f* quecamisan ta. Y xabachique cꞌa winek ri nicamisan, can aj mac wi y cꞌo chi nikꞌat tzij pa ruwiꞌ. \v 22 Yacꞌa riyin nbij chi xabachique ri nipe royowal chare jun chic rachꞌalal, can aj mac wi y can utz wi chi nikꞌat tzij pa ruwiꞌ. Chukaꞌ xabachique ri nibin chare jun chic rachꞌalal: Majun anaꞌoj, nichaꞌ chare; ri nibin queriꞌ, can aj mac wi chukaꞌ, rumariꞌ can utz chi nucꞌuex chiquiwech ri achiꞌaꞌ ri pa moc (comon) yekꞌato tzij riche (rixin) chi nikꞌat tzij pa ruwiꞌ. Y xabachique ri nibin nacanic chare jun chic rachꞌalal, riꞌ xa can utz wi chi nibe pa kꞌakꞌ.\f + 1 Jn. 3.15.\f* \p \v 23 Rumariꞌ wi riyit can yitcꞌo chic apo riqꞌui ri altar riche (rixin) chi nayaꞌ jun ofrenda chare ri Dios y yariꞌ tek ninatej chawe chi riyit cꞌo jun pokon abanon chare jun awachꞌalal, \v 24 tayaꞌ cꞌa ca ri ofrenda chiriꞌ chuwech ri altar y cabiyin riqꞌui ri jun awachꞌalal riꞌ, jacꞌutuj acuybel mac chuwech. Y tek achojmirisan chic ca y junan chic iwech, cꞌacꞌariꞌ catzolin y tayaꞌ ri ofrenda chare ri Dios.\f + Job 42.8; Sal. 32.6.\f* \p \v 25 Can tachojmirisaj cꞌa awiꞌ chanin riqꞌui ri acꞌulel\f + Lc. 12.58, 59; Pr. 25.8; Lm. 2.4, 5.\f* ri yatucꞌuan chuwech ri aj kꞌatbel tzij, tek xa cꞌacꞌariꞌ ichapon el bey pa kꞌatbel tzij. Ruma wi xa ma que ta riꞌ xtaben, ri nitzujun (nisujun) chawij xcarujech pa rukꞌaꞌ ri aj kꞌatbel tzij, y ri aj kꞌatbel tzij riꞌ xcarujech el pa rukꞌaꞌ ri aj chꞌameꞌy y ri aj chꞌameꞌy xcaberutzꞌapij ca pa cárcel. \v 26 Y can kitzij wi nbij chawe, chi can ma xcatel ta pe chiriꞌ pa cárcel, cꞌa ya tek atojon chic na ca ri ruqꞌuisbel centavo ri nibix chawe chi natoj.\f + 2 Ts. 1.9.\f* \s Tek ri Jesús xubij chi jun achi ri cꞌo rixjayil ma turayij ta jun chic ixok \p \v 27 Riyix can jabel iwetaman, ruma can iwacꞌaxan ri tzij bin ca ojer. Ri tzij riꞌ nubij: Jun achi ri cꞌo rixjayil, man cꞌa tucanoj ta jun chic ixok.\f + Ex. 20.14; Dt. 5.18.\f* Y jun ixok ri cꞌo rachijil, man cꞌa tucꞌom ta ruwech jun chic achi. \v 28 Yacꞌa riyin nbij chi xabachique cꞌa achi ri nutzuꞌ jun ixok y can nurayij ruwech; ri nibano queriꞌ, pa ránima xa can xmacun yan cꞌa riqꞌui ri jun ixok riꞌ.\f + Pr. 6.25; 2 S. 11.2-5; Stg. 1.14.\f* \p \v 29 Rumacꞌariꞌ wi xa jun runakꞌ awech nibano chawe chi yamacun, tawelesaj y tarokij el, astapeꞌ can ya ri runakꞌ awech ri cꞌo pan awajquikꞌaꞌ. Ruma xa más utz chi xaxu (xaxe wi) jun chique ri runakꞌ awech nawelesaj el que chuwech chi can tzꞌaket akꞌaꞌ awaken y xa pa kꞌakꞌ yatbecꞌak wi ca.\f + Sal. 119.37.\f* \v 30 Chukaꞌ wi xa jun chique ri akꞌaꞌ nibano chawe chi yamacun, más ta utz chi nachoy y narokij el, astapeꞌ can ya ri awajquikꞌaꞌ. Ruma xa más utz chi xaxu (xaxe wi) jun chique ri akꞌaꞌ nawelesaj el que chuwech chi can tzꞌaket akꞌaꞌ awaken y xa pa kꞌakꞌ yatbecꞌak wi ca.\f + Mt. 18.8; Mr. 9.43.\f* \s Ri winek ri ye cꞌulan ma utz ta chi niquijech quiꞌ \p \v 31 Y chukaꞌ bin ri ojer ca: Ri achi ri can jurayil nujech riꞌ riqꞌui ri rixjayil; tutzꞌibaj jun wuj y tubij chupan ri wuj riꞌ chi xquijech quiꞌ\f + Dt. 24.1; Jer. 3.1; Mr. 10.2-12.\f* y tuyaꞌ el chare ri ixok. \v 32 Yacꞌa riyin nbij chiwe: Ri achi ri nujech ca ri rixjayil y xa ma ruma ta chi ri ixok xucꞌom ruwech jun chic achi; ri achijlon riꞌ can nuben wi cꞌa chare ri rixjayil chi nimacun tek nibe chic riqꞌui jun achi. Ri achijlon riꞌ can nimacun wi, y queriꞌ chukaꞌ ri jun chic achi ri nicꞌamo ri ixok ri jachon ca, can nimacun cꞌa chukaꞌ.\f + Ro. 7.3; 1 Co. 7.10.\f* \s Majun bey tiben ta jurar \p \v 33 Y chukaꞌ riyix xa can jabel iwetaman, ruma iwacꞌaxan ri xbix chique ri ojer tak winek, chi ma tiquikꞌej ta ri quitzij. Y queriꞌ chukaꞌ tek niquiben jurar,\f + Ex. 20.7; Lv. 19.12.\f* ma tiquikꞌej ta ri quitzij. Y tek cꞌo ri niquitzuj (niquisuj) chare ri Ajaf chi niquiben,\f + Dt. 23.23.\f* can tiquibanaꞌ cꞌa. \v 34 Yacꞌa riyin nbij chiwe:\f + Stg. 5.12.\f* Majun bey tiben ta jurar, ni ma tinataj ta ri caj ruma chi niben jurar, ruma ya ri chilaꞌ chicaj tzꞌuyul wi ri Dios. \v 35 Y ma tinataj ta ri ruwachꞌulef, ruma ya ri chiriꞌ nuyaꞌ wi ri raken ri Dios.\f + Is. 66.1.\f* Ni ma tinataj ta chukaꞌ ri tinamit Jerusalem, ruma ri tinamit riꞌ riche (rixin) ri Nimalaj\f + Sal. 48.2.\f* Rey. \v 36 Y chukaꞌ ma tinataj ta ri ijolon (iwiꞌ) ruma chi niben jurar. Ruma ma yixcowin ta niben sek o kꞌek chare jun rusmal iwiꞌ. \v 37 Ronojel ri nibij, can choj cꞌa tibij,\f + Col. 4.6.\f* wi kitzij ri nibij o xa ma kitzij ta. Can majun bey cꞌa tiben ta jurar, ruma ronojel riꞌ xa riqꞌui ri itzel nipe wi.\f + Stg. 5.12.\f* \s Tek ri Jesús xubij chi queꞌawajoꞌ ri yecꞌuluꞌan awuche (awixin) \p \v 38 Y riyix can jabel iwetaman, ruma iwacꞌaxan ri xbix ojer ca, chi ri nelesan\f + Ex. 21.24; Lv. 24.20; Dt. 19.21.\f* jun runakꞌ ruwech jun winek, can queriꞌ cꞌa chukaꞌ tiban chare ri xbano. Ri nikꞌajo el rey jun winek, can queriꞌ cꞌa chukaꞌ niban chare ri xbano. \v 39 Yacꞌa riyin nbij chiwe: Xa ticochꞌoꞌ ri nibano jun pokon chiwe. Wi xa cꞌo cꞌa jun ri xupakꞌij jucꞌan apalej chi kꞌaꞌ ri cꞌo pan awajquikꞌaꞌ, xa tayaꞌ chic apo ri jucꞌan apalej chuwech.\f + Is. 50.6; Mt. 26.67; Mr. 14.65.\f* \v 40 Y wi cꞌo cꞌa jun winek ri yarutzujuj (yarusujuj) pa kꞌatbel tzij ruma nrajoꞌ nrelesaj jun atziak, can man cꞌa tapokonaj ta nayaꞌ ca chare; y xa can tayaꞌ cꞌa ca chukaꞌ ri achaqueta chare. \v 41 O wi cꞌo cꞌa jun chiwe riyix ri niban puersa chare ruma jun winek chi tucꞌuaj jun ejkaꞌn cꞌa pa jun kilómetro, xa can tiquicot cꞌa tucꞌuaj el ri ejkaꞌn riꞌ, y chukaꞌ ma tupokonaj ta chi nucꞌuaj jun kilómetro chic ri ejkaꞌn riꞌ.\f + Mr. 15.21.\f* \v 42 Y wi cꞌo cꞌa jun chiwe riyix ri cꞌo nicꞌutux chare ruma jun winek, can tuyaꞌ\f + Dt. 15.7-11; Lc. 6.30-34; 1 Ti. 6.18.\f* cꞌa el chare. Y wi cꞌo chukaꞌ jun ri cꞌo nrajoꞌ nukej el chare, ma tupokonaj ta nuyaꞌ el chare. \p \v 43 Riyix can jabel iwetaman, ruma iwacꞌaxan ri tzij ri bin ojer ca. Ri tzij riꞌ nubij: Can utz wi chi queꞌawajoꞌ\f + Lv. 19.18; Dt. 23.3-6.\f* ri awucꞌ awachꞌalal. Yacꞌa ri yeꞌetzelan awuche (awixin), can queꞌawetzelaj. \v 44 Yacꞌa riyin nbij chiwe: Can queꞌiwajoꞌ cꞌa ri yeꞌetzelan iwuche (iwixin); ticꞌutuj cꞌa chare ri Dios chi yeruben ta bendecir ri winek ri yerayin itzel pan iwiꞌ; tibanaꞌ utzil chique ri xa ma utz ta quinaꞌoj iwuqꞌui riyix; y tibanaꞌ chukaꞌ orar pa quiwiꞌ ri yeꞌokotan y yeyokꞌo\f + Pr. 25.21; Lc. 23.34; Hch. 7.60; Ro. 12.14; 1 Co. 4.12; 1 P. 2.23.\f* iwuche (iwixin). \v 45 Riche (rixin) chi queriꞌ can nikꞌalajin wi chi riyix yix ralcꞌual ri Itataꞌ ri cꞌo chilaꞌ chicaj. Ruma Riyaꞌ can utz wi cꞌa pa quiwiꞌ quinojel. Riyaꞌ nuben pe chi ri kꞌij\f + Sal. 65.9-13; Hch. 14.17.\f* nitzuꞌun pe pa quiwiꞌ ri winek ye utz y pa quiwiꞌ ri winek ri xa ye itzel; y chukaꞌ nuyaꞌ pe job pa quiwiꞌ ri winek ri choj quicꞌaslen y pa quiwiꞌ ri ma choj ta quicꞌaslen. \v 46 Ruma wi riyix xaxu (xaxe wi) ri winek ri yeꞌajowan iwuche (iwixin) ri yeꞌiwajoꞌ, ¿la can cꞌo ta cami rajel ruqꞌuexel xticꞌul? Ruma ri cꞌutuy tak alcawal queriꞌ chukaꞌ niquiben; riyeꞌ yecajoꞌ xaxu (xaxe wi) ri yeꞌajowan quiche (quixin). \v 47 Y wi xaxu (xaxe wi) ri iwachꞌalal yeꞌikꞌetelaꞌ tek niyaꞌ rutzil quiwech, ¿achique ta chic cꞌa ri más rejkalen ri yixtajin chubanic riyix? Majun. Ruma ri winek ri ma quetaman ta ruwech ri Dios can queriꞌ chukaꞌ niquiben riyeꞌ. \v 48 Riyix can choj tibanaꞌ riqꞌui ri yeꞌibanalaꞌ\f + Gn. 17.1; Dt. 18.13; Ef. 5.1.\f* achiꞌel nuben ri Itataꞌ ri cꞌo chilaꞌ chicaj. Riyaꞌ can choj wi riqꞌui ri yerubanalaꞌ. \c 6 \s Tek riyix niben jun utzil, ma tiwelesaj ta rutzijol \p \v 1 Can tichajij cꞌa iwiꞌ jabel, chi ma xaxu (xaxe) ta riche (rixin) chi utz yixtzꞌetetej cuma ri winek tek niben ri nrajoꞌ ri Dios, riꞌ ma utz ta. Ruma wi xa queriꞌ niben, can majun cꞌa rajel ruqꞌuexel\f + Mt. 10.41, 42; 1 Co. 3.14.\f* xticꞌul riqꞌui ri Itataꞌ ri cꞌo chilaꞌ chicaj. \p \v 2 Tek riyix niyaꞌ limosna chare jun winek, man cꞌa tiwelesaj ta rutzijol, ma tixupuj ta trompeta riche (rixin) chi nacꞌaxex cuma ri winek.\f + Ro. 12.8.\f* Ma tiben ta achiꞌel ri niquiben ri winek ri xa caꞌiꞌ quipalej. Riyeꞌ can niquelesaj rutzijol pa tak bey y pa tak jay ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios, riche (rixin) chi netamex chi cꞌo utzil ri yetajin chubanic. Can kitzij wi nbij chi ri winek ri yebano queriꞌ, riqꞌui ri xquicꞌul quikꞌij chique ri winek, xa can xquicꞌul yan cꞌa rajel ruqꞌuexel ri yequibanalaꞌ. \v 3 Yacꞌa tek riyix niyaꞌ limosna, man cꞌa titzijoj ta chare jun chic. Can majun cꞌa nicꞌatzin wi chi nretamaj ta na\f + Mt. 8.4.\f* jun chic winek ri yixtajin chubanic. \v 4 Riche (rixin) chi queriꞌ ri limosna ri niyaꞌ, majun cꞌa winek netaman. Yacꞌa ri Itataꞌ ri cꞌo chilaꞌ chicaj, Riyaꞌ retaman. Riyaꞌ can nutzꞌet ri ma tzꞌetetel ta cuma ri winek y xtuyaꞌ rajel ruqꞌuexel chiwe.\f + Lc. 14.12-14; Fil. 4.17-19.\f* Y ri rajel ruqꞌuexel ri xtuyaꞌ chiwe, can xtikꞌalajin cꞌa chiquiwech ri winek. \s Ri Jesús nucꞌut rubanic ri oración \p \v 5 Riyix tek niben cꞌa orar,\f + Jer. 29.12; Lc. 18.1; Jn. 16.24.\f* ma tiben ta achiꞌel niquiben ri winek ri xa caꞌiꞌ quipalej. Ruma ri winek riꞌ can sibilaj cꞌa nika chiquiwech chi ya ri acuchi (achique) yecꞌo wi winek, chiriꞌ niquiben wi orar. Tek niquiben orar, can yepaꞌeꞌ pa tak jay ri kas nicꞌut wi ruchꞌabel ri Dios, y ri pa tak xquina riche (rixin) ri bey xaxu (xaxe) wi riche (rixin) chi yetzꞌet cuma ri winek. Y can kitzij wi nbij chiwe, chi ri winek ri yebano queriꞌ, riqꞌui ri niquicꞌul quikꞌij chique ri winek, xa can xquicꞌul yan cꞌa rajel ruqꞌuexel ri yequibanalaꞌ. \v 6 Y tek jun cꞌa chiwe riyix nuben orar,\f + Mr. 12.38-40; Lc. 18.10-12.\f* utz ntoc pa rachoch y tutzꞌapij ruchiꞌ ri rachoch y cꞌacꞌariꞌ tichꞌo riqꞌui ri Dios Tataꞌixel ri cꞌo chilaꞌ chicaj. Y astapeꞌ ma nutzꞌet ta ri achoj riqꞌui nichꞌo wi, can retaman chi cꞌo ri nacꞌaxan pe riche (rixin). Y ri nacꞌaxan pe riche (rixin) can nutzꞌet wi cꞌa ri ma tzꞌetetel ta cuma ri winek y nuyaꞌ rajel ruqꞌuexel chare. Y ri rajel ruqꞌuexel ri xtuyaꞌ chare, can xtikꞌalajin cꞌa chiquiwech ri winek. \p \v 7 Tek riyix niben cꞌa orar, ma tiben ta achiꞌel niquiben ri winek ri ma quiniman ta ri Dios. Ruma riyeꞌ, niquicamuluj\f + 1 R. 18.26-39.\f* chꞌabel y qꞌuiy chꞌabel niquibij ruma riyeꞌ niquichꞌob chi riqꞌui riꞌ yeꞌacꞌaxex pe ruma ri Dios. \v 8 Tek riyix niben orar, ma tiben ta achiꞌel niquiben ri winek ri ma quiniman ta ri Dios. Ruma chi ri Itataꞌ ri cꞌo chilaꞌ chicaj, can retaman\f + Sal. 139.2; Ro. 8.26, 27.\f* chic cꞌa ri achique ri rajawaxic chiwe, tek cꞌa ma jane nicꞌutuj ta chare. \v 9 Tek riyix niben orar, tibanaꞌ jun oración\f + Lc. 11.1-4; Jn. 16.24; Ef. 6.18; Jud. 20.\f* achiꞌel reꞌ: Katataꞌ Dios\f + Lc. 11.2.\f* yitcꞌo chilaꞌ chicaj, xtibanatej ta cꞌa chi quinojel ta ri winek niquiyaꞌ ta akꞌij, y man ta xtiquixolkꞌotij ri lokꞌolaj abiꞌ. \v 10 Y xtipe yan ta cꞌa ri awajawaren.\f + Mt. 3.2.\f* Y can ya ta cꞌa ri nawajoꞌ riyit ri xtibanatej waweꞌ chuwech re ruwachꞌulef, achiꞌel nibanatej chilaꞌ chicaj awuqꞌui riyit. \v 11 Y tayaꞌ cꞌa chukaꞌ ri kaway ri nicꞌatzin chake ronojel kꞌij. \v 12 Y xtacuy\f + Mt. 9.2, 5, 6; 18.21-35.\f* ta cꞌa ronojel ri kamac ri yekaben chawech, achiꞌel yekacuy ri winek ri cꞌo pokon niquiben chake. \v 13 Y man cꞌa tayaꞌ ta kꞌij chi ri itzel nuben ta chake chi yojtzak\f + Stg. 1.14; Jn. 17.15; 1 Co. 10.13.\f* pa mac. Xa can kojacoloꞌ cꞌa chuwech. Queriꞌ ri nikacꞌutuj, ruma xaxu (xaxe) wi cꞌa riyit ri yitcꞌo pa kawiꞌ, cꞌo awuchukꞌaꞌ, y cꞌo akꞌij acꞌojlen riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek. Amén. \p \v 14 Wi riyix yeꞌicuy ri winek ri cꞌo pokon niquiben chiwe, ri Itataꞌ ri cꞌo chilaꞌ chicaj can xquixrucuy cꞌa chukaꞌ riyix.\f + Mr. 11.25; Ef. 4.32; Col. 3.13.\f* \v 15 Y wi ma nicuy ta quimac ri winek ri cꞌo pokon niquiben chiwe, chukaꞌ\f + Mt. 18.21-35; Stg. 2.13.\f* ri Itataꞌ ri cꞌo chilaꞌ chicaj ma xtucuy ta ri imac ri yeꞌibanalaꞌ chuwech. \s Tek ri Jesús xubij achique rubanic tek niban ri ayuno \p \v 16 Tek riyix ma yixwaꞌ ta\f + 2 S. 12.16; Neh. 1.4; Est. 4.16; Is. 58.3-7; Sal. 69.10.\f* riche (rixin) chi niben orar, ma tiben ta achiꞌel niquiben ri winek ri xa caꞌiꞌ quipalej; ruma riyeꞌ xa yebison ri yetzuꞌun, riche (rixin) chi can nikꞌalajin chiquiwech ri winek chi ma ye waynek ta. Y kitzij nbij chiwe, chi ri yebano queriꞌ, riqꞌui ri niquicꞌul quikꞌij chique ri winek, xquicꞌul yan cꞌa ri rajel ruqꞌuexel. \v 17 Yacꞌa tek riyix ma yixwaꞌ ta riche (rixin) chi niben orar, ma tiben ta chi can nikꞌalajin apo chi ma yix waynek ta, xa jabel tichꞌajaꞌ ipalej, tiyaꞌ\f + 2 Co. 6.10.\f* jubaꞌ aceite pan iwiꞌ y jabel tijicaꞌ rusmal tak iwiꞌ. \v 18 Riche (rixin) chi queriꞌ, ma tikꞌalajsaj ta iwiꞌ chiquiwech ri winek chi ma ibanon ta waꞌin ruma niben orar. Xaxu (xaxe) wi ri Tataꞌixel ri ma tzꞌetetel ta ri netaman chi ma ibanon ta waꞌin. Riyaꞌ can nutzꞌet cꞌa ri ma tzꞌetetel ta cuma ri winek y xtuyaꞌ rajel ruqꞌuexel chiwe. Ri rajel ruqꞌuexel ri xtuyaꞌ chiwe, can xtikꞌalajin chiquiwech ri winek. \s Ri beyomel riche (rixin) chilaꞌ chicaj \p \v 19 Man cꞌa timol ta\f + Pr. 23.4; 1 Ti. 6.17; He. 13.5.\f* ibeyomal chuwech re ruwachꞌulef, ri xa nichicopir y chukaꞌ xa nipusir, y ri acuchi (achique) xa yecꞌo alekꞌomaꞌ ri yeꞌelekꞌan y yeꞌelesan el. \v 20 Timoloꞌ ibeyomal riche (rixin) chilaꞌ chicaj\f + 1 P. 1.4.\f* ri acuchi (achique) ma nichicopir ta y ni ma nipusir ta, ri acuchi (achique) chukaꞌ majun alekꞌom ri nelekꞌan y nelesan el. \v 21 Ruma ri iwánima can nicꞌojeꞌ acuchi (achique) cꞌo wi ri ibeyomal. \s Ri runakꞌ tak awech yecꞌatzin achiꞌel nicꞌatzin jun kꞌakꞌ riche (rixin) sakil \p \v 22 Ri runakꞌ tak awech can yecꞌatzin cꞌa chawe, achiꞌel nicꞌatzin jun kꞌakꞌ riche (rixin) sakil. Y wi ri runakꞌ tak awech ye utz, riyit yitcꞌo pa jun sakil.\f + Lc. 11.39.\f* \v 23 Yacꞌa wi ri runakꞌ tak awech ma ye utz ta, riyit yitcꞌo pa jun kꞌekuꞌm. Rumariꞌ wi xa nichuptej ri sakil\f + 2 Co. 4.4.\f* ri ruyaꞌon ri Dios pan awánima, can pa jun nimalaj kꞌekuꞌm yacꞌojeꞌ wi.\f + Ro. 1.21.\f* \s Ri Dios y ri beyomel \p \v 24 Majun cꞌa mozo ri nicowin ta nisamej quiqꞌui ye caꞌiꞌ patrón. Ruma wi nrajoꞌ jun chique ri rupatrón, nretzelaj ca ri jun chic. Y wi can sibilaj nunimaj rutzij ri jun, can nretzelaj ri jun chic. Y quecꞌariꞌ chukaꞌ, ri winek ri xa benak ránima chrij ri beyomel,\f + 1 Ti. 6.17.\f* ma nicowin ta nuben ri nrajoꞌ ri Dios,\f + Lc. 16.13; Ga. 1.10.\f* xchaꞌ ri Jesús. \s Tek ri Jesús xubij chi ma tikachꞌujirisaj ta kiꞌ chupan ri kacꞌaslen \p \v 25 Y rumariꞌ tek riyin nbij chiwe: Ma tichꞌujirisaj ta iwiꞌ\f + Sal. 55.22; Lc. 12.22-31; He. 13.5, 6; Fil. 4.6, 7.\f* chupan ri icꞌaslen chi acuchi (achique) nipe wi ri iway iwucꞌyaꞌ, ni ruma ta ri itziak ri nicuchbej ri ichꞌacul. ¿La ma ya ta cami ri icꞌaslen ri ruyaꞌon ri Dios ri más rejkalen que chuwech ri iway iwucꞌyaꞌ? ¿La ma ya ta cami ri ichꞌacul ri más rejkalen que chuwech ri itziak? \v 26 Queꞌitzꞌetaꞌ na peꞌ ri aj xicꞌ tak chicop ri yebe pa cakꞌikꞌ, riyeꞌ majun quiticoꞌn niquiben ta, y majun cosecha niquelesaj, ni majun chukaꞌ quicꞌujay riche (rixin) chi quiyacon ta quijal. Ma riqꞌui wi riꞌ riyeꞌ can yewaꞌ, ruma ya ri Itataꞌ ri cꞌo chilaꞌ chicaj ri niyaꞌo quiway.\f + Job 38.41; Sal. 147.9.\f* ¿Cꞌa ta cꞌa riyix man ta xtuyaꞌ iway ri Dios, tek riyix más iwejkalen que chiquiwech ri aj xicꞌ tak chicop? \v 27 ¿La cꞌo ta cami cꞌa jun chiwe riyix\f + Sal. 39.5.\f* ri nicowin chi niqꞌuiy chic nicꞌaj vara ri rupalen, ruma can nuchꞌujirisaj riꞌ? Majun. \p \v 28 ¿Y achique cꞌa ruma tek nichꞌujirisaj iwiꞌ ruma ri itziak? Ri Dios retaman nuyaꞌ itziak. Xaxu (xaxe) na peꞌ queꞌitzuꞌ ri cotzꞌiꞌj ri lirio quibiꞌ, ri yecꞌo pa tak juyuꞌ. Queꞌitzuꞌ tek yeqꞌuiy. Riyeꞌ ma yesamej ta, ni ma yebatzꞌin ta, riche (rixin) chi queriꞌ yequibanalaꞌ ta quitziak ri ye jabel oc. \v 29 Y cꞌo cꞌa jun rey riche (rixin) re ruwachꞌulef Israel ri xcꞌojeꞌ ojer ca ri xubiniꞌaj Salomón. Riyaꞌ ruyon jabel tak tziek ri xerucusaj, pero majun bey xucusaj ta jun rutziak ri can achiꞌel jun cotzꞌiꞌj.\f + 1 R. 10.4-7.\f* \v 30 Wi ri kꞌayis riche (rixin) pa juyuꞌ wacami jabel oc rubanon, yacꞌa ri chuaꞌk xa chakiꞌj chic y nicꞌak pa kꞌakꞌ, y ma riqꞌui wi riꞌ ri Dios yeruwik, ¿cꞌa ta cꞌa riyix winek chi man ta xtuyaꞌ itziak ri Dios? ¿Achique cꞌa ruma tek xa ma nicukubaꞌ ta icꞌuꞌx riqꞌui?\f + Mt. 8.26; 14.31; 16.8; Lc. 12.28.\f* \v 31 Riyix man cꞌa tichꞌujirisaj ta iwiꞌ ruma iway iwucꞌyaꞌ y ruma ri itziak. \v 32 Ruma ri winek ri ma quetaman ta ruwech ri Dios queriꞌ niquiben, yacꞌa riyix cꞌo ri Itataꞌ chilaꞌ chicaj y retaman chi ronojel riꞌ nicꞌatzin chiwe.\f + Sal. 23.1; 34.9, 10; 37.25; Lc. 12.31; Ro. 8.32; Fil. 4.19.\f* \v 33 Rumariꞌ ri más rajawaxic chi niben riyix, ya ri ticanoj ri rajawaren ri Dios y ri achique rubanic nicꞌuaj jun cꞌaslen choj chuwech. Y wi queriꞌ xtiben, ri Dios can xtuyaꞌ cꞌa pe ronojel ri nicꞌatzin chiwe.\f + 1 R. 3.11-14; Sal. 37.25; 1 Ti. 4.8.\f* \p \v 34 Riyix ma nicꞌatzin ta chi nichꞌujirisaj iwiꞌ ruma nichꞌob yan riche (rixin) ri chuaꞌk.\f + Stg. 4.13, 14.\f* Ri chuaꞌk can cꞌo wi ri xtucꞌom pe. Tiyaꞌ cꞌa ca riche (rixin) chuaꞌk, ruma ronojel kꞌij can cꞌo wi rucꞌayewal nucꞌom pe. \c 7 \s Majun bey titzuꞌ ta achique quibanic ri winek xaxu (xaxe wi) riche (rixin) chi itzel yixtzijon chiquij \p \v 1 Majun bey titzuꞌ ta achique quibanic ri winek xaxu (xaxe wi) riche (rixin) chi itzel yixtzijon chiquij,\f + Ro. 2.1; Stg. 4.11.\f* riche (rixin) chi queriꞌ ma xtiban ta chukaꞌ queriꞌ chiwe riyix. \v 2 Ruma wi yeꞌitzuꞌ ri winek xaxu (xaxe wi) riche (rixin) chi itzel yixtzijon chiquij, can queriꞌ chukaꞌ xtiban chiwe riyix. Can achiꞌel wi cꞌa rubanic ri niben riyix chique ri winek, can queriꞌ chukaꞌ xtiban chiwe riyix. \v 3 Y riyit, ¿achique ruma tek ya ri ti kꞌayis\f + Lc. 6.41, 42; Ro. 2.1, 21; Ga. 6.1.\f* cꞌo pa runakꞌ ruwech ri awachꞌalal ri natzꞌet chanin y ma nanaꞌ ta ri cheꞌ ri kꞌatel pa runakꞌ awech riyit? \v 4 ¿Achique ta cꞌa modo nabij chare jun awachꞌalal: Tayaꞌ kꞌij chuwe riche (rixin) chi nwelesaj re ti kꞌayis kꞌatel pa runakꞌ awech, yachaꞌ chare, y riyit xa can jun cheꞌ ri kꞌeꞌel pa runakꞌ awech? \v 5 Xa caꞌiꞌ apalej, nabey na tachojmirisaj\f + Mt. 5.23, 24; Jn. 8.7.\f* ka ri acꞌaslen riyit, cꞌacꞌariꞌ utz natoꞌ ri awachꞌalal chi nuchojmirisaj ri rucꞌaslen. \p \v 6 Ri lokꞌolaj ruchꞌabel ri Dios y ronojel ri cꞌo quejkalen, ri achiꞌel quejkalen ri abej ri nibix perla chique, ma queꞌiyaꞌ ta chiquiwech ri winek ri xa ye achiꞌel ri tzꞌiꞌ y ye achiꞌel ri ak. Ruma ri chicop riꞌ, astapeꞌ sibilaj quejkalen ri niyaꞌox (nyaꞌ) chique, riyeꞌ xa niquipalbelaꞌ chi aken y cꞌo jantek yeyacatej chrij ri xyaꞌo chique y niquicꞌajij chi eyaj.\f + Pr. 9.7, 8; 23.9; Hch. 13.45.\f* \s Tek nikaben orar, ri Dios can yojracꞌaxaj wi pe \p \v 7 Can ticꞌutuj cꞌa ri nicꞌatzin chiwe y ri Dios can xtuyaꞌ\f + Mt. 21.22; Mr. 11.24; Lc. 11.9-13; 18.1; Jn. 15.7.\f* wi pe chiwe. Ticanoj ri niwajoꞌ y xtiwil.\f + Pr. 8.17; Jer. 29.12.\f* Quixsiqꞌuin (quixoyon) apo chuchiꞌ jay y xquixacꞌaxex pe. \v 8 Ruma wi riyix can riqꞌui ronojel iwánima nicꞌutuj chare ri Dios, Riyaꞌ can xtuyaꞌ wi pe chiwe. Wi riyix can nicanoj, can xtiwil wi. Y wi riyix yixsiqꞌuin (yixoyon) apo chuchiꞌ jay, can xtojak wi cꞌa chiwech. \p \v 9 ¿La cꞌo ta cami jun achi ri nuyaꞌ jun abej pa rukꞌaꞌ ri ralcꞌual, tek ri acꞌal xa jun caxlan wey ri nucꞌutuj chare? \v 10 ¿O la nuyaꞌ ta cami jun itzel cumatz pa rukꞌaꞌ, tek ri acꞌal xa jun car nrajoꞌ? \v 11 Riyix majun bey niben ta queriꞌ. Y astapeꞌ ta chi ma can ta utz ri inaꞌoj, pero riyix ya ri utz tak cosas ri niyaꞌ chique ri iwalcꞌual. Cꞌa ta cꞌa ri Itataꞌ ri cꞌo chilaꞌ chicaj, chi man ta xtuyaꞌ pe ri nicꞌutuj chare. Riyaꞌ ronojel utz ri nuyaꞌ pe chiwe.\f + Is. 49.15; Ro. 8.32.\f* \p \v 12 Rumacꞌariꞌ ri achiꞌel niwajoꞌ riyix chi ri winek utz niquiben iwuqꞌui, can quecꞌariꞌ tibanaꞌ riyix quiqꞌui riyeꞌ.\f + Lv. 19.18; Lc. 6.35.\f* Ruma queriꞌ ri tzꞌibatal chupan ri ley riche (rixin) ri Moisés,\f + Ga. 5.14.\f* y queriꞌ chukaꞌ quibin ca ri profetas ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca. \s Quixoc pa puerta ri xa coꞌol oc ruwech \p \v 13 Chupan cꞌa ri puerta ri xa coꞌol ruwech, chiriꞌ cꞌa quixoc wi.\f + Lc. 13.24; Jn. 10.7, 9.\f* Ruma can nim wi ruwech ri puerta riche (rixin) ri itzel cꞌaslen, ri nicꞌamo pe ri camic riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek, y sibilaj cꞌa ye qꞌuiy ri yeꞌoc chiriꞌ. \v 14 Pero xa coꞌol ri puerta y coꞌol oc ruwech ri bey ri yatucꞌuan pa utzilaj cꞌaslen, y ma ye qꞌuiy ta oc ri yeꞌilo. \s Jun cheꞌ netamatej ruwech xaxu (xaxe wi) riqꞌui ri ruwech ri nuyaꞌ \p \v 15 Rumariꞌ nicꞌatzin nichajij iwiꞌ chiquiwech ri winek ri yebin chi niquikꞌalajsaj ri ruchꞌabel ri Dios y xa ma kitzij ta ri niquibij.\f + Dt. 13.1-5; Jos. 23.16.\f* Ruma tek xa can cꞌariꞌ yeꞌapon iwuqꞌui, niquicꞌut chi can jabel ri quicꞌaslen, achiꞌel quibanic ri tak carneꞌl; can majun itzel nitzꞌetetej ta chiquij. Yacꞌa tek nbecꞌulun pe ri etzelal ri cꞌo pa tak cánima, xa ye achiꞌel chic quibanic ri utiwaꞌ\f + Mi. 3.5; Hch. 20.29; Ro. 16.17; 2 Ti. 3.5.\f* (coyotes); yequiqꞌuis cꞌa ri achoj quiqꞌui yeꞌapon wi. \v 16 Can xtiwetamaj wi quiwech, achiꞌel tek niwetamaj ruwech juwiꞌ cheꞌ, xaxu (xaxe) wi riqꞌui nitzꞌet rubanic ri ruwech ri nuyaꞌ.\f + Lc. 6.43.\f* Tek niwachin jun kꞌayis ri cꞌo qꞌuiy ruqꞌuixal, ma xtuyaꞌ ta uva o higo. \v 17 Queriꞌ cꞌa chukaꞌ iwetaman chi jun utzilaj cheꞌ nuyaꞌ utzilaj tak ruwech, yacꞌa ri itzel cheꞌ, itzel chukaꞌ ri ruwech ri nuyaꞌ. \v 18 Majun utzilaj cheꞌ xtuyaꞌ ta itzel tak ruwech, ni majun chukaꞌ itzel cheꞌ ri xtuyaꞌ ta utzilaj tak ruwech. \v 19 Y ronojel cꞌa cheꞌ ri ma niquiyaꞌ ta utzilaj tak quiwech,\f + Mt. 3.10; 25.41-46; Jn. 15.2, 6.\f* yechoy el y cꞌacꞌariꞌ yecꞌak pa kꞌakꞌ. \v 20 Rumacꞌariꞌ can xtiwetamaj quiwech ri winek ri yeꞌapon iwuqꞌui, xaxu (xaxe wi) riqꞌui nitzꞌet ri rubanic ri quicꞌaslen. \s Tek ri Jesús xubij chi ma quinojel ta ri yebin Ajaf chare ri xqueꞌapon riqꞌui ri Dios \p \v 21 Ma quinojel ta ri yebin ¡Ajaf! ¡Ajaf!\f + Is. 29.13; Ez. 33.31; Os. 8.2, 3; Lc. 6.46; Hch. 19.13-15.\f* chuwe, ri yeꞌoc pa rajawaren ri caj. Ruma xaxu (xaxe) wi cꞌa ri can riqꞌui ronojel cánima niquiben ri ruraybel ri Nataꞌ\f + Ro. 2.13; Stg. 1.22.\f* ri cꞌo chilaꞌ chicaj ri yeꞌoc chiriꞌ. \v 22 Y chupan cꞌa ri kꞌij tek riyin xtinkꞌet tzij pa quiwiꞌ ri winek, ye qꞌuiy cꞌa ri xquebin chuwe: ¡Ajaf! ¡Ajaf! xquechaꞌ, riyoj pan abiꞌ riyit xkakꞌalajsaj wi ri ruchꞌabel ri Dios, pan abiꞌ riyit xekelesaj\f + Lc. 10.17-20.\f* itzel tak espíritu quiqꞌui qꞌuiy winek y pan abiꞌ chukaꞌ riyit xekabanalaꞌ sibilaj qꞌuiy milagros,\f + 1 Co. 13.2.\f* xquechaꞌ. \v 23 Pero riyin, can yacꞌariꞌ tek xtinbij chique ri yebin queriꞌ: Riyin can ma wetaman ta cꞌa iwech. Quixel\f + Sal. 5.5; 6.8; Mt. 25.41.\f* el chinuwech riyix ri xa yix banoy tak etzelal, xquichaꞌ chique. \s Ri cꞌambel tzij chiquij caꞌiꞌ jay \p \v 24 Y xabachique cꞌa winek ri nacꞌaxan re chꞌabel reꞌ y can nuben, can njunumaj cꞌa riqꞌui jun achi ri cꞌo runaꞌoj\f + Lc. 6.47, 48.\f* ri can pa ruwiꞌ abej xuben wi ka rachoch. \v 25 Xka cꞌa job, xepe cꞌa raken tak yaꞌ y xepe cꞌa cakꞌikꞌ chrij ri jun jay riꞌ\f + Hch. 14.22; 2 Ti. 3.12; 1 P. 1.6, 7.\f* y ri jay ma xtzak ta ruma chi ri rucimiento ri jay riꞌ can pa ruwiꞌ abej\f + Mt. 21.42-44; 2 Ti. 2.19; 1 P. 2.8.\f* tzꞌuyul wi. \v 26 Y xabachique cꞌa winek ri nacꞌaxan re chꞌabel re xinbij ka, y xa ma nuben ta ri nbij chare, can junan cꞌa riqꞌui ri jun nacanic achi ri xuben jun rachoch pa ruwiꞌ sanayiꞌ. \v 27 Xka cꞌa job, xepe cꞌa raken tak yaꞌ y xepe cꞌa cakꞌikꞌ chrij ri jun jay riꞌ y ri jay xtzak; y xqꞌuis cꞌa chiriꞌ.\f + He. 10.31; 2 P. 2.20.\f* Queriꞌ cꞌa ri chꞌabel ri xerubij ri Jesús. \p \v 28 Y tek ri Jesús xtaneꞌ ka chubixic re chꞌabel reꞌ, ri winek ri xeꞌacꞌaxan riche (rixin) can sibilaj cꞌa xquimey\f + Mt. 13.54; Mr. 1.22; Lc. 4.32.\f* ri chꞌabel ri xucꞌut chiquiwech. \v 29 Ruma ri chꞌabel ri nucꞌut chiquiwech ri winek can achiꞌel jun achi ri cꞌo kꞌatbel tzij pa rukꞌaꞌ\f + Jn. 7.46.\f* y man achiꞌel ta oc ri niquicꞌut ri aj tzꞌibaꞌ. \c 8 \s Tek ri Jesús xrelesaj el ri jun itzel yabil lepra rubiꞌ chrij jun achi \p \v 1 Y tek ri Jesús kajnek chic cꞌa pe pa ruwiꞌ ri juyuꞌ, ri winek ri ye tzeketel chrij can sibilaj ye qꞌuiy. \v 2 Y xpe cꞌa jun achi ri cꞌo jun itzel yabil chrij, y ri yabil riꞌ\f + Lv. 13.1-46; 2 R. 5.1; Mr. 1.40-45; Lc. 5.12-15.\f* lepra rubiꞌ. Ri achi riꞌ xxuqueꞌ xmajeꞌ ka chuwech ri Jesús y xubij cꞌa chare: Ajaf, wi riyit nawajoꞌ yinacꞌachojsaj chare re nuyabil, can yicꞌachoj wi cꞌa riꞌ, ruma riyin wetaman chi can yacowin wi, xchaꞌ. \p \v 3 Y ri Jesús can yacꞌariꞌ tek xuyuk apo rukꞌaꞌ y xuchop apo\f + Mt. 8.15; 20.34.\f* ri achi ri cꞌo ri itzel yabil chrij y xubij chare: Nwajoꞌ chi yacꞌachoj. Tiqꞌuis cꞌa el re yabil reꞌ chawij, xchaꞌ chare. Y can xu (xe) wi xubij queriꞌ ri Jesús, ri achi xchꞌajchꞌojir chare ri ruyabil. \v 4 Cꞌacꞌariꞌ ri Jesús xubij chare ri achi riꞌ: Nchilabej cꞌa el chawe chi majun achoj chare tatzijoj\f + Mt. 9.30; Mr. 5.43; Lc. 5.14.\f* wi ri xbanatej awuqꞌui, xa choj jacꞌutuꞌ awiꞌ chuwech ri sacerdote, y can tayaꞌ cꞌa ri ofrenda ri rajawaxic chi nayaꞌ, achiꞌel nubij chupan ri rutzꞌiban ca ri Moisés, riche (rixin) chi queriꞌ nakꞌalajsaj cꞌa awiꞌ chiquiwech chi yit chꞌajchꞌoj chic,\f + Lv. 14.3.\f* xchaꞌ el chare. \s Tek ri Jesús xucꞌachojsaj rumozo jun capitán \p \v 5 Y tek ri Jesús xoc cꞌa pa tinamit Capernaum, cꞌo cꞌa jun achi ri xapon riqꞌui. Y ri achi riꞌ jun capitán y xucꞌutuj cꞌa jun utzil chare ri Jesús. \v 6 Quecꞌareꞌ ri xubij ri capitán: Ajaf, ri numozo siquirnek; y ri yabil riꞌ rukasan pa ruwarabel chilaꞌ chwachoch. Y sibilaj pokonal ri ntajin chukꞌaxaxic, xchaꞌ chare. \p \v 7 Xpe ri Jesús xubij chare ri capitán: Yibe cꞌa y xtincꞌachojsaj ri amozo, xchaꞌ chare. \p \v 8 Y quecꞌareꞌ ri chꞌabel ri xubij chic apo ri capitán chare ri Jesús: Ajaf, riyit nim akꞌij y ma rucꞌamon ta (takal ta chuwij) chi yatoc pa wachoch. Xaxu (xaxe) wi tabij jun chꞌabel chi nicꞌachoj ri numozo y xticꞌachoj.\f + Sal. 33.9; 107.20.\f* \v 9 Riyin can wetaman wi chi queriꞌ xtibanatej, ruma chi yin jun achi ri nnimaj ri nubij ri aj kꞌatbel tzij chuwe ri cꞌo chi nben. Y yecꞌo chukaꞌ soldados ri ye yaꞌon pa nukꞌaꞌ. Tek nbij cꞌa chare jun chi tibe, can nibe wi; y wi nbij chukaꞌ chare jun chic chi tipe, can nipe wi chukaꞌ. Y tek nbij cꞌa chare ri numozo chi tabanaꞌ reꞌ, can nuben wi chukaꞌ, xchaꞌ ri capitán. \p \v 10 Y ri Jesús can xumey cꞌa tek xracꞌaxaj ri chꞌabel riꞌ y xubij chique ri ye tzekelbeyon riche (rixin): Can kitzij nbij chiwe chi ri xbin re chꞌabel reꞌ, can rucukuban wi rucꞌuꞌx wuqꞌui. Y majun cꞌa wech aj Israel ri wilon ta ri can rucukuban ta rucꞌuꞌx\f + Mt. 9.2; He. 11.39.\f* wuqꞌui, achiꞌel re jun achi reꞌ. \v 11 Can nbij wi cꞌa chiwe chi sibilaj ye qꞌuiy winek ri xquepe quereꞌ pa relebel kꞌij\f + Is. 2.2, 3; Mal. 1.11.\f* y quereꞌ chukaꞌ pa rukajbel kꞌij, winek ri quicukuban quicꞌuꞌx wuqꞌui. Riyeꞌ xquetzꞌuyeꞌ cꞌa riqꞌui ri Abraham, ri Isaac y ri Jacob\f + Lc. 13.29; Ro. 15.9; Ef. 3.6.\f* pa rajawaren ri caj. \v 12 Pero yecꞌo chukaꞌ nicꞌaj chic aj Israel ri can cꞌo chi yeꞌoc pa rajawaren ri caj, ri xa ma xqueꞌoc ta, xa xqueꞌelesex ca y xquecꞌak chupan ri kꞌekuꞌm,\f + 2 P. 2.17; Jud. 13; Mt. 22.13; 24.51.\f* ruma xa can ma xquicukubaꞌ ta quicꞌuꞌx wuqꞌui riyin. Y chiriꞌ cꞌa xqueꞌokꞌ wi y xtiquikachꞌachꞌej quey.\f + Lc. 13.28.\f* \p \v 13 Yacꞌariꞌ tek ri Jesús xubij el chare ri capitán: Catzolin chawachoch. Ruma xanimaj\f + Mt. 9.22, 28, 29; Lc. 7.50; 8.48, 50.\f* chi riyin yicowin yicꞌachojsan, can xtibanatej cꞌa ri araybel, xchaꞌ el chare. Y ri rumozo ri capitán, can ya cꞌa hora riꞌ xcꞌachoj chare ri ruyabil. \s Tek ri Jesús xucꞌachojsaj rujiteꞌ ri Pedro \p \v 14 Y tek ri Jesús xapon pa rachoch ri Pedro, xutzꞌet cꞌa chi ri rujiteꞌ ri Pedro kajnek pa chꞌat ruma cꞌo jun nimalaj cꞌaten\f + Mr. 1.30; Lc. 4.38.\f* chrij. \v 15 Xpe Riyaꞌ xuchop rukꞌaꞌ ri yawaꞌ y can yacꞌariꞌ tek xqꞌuis el ri nimalaj cꞌaten chrij. Ri rujiteꞌ ri Pedro xyacatej cꞌa pe pa ruchꞌat y xuchop yerunimaj yerilij apo ri Jesús y ri ye benak riqꞌui. \p \v 16 Tek ntoc cꞌa pe akꞌaꞌ ri kꞌij riꞌ, ye qꞌuiy cꞌa ri cꞌo itzel tak espíritu quiqꞌui xeꞌucꞌuex apo chuwech ri Jesús, riche (rixin) chi ri Jesús yerelesaj ta el ri itzel tak espíritu quiqꞌui. Y Riyaꞌ xubij cꞌa chique ri itzel tak espíritu chi queꞌel el, y xerucꞌachojsaj chukaꞌ el quinojel ri ye yawaꞌiꞌ;\f + Mr. 1.32; Lc. 4.40.\f* \v 17 riche (rixin) chi queriꞌ can nibanatej cꞌa ri rubin ca ri profeta Isaías, ri jun achi ri xkꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca. Ri Isaías quecꞌareꞌ ri rubin ca chrij ri Jesús: Xerelesaj cꞌa el kayabilal konojel, y xucꞌuaj\f + Is. 53.4; 2 Co. 5.21; 1 P. 2.24.\f* cꞌa ronojel ri kakꞌaxomal. Queriꞌ ri rubin ca. \s Caꞌiꞌ achiꞌaꞌ ri xebin chi niquitzekelbej ri Jesús \p \v 18 Tek ri Jesús xerutzꞌet chi sibilaj ye qꞌuiy winek ri quisutin quiꞌ chrij, yacꞌariꞌ tek Riyaꞌ xubij chique ri rudiscípulos chi joꞌ kojkꞌax chic apo la jucꞌan ruchiꞌ yaꞌ. \v 19 Y cꞌo cꞌa jun achi aj tzꞌib ri xapon apo riqꞌui ri Jesús y xubij chare: Tijonel, riyin nwajoꞌ cꞌa chi yatintzekelbej\f + Lc. 9.57.\f* xabacuchi (xabachique) ri yabe wi, xchaꞌ chare. \p \v 20 Xpe ri Jesús xubij chare ri aj tzꞌib riꞌ: Ri xwan can cꞌo wi jul ri acuchi (achique) yecꞌojeꞌ wi; y queriꞌ chukaꞌ ri aj xicꞌ tak chicop ri yebe pa cakꞌikꞌ, can cꞌo chukaꞌ quisoc. Yacꞌa riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol, can majun wachoch\f + Sal. 22.6; Lc. 2.7, 12; Jn. 1.10, 11.\f* ri acuchi (achique) yinuxlan wi jubaꞌ, xchaꞌ chare. \p \v 21 Yacꞌa chukaꞌ riꞌ tek jun chic ri can tzekelbey riche (rixin) ri Jesús, xubij cꞌa apo chare: Ajaf, riyin can nwajoꞌ wi yatintzekelbej. Xa yacꞌa chi tayaꞌ na kꞌij chuwe chi nmuk na el ri nataꞌ, cꞌacꞌariꞌ tek xcatintzekelbej chic,\f + 1 R. 19.20; Lc. 9.59.\f* xchaꞌ. \p \v 22 Xpe ri Jesús xubij chare: Riyit quinatzekelbej. Xa tayaꞌ cꞌa ca chi ri caminakiꞌ quemuk na cuma ri ye caminek\f + Lc. 15.24; Ef. 2.1.\f* chupan ri quimac, xchaꞌ ri Jesús. \s Tek ri Jesús xukꞌet ruchukꞌaꞌ ri cakꞌikꞌ y ri ruwiꞌ yaꞌ \p \v 23 Y ri Jesús xoc cꞌa el pa jun jucuꞌ\f + Mr. 4.36; Lc. 8.22.\f* y ri ye rudiscípulos xquitzekelbej el. \v 24 Y yacꞌariꞌ tek xpe jun nimalaj cakꞌikꞌ\f + Mr. 4.37; Lc. 8.23.\f* pa ruwiꞌ ri choy. Ri ruwiꞌ yaꞌ xa jubaꞌ ma numuk ri jucuꞌ. Pero ri Jesús warnek el. \v 25 Y xepe ri discípulos xquicꞌasoj cꞌa ri Jesús y xquibij chare: ¡Ajaf! ¡Ajaf! Kojacoloꞌ cꞌa. Wacami yojcom, xechaꞌ chare. \p \v 26 Xpe ri Jesús xubij chique ri ye rudiscípulos: Can ma cukul ta cꞌa icꞌuꞌx\f + Mt. 17.20; Mr. 16.17, 18.\f* wuqꞌui, rumariꞌ tek ixibin iwiꞌ, xchaꞌ chique. Y Riyaꞌ xbeyacatej cꞌa pe y xubij: Tiqꞌuis el ri cakꞌikꞌ y titaneꞌ ka ri ruwiꞌ yaꞌ, xchaꞌ. Y queriꞌ xbanatej. Ri cakꞌikꞌ xqꞌuis el, y chukaꞌ ri ruwiꞌ yaꞌ xtaneꞌ ka.\f + Job 38.8-11; Sal. 65.7; 89.9; 93.4; 104.3; 107.29.\f* \v 27 Y ri discípulos xquimey tek xquitzꞌet ri xuben ri Jesús y niquibilaꞌ cꞌa: ¿Achique cꞌa rubanic chi achi reꞌ? Ruma hasta ri cakꞌikꞌ y ri yaꞌ can niquinimaj wi chukaꞌ rutzij, xechaꞌ. \s Tek ri Jesús xerelesaj itzel tak espíritu quiqꞌui ye caꞌiꞌ aj Gadara \p \v 28 Y tek ri Jesús y ri ye rudiscípulos xeꞌapon cꞌa ri jucꞌan chic ruchiꞌ yaꞌ, chiriꞌ pa jun lugar ri Gadara rubiꞌ,\f + Mr. 5.1.\f* yecꞌo cꞌa ye caꞌiꞌ winek xeꞌapon riqꞌui ri Jesús; winek ri xa cꞌo itzel tak espíritu quiqꞌui, xebeꞌel pe pa camposanto. Y ruma chi can qꞌuiy pokon niquiben ri winek riꞌ, rumariꞌ majun chic winek ri nikꞌax ta chic chupan ri bey riꞌ. \v 29 Ri caꞌiꞌ winek riꞌ, ri cꞌo itzel tak espíritu quiqꞌui, xquirek apo quichiꞌ chare ri Jesús, y xquibij: Riyit Jesús ri Rucꞌajol ri Dios, ¿achique cꞌa ruma tek yojanek? ¿Achique cꞌa ruma yojachꞌujirisaj yan, tek xa ma jane napon ta rukꞌijul?\f + Mr. 1.24; 5.7; Lc. 4.34; 2 P 2.4.\f* xechaꞌ chare. \p \v 30 Y quelaꞌ cꞌa apo jubaꞌ chare ri lugar riꞌ, sibilaj cꞌa ye qꞌuiy ak ntajin yewaꞌ.\f + Dt. 14.8.\f* \v 31 Xepe ri itzel tak espíritu ri yecꞌo quiqꞌui ri ye caꞌiꞌ winek riꞌ, xquicꞌutuj utzil chare ri Jesús,\f + Fil. 2.10.\f* y xquibij cꞌa chare: Wi yojawelesaj el waweꞌ quiqꞌui re winek reꞌ, tayaꞌ kꞌij chake chi yoj-oc quiqꞌui la ak yecꞌo chilaꞌ, xechaꞌ. \p \v 32 Ri Jesús xubij cꞌa chique: Jix cꞌa. Y can yacꞌariꞌ tek ri itzel tak espíritu xeꞌel el y xebeꞌoc quiqꞌui ri ak. Y quinojel ri ak riꞌ xquichop anin (anibel) pa xulan, chuwech jun juyuꞌ xulan ruwech y choj xebeka cꞌa pa choy. Can quinojel cꞌa ri ak riꞌ xecom pa yaꞌ. \p \v 33 Yecꞌa ri yeyukꞌun quiche (quixin) ri ak riꞌ, xu (xe) wi cꞌa xquitzꞌet ca ri xbanatej, xeꞌanmej. Xebe pa tinamit, xbequiyalaꞌ ca rutzijol achique ri xquicꞌulwachij ri ak y xbequibij chukaꞌ ri xbanatej quiqꞌui ri ye caꞌiꞌ winek ri cꞌo itzel tak espíritu quiqꞌui. \v 34 Y yacꞌariꞌ tek quinojel ri winek riche (rixin) ri tinamit xepe cꞌa riqꞌui ri Jesús chutzꞌetic y chukaꞌ riche (rixin) chi xquicꞌutuj utzil chare chi tel el\f + Lc. 5.8; Hch. 16.39.\f* ri chiriꞌ chupan ri quilugar, ruma riyeꞌ ma nicajoꞌ ta chi nicꞌojeꞌ ka chiriꞌ. \c 9 \s Tek ri Jesús xucꞌachojsaj jun achi siquirnek \p \v 1 Yacꞌariꞌ tek ri Jesús xoc el pa jucuꞌ y xebe cꞌa jucꞌan chic ruchiꞌ choy. Y ri Jesús xapon pa tinamit\f + Mt. 4.13.\f* ri acuchi (achique) xqꞌuiy wi Riyaꞌ. \v 2 Y yacꞌariꞌ tek cꞌo jun achi siquirnek,\f + Mr. 2.1-12.\f* liꞌen el chuwech ruwarabel, xucꞌuex apo chuwech ri Jesús. Y tek ri Jesús xerutzꞌet chi can quicukuban quicꞌuꞌx\f + Mt. 8.10; 9.22.\f* riqꞌui, Riyaꞌ xubij cꞌa chare ri achi siquirnek: Walcꞌual, tiquicot cꞌa ri awánima; ri amac xecuyutej,\f + Sal. 32.1, 2; Lc. 5.20; Ro. 4.6-8; Ef. 1.7.\f* xchaꞌ chare. \p \v 3 Y can yacꞌariꞌ tek yecꞌo jun caꞌiꞌ chique ri aj tzꞌibaꞌ ri yecꞌo apo chiriꞌ, xquibij ka pa tak cánima chrij ri Jesús: Reꞌ xa itzel xubij ruma nujunumaj riꞌ riqꞌui ri Dios. \v 4 Yacꞌa ri Jesús can retaman cꞌa ri niquichꞌob ka ri aj tzꞌibaꞌ. Rumariꞌ Riyaꞌ xubij chique: ¿Achique ruma tek itzel ri xichꞌob pa tak iwánima?\f + Sal. 139.2; Mt. 12.25; Mr. 12.15.\f* \v 5 Wacami tibij na cꞌa chuwe: ¿Achique cami ri más cꞌayef (cuesta) rubanic nichꞌob riyix? ¿La ya cami ri nbij chare re achi reꞌ chi ri rumac xecuyutej yan, o ya ri nbij chare: Cayacatej y cabiyin el? \v 6 Wacami cꞌa, riche (rixin) chi riyix niwetamaj chi riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol can cꞌo kꞌatbel tzij pa nukꞌaꞌ riche (rixin) chi ncuy mac chuwech re ruwachꞌulef, titzꞌetaꞌ cꞌa.\f + Lc. 5.21; Hch. 5.31.\f* Y ri Jesús xubij cꞌa chare ri achi siquirnek: Nbij cꞌa chawe: Cayacatej, tacꞌuaj el la awarabel y cabiyin chawachoch, xchaꞌ chare. \p \v 7 Y yacꞌariꞌ tek ri achi siquirnek xyacatej anej y xbe chrachoch. \v 8 Ri winek cꞌa ri quimolon apo quiꞌ chiriꞌ, tek xquitzꞌet chi ri achi siquirnek xpaꞌeꞌ el, xquimey; ruma majun bey cꞌa quitzꞌeton ta chi nibanatej ta queriꞌ. Y ri winek riꞌ xquiyaꞌ cꞌa rukꞌij rucꞌojlen ri Dios; ruma ruyaꞌon pe ri jun nimalaj uchukꞌaꞌ riꞌ chique ri winek. \s Tek ri Jesús xusiqꞌuij (xroyoj) ri Mateo \p \v 9 Y tek ri Jesús ruchapon el bey, xutzꞌet jun achi Mateo rubiꞌ. Ri achi riꞌ tzꞌuyul cꞌa ri acuchi (achique) yetoj wi ca ri alcawal. Y xpe ri Jesús xubij cꞌa chare: Quinatzekelbej.\f + Mr. 2.14; Mt. 4.18-22.\f* Y yacꞌariꞌ tek riyaꞌ xbeyacatej pe ri acuchi (achique) tzꞌuyul wi y xutzekelbej el ri Jesús. \p \v 10 Y tek Riyaꞌ tzꞌuyul pa mesa ri chiriꞌ pa jay, ye qꞌuiy cꞌa chique ri ye cꞌutuy tak alcawal y nicꞌaj chic winek ri xa ye aj maquiꞌ, xetzꞌuyeꞌ apo ri pa mesa junan riqꞌui ri Jesús y quiqꞌui ri rudiscípulos.\f + Mr. 2.15; Lc. 5.29.\f* \v 11 Y ri achiꞌaꞌ fariseos tek xquitzꞌet riꞌ, xquibij cꞌa chique ri ye rudiscípulos ri Jesús: ¿Achique ruma tek la Itijonel niwaꞌ quiqꞌui ri ye cꞌutuy tak alcawal y quiqꞌui nicꞌaj chic winek ri xa ye aj maquiꞌ?\f + Lc. 5.30; 15.2; 19.7; Ef. 2;12, 13.\f* xechaꞌ chique. \p \v 12 Tek ri Jesús xracꞌaxaj pe ri tzij ri niquibij ri achiꞌaꞌ fariseos, Riyaꞌ xubij chique: Jun ajkꞌomanel ma ye ta ri ye utz ri yerakꞌomaj. Riyaꞌ yerakꞌomaj ri yawaꞌiꞌ. \v 13 Riyin ma xipe ta chiquicanoxic winek ri choj quicꞌaslen. Riyin xipe chiquicanoxic ri aj maquiꞌ,\f + 1 Ti. 1.15; 1 Jn. 3.5; Mt. 3.2; Hch. 17.30.\f* ri rajawaxic chi nitzolin pe quicꞌuꞌx riqꞌui ri Dios. Quixbiyin cꞌa chiretamaxic ri achique ntel wi chi tzij ri ruchꞌabel ri Dios tek nubij: Riyin ri más nika chinuwech\f + Pr. 21.3; Os. 6.6.\f* chi niben riyix ya chi nijoyowaj quiwech ri winek, ya cꞌa riꞌ ri más nika chinuwech, que chuwech ri chicop ri yecamisex y yeꞌitzuj (yeꞌisuj) chinuwech. \s Tek xcꞌutux chare ri Jesús chi achique ruma tek ri rudiscípulos ma niquiben ta ayuno \p \v 14 Y yacꞌariꞌ tek ri ye rudiscípulos ri Juan ri Bautista xeꞌoka riqꞌui ri Jesús, y xquibij chare: Riyoj can cꞌo cꞌa kꞌij nikachajij tek can ma yojwaꞌ ta riche (rixin) chi nikaben orar.\f + Mr. 2.18; Lc. 5.33.\f* Y queriꞌ chukaꞌ niquiben ri quidiscípulos ri achiꞌaꞌ fariseos. ¿Y achique cꞌa ruma tek ri adiscípulos riyit ma que ta riꞌ niquiben? xechaꞌ. \p \v 15 Xpe ri Jesús xubij chique: ¿Achique nibij riyix? ¿La utz cami chi xa yebison ri xesiqꞌuix (xeꞌoyox) pa jun cꞌulanen y chi man ta yewaꞌ,\f + Mr. 2.19, 20; Lc. 5.34, 35.\f* tek xa cꞌa cꞌo na apo quiqꞌui ri achijlon ri xa cꞌa xcꞌuleꞌ? Ma utz ta. Pero xtapon na ri kꞌij tek re achijlon reꞌ xtelesex el chiquicojol,\f + Jn. 16.16.\f* y yacꞌariꞌ tek ma xquewaꞌ ta, riche (rixin) chi xtiquiben orar.\f + Hch. 13.2; 14.23.\f* \p \v 16 Y majun chukaꞌ winek nibano chi nucusaj ta jun cꞌojobel cꞌacꞌacꞌ riche (rixin) chi nucꞌojoj jun tziek ri xa riꞌj chic. Ruma jun cꞌojobel cꞌacꞌacꞌ nucꞌol riꞌ y nujicꞌ ri tziek; y ri tziek riꞌ más niretzetaj (nitzeretej). \v 17 Y queriꞌ chukaꞌ majun niyaꞌo ta cꞌacꞌacꞌ ruyaꞌal uva chupan jun tzꞌum yabel yaꞌ ri xa riꞌj chic. Ruma wi queriꞌ niban, y ri tzꞌum xa ma niyukuk ta chic, xa nirakaroꞌ y niqꞌuis el ri ruyaꞌal uva chupan. Y chukaꞌ ri tzꞌum riꞌ majun chic nicꞌatzin wi. Yacꞌa jun cꞌacꞌacꞌ tzꞌum yabel yaꞌ, utz niyaqueꞌ ri cꞌacꞌacꞌ ruyaꞌal uva chupan.\f + Jos. 9.4.\f* Ri ruyaꞌal uva can nicꞌojeꞌ cꞌa jabel chupan ruma chi ri ruyaꞌal uva y ri tzꞌum niquitoꞌ quiꞌ. Quecꞌariꞌ xubij ri Jesús chique ri winek. \s Ri ruyiꞌal ri Jairo y ri ixok ri xuchop rutziak ri Jesús \p \v 18 Y tek ri Jesús cꞌa ntajin cꞌa chutzijoxic ronojel riꞌ, cꞌo cꞌa jun achi principal\f + Mr. 5.22-43; Lc. 8.41-56.\f* xapon y xbexuqueꞌ xbemajeꞌ chuwech y cꞌacꞌariꞌ xubij chare: Ri numiꞌal xa cꞌa jubaꞌ ticom ka, tabanaꞌ jun utzil jayaꞌ ri akꞌaꞌ pa ruwiꞌ riche (rixin) chi queriꞌ xticꞌaseꞌ chic jun bey, xchaꞌ ri achi. \p \v 19 Xpe ri Jesús xyacatej cꞌa el y ye rachibilan ri rudiscípulos xquitzekelbej el ri achi. \v 20 Y cꞌo cꞌa jun ixok ri cꞌo jun ruyabil riche (rixin) icꞌ chare. Ri ixok riꞌ cꞌo chic cꞌa cablajuj junaꞌ ri ma tanel ta ri ruquiqꞌuel,\f + Lv. 15.25; Mr. 5.25; Lc. 8.43.\f* xjel cꞌa apo chrij ri Jesús, y xberuchapaꞌ\f + Mt. 8.3.\f* cꞌa ca jubaꞌ ri ruchiꞌ rutziak ri Jesús. \v 21 Ruma ri ixok riꞌ can yerubilaꞌ cꞌa pa ránima: Xa riqꞌui ta nchop el jubaꞌ ruchiꞌ rutziak ri Jesús, yicꞌachoj, chinek pa ránima. \v 22 Yacꞌa ri Jesús chanin cꞌa xunaꞌ chi xchapatej rutziak y xtzuꞌun ca chrij. Y tek rutzꞌeton chic achique ri xchapo ruchiꞌ rutziak, xubij cꞌa chare ri ixok riꞌ: Numiꞌal, xacꞌachoj, ruma xacukubaꞌ acꞌuꞌx wuqꞌui.\f + Mr. 10.52; Lc. 7.50; 8.48; 17.19; 18.42; Hch. 14.9.\f* Ma cabison ta chic, xucheꞌex. Y ri ixok riꞌ, can yacꞌariꞌ xcꞌachoj chare ri ruyabil. \p \v 23 Y tek ri Jesús ntoc cꞌa apo pa rachoch ri achi ri principal, xutzꞌet chi ri winek yechꞌujlan\f + Mr. 5.38.\f* y yecꞌo chic cꞌa ri yebano xul.\f + 2 Cr. 35.25. Lc. 8.51, 52.\f* \v 24 Xpe Riyaꞌ xubij: Kojiyaꞌ na ca jubaꞌ kayon,\f + Hch. 9.40.\f* ruma re ti kꞌopoj reꞌ xa ma caminek ta,\f + 1 R. 17.18-24; Hch. 20.10; Jn. 11.11-14; 1 Ts. 4.13, 14.\f* xa warnek, xchaꞌ chique ri winek. Yacꞌa riyeꞌ xa xetzeꞌen chrij ri Jesús, ruma can quetaman chi caminek chic ri ti kꞌopoj riꞌ. \v 25 Y yacꞌa tek ri winek ye elenak chic el, ri Jesús xoc apo chupan ri jay ri acuchi (achique) cꞌo wi ri ti kꞌopoj ri caminek chic. Xpe Riyaꞌ xuchop rukꞌaꞌ ri ti kꞌopoj, y can yacꞌariꞌ tek xcꞌastej. \v 26 Ri xbanatej cꞌa chiriꞌ, xbe cꞌa rutzijol\f + Is. 52.13.\f* ri pa tak tinamit chupan ri ruwachꞌulef riꞌ. \s Tek ri Jesús xerucꞌachojsaj caꞌiꞌ moyiꞌ \p \v 27 Y tek ri Jesús elenak chic cꞌa pe ri chiriꞌ, yecꞌo cꞌa caꞌiꞌ moyiꞌ xquitzekelbej el ri Jesús y niquirek quichiꞌ chrij y niquibij cꞌa chare: ¡Riyit ri yit ralcꞌual ca ri rey David,\f + Mt. 15.22; 20.30-34; Lc. 18.38.\f* tajoyowaj kawech ruma re kabanon! yechaꞌ. \p \v 28 Tek ri Jesús xapon pa jay, ri caꞌiꞌ moyiꞌ xeꞌapon cꞌa chukaꞌ riqꞌui. Y ri Jesús xucꞌutuj cꞌa chique: ¿Can ninimaj cꞌa riyix chi riyin yicowin nben chiwe chi yixtzuꞌun? xchaꞌ chique. Y ri caꞌiꞌ moyiꞌ riꞌ xquibij: Jaꞌ (je) Ajaf, nikanimaj, xechaꞌ chare. \p \v 29 Xpe ri Jesús xuchop ri runakꞌ tak quiwech\f + Mt. 20.34.\f* chi ye caꞌiꞌ y xubij chique: Ruma riyix ninimaj chi riyin yicowin yixincꞌachojsaj, can tibanatej cꞌa ri iraybel, xchaꞌ chique. \p \v 30 Y can yacꞌariꞌ tek xetzuꞌun.\f + Sal. 146.8; Jn. 9.7, 26.\f* Yacꞌa ri Jesús xuchilabej cꞌa el chique: Can tiwacꞌaxaj cꞌa el jabel, chi re xbanatej iwuqꞌui, majun achoj chare titzijoj wi,\f + Lc. 5.14.\f* xchaꞌ el chique. \p \v 31 Yacꞌa riyeꞌ xa ma que ta riꞌ xquiben tek ye elenak chic pe chiriꞌ riqꞌui ri Jesús. Riyeꞌ xa xquichop cꞌa rutzijoxic\f + Mr. 7.36.\f* pa ronojel ri ruwachꞌulef riꞌ, ri xuben ri Jesús. \s Tek ri Jesús xucꞌachojsaj jun achi mem \p \v 32 Y tek ri caꞌiꞌ achiꞌaꞌ ri yetzuꞌun chic, kas elen cꞌa niquiben pe, can yacꞌariꞌ tek yecꞌo chic nicꞌaj xeꞌoc apo riqꞌui ri Jesús, quicꞌuan apo jun achi ri memurnek ruma chapatajnek ruma jun itzel espíritu.\f + Mt. 12.22; Mr. 9.17; Lc. 11.14.\f* \v 33 Y tek elesan chic cꞌa ri itzel espíritu riqꞌui ri achi ruma ri Jesús, ri achi xchꞌo. Y ri winek ri xetzꞌeto xquimey y xquibij: Majun bey cꞌa tzꞌeton ta chi que ta reꞌ banatajnek waweꞌ pan Israel, yechaꞌ cꞌa. \p \v 34 Yacꞌa ri achiꞌaꞌ fariseos xa niquibij cꞌa chrij ri Jesús: Laꞌ xa ya ri cajawalul ri itzel tak espíritu ri niyaꞌo uchukꞌaꞌ chare,\f + Mr. 3.22.\f* rumariꞌ tek nicowin yerelesaj itzel tak espíritu, yechaꞌ. \s Tek ri Jesús xubij chi sibilaj nim ri samaj y xa ma ye qꞌuiy ta ri ye aj samajel \p \v 35 Ri Jesús can pa ronojel wi cꞌa nimaꞌk tak tinamit y pa tak aldea xapon wi, y xerutijoj cꞌa ri winek riqꞌui ri ruchꞌabel ri Dios. Y ya cꞌa ri pa tak jay ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios, chiriꞌ napon wi riche (rixin) chi yerutijoj\f + Mr. 6.6; Lc. 13.22.\f* ri winek. Y chukaꞌ can nutzijoj cꞌa ri lokꞌolaj chꞌabel ri nichꞌo chrij ri rajawaren ri Dios. Yerucꞌachojsaj chukaꞌ yawaꞌiꞌ, y yerucol cꞌa ri winek chuwech ronojel ruwech kꞌaxomal. \v 36 Y tek xerutzꞌet chi sibilaj ye qꞌuiy ri winek, xujoyowaj quiwech, ruma can quiyon yecꞌo y quitalun quiꞌ; can achiꞌel niquiben ri carneꞌl\f + Is. 53.6.\f* tek xa majun ri niyukꞌun quiche (quixin).\f + Mr. 6.34.\f* \v 37 Yacꞌariꞌ tek ri Jesús xubij chique ri rudiscípulos: Can kitzij wi chi ri samaj riche (rixin) chi nitzijox ri ruchꞌabel ri Dios, sibilaj nim; yecꞌa ri yetzijon ri chꞌabel riꞌ xa ma ye qꞌuiy ta oc.\f + Lc. 10.2; Jn. 4.35.\f* \v 38 Rumariꞌ can ticꞌutuj cꞌa chare ri Rajaf ri samaj, chi querutakaꞌ pe qꞌuiy samajelaꞌ chiquicojol ri winek ri rajawaxic chi niquicꞌaxaj ri ruchꞌabel.\f + 1 Co. 12.28.\f* \c 10 \s Tek ri Jesús xeruchaꞌ ri cablajuj apóstoles \p \v 1 Y ri Jesús xerusiqꞌuij (xeroyoj) cꞌa ri ye cablajuj rudiscípulos,\f + Mr. 3.13-19; Lc. 6.12-16.\f* y xuyaꞌ\f + Mr. 6.7-12; Lc. 9.1-6.\f* kꞌatbel tzij pa quikꞌaꞌ, riche (rixin) chi yecowin yequelesaj ri itzel tak espíritu y riche (rixin) chi yequicꞌachojsaj ri winek chare xabachique chi yabil y xabachique chi kꞌaxomal. \p \v 2 Y yecꞌareꞌ ri quibiꞌ chiquijujunal ri ye cablajuj apóstoles. Ri nabey, Simón ri nibix chukaꞌ Pedro chare,\f + Jn. 1.42.\f* ri Andrés ri rachꞌalal ri Simón. Ri Jacobo\f + Mt. 4.21.\f* y ri Juan ri ye rucꞌajol jun achi Zebedeo rubiꞌ. \v 3 Ri Felipe, ri Bartolomé, ri Tomás, ri Mateo\f + Mt. 9.9.\f* ri cꞌutuy alcawal, ri Jacobo rucꞌajol ri jun achi ri Alfeo rubiꞌ, ri Lebeo ri nibix chukaꞌ Tadeo chare. \v 4 Ri Simón ri cꞌo quiqꞌui ri achiꞌaꞌ ri nibix cananista chique, y ri Judas Iscariote ri xjacho riche (rixin) ri Jesús pa quikꞌaꞌ ri winek. \s Tek ri cablajuj discípulos xetak chutzijoxic ruchꞌabel ri Dios \p \v 5 Y yecꞌa ri cablajuj achiꞌaꞌ riꞌ ri xerutek el ri Jesús. Xerupixabalaꞌ cꞌa el. Xubilaꞌ chique: Nichop cꞌa bey, xa yacꞌa ri ma quixapon ta quiqꞌui ri winek ri xa ma ye israelitas ta. Chukaꞌ ma quixapon ta ri pa tak tinamit ri yecꞌo pa rucuenta ri Samaria.\f + 2 R. 17.24.\f* \v 6 Xa quixbiyin nabey quiqꞌui ri israelitas ri ye sachnek\f + Hch. 13.46; Ro. 11.1.\f* ca. Ruma riyeꞌ quibanon cꞌa achiꞌel niquiben ri carneꞌl tek yesach ca. \v 7 Y yacꞌa tek yix benak chic, can titzijoj ri ruchꞌabel ri Dios y tibij cꞌa: Nakaj chic cꞌo wi pe ri rajawaren\f + Mt. 3.2; 4.17; Lc. 9.2.\f* ri caj, quixchaꞌ chique. \v 8 Queꞌicꞌachojsaj cꞌa yawaꞌiꞌ. Ri cꞌo cꞌa ri yabil lepra chiquij, can tibanaꞌ cꞌa chique chi nichꞌajchꞌojir jabel ri quichꞌacul. Ri ye caminek chic, queꞌicꞌasoj. Can queꞌiwelesaj cꞌa chukaꞌ ri itzel tak espíritu. Y ruma cꞌa ronojel re uchukꞌaꞌ reꞌ xa sipan chiwe riyix, can queriꞌ cꞌa chukaꞌ tibanaꞌ riyix. Tek niben ca ri utzil, ma ticꞌutuj ta rajel. \p \v 9 Ma ticꞌuaj ta el irajil pa tak ximibel ipan.\f + Mr. 6.8-11; Lc. 9.3-5; 10.4-12.\f* Can majun cꞌa ruwech puek ticꞌuaj el. Ma ticꞌuaj ta el puek ri banon riqꞌui ri chꞌichꞌ ri nibix cobre chare, y ma ticꞌuaj ta chukaꞌ el ri banon riqꞌui sakapuek, ni xa ta ri banon riqꞌui kꞌanapuek. \v 10 Re nichop el bey man cꞌa ticꞌuaj ta el yaꞌl. Ma ticꞌuaj ta el caꞌiꞌ itziak, xa can xu (xe) wi ri icusan el. Ma ticꞌuaj ta jun chic cꞌulaj ixajab, ni ma ticꞌuaj ta chukaꞌ ichꞌameꞌy. Can majun cꞌa ri ticꞌuaj. Ruma chi ri aj samajel\f + Lc. 10.7; 1 Ti. 5.18.\f* xabacuchi (xabachique) ri napon wi, rucꞌamon chi niyaꞌox (nyaꞌ) ri nicꞌatzin chare.\f + 1 Co. 9.7.\f* \p \v 11 Xabachique ta na tinamit o xabachique ta na aldea ri yixapon wi, nabey na tiwetamaj achique winek ri utz chi yixapon pa rachoch. Y can chiriꞌ cꞌa quixcꞌojeꞌ wi ka, y can cꞌa ya tek yixel pe chupan ri tinamit riꞌ, cꞌacꞌariꞌ utz chi niyaꞌ ca ri jay ri xixcꞌojeꞌ wi. \v 12 Y tek xa cꞌariꞌ yixoc apo chupan ri jay ri yixbecꞌojeꞌ wi, tiyalaꞌ rutzil quiwech\f + 1 S. 25.6.\f* ri yecꞌo chupan ri jay riꞌ. \v 13 Tibij cꞌa chique: Ya ta cꞌa ri uxlanibel cꞌuꞌx riche (rixin) ri Dios xticꞌojeꞌ pan iwiꞌ. Y wi can utz chi yixcꞌojeꞌ ka chupan ri jay riꞌ, ri uxlanibel cꞌuꞌx ri nuyaꞌ ri Dios ri niraybej pa quiwiꞌ, can xtika wi cꞌa pa quiwiꞌ. Yacꞌa wi ma rucꞌamon ta chi yixcꞌojeꞌ ka chupan ri jay riꞌ, ri uxlanibel cꞌuꞌx ri nuyaꞌ ri Dios ri niraybej pa quiwiꞌ, ma xticꞌojeꞌ ta ca quiqꞌui, xa xtitzolin pe iwuqꞌui riyix. \v 14 Wi can ma nicajoꞌ ta yixquicꞌul, y ma nicajoꞌ ta chukaꞌ niquicꞌaxaj ri ruchꞌabel ri Dios ri nitzijoj riyix chique, can quixel cꞌa pe chiriꞌ quiqꞌui pa cachoch o pa quitinamit. Y titotalaꞌ (tiquiralaꞌ)\f + Neh. 5.13; Lc. 10.10-12; Hch. 13.51; 18.6.\f* ca ri pokolaj ri cꞌo chiwaken chiquiwech ri winek riꞌ, riche (rixin) chi tiquetamaj chi ma utz ta ri xquiben. \v 15 Kitzij cꞌa nbij chiwe, chi chupan ri kꞌij tek xtikꞌat tzij\f + Mt. 11.22, 24.\f* pa ruwiꞌ re ruwachꞌulef, más xtikꞌax ruwiꞌ ri rucꞌayewal ri xtika pa quiwiꞌ ri winek riche (rixin) ri tinamit ri ma xquixquicꞌul ta, que chiquiwech ri aj Sodoma y Gomorra, xchaꞌ el chique. \s Tek ri Jesús xubij chique ri rudiscípulos ri achique chi rucꞌayewal xtiquikꞌaxaj ruma nbequitzijoj ri ruchꞌabel ri Dios \p \v 16 Wacami yixintek cꞌa el, y riyix iwetaman chi xa yix achiꞌel tak carneꞌl\f + Lc. 10.3.\f* ri yixbeka chiquicojol ri winek ri ye achiꞌel utiwaꞌ (coyotes). Xa yacꞌa chi can tibanaꞌ achiꞌel nuben ri cumatz, ruma riyaꞌ nunaꞌ riꞌ tek cꞌo ri petenak chrij. Can tibanaꞌ cꞌa chukaꞌ achiꞌel nuben jun palomax,\f + Fil. 2.14-16.\f* ruma riyaꞌ majun etzelal cꞌo ta riqꞌui.\f + Lc. 21.15; Ro. 16.19; 1 Co. 14.20; Ef. 5.15.\f* \v 17 Can tichajij\f + 1 P. 3.13, 14.\f* cꞌa iwiꞌ, riche (rixin) chi manxa choj tibejachaꞌ iwiꞌ pa quikꞌaꞌ ri winek ri yeꞌetzelan iwuche (iwixin). Ruma riyeꞌ xquixquijech pa quikꞌaꞌ ri achiꞌaꞌ ri pa moc (comon) yekꞌato tzij; y chukaꞌ ri winek riꞌ xquixquichꞌey\f + Hch. 5.40; 22.19.\f* ri chiriꞌ pa tak jay ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios. \v 18 Chukaꞌ ri winek can xquixquicꞌuaj cꞌa chiquiwech ri aj kꞌatbel tak tzij;\f + Hch. 12.1; 24.20.\f* chiquiwech reyes y nicꞌaj chic aj kꞌatbel tak tzij. Y xa wuma cꞌa riyin tek xticꞌulwachij queriꞌ, pero xa can xquixcowin cꞌa xquinikꞌalajsaj chiquiwech riyeꞌ y chiquiwech chukaꞌ ri winek ri ma ye israelitas ta. \v 19 Yacꞌa tek ri winek xquixquijech pa quikꞌaꞌ ri aj kꞌatbel tak tzij, ma tichꞌujirisaj ta iwiꞌ chuchꞌobic achique chi chꞌabel ri xtibij chique. Ruma chupan ri hora riꞌ, ri Dios xtuyaꞌ cꞌa chꞌabel chiwe ri nicꞌatzin chi nibij.\f + Ex. 4.12; Jer. 1.7; Lc. 21.12-17.\f* \v 20 Ruma xa can ma yix ta chic riyix ri xquixchꞌo, xa can ya chic ri Lokꞌolaj Espíritu\f + 2 S. 23.2; Mt. 12.18.\f* riche (rixin) ri Itataꞌ ri cꞌo chilaꞌ chicaj ri xtiyaꞌo ri chꞌabel chiwe ri xtibij. \p \v 21 Y xtibanatej cꞌa, chi yecꞌo achiꞌaꞌ cachꞌalal quiꞌ, jun chique riyeꞌ xtiyacatej y xtujech ri rachꞌalal pa camic. Chukaꞌ can yecꞌo wi tataꞌaj ri xqueyacatej chiquij ri calcꞌual. Ri alcꞌualaxelaꞌ xqueyacatej chukaꞌ chiquij ri quiteꞌ quitataꞌ y xquequiyaꞌ pa camic.\f + Mi. 7.6; Lc. 21.16.\f* \v 22 Xa can xquixetzelex wi cꞌa cuma quinojel, ruma icukuban icꞌuꞌx wuqꞌui riyin. Yacꞌa ri ma xtutzolij\f + Mt. 24.9, 13.\f* ta riꞌ chrij y xtucochꞌ ronojel cꞌa pa ruqꞌuisbel, ya cꞌa riꞌ ri xticolotej. \v 23 Y tek ri winek ri yecꞌo chupan jun tinamit niquichop yixquiyaꞌ pa tijoj pokonal, utz niyaꞌ ca y yixanmej cꞌa el chuwech ronojel riꞌ,\f + Hch. 14.6.\f* y yixbe pa jun chic tinamit. Y nbij cꞌa chiwe chi ma jane quixkꞌax ta pa ronojel tinamit ri yecꞌo waweꞌ pan Israel, tek riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol xapon yan ri kꞌij chi yipe. \p \v 24 Majun cꞌa discípulo\f + Jn. 13.16; 15.19-21.\f* ri más ta nim rukꞌij que chuwech ri rutijonel. Chukaꞌ majun mozo ri más ta nim rukꞌij que chuwech ri rupatrón. \v 25 Ri discípulo cꞌo chi nukꞌaxaj tijoj pokonal achiꞌel ri rutijonel, y ri mozo cꞌo chi nukꞌaxaj tijoj pokonal achiꞌel ri rupatrón. Riyin ri Tataꞌixel, wi ri winek quibin Beelzebú\f + Mr. 3.22.\f* chuwe, ¿cꞌa ta cꞌa chiwe riyix ri yix walcꞌual man ta xtiquibij itzel chiwe? \s Ri achoj chuwech rucꞌamon chi nikaxibij wi kiꞌ \p \v 26 Riyix man cꞌa tixibij ta iwiꞌ chiquiwech ri xquebano queriꞌ chiwe, ruma xa can rajawaxic chi nikꞌalajsaj\f + Mr. 4.22; Lc. 12.2, 3; 1 Co. 4.5.\f* ri majun bey can ta kꞌalajsan pe jabel. Can nicꞌatzin cꞌa chi netamatej ri ewan. \v 27 Ronojel cꞌa ri chꞌabel ri nbij chiwe, ma ticꞌojeꞌ ta ca pa kꞌekuꞌm, xa can tiwelesaj cꞌa pe chuwasakil. Ri xinbij cꞌa chiwe pa tak ixquin, ma tiwewaj ta ka, xa tikꞌalajsaj\f + Col. 1.23.\f* cꞌa pa ruwiꞌ tak iwachoch. \v 28 Ma tixibij ta iwiꞌ\f + Is. 8.12, 13; 2 Co. 5.11; 1 P. 3.14.\f* chiquiwech ri xaxu (xaxe wi) oc ri chꞌaculaj ri yecowin niquicamisaj, yacꞌa ri iwánima ma yecowin ta niquicamisaj. Ri achoj chuwech ri rucꞌamon chi nixibij wi iwiꞌ, can chuwech ri jun ri nicowin nuyaꞌ ri iwánima y ri ichꞌacul chupan ri kꞌakꞌ ri majun bey nichuptej ta. \p \v 29 Can jabel cꞌa iwetaman chi tek yeꞌicꞌayij\f + Lc. 12.6, 7.\f* caꞌiꞌ tak aj xicꞌ tak chicop, xaxu (xaxe) wi caꞌiꞌ oxiꞌ oc tak centavos cajel. Y ma riqꞌui ta chi ri aj xicꞌ tak chicop riꞌ xa ma qꞌuiy ta oc cajel, majun cꞌa ri xtitzak ta pan ulef wi xa ma ruraybel ta ri Itataꞌ ri cꞌo chilaꞌ chicaj. \v 30 Cꞌa ta cꞌa riyix. Ruma riyix hasta ri rusmal\f + Lc. 21.18; Hch. 27.34.\f* tak iwiꞌ ajlan ronojel. \v 31 Rumariꞌ ma tixibij ta iwiꞌ. Riyix más cꞌo iwejkalen que chiquiwech ye qꞌuiy aj xicꞌ tak chicop. \p \v 32 Y xabachique cꞌa winek ri nukꞌalajsaj\f + Sal. 119.46; Lc. 12.8.\f* riꞌ chi riyaꞌ yin runiman riyin, riyin chukaꞌ xtinkꞌalajsaj chuwech ri Nataꞌ Dios ri cꞌo chilaꞌ chicaj\f + Mt. 25.34; Ap. 3.5.\f* chi ri winek riꞌ wuche (wixin) chic riyin. \v 33 Yacꞌa jun winek ri xa ma nukꞌalajsaj ta riꞌ chiquiwech ri winek chi riyaꞌ wuche (wixin) riyin, riyin chukaꞌ can ma xtinkꞌalajsaj ta apo rubiꞌ\f + Mr. 8.38; Lc. 9.26; 12.9; 2 Ti. 2.12.\f* chuwech ri Nataꞌ Dios ri cꞌo chilaꞌ chicaj. \s Tek ri Jesús xubij chi ruma Riyaꞌ tek nipe oyowal chiquicojol ri winek \p \v 34 Man cꞌa tichꞌob ta chi ruma xipe riyin chuwech re ruwachꞌulef, ruma ta riꞌ can ta cꞌo uxlanibel cꞌuꞌx quiqꞌui quinojel. Ma que ta riꞌ. Xa wuma riyin xqueyojtej ri winek chiquiwech\f + Lc. 12.51-53.\f* y xtiquiben chꞌaꞌoj. \v 35 Riyin xipe cꞌa chuwech re ruwachꞌulef y wuma cꞌa riyin nipe oyowal\f + Mi. 7.6; Mt. 24.10; Mr. 13.12, 13.\f* chiquicojol ri winek. Queriꞌ xtibanatej ri pa tak jay. Ri cꞌajol xtiyacatej chrij ri rutataꞌ. Ri kꞌopoj xtiyacatej cꞌa chrij ri ruteꞌ. Y can queriꞌ chukaꞌ ri alibetz xtiyacatej chrij ri raliteꞌ. \v 36 Ri xqueꞌetzelan cꞌa riche (rixin) jun winek ri nucukubaꞌ rucꞌuꞌx wuqꞌui riyin, can yecꞌa ri ye aj pa rachoch. \p \v 37 Ri winek ri xa más cꞌa xquerajoꞌ ruteꞌ rutataꞌ que chinuwech riyin, can ma rucꞌamon ta chi ntoc wuche (wixin) riyin. Ri teꞌej tataꞌaj ri xa can más yecajoꞌ ri calcꞌual que chinuwech riyin, can ma rucꞌamon ta chi yeꞌoc wuche (wixin) riyin.\f + Lc. 14.26.\f* \v 38 Jun winek ri can nrajoꞌ ntoc wuche (wixin) riyin, nicꞌatzin chi ma tupokonaj ta nukꞌaxaj tijoj pokonal wuma riyin, achiꞌel jun ri can benak chuxeꞌ jun cruz riche (rixin) chi nbecamisex.\f + Mt. 16.24.\f* Yacꞌa ri winek ri xa nupokonaj nukꞌaxaj tijoj pokonal wuma riyin y ma nrajoꞌ ta yirutzekelbej, ma rucꞌamon ta chi ntoc wuche (wixin) riyin. \v 39 Rumariꞌ wi xa ya ri cꞌaslen riche (rixin) re ruwachꞌulef ri nrajoꞌ, ma xtril ta rucꞌaslen riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek. Yacꞌa ri winek ri ma nupokonaj ta ri rucꞌaslen re waweꞌ chochꞌulef, astapeꞌ ta na can napon pa camic wuma riyin, can xtril wi ri rucꞌaslen riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek.\f + Mt. 16.25; Lc. 17.33; Jn. 12.25; Ap. 2.10.\f* \s Can cꞌo rajel ruqꞌuexel xtiquicꞌul ri can jabel quicꞌulic niquiben chique ri ye ralcꞌual ri Dios \p \v 40 Yacꞌa ri can yixrucꞌul riyix, can yin cꞌa chukaꞌ riyin ri yirucꞌul; y ri nicꞌulu cꞌa wuche (wixin) riyin, can nucꞌul cꞌa chukaꞌ ri yin takayon pe.\f + Jn. 13.20.\f* \v 41 Ri winek cꞌa ri can nika chuwech ri ruchꞌabel ri Dios, y rumariꞌ nucꞌul jun profeta ri nikꞌalajsan ruchꞌabel ri Dios, ri winek riꞌ can xtucꞌul cꞌa rajel ruqꞌuexel achiꞌel rajel ruqꞌuexel ri nucꞌul ri nikꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios.\f + 1 R. 17.10-16; 2 R. 4.8; Mt. 16.27.\f* Y queriꞌ chukaꞌ ri winek ri utz nutzꞌet jun cꞌaslen choj y rumariꞌ can nucꞌul riqꞌui quicoten jun winek ri can choj wi rucꞌaslen; can achiꞌel cꞌa rajel ruqꞌuexel ri xtucꞌul ri choj rucꞌaslen, can queriꞌ chukaꞌ xtucꞌul riyaꞌ. \v 42 Y xabachique cꞌa winek, astapeꞌ xa jun vaso\f + 1 R. 18.4; Mt. 25.40; He. 6.10.\f* raxyaꞌ nuyaꞌ chare jun ri ma can ta nim rukꞌij pero ruma chi yin rutzekelben, kitzij nbij chiwe chi can cꞌo wi rajel ruqꞌuexel ri xtucꞌul. \c 11 \s Tek ri Juan ri Bautista xerutek ye caꞌiꞌ rudiscípulos riqꞌui ri Jesús \p \v 1 Y tek ri Jesús xuqꞌuis rubixic chique ri cablajuj rudiscípulos ri achique chi samaj ri nbequibanaꞌ, Riyaꞌ can ma xcꞌojeꞌ ta chic ca chiriꞌ, xa xbe cꞌa pa nicꞌaj chic tinamit ri yecꞌo chiriꞌ pan Israel, chucꞌutic y chutzijoxic ri ruchꞌabel ri Dios. \p \v 2 Y ri Juan ri Bautista tek cꞌo pa cárcel\f + Mt. 14.3.\f* xracꞌaxaj cꞌa ri samaj ri nuben ri Jesús, rumariꞌ riyaꞌ xerutek cꞌa el ye caꞌiꞌ rudiscípulos\f + Lc. 7.18.\f* cꞌa riqꞌui ri Jesús. \v 3 Y riyaꞌ xutek cꞌa el rucꞌutuxic chare: ¿Can yit cꞌa riyit ri Cristo ri cꞌo chi nipe?\f + Gn. 49.10; Nm. 24.17; Mal. 3.1-3.\f* ¿O xa nikoyobej chic na jun? Can quecꞌariꞌ xbequibij ri caꞌiꞌ discípulos riche (rixin) ri Juan ri Bautista. \p \v 4 Y ri Jesús xubij cꞌa el chique ri ye caꞌiꞌ rudiscípulos ri Juan: Wacami quixtzolin y jebeꞌitzijoj chare ri xitzꞌet ca y ri xiwacꞌaxaj el re waweꞌ. \v 5 Jebeꞌitzijoj chare achique rubanic tek ri moyiꞌ yecowin yetzuꞌun\f + Is. 29.18; 35.4-6; 42.7.\f* el, achique rubanic tek ri winek ri ye cojo can yebiyin wi el jabel y achique rubanic tek ri ye yawaꞌiꞌ riqꞌui ri yabil lepra yechꞌajchꞌojir el. Jebeꞌitzijoj chukaꞌ chare ri achique rubanic tek ri ma yeꞌacꞌaxan ta yecꞌachoj, ri caminakiꞌ yecꞌastej, y chique ri pobres ntzijoj ri lokꞌolaj chꞌabel ri niyaꞌo colotajic.\f + Is. 61.1; Mt. 24.14; Lc. 4.18.\f* \v 6 Can tibij cꞌa chukaꞌ chare chi can jabel ruwarukꞌij ri winek ri can rucukuban rucꞌuꞌx wuqꞌui y ma yirumalij ta ca. Quecꞌariꞌ xbix el chique ri caꞌiꞌ discípulos. \p \v 7 Y tek ri ye caꞌiꞌ rudiscípulos ri Juan ri Bautista xebe el, ri Jesús xerubilaꞌ cꞌa utzilaj tak chꞌabel chrij ri Juan chiquiwech ri winek ri yecꞌo chiriꞌ. Y quecꞌareꞌ ri nubij ri Jesús chique:\f + Lc. 7.24-30.\f* ¿Achique ri xbeꞌitzꞌetaꞌ riyix pa desierto? ¿La xitzꞌet cami riyix jun achi chiriꞌ, chi xa achiꞌel jun aj, ri xa nibe quelaꞌ y nibe chic quelaꞌ pa rukꞌaꞌ ri cakꞌikꞌ? Ma que ta riꞌ. \v 8 ¿Achique cꞌa ri xbeꞌitzꞌetaꞌ riyix chiriꞌ? ¿La xitzꞌet cami riyix jun achi ri jabel tak tziek ye rucusan? Ma que ta riꞌ. Ri achiꞌaꞌ ri ye quicusalon jabel tak tziek, riyeꞌ can pa tak cachoch reyes yecꞌojeꞌ wi. \v 9 ¿Pero achique ri xbeꞌitzꞌetaꞌ riyix pa desierto? ¿Xitzꞌet cami jun profeta\f + Lc. 1.76.\f* ri nikꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios? Jaꞌ (je). Ri achi ri xitzꞌet chiriꞌ can ya wi riꞌ ri rusamaj. Pero can cꞌo cꞌa chukaꞌ jun chic samaj ri yaꞌon pe chare. \v 10 Ruma can ya cꞌa riyaꞌ riꞌ ri takoꞌn ri natan ca chupan ri ruchꞌabel ri Dios ri tzꞌibatal ca, tek ri Dios xubij: \q Xtintek\f + Mal. 3.1.\f* cꞌa ri nutakoꞌn ri ninabeyej chawech, \q riche (rixin) chi nuchojmirisaj apo ri abey.\f + Is. 40.3; Mr. 1.2.\f* \m Quecꞌariꞌ nubij ri tzꞌibatajnek ca. \m \v 11 Kitzij cꞌa re xtinbij chiwe wacami: Chiquicojol quinojel ri ye alaxnek chuwech re ruwachꞌulef, majun chic jun profeta ri más ta nim rukꞌij que chuwech ri Juan ri Bautista. Pero wacami ri pa rajawaren ri Dios, astapeꞌ jun winek xa coꞌol oc rukꞌij, hasta riꞌ más nim rukꞌij que chuwech ri Juan. \p \v 12 Y ri winek chupan cꞌa ri kꞌij tek can cꞌa nisamej na ri Juan ri Bautista, yacꞌariꞌ tek quichapon pe y cꞌa yetajin na chupan re kꞌij reꞌ, chi can niquitij quikꞌij\f + Lc. 16.16.\f* chi yeꞌoc pa rajawaren ri caj. Can niquimajlaꞌ cꞌa quiꞌ chrij y más niquiben ri can riqꞌui cꞌa ronojel quicꞌuꞌx yeꞌapon. \v 13 Queriꞌ niquiben ruma ri kꞌalajsan ca cuma quinojel ri profetas y ri nukꞌalajsaj chukaꞌ ri ley riche (rixin) ri Moisés, can chrij wi cꞌa tek ri winek yeꞌoc pa rajawaren ri caj chꞌonak wi pe, hasta que xocꞌulun ri Juan. \v 14 Wi riyix ninimaj o ma ninimaj ta, yacꞌa ri nbij chiwe riyin chi ri tzꞌibatal ca tek nubij chi nipe ri Elías xa chrij cꞌa ri Juan nichꞌo wi.\f + Mal. 4.5; Mt. 17.10, 12.\f* \v 15 ¡Ri cꞌo racꞌaxabel,\f + Ap. 2.7.\f* can tracꞌaxaj cꞌa ri xinbij! \p \v 16 ¿Achoj riqꞌui yenjunumaj wi ri winek yecꞌo re tiempo reꞌ?\f + Lc. 7.31.\f* Re winek reꞌ xa ye junan quiqꞌui ri acꞌalaꞌ ri yetzꞌuyeꞌ pa tak cꞌaybel y niquirek quichiꞌ chiquij ri cachibil tek yeꞌetzꞌeyaj. \v 17 Y ri acꞌalaꞌ riꞌ niquibilaꞌ cꞌa: Xojkꞌojoman riqꞌui xul chiwech y ma xixxajo ta. Xkabixaj bix riche (rixin) bis chiwech y ma xixokꞌ ta. Queriꞌ niquibilaꞌ ri acꞌalaꞌ pa quetzꞌanen. Y ye queriꞌ ri winek riche (rixin) re tiempo reꞌ, majun ri nika ta chiquiwech. \v 18 Ruma tek xpe ri Juan ri Bautista, riyaꞌ ma nutij ta caxlan wey y ma nukum ta chukaꞌ ruyaꞌal uva.\f + Lc. 1.15.\f* Y ye qꞌuiy yebin chi riyaꞌ cꞌo itzel espíritu riqꞌui. \v 19 Y tek xinoka riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol, riyin ntij caxlan wey y nkum chukaꞌ ruyaꞌal uva. Y ye qꞌuiy yebin chi xu (xe wi) waꞌin nwajoꞌ, y niquibij chukaꞌ chi yin jun kꞌabarel, chi yin cachibil ri cꞌutuy tak alcawal y yin cachibil chukaꞌ ri aj maquiꞌ.\f + Mt. 9.10; Lc. 7.37.\f* Yacꞌa ri runaꞌoj ri Dios can nikꞌalajin pa quicꞌaslen ri ye ralcꞌual chic,\f + Fil. 2.15.\f* chi can choj wi, xchaꞌ ri Jesús. \s Tek ri Jesús xubij chi juyiꞌ oc quiwech ri tinamit ri ma xtitzolin ta pe quicꞌuꞌx \p \v 20 Yecꞌo cꞌa tinamit ri xeban wi sibilaj qꞌuiy milagros\f + Lc. 10.13.\f* ruma ri Jesús. Y ma riqꞌui wi riꞌ ri winek ri yecꞌo chupan ri tinamit riꞌ ma xtzolin ta pe quicꞌuꞌx riqꞌui ri Dios. Y rumariꞌ ri Jesús qꞌuiy ri xubij chiquij. \v 21 Riyaꞌ xubij cꞌa: Juyiꞌ oc iwech riyix ri yixcꞌo pa tinamit Corazín, y juyiꞌ oc chukaꞌ iwech riyix ri yixcꞌo pa tinamit Betsaida, ruma sibilaj qꞌuiy milagros xeban chiwech y ma xinimaj ta ri ruchꞌabel ri Dios. Ruma xa ta ya ri pa tinamit Tiro y pa tinamit Sidón ri xeban ta wi ri milagros riꞌ, ri winek aj chiriꞌ xtzolin yan ta pe quicꞌuꞌx riqꞌui ri Dios, y quicusalon ta chic quitziak riche (rixin) bis,\f + Jon. 3.8.\f* y quiyalon ta chic chaj chiquij, riche (rixin) chi queriꞌ nikꞌalajin chi yebison\f + Lc. 10.13.\f* ruma sibilaj qꞌuiy quimac ri ye quibanalon. \v 22 Yacꞌa tek xtapon ri kꞌij\f + Mt. 10.15; 12.36, 41, 42.\f* tek xtikꞌat tzij pa ruwiꞌ re ruwachꞌulef, riyin nbij cꞌa chiwe chi riyix ri yixcꞌo pa Corazín y ri yixcꞌo pa Betsaida ri más xtikꞌax ruwiꞌ ri rucꞌayewal ri xtika pan iwiꞌ, que chiquiwech ri aj Tiro y ri aj Sidón. \v 23 Y riyix ri yixcꞌo pa tinamit Capernaum can nichꞌob chi yixbe chilaꞌ chicaj riqꞌui ri Dios\f + Is. 14.13; Lm. 2.1.\f* y xtinimirisex ikꞌij. Pero xa ma que ta riꞌ. Xa xtikasex ikꞌij, ruma xa cꞌa chupan ri lugar riche (rixin) ri tijoj pokonal\f + Lc. 16.23.\f* ri xquixbeka wi. Ruma xa ta ronojel ri milagros ri xeban chiwech riyix, ya ta riꞌ ri xeban chiquiwech ri aj Sodoma, xquinimaj ta y man ta xeqꞌuis rachibilan ri quitinamit. Xa cꞌa yecꞌo ta na re kꞌij reꞌ. \v 24 Yacꞌa tek xtapon ri kꞌij tek xtikꞌat tzij pa ruwiꞌ ri ruwachꞌulef, riyin nbij cꞌa chiwe chi riyix ri yixcꞌo pa Capernaum ri más xtikꞌax ruwiꞌ ri rucꞌayewal xtika pan iwiꞌ, que chiquiwech ri aj Sodoma. \s Tek ri Jesús xubij chi ya Riyaꞌ niyaꞌo uxlanen \p \v 25 Y ya tiempo chukaꞌ riꞌ tek ri Jesús xubij: Nyaꞌ akꞌij Nataꞌ Dios, riyit ri yit Rajaf ri caj y re ruwachꞌulef, ruma ma xakꞌalajsaj ta ri lokꞌolaj achꞌabel chiquiwech ri winek ri can niquinaꞌ chi sibilaj qꞌuiy quinaꞌoj y qꞌuiy quetaman.\f + 1 Co. 1.27; 2.7, 8; 2 Co. 3.14.\f* Xa chiquiwech cꞌa ri winek ri ma qꞌuiy ta quetaman ri xa ye achiꞌel tak acꞌalaꞌ,\f + Sal. 8.2.\f* xa chiquiwech riyeꞌ xakꞌalajsaj wi re lokꞌolaj achꞌabel reꞌ. \v 26 Can que wi cꞌa riꞌ Nataꞌ Dios, ruma chi queriꞌ ri araybel riyit, xchaꞌ ri Jesús pa ruꞌoración. \p \v 27 Y cꞌacꞌariꞌ Riyaꞌ xubij cꞌa: Ri Nataꞌ Dios, can ronojel cosas rujachon pa nukꞌaꞌ.\f + Mt. 28.18; 1 Co. 15.27.\f* Y majun chic cꞌa etamayon ta yin achique riyin, xaxu (xaxe) wi ri Nataꞌ ri etamayon. Y majun chukaꞌ etamayon ta achique riꞌ ri Nataꞌ, xaxu (xaxe) wi riyin ri Rucꞌajol ri etamayon,\f + Jn. 1.18; Lc. 10.22.\f* y ri winek ri achoj chare xtinwajoꞌ xtinkꞌalajsaj wi riyin, xtretamaj achique cꞌa riꞌ ri Nataꞌ. \v 28 Quixam pe wuqꞌui chiꞌiwonojel riyix ri yix samajnek y ri yixcꞌo chuxeꞌ jun ejkaꞌn, y riyin xtinben cꞌa chiwe chi yixuxlan. \v 29 Riyix ticꞌuaj cꞌa ri nuyugo chrij tak iwiꞌ, y tiwetamaj cꞌa chuwij riyin,\f + 1 Jn. 2.6.\f* chi riyin ncꞌuan jun cꞌaslen chꞌuchꞌuj y nchꞌutinirisan wiꞌ.\f + Zac. 9.9.\f* Can quecꞌariꞌ tibanaꞌ riyix riche (rixin) chi ri iwánima xtril uxlanen.\f + Jer. 6.16.\f* \v 30 Ruma ri nuyugo riyin ma rucꞌayewal ta rucꞌuaxic\f + 1 Jn. 5.3.\f* y ma al ta ri wejkaꞌn, xchaꞌ ri Jesús. \c 12 \s Tek ri rudiscípulos ri Jesús xquichꞌup ruwiꞌ trigo pa jun uxlanibel kꞌij \p \v 1 Y ya tiempo chukaꞌ riꞌ, pa jun uxlanibel kꞌij,\f + Gn. 2.3.\f* ri Jesús y ri rudiscípulos ye benak cꞌa pa jun ulef ri ticon trigo chuwech. Y ri discípulos xpe quinumic y rumariꞌ cꞌo cꞌa ruwiꞌ trigo ri yequichꞌuplaꞌ\f + Mr. 2.23; Dt. 23.25; Lc. 6.1.\f* cꞌa riche (rixin) chi niquitij. \v 2 Y xetzꞌet cꞌa pe cuma ri achiꞌaꞌ fariseos, y xquibij cꞌa chare ri Jesús: Queꞌatzuꞌ la adiscípulos xajan yetajin chubanic. Ruma can ma utz ta chi yesamej\f + Ex. 20.10.\f* chupan jun uxlanibel kꞌij achiꞌel re kꞌij re wacami, xechaꞌ. \p \v 3 Yacꞌa ri Jesús xubij chique: ¿La majun bey cꞌa isiqꞌuin ta ri tzꞌibatal ca chupan ri wuj chrij ri xquiben ri David y ri ye rachibil ri ojer ca, tek sibilaj xenum?\f + 1 S. 21.6.\f* \v 4 Ri David xbe cꞌa chucanoxic wey chiriꞌ pa rachoch ri Dios, y can ya ri lokꞌolaj tak caxlan wey ri xbejach pe chare. Riyaꞌ xutij ri lokꞌolaj\f + Ex. 25.30; 29.32; Lv. 8.31; 24.5.\f* tak caxlan wey riꞌ y xuyaꞌ chukaꞌ chique ri ye benak riqꞌui. Pero ma riqꞌui wi riꞌ, ma mac ta ri xquiben, astapeꞌ ri caxlan wey\f + Nm. 28.9, 10; Jn. 7.22.\f* riꞌ xaxu (xaxe wi) ri sacerdotes yetijo. \v 5 Riyin nbij chi riyix can isiqꞌuin chukaꞌ ri tzꞌibatal chupan ri ley riche (rixin) ri Moisés, chi ri sacerdotes can yesamej wi pa rachoch ri Dios chupan ri uxlanibel kꞌij y riyeꞌ ma mac ta ri niquiben. \v 6 Riꞌ ruma chi ri rachoch ri Dios can cꞌo wi rukꞌij.\f + Is. 66.1, 2.\f* Yacꞌa re wacami, yincꞌo riyin ri más nukꞌij que chuwech ri rachoch ri Dios.\f + 2 Cr. 6.18; Hag. 2.7, 9.\f* \v 7 Xa ta riyix iwetaman achique ntel wi chi tzij ri nubij chupan ri ruchꞌabel ri Dios, man ta xixcowin xibij chi ri nudiscípulos ma utz ta yetajin chubanic. Ruma chupan ri ruchꞌabel ri Dios nubij: Riyin ri más nika chinuwech chi niben riyix, ya chi nijoyowaj\f + 1 S. 15.22; Os. 6.6; Mi. 6.6-8.\f* quiwech ri winek, ya cꞌa riꞌ ri más nika chinuwech, que chuwech ri chicop ri yecamisex y yeꞌitzuj (yeꞌisuj) chinuwech. \v 8 Riyin ri Cꞌajolaxel\f + Dn. 7.13.\f* ri xinalex chicojol can yin Rajaf ri uxlanibel kꞌij, xchaꞌ ri Jesús. \s Tek ri Jesús xucꞌachojsaj jun achi chakiꞌj jun rukꞌaꞌ \p \v 9 Y tek ri Jesús y ri ye rudiscípulos ye kꞌaxnek chic chupan ri ticoꞌn riꞌ, riyeꞌ xebe ri pa jay\f + Mr. 3.1.\f* ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios. \v 10 Y chiriꞌ chiquicojol ri winek ri quimolon quiꞌ, cꞌo cꞌa jun achi chakiꞌj jun rukꞌaꞌ. Xepe cꞌa ri winek riꞌ xquicꞌutuj chare ri Jesús: ¿La rucꞌamon cami chi nicꞌachojsex jun yawaꞌ pa jun uxlanibel kꞌij?\f + Lc. 13.14; 14.3.\f* xechaꞌ chare. Queriꞌ cꞌa ri xquicꞌutuj chare ruma nicajoꞌ yetzujun (yesujun) chrij. \v 11 Xpe cꞌa ri Jesús xubij chique: Wi jun chiwe riyix cꞌo ta jun rucarneꞌl ri nitzak ta chupan jun jul pa jun uxlanibel kꞌij, ¿achique ta cami nuben riqꞌui? ¿La ma nrelesaj ta cami chiriꞌ?\f + Ex. 23.4; Dt. 22.4.\f* Riyaꞌ xa can nucꞌom wi ka riche (rixin) chi nrelesaj pe. \v 12 Cꞌa ta cꞌa jun achi chi man ta nicꞌachojsex, tek xa can cꞌo más rukꞌij que chuwech jun carneꞌl. Xa rumacꞌariꞌ tek can rucꞌamon wi chi niban ri utz pa jun uxlanibel kꞌij. \p \v 13 Y cꞌacꞌariꞌ tek ri Jesús xubij chare ri achi ri chakiꞌj ri rukꞌaꞌ: Tayukuꞌ la akꞌaꞌ. Y ri achi can xu (xe wi) xuyuk ri rukꞌaꞌ, can yacꞌariꞌ xchojmir y xuben achiꞌel ri jun chic rukꞌaꞌ. \v 14 Y ri achiꞌaꞌ fariseos can xu (xe wi) xquitzꞌet ca ri xbanatej, xebe y xbequimoloꞌ quiꞌ riche (rixin) chi niquichꞌob achique rubanic niquiben\f + Sal. 2.2; Lc. 6.11; Mr. 3.6; Jn. 5.18; 11.53.\f* riche (rixin) chi niquicamisaj ri Jesús. \s Ri Jesús jun Samajel ri can chaꞌon pe ruma ri Dios \p \v 15 Ri Jesús xel cꞌa el chiriꞌ ruma Riyaꞌ can retaman wi ri niquichꞌob chrij.\f + Sal. 139.2; He. 4.13.\f* Riyaꞌ can sibilaj ye qꞌuiy cꞌa ri winek xetzekelben el riche (rixin).\f + Mr. 3.7.\f* Y yerucꞌachojsaj cꞌa quinojel ri ye yawaꞌiꞌ. \v 16 Y can nuchilabej cꞌa el chique quinojel riyeꞌ chi ma tiquiyaꞌ ta rutzijol\f + Mr. 3.12; 8.30.\f* chi Riyaꞌ xerucꞌachojsaj chare ri quiyabil. \v 17 Ri Jesús xubanalaꞌ cꞌa ronojel riꞌ riche (rixin) chi queriꞌ can nibanatej\f + Nm. 23.19.\f* wi cꞌa ri rukꞌalajsan chic ri Dios chuwech ri profeta Isaías,\f + Is. 49.5, 6; 52.13.\f* ri xkꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca. Ri tzꞌibatal cꞌa ca nubij: \q \v 18 Yacꞌareꞌ ri Nusamajel\f + Is. 42.1-4; Mt. 3.16, 17.\f* ri nuchaꞌon. \q Riyin sibilaj nwajoꞌ Riyaꞌ; can niquicot cꞌa ri wánima riqꞌui. \q Can xtinyaꞌ cꞌa pe chukaꞌ ri nu-Espíritu pa ruwiꞌ;\f + Is. 61.1.\f* \q y Riyaꞌ xtukꞌalajsaj cꞌa chiquiwech ri ma ye israelitas ta, ri achique rubanic niquicꞌuaj jun cꞌaslen choj. \q \v 19 Ma xtuben ta oyowal, ma xturek ta ruchiꞌ, \q ni ma xtutzijoj ta riꞌ chiquiwech ri winek ri pa tak bey. \q \v 20 Y ri aj ri xa paxnek chic, Riyaꞌ ma xtuben ta cꞌa chare chi nikꞌaj. \q Chukaꞌ jun kꞌakꞌ ri xa nibuku chic ruma xa nichuptej yan ka, Riyaꞌ xtuben chare chi ma xtichuptej ta ka. \q Y queriꞌ xtuben apo, cꞌa ya tek xtapon ri kꞌij chi Riyaꞌ xtuben chi xtichꞌacon ri utzilaj rukꞌatbel tzij. \q \v 21 Y ri winek cꞌa ri ma ye israelitas ta, riqꞌui cꞌa Riyaꞌ xticoyobej wi ri quicolotajic. \s Ri winek yeyokꞌon chrij ri Lokꞌolaj Espíritu \p \v 22 Y cꞌo cꞌa jun achi moy y mem xucꞌuex apo chuwech ri Jesús, y queriꞌ rucꞌulwachin ruma chapatajnek ruma jun itzel espíritu.\f + Mt. 7.22; 9.32; Mr. 3.11; 9.17.\f* Y ri Jesús can xrelesaj cꞌa el ri itzel espíritu riꞌ. Can xuben cꞌa chare ri achi chi xtzuꞌun y xchꞌo.\f + Lc. 11.14.\f* \v 23 Y rumariꞌ tek quinojel winek can xquimey tek xquitzꞌet y niquibilaꞌ cꞌa: ¿La ma ya ta cami reꞌ ri Cristo ralcꞌual ca ri David\f + Mt. 9.27; 21.9.\f* ri koyoben? yechaꞌ. \p \v 24 Yacꞌa tek ri achiꞌaꞌ fariseos xquicꞌaxaj ri niquibij ri winek chrij ri Jesús, riyeꞌ xquibij cꞌa: Ri Jesús yerelesaj itzel tak espíritu pero xa ya ri Beelzebú\f + Mt. 9.34; Mr. 3.22, 30; Lc. 11.14-20.\f* ri cajawalul ri itzel tak espíritu ri niyaꞌo uchukꞌaꞌ chare, yechaꞌ cꞌa. \p \v 25 Y ruma chi ri Jesús can retaman cꞌa ri niquichꞌobolaꞌ ri achiꞌaꞌ fariseos,\f + Mt. 9.4; Ap. 2.23.\f* Riyaꞌ xubij chique: Wi ri winek riche (rixin) jun ruwachꞌulef wi xa ma junan ta quiwech niquiben, nipe chꞌaꞌoj chiquicojol. Y riꞌ ma utz ta, ruma nuben chare ri quiruwachꞌulef chi ma xtiyaloj ta. Y queriꞌ chukaꞌ ronojel tinamit y quinojel winek ri yecꞌo chupan jun jay, wi xa ma junan ta quiwech niquiben, xa xtiquitaluj el quiꞌ. \v 26 Y wi ri Satanás yerelesaj el ri can yesamej riqꞌui, can ntel cꞌa chi tzij chi xa ruyon riyaꞌ nrokotaj el riꞌ. Xa ruyon riyaꞌ nuben ka chꞌaꞌoj chrij. Y wi queriꞌ nuben, chanin nitzak y niqꞌuis ka rukꞌij. \v 27 Riyix nibij chuwe chi xa uchukꞌaꞌ riche (rixin) ri Beelzebú ri ncusaj riyin tek yenwelesaj ri itzel tak espíritu, pero ri ye tzekelbey iwuche (iwixin) riyix yequelesaj chukaꞌ itzel tak espíritu. ¿La ya cami ruchukꞌaꞌ ri Beelzebú ri niquicusaj chukaꞌ riyeꞌ nichꞌob riyix? Rumariꞌ yecꞌa ri ye tzekelbey iwuche (iwixin) riyix, yecꞌa riyeꞌ ri xquebin chiwe chi xa ma kitzij ta ri xibij chuwe. \v 28 Yacꞌa wi riyin riqꞌui ri ru-Espíritu ri Dios yenwelesaj wi ri itzel tak espíritu, ntel chi tzij chi kitzij chi xoka yan ri rajawaren ri Dios iwuqꞌui riyix.\f + Dn. 2.44; 7.14; Lc. 11.20; 17.20; He. 12.28.\f* \p \v 29 Y ri nrajoꞌ nelekꞌ el pa rachoch jun achi ri cꞌo sibilaj ruchukꞌaꞌ,\f + Is. 49.24.\f* nabey cꞌo chi nuxim ri achi riꞌ, y cꞌacꞌariꞌ nicowin nucanoj el ronojel ri nrajoꞌ yerucꞌuaj. \p \v 30 Achique cꞌa ri ma ruyaꞌon ta ránima wuqꞌui, xa can yiretzelaj wi cꞌa riꞌ. Y achique ri ma nitoꞌo ta wuche (wixin), xa yariꞌ ri niyojo ronojel ri yenben riyin.\f + Mr. 9.40; Lc. 9.50; 11.23.\f* \p \v 31 Y rumacꞌariꞌ riyin nbij chiwe: Ri mac y ri yokꞌonic ri yequibanalaꞌ ri winek, can cꞌa yecuyutej na. Yacꞌa ri yeyokꞌon chrij ri Lokꞌolaj Espíritu,\f + Hch. 7.51; He. 6.4-6.\f* can ma xticuyutej ta quimac.\f + Mr. 3.29; Lc. 12.10; He. 10.26; 1 Jn. 5.16.\f* \v 32 Y xabachique cꞌa winek ri niyokꞌon\f + Mt. 11.19; 1 Ti. 1.13.\f* chuwij riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol, can cꞌa nicuyutej\f + Lv. 4.20.\f* na rumac. Yacꞌa ri niyokꞌon chrij ri Lokꞌolaj Espíritu, can man cꞌa xticuyutej ta rumac re wacami, ni ri chkawech apo. \p \v 33 O niben achiꞌel jun cheꞌ utz, ri utz ruwech ri nuyaꞌ o niben achiꞌel jun cheꞌ\f + Mt. 7.17, 18; Lc. 6.43.\f* ri ma utz ta, ri xa ma utz ta ruwech ri nuyaꞌ. Ruma jun cheꞌ netamatej ruwech\f + Stg. 3.12.\f* riqꞌui ri ruwech ri nuyaꞌ, wi utz ri cheꞌ riꞌ o xa ma utz ta. \v 34 Rumacꞌariꞌ riyix ri xa yix achiꞌel itzel tak cumatz,\f + Mt. 3.7; 23.33; Lc. 3.7.\f* ¿achique modo yixcowin nibij ri utz, tek xa yix itzel tak winek? Ruma chi jun winek can ya cꞌa ri yecꞌo pa ránima ri yerubij. \v 35 Jun utzilaj winek, ri utz ri yecꞌo pa ránima, yeriꞌ ri yerubij pe tek nitzijon. Yacꞌa ri winek ri xa itzel yecꞌo pa ránima, yeriꞌ ri yerubij pe tek nitzijon.\f + Lc. 6.45; 1 Jn. 3.10.\f* \v 36 Y riyin nbij cꞌa chiwe chi chupan ri kꞌij tek xtikꞌat tzij\f + Mt. 10.15; Ap. 20.11.\f* pa ruwiꞌ re ruwachꞌulef, ri winek ri xebin chꞌabel ri xa majun rejkalen, can xtikꞌat cꞌa tzij pa quiwiꞌ,\f + Ec. 12.14; Ap. 20.12.\f* ruma ronojel ri chꞌabel ri xequibilaꞌ. \v 37 Riqꞌui ri chꞌabel ri nibij, riqꞌui riꞌ xtikꞌat tzij pan iwiꞌ. Wi utzilaj chꞌabel ri nibij, riqꞌui riꞌ nikꞌalajin chi choj ri icꞌaslen chuwech ri Dios. Yacꞌa ri chꞌabel wi xa majun rejkalen ri nibij, riqꞌui riꞌ nikꞌalajin chi xtika rucꞌayewal pan iwiꞌ.\f + Stg. 3.2, 9, 10.\f* \s Ri winek ri ma niquinimaj ta ri Dios nicajoꞌ chi niban jun milagro chiquiwech \p \v 38 Y yecꞌo cꞌa chique ri aj tzꞌibaꞌ y yecꞌo chukaꞌ chique ri achiꞌaꞌ fariseos ri xechꞌo apo chare ri Jesús, y xquibij cꞌa: Riyit ri can yit jun Tijonel, riyoj nikajoꞌ nikatzꞌet cꞌa chi naben jun milagro\f + Mt. 16.1-4; Mr. 8.11; Lc. 11.16; Jn. 2.18-22.\f* chkawech, xechaꞌ. \p \v 39 Yacꞌa ri Jesús xubij cꞌa chique: Ri winek yecꞌo wacami sibilaj ye itzel y xa ma niquinimaj ta chic ri Dios.\f + Is. 57.3.\f* Riyeꞌ xa can nicajoꞌ cꞌa chi riyin nben na jun milagro chiquiwech cꞌacꞌariꞌ chi yinquinimaj.\f + Jn. 4.48.\f* Y xa ma ya ta cꞌa ri nicajoꞌ riyeꞌ ri xtibanatej. Ruma xa can xu (xe wi) ri xbanatej riqꞌui ri profeta Jonás ri jun achi ri xkꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca, xaxu (xaxe wi) cꞌa riꞌ ri retal ri xtibanatej. \v 40 Ruma achiꞌel xcꞌojeꞌ ri Jonás\f + Jon. 1.17.\f* chupan jun nimalaj car oxiꞌ kꞌij y oxiꞌ akꞌaꞌ, can queriꞌ chukaꞌ ri retal ri xtinyaꞌ riyin chiwech. Riyin cꞌa ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol, xquimukeꞌ oxiꞌ kꞌij y oxiꞌ akꞌaꞌ pan ulef. \v 41 Y tek xtapon cꞌa ri kꞌij riche (rixin) chi xtikꞌat tzij pa quiwiꞌ ri winek ri yecꞌo re tiempo reꞌ, xquecꞌastej cꞌa pe ri winek aj Nínive\f + Nah. 1.1; Lc. 11.32.\f* y xtiquibij cꞌa chi ma utz ta xquiben ri winek ri yecꞌo re tiempo reꞌ. Ruma ri winek ri xecꞌojeꞌ pa tinamit Nínive ri ojer ca, can xu (xe) wi cꞌa xquicꞌaxaj ri ruchꞌabel ri Dios ri xutzijoj ri Jonás chique, can yacꞌariꞌ tek xtzolin pe quicꞌuꞌx riqꞌui ri Dios.\f + Jon. 3.5-9.\f* Y wacami yincꞌo riyin ri más nim nukꞌij que chuwech ri Jonás, y xa ma yinquinimaj ta\f + Ez. 16.50.\f* ri winek, xchaꞌ ri Jesús. \v 42 Y tek xtapon cꞌa chukaꞌ ri kꞌij riche (rixin) chi xtikꞌat tzij pa quiwiꞌ ri winek ri yecꞌo re tiempo reꞌ, xticꞌastej cꞌa pe ri jun reina\f + 2 Cr. 9.1-12.\f* ri xcꞌojeꞌ ojer ca, ri xkꞌato tzij pa ruwiꞌ ri ruwachꞌulef ri cꞌo pa sur. Y xtubij cꞌa chi ma utz ta xquiben ri winek ri yecꞌo re tiempo reꞌ. Ruma tek xcꞌaseꞌ ri jun reina riꞌ, sibilaj nej xbiyin wi riche (rixin) chi xoracꞌaxaj ri runaꞌoj ri jun rey riche (rixin) re Israel, ri xubiniꞌaj Salomón\f + 1 R. 10.1; 2 Cr. 9.1.\f* ri xcꞌojeꞌ ojer ca, y wacami yincꞌo riyin ri más nim nukꞌij\f + Col. 2.2, 3.\f* que chuwech ri rey Salomón. Y xa ma yinquinimaj ta ri winek, xchaꞌ ri Jesús. \s Tek jun itzel espíritu nitzolin chic ri acuchi (achique) elenak wi el \p \v 43 Tek jun itzel espíritu\f + Job 1.7; Lc. 11.24-26; 1 P. 5.8.\f* ntel el pa ránima jun winek, nucanoj uxlanen pa chakiꞌj tak lugar. Tek nunaꞌ chi majun uxlanen nril, \v 44 nuchꞌob ka: quitzolin na chic pa ránima ri winek ri acuchi (achique) xinel wi pe, nichaꞌ cꞌa. Y tek ri itzel espíritu riꞌ nitzolin chic apo pa ránima ri winek, nril cꞌa ri ránima ri winek riꞌ achiꞌel jun jay ri majun cꞌo ta chupan, meson y wikon jabel. \v 45 Y cꞌacꞌariꞌ tek ri itzel espíritu riꞌ yeberucꞌamaꞌ pe ye wukuꞌ chic itzel tak espíritu ri más chi na ye itzel, y quinojel cꞌa riꞌ yeꞌoc pa ránima ri winek. Y ri winek achoj riqꞌui yecꞌojeꞌ wi ri itzel tak espíritu riꞌ, más lawaloꞌ nuben ri rucꞌaslen que chuwech ri rubanon pa nabey mul. Y can quecꞌariꞌ xtiquicꞌulwachij ri winek ri itzel\f + Is. 66.3; He. 10.26.\f* quicꞌaslen, ri yecꞌo re tiempo reꞌ. \s Ri ruteꞌ y ri ye rachꞌalal ri Jesús \p \v 46 Y ri Jesús can cꞌa nichꞌo na quiqꞌui ri winek tek xapon ri ruteꞌ y ri ye rachꞌalal.\f + Mr. 6.3; Jn. 2.12; 7.3, 5; 1 Co. 9.5; Ga. 1.19.\f* Riyeꞌ nicajoꞌ cꞌa yechꞌo riqꞌui ri Jesús, xa yacꞌa ri ma xeꞌoc ta apo cꞌa riqꞌui.\f + Mr. 3.31-35; Lc. 8.19-21.\f* \v 47 Y cꞌo cꞌa jun ri xbin apo chare ri Jesús: Ri ateꞌ y ri ye awachꞌalal yecꞌo pe waweꞌ chuwajay el. Riyeꞌ nicajoꞌ yechꞌo awuqꞌui, xchaꞌ chare. \p \v 48 Yacꞌa ri Jesús xubij cꞌa chare ri xbin apo queriꞌ: ¿Achique cꞌa riꞌ ri nteꞌ y ye achique cꞌa riꞌ ri wachꞌalal ri nachꞌob riyit? \p \v 49 Y ri Jesús riqꞌui cꞌa ri rukꞌaꞌ xerucꞌut ri rudiscípulos y xubij cꞌa: Yecꞌareꞌ ri ye oconek nteꞌ y ye oconek wachꞌalal. \v 50 Ruma chi can quinojel cꞌa ri yebano ri ruraybel\f + Jn. 15.14; He. 2.11.\f* ri Nataꞌ Dios ri cꞌo chilaꞌ chicaj, yecꞌariꞌ ri ye achiꞌel nteꞌ, wanaꞌ y nchakꞌ, xchaꞌ ri Jesús. \c 13 \s Ri cꞌambel tzij chrij ri aj ticonel \p \v 1 Chupan cꞌa ri kꞌij riꞌ ri Jesús ye rachibilan ri ye rudiscípulos xel el pa jay y xbetzꞌuyeꞌ chuchiꞌ ri choy.\f + Mr. 4.1.\f* \v 2 Y sibilaj ye qꞌuiy winek ri xquimol apo quiꞌ riqꞌui.\f + Lc. 8.4.\f* Rumariꞌ Riyaꞌ xoc apo pa jun jucuꞌ y xtzꞌuyeꞌ ka chiriꞌ y nubij cꞌa pe ri ruchꞌabel ri Dios chique ri winek.\f + Lc. 5.3.\f* Y quinojel cꞌa ri winek yecꞌo chuchiꞌ ri choy xquicꞌaxaj apo ri Jesús. \v 3 Riyaꞌ qꞌuiy cꞌa ri xubij chique, xa yacꞌa chi ruyon riqꞌui cꞌambel tak tzij. Y jun cꞌa chique ri cꞌambel tak tzij ri xucusaj, yareꞌ: Cꞌo cꞌa jun achi ri xbe pa jopin ijaꞌtz. \v 4 Y tek ri achi cꞌo chic pa samaj nijopin ijaꞌtz, cꞌo cꞌa jubaꞌ chare ri ijaꞌtz riꞌ xa pa bey xka wi. Y xepe cꞌa ri aj xicꞌ tak chicop ri yebe pa cakꞌikꞌ xquitij el ri ijaꞌtz riꞌ. \v 5 Cꞌo cꞌa jubaꞌ chic chare ri ijaꞌtz cojol tak abej xka wi\f + Ez. 11.19.\f* y chiriꞌ xa ma qꞌuiy ta ri ulef cꞌo. Y can chanin cꞌa xeꞌel pe ruma chi ma pim ta ri ulef. \v 6 Xa yacꞌa tek xpe ruchukꞌaꞌ ri kꞌij, xemayamoꞌ y xechakiꞌj ka chanin, ruma chi xa ma nej ta benak wi ka ri quicꞌamal.\f + Col. 2.7.\f* \v 7 Y jubaꞌ chic chare ri ijaꞌtz xka cojol tak kꞌayis ri cꞌo quiqꞌuixal. Y tek xeꞌel pe, junan xeqꞌuiy quiqꞌui ri qꞌuix. Y ruma chi ri qꞌuix sibilaj xeqꞌuiy, ri ticoꞌn xejikꞌ pa quikꞌaꞌ. \v 8 Yacꞌa ri jubaꞌ chic chare ri ijaꞌtz xka pa jun utzilaj ulef, jabel xeqꞌuiy y xewachin chukaꞌ jabel. Ruma cꞌo ijaꞌtz xquiyalaꞌ a treinta quiwech, cꞌo xquiyalaꞌ a sesenta quiwech y cꞌo ri can jojun ciento\f + Gn. 26.12.\f* quiwech xquiyalaꞌ. \v 9 Ri cꞌo cꞌa racꞌaxabel, can tracꞌaxaj cꞌa ri xinbij,\f + Mr. 4.9.\f* xchaꞌ ri Jesús. \s Ri nicꞌatzin wi jun cꞌambel tzij \p \v 10 Y yacꞌariꞌ tek ri discípulos xebe apo riqꞌui ri Jesús y xquicꞌutuj chare: ¿Achique ruma tek riqꞌui cꞌambel tak tzij yachꞌo wi chiquiwech ri winek? xechaꞌ chare. \p \v 11 Xpe cꞌa ri Jesús xubij chique: Chiwe cꞌa riyix can yaꞌon cꞌa kꞌij riche (rixin) chi niwetamaj\f + Mr. 4.11; 1 Co. 2.10; Col. 1.26; 1 Jn. 2.27.\f* chrij ri rajawaren ri Dios, ri ma kꞌalaj ta chiquiwech nicꞌaj chic winek, ruma riyeꞌ ma yaꞌon ta kꞌij chique riche (rixin) chi niquetamaj.\f + Mt. 11.25; 16.17.\f* \v 12 Ruma chi ri can cꞌo qꞌuiy riqꞌui, xtiyaꞌox (xtyaꞌ) cꞌa más chare y queriꞌ qꞌuiy ri xticꞌojeꞌ riqꞌui. Yacꞌa ri xa jubaꞌ oc cꞌo riqꞌui, hasta ri jubaꞌ riꞌ xa xtelesex chare.\f + Mr. 4.25; Lc. 8.18; 19.26.\f* \v 13 Xa rumacꞌariꞌ tek riyin yencusaj cꞌambel tak tzij riche (rixin) chi yichꞌo quiqꞌui riche (rixin) chi queriꞌ astapeꞌ niquitzuꞌ y xa ma nichꞌobotej ta chiquiwech ri niquitzuꞌ, y riche (rixin) chi astapeꞌ niquicꞌaxaj y xa ma nikꞌax ta chiquiwech ri niquicꞌaxaj. \v 14 Can ya wi cꞌa reꞌ nibanatej ri tzꞌibatal ca ruma ri profeta Isaías, ri xkꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca. Y quecꞌareꞌ ri rutzꞌiban ca riyaꞌ: \q Riyix xtiwacꞌaxaj y ma xtikꞌax ta chiwech ri xtiwacꞌaxaj. \q Riyix xtitzuꞌ y xa ma xtiyaꞌ ta cꞌa pa cuenta ri nitzuꞌ.\f + Is. 6.9; Ez. 12.2; Mr. 4.12; Lc. 8.10; Jn. 12.40; Hch. 28.26; Ro. 11.8; 2 Co. 3.14.\f* \q \v 15 Ruma ri cánima re winek reꞌ xa xquicowirisaj. \q Cꞌayef (cuesta) chi ntoc pa tak quixquin ri niquicꞌaxaj. \q Ri runakꞌ tak quiwech quiyupuban, ruma ma nicajoꞌ ta yetzuꞌun.\f + Hch. 28.27.\f* \q Riyeꞌ can majun nicajoꞌ, \q can ma nicajoꞌ ta niquicꞌaxaj, \q can ma nicajoꞌ ta nika pa tak cánima, \q ma nicajoꞌ ta nitzolin pe quicꞌuꞌx, riche (rixin) chi riyin nchojmirisaj ri quicꞌaslen. \m Queriꞌ ri xubij ri Dios, ri tzꞌibatal ca ruma ri Isaías. \m \v 16 Yacꞌa riyix nudiscípulos, can jabel wi ruwaꞌikꞌij,\f + Lc. 10.23, 24.\f* ruma chi ri runakꞌ tak iwech can yetzuꞌun wi jabel y ri ixquin can yeꞌacꞌaxan wi. \v 17 Riyin can kitzij cꞌa nbij chiwe wacami, chi ye qꞌuiy chojmilaj tak winek y ri profetas ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca, sibilaj xcajoꞌ chi xquitzꞌet ta ri nitzꞌet riyix wacami, y xa ma xquitzꞌet ta el.\f + He. 11.13.\f* Can sibilaj chukaꞌ xcajoꞌ chi xquicꞌaxaj ta ri niwacꞌaxaj riyix re wacami, y xa ma xquicꞌaxaj ta el.\f + Lc. 10.24; Ef. 3.5; 1 P. 1.10.\f* \s Tek ri Jesús xubij achique ntel wi chi tzij ri cꞌambel tzij chrij ri aj ticonel \p \v 18 Y ri Jesús xubij cꞌa chique: Tiwacꞌaxaj cꞌa achique nubij ri cꞌambel tzij ri nichꞌo chrij ri achi ri xbe pa jopin ijaꞌtz.\f + Mr. 4.14; Lc. 8.11.\f* \v 19 Ri jubaꞌ ijaꞌtz ri xka pa bey, yariꞌ ri nichꞌo chrij ri chꞌabel riche (rixin) ri rajawaren ri Dios, ri nacꞌaxex ruma jun winek, y xa ma nikꞌax ta chuwech. Rumariꞌ nipe ri itzel\f + 2 Co. 2.11.\f* nrelesaj el ri chꞌabel ri xtic pa ránima.\f + Mr. 4.15; Lc. 8.12.\f* \v 20 Ri ijaꞌtz ri xka cojol tak abej, can nichꞌo wi cꞌa chrij ri ruchꞌabel ri Dios\f + Ez. 33.31.\f* ri nacꞌaxex ruma jun winek. Ri winek riꞌ can chanin cꞌa nucꞌul ri ruchꞌabel ri Dios pa ránima\f + Is. 58.2; Jn. 5.35; Mr. 4.16; Hch. 8.13.\f* riqꞌui quicoten. \v 21 Xa yacꞌa chi ma xbe ta ka jabel rucꞌamal ri ruchꞌabel ri Dios pa ránima, xa can ma niyaloj ta cꞌa ri quicoten riqꞌui. Y tek yepe cꞌa tijoj pokonal y netzelex ruma runiman ri ruchꞌabel ri Dios, chanin nitzak. \v 22 Y ri ijaꞌtz ri xka cojol tak kꞌayis ri cꞌo quiqꞌuixal,\f + Jer. 4.3.\f* can nichꞌo wi cꞌa chrij ri ruchꞌabel ri Dios ri nacꞌaxex ruma jun winek. Pero ri winek riꞌ xa ya cꞌa ri nrajoꞌ re tiempo reꞌ ri nuben y nikꞌolotej cꞌa pa rukꞌaꞌ ri beyomel\f + Mt. 19.23; Mr. 10.23; Lc. 18.24; 1 Ti. 6.9.\f* riche (rixin) re ruwachꞌulef, y rumariꞌ xa nijikꞌ cꞌa ri ruchꞌabel ri Dios ri cꞌo riqꞌui. Y can majun bey cꞌa xtiwachin ta jabel ri ruchꞌabel ri Dios pa rucꞌaslen. \v 23 Yacꞌa ri ijaꞌtz ri xka pa jun utzilaj ulef,\f + Lc. 8.15.\f* can nichꞌo wi cꞌa chrij ri ruchꞌabel ri Dios ri nacꞌaxex ruma jun winek, y ri winek riꞌ can nikꞌax cꞌa ri ruchꞌabel ri Dios chuwech y ri rucꞌaslen niwachin jabel. Can niwachin\f + Fil. 1.11; Col. 1.6.\f* wi cꞌa achiꞌel niquiben ri ijaꞌtz. Ruma cꞌo ijaꞌtz ri niquiyaꞌ a treinta quiwech, yecꞌo ri niquiyaꞌ a sesenta quiwech y yecꞌo ri can jojun ciento cꞌa quiwech niquiyaꞌ, xchaꞌ ri Jesús. \s Ri cꞌambel tzij chrij ri trigo y ri itzel kꞌayis \p \v 24 Ri Jesús xutzijoj chic cꞌa jun cꞌambel tzij chiquiwech ri winek, y xubij cꞌa: Ri rajawaren ri caj,\f + Mr. 4.26.\f* junan cꞌa riqꞌui jun achi ri xberuticaꞌ ca jun utzilaj ijaꞌtz pa rulef. \v 25 Xa yacꞌa tek quinojel ri winek ye warnek, xpe cꞌa ri rucꞌulel ri rajaf ri ulef, xberuticaꞌ\f + Hch. 20.29, 30.\f* ca rujatzul ri itzel kꞌayis chucojol ri trigo ri ticon chic ca. Y xu (xe wi) xberubanaꞌ ca riꞌ, y xbe.\f + 1 P. 5.8.\f* \v 26 Yacꞌa tek xbeqꞌuiy pe ri ticoꞌn y xuchop xebeꞌel pe ri ruwiꞌ, cꞌa yacꞌariꞌ tek xkꞌalajin ri itzel kꞌayis. \v 27 Y yacꞌariꞌ tek ri ye rumozo ri rajaf ri ulef xeꞌapon cꞌa riqꞌui y xquibij chare: Ri ijaꞌtz ri xatic ka pan awulef can utz wi. Xa yacꞌa wacami cꞌo itzel kꞌayis chucojol. ¿Acuchi (achique) cꞌa xpe wi ri ijaꞌtz riche (rixin) ri itzel kꞌayis? xechaꞌ. \v 28 Y ri achi xubij cꞌa chique ri ye rumozo: Reꞌ rusamaj jun ri netzelan wuche (wixin), xchaꞌ. Y ri ye rumozo xquibij cꞌa chare: ¿Nawajoꞌ cꞌa chi yojbe chucꞌukic? xechaꞌ chare. \v 29 Yacꞌa ri achi xubij cꞌa chique ri rumozo: Mani, ma yixbe ta chucꞌukic, man xa ruma chi nicꞌuk ri itzel kꞌayis yecꞌukutej chukaꞌ ri trigo. \v 30 Xa tiyaꞌ na cꞌa kꞌij chare ri itzel kꞌayis\f + Fil. 3.18, 19; 2 Ts. 3.6; 2 Ti. 2.19.\f* chi junan niqꞌuiy riqꞌui ri trigo, cꞌa ya na tek xtapon ri kꞌij riche (rixin) ri kꞌatoj. Cꞌa ya na cꞌa kꞌij riꞌ tek riyin xtinbij cꞌa chique ri xquebano kꞌatoj, chi nabey tiquimoloꞌ ri itzel kꞌayis y quequibanalaꞌ pa tak manojo riche (rixin) chi yeporox; y cꞌacꞌariꞌ tiquikꞌataꞌ ri trigo riche (rixin) chi nbequiyacaꞌ ca,\f + Mt. 3.12; Lc. 3.17.\f* xchaꞌ ri achi. Queriꞌ xubij ri Jesús. \s Ri cꞌambel tzij chrij ri ijaꞌtz riche (rixin) ri mostaza \p \v 31 Y ri Jesús xutzijoj chic cꞌa jun cꞌambel tzij chiquiwech ri winek, y xubij cꞌa: Ri rajawaren ri caj\f + Is. 2.2, 3; Mi. 4.1; Mr. 4.30; Lc. 13.18.\f* junan riqꞌui jun ti ijaꞌtz riche (rixin) ri mostaza ri nberuticaꞌ ca jun achi pa rulef. \v 32 Ruma ri ijaꞌtz riche (rixin) ri mostaza astapeꞌ yariꞌ ri más tak cocoj, yacꞌa tek niqꞌuiy, ya riyaꞌ ri sibilaj nim ntel que chiquiwech ri nicꞌaj chic ichaj. Y can achiꞌel jun ti alaj cheꞌ nuben. Rumariꞌ ri aj xicꞌ tak chicop ri yebe pa cakꞌikꞌ, yeꞌapon chiriꞌ y niquibanalaꞌ quisoc pa tak rukꞌaꞌ,\f + Lc. 13.19.\f* xchaꞌ ri Jesús. \s Ri cꞌambel tzij chrij ri chꞌom (levadura) \p \v 33 Ri Jesús xuyaꞌ chic cꞌa jun cꞌambel tzij chiquiwech,\f + Mr. 4.33, 34.\f* y xubij cꞌa chique: Ri rajawaren ri caj junan cꞌa riqꞌui ri chꞌom (levadura) ri xberucꞌamaꞌ pe jun ixok y xuyaꞌ ca chupan oxiꞌ pajbel harina, xuchꞌomirisaj cꞌa ronojel. Quecꞌariꞌ chukaꞌ xtibiyin rutzijol ri ruchꞌabel ri Dios, xchaꞌ ri Jesús. \s Ri Jesús can xerucusaj wi ri cꞌambel tak tzij \p \v 34 Y ronojel cꞌa ri xubij ri Jesús chique ri winek riꞌ, ruyon cꞌambel tak tzij yerucusaj tek nichꞌo quiqꞌui. Can majun cꞌa ri xubij ta chique chi man ta xucusaj cꞌambel tak tzij.\f + Sal. 49.4; 78.2; 1 Co. 2.7.\f* \v 35 Riche (rixin) chi queriꞌ can nibanatej cꞌa ri rubin ca ri profeta ri xkꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca. Ri rusamajel ri Dios can quecꞌareꞌ ri rutzꞌiban ca chrij ri Jesús: \q Riyin tek xquichꞌo xquencusaj cꞌa cꞌambel tak tzij. \q Qꞌuiy cꞌa ri can ye ewatel\f + Am. 3.7; Ro. 16.25; Ef. 3.9; Col. 1.26.\f* pe pa rutiquiribel re ruwachꞌulef, xquenkꞌalajsaj cꞌa.\f + Mt. 13.24-30.\f* \m Queriꞌ nubij ri tzꞌibatal ca. \s Tek ri Jesús xubij achique ntel wi chi tzij ri cꞌambel tzij chrij ri trigo y ri itzel kꞌayis \p \v 36 Y tek ri Jesús rubin chic cꞌa chique ri winek chi quebe chi tak cachoch, yacꞌariꞌ tek Riyaꞌ xtzolin pa jay ye rachibilan ri rudiscípulos. Y yacꞌariꞌ tek ri rudiscípulos xejel apo riqꞌui y xquibij cꞌa chare: Riyoj nikajoꞌ cꞌa chi riyit nabij ta chake achique ntel wi chi tzij ri cꞌambel tzij chrij ri trigo y ri itzel kꞌayis ri xetic ca pa jun ulef. Ruma can ma xkꞌax ta chkawech, xechaꞌ. \p \v 37 Y ri Jesús can xukꞌalajsaj cꞌa chiquiwech ri cꞌambel tzij, y xubij cꞌa: Ri ticonel riche (rixin) ri utzilaj ijaꞌtz, yin cꞌa riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol. \v 38 Ri ulef ri xban wi ri ticoj, can ya cꞌa re ruwachꞌulef.\f + Lc. 24.47.\f* Ri utzilaj ijaꞌtz yecꞌa ri yecꞌo pa rajawaren ri Dios.\f + Mt. 24.14.\f* Y ri itzel kꞌayis yecꞌa ri can ye riche (rixin) wi ri itzel.\f + Hch. 13.10.\f* \v 39 Y ri xbetico ca ri itzel kꞌayis, ya cꞌa ri itzel winek. Ri kꞌatoj, ya cꞌa ri xtibanatej pa ruqꞌuisbel chare re tiempo re kachapon; y ri xquebano ri kꞌatoj\f + Jl. 3.13; Ap. 14.15.\f* yecꞌa ri ángeles. \v 40 Can achiꞌel cꞌa niban riqꞌui ri itzel kꞌayis chi yeꞌelesex el y yeporox pa kꞌakꞌ, can quecꞌariꞌ chukaꞌ xtibanatej pa ruqꞌuisbel chare re tiempo re kachapon. \v 41 Riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol xquentek cꞌa ri nuꞌángeles chiquimolic quinojel ri yebano etzelal y ri yebano chique ri nicꞌaj chic chi yetzak. Ruma ma nwajoꞌ ta cꞌa chi yecꞌo ta ri winek riꞌ chiquicojol\f + 2 P. 2.1, 2.\f* ri yecꞌo pa rajawaren ri Dios. \v 42 Y quinojel cꞌa ri xquemol el, xquebecꞌak ca chupan ri nimalaj kꞌakꞌ;\f + Mt. 3.12; Ap. 19.20; 20.10.\f* y chiriꞌ cꞌa xqueꞌokꞌ wi y xtiquikachꞌachꞌej quey.\f + Mt. 8.12.\f* \v 43 Yecꞌa ri winek ri choj chic quicꞌaslen can xquetzꞌitzꞌan cꞌa achiꞌel ri kꞌij,\f + Dn. 12.3.\f* pa rajawaren ri Tataꞌixel ri cꞌo chilaꞌ chicaj. Ri cꞌo cꞌa racꞌaxabel, can tracꞌaxaj cꞌa ri xinbij, xchaꞌ ri Jesús. \s Ri cꞌambel tzij chrij jun beyomel ri mukun ca \p \v 44 Ri rajawaren ri caj junan cꞌa riqꞌui jun beyomel mukul ca pa jun ulef y xilitej ruma jun achi. Ri achi riꞌ xumuk chic cꞌa ca ri beyomel riꞌ y niquicot ránima xtzolin y xuchop cꞌa rucꞌayixic ronojel ri cꞌo riqꞌui y cꞌacꞌariꞌ xbe chulokꞌic\f + Pr. 23.23; Is. 55.7; Ap. 3.18.\f* ri ulef ri acuchi (achique) mukul wi ri beyomel. \s Ri cꞌambel tzij chrij jun abej ri sibilaj jotol rajel \p \v 45 Y chukaꞌ ri rajawaren ri caj, can junan cꞌa riqꞌui jun lokꞌonel y cꞌayinel quiche (quixin) tak abej ri nibix perlas chique. \v 46 Tek ri achi riꞌ nril cꞌa ca jun perla sibilaj jabel y nicꞌayix, junanin (anibel) nitzolin y nucꞌayij ronojel ri cꞌo riqꞌui, cꞌacꞌariꞌ nibe chulokꞌic ri perla riꞌ.\f + Pr. 2.4; 3.14; 8.10.\f* \s Ri cꞌambel tzij chrij ri yaꞌl chapabel car \p \v 47 Y chukaꞌ ri rajawaren ri caj xa junan cꞌa riqꞌui jun yaꞌl chapabel car,\f + Mt. 4.19.\f* ri niyaꞌox (nyaꞌ) ka pa yaꞌ y yeberucꞌamaꞌ pe quinojel quiwech car.\f + Mt. 22.10.\f* \v 48 Y tek nojnek chic cꞌa ri yaꞌl riqꞌui car, niquicꞌuaj cꞌa el cꞌa chuchiꞌ yaꞌ. Y cꞌacꞌariꞌ yetzꞌuyeꞌ chuchaꞌic. Ri utzilaj tak car yequiyaꞌ cꞌa pa tak chaquech, yacꞌa ri car ri xa ma ye utz ta, xa yequelesaj cꞌa ca. \v 49 Quecꞌariꞌ ri xticꞌulwachitej pa ruqꞌuisbel chare re tiempo re kachapon. Ri ángeles xquepe cꞌa chiquichaꞌic ri winek. Jucꞌan xquequiyaꞌ wi ri choj chic quicꞌaslen, y xquequelesaj cꞌa ca ri ma ye utz ta.\f + Mt. 25.32-33; Mal. 3.18.\f* \v 50 Y ri winek ri ma ye utz ta, xquebequicꞌakaꞌ cꞌa ca chupan ri nimalaj kꞌakꞌ,\f + Ap. 20.12-15.\f* y chiriꞌ cꞌa xqueꞌokꞌ wi y xtiquikachꞌachꞌej quey.\f + Mt. 22.12-14; 2 Ts. 1.8, 9.\f* \s Ri discípulos can xkꞌax wi chiquiwech ri xubij ri Jesús \p \v 51 Y ri Jesús xubij cꞌa chique ri rudiscípulos: ¿Xkꞌax chiwech ronojel re xinbij chiwe? xchaꞌ chique. Y ri discípulos xquibij cꞌa: Jaꞌ (je) Ajaf, xkꞌax chkawech, xechaꞌ. \p \v 52 Riyaꞌ xubij chic cꞌa: Can utz wi chi xkꞌax chiwech, ruma xixoc yan achiꞌel jun aj tzꞌib ri qꞌuiy retaman chrij ri ye tzꞌibatal ojer ca, y qꞌuiy chukaꞌ ntajin nretamaj chrij ri rajawaren ri Dios. Y rumariꞌ can yix junan cꞌa riqꞌui jun tataꞌaj pa jun jay ri can cꞌo rubeyomal ruyacon. Tek cꞌo nicꞌatzin wi, riyaꞌ yeberelesaj pe ri can cꞌo chic kꞌij ye ruyacon\f + Cnt. 7.13.\f* y yeberelesaj pe chukaꞌ ri xa cꞌa jubaꞌ quecꞌojeꞌ riqꞌui, xchaꞌ ri Jesús. \s Tek ri Jesús xapon chic pa tinamit Nazaret \p \v 53 Y tek ri Jesús xtaneꞌ cꞌa chubixic ri cꞌambel tak tzij riꞌ, Riyaꞌ xel cꞌa el chiriꞌ y xbe, ye rachibilan el ri rudiscípulos. \v 54 Yacꞌa tek xapon pa tinamit ri acuchi (achique) xqꞌuiy wi,\f + Mt. 2.23; Mr. 6.1; Lc. 4.16; Jn. 1.11.\f* Riyaꞌ xuchop cꞌa rucꞌutic ri ruchꞌabel ri Dios ri chiriꞌ pa jay ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios. Y ruma cꞌa ri chꞌabel ri yerubij chique,\f + Dt. 18.15.\f* ri winek riꞌ can xquimey cꞌa y xquibij: ¿Achique cꞌa ruma tek re achi reꞌ sibilaj qꞌuiy etamabel cꞌo riqꞌui y nicowin yeruben milagros? \v 55 ¿La xa ma ya ta cami reꞌ ri rucꞌajol ri jun achi ri aj samajel\f + Is. 53.2, 3; Lc. 3.23; Jn. 6.42.\f* chrij cheꞌ? ¿La xa ma ya ta cꞌa reꞌ ral ri María y rachꞌalal ri Jacobo, ri José, ri Simón y ri Judas?\f + Mt. 12.46; Mr. 6.3.\f* \v 56 Y ri ye ranaꞌ, ¿la xa man ta cꞌa yecꞌo chkacojol? ¿Acuchi (achique) ta cꞌa xretamaj wi ri retaman y acuchi (achique) ta cꞌa petenak wi ri ruchukꞌaꞌ riche (rixin) chi yerubanalaꞌ milagros? yechaꞌ chiquiwech. \p \v 57 Y rumariꞌ ri winek can ma jubaꞌ xquinimaj ta ri Jesús. Y ri Jesús xubij cꞌa chique ri winek riꞌ: Majun cꞌa jun profeta ri nikꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios, ri man ta jun rukꞌij. Quinojel can cꞌo wi quikꞌij, xa yacꞌa chi ma niyaꞌox (nyaꞌ) ta quikꞌij pa tak quitinamit y pa tak cachoch,\f + Sal. 22.6. Lc. 4.24; Jn. 4.44.\f* xchaꞌ chique. \p \v 58 Chupan ri rutinamit, ri Jesús ma qꞌuiy ta cꞌa milagros ri xerubanalaꞌ, ruma ri ruwinak ma xquinimaj ta.\f + He. 3.19; 4.2.\f* \c 14 \s Tek xcamisex ri Juan ri Bautista \p \v 1 Ri Herodes jun chique ri ye cajiꞌ aj kꞌatbel tak tzij chupan ri tiempo riꞌ, xracꞌaxaj cꞌa chi ri Jesús sibilaj rutzijol\f + Mr. 6.14; Lc. 9.7.\f* cꞌo chiquicojol ri winek. \v 2 Y ri Herodes xubij cꞌa chique ri rusamajel: Ri Jesús xa ya ri Juan ri Bautista ri xcꞌastej pe chiquicojol ri caminakiꞌ. Rumariꞌ tek cꞌo uchukꞌaꞌ pa rukꞌaꞌ riche (rixin) chi qꞌuiy ri nicowin yerubanalaꞌ, xchaꞌ chique. \p \v 3 Ruma can ya wi cꞌa ri rey Herodes ri xbin chi tichapatej ri Juan. Can xuxim wi cꞌa pa cadena y xuyaꞌ pa cárcel ruma ri Herodes rucꞌamon ka ri Herodías rixjayil ri Felipe, y ri Felipe riꞌ xa can rachꞌalal ri Herodes, \v 4 y ri Juan rubin cꞌa chare ri Herodes: Ma utz ta abanon chi acꞌamon ka ri awixnan.\f + Lv. 18.16; 20.21.\f* \p \v 5 Y rumacꞌariꞌ ri Herodes can rajowan wi cꞌa chi rucamisan ta ri Juan, xa yacꞌa ri can nuxibij cꞌa riꞌ chiquiwech ri winek, ruma riyeꞌ can quetaman wi chi ri Juan ri Bautista can jun profeta\f + Mt. 21.26; Lc. 20.6.\f* ri nikꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios. \v 6 Pero chupan ri kꞌij tek ri Herodes xtzꞌaket chic jun rujunaꞌ,\f + Gn. 40.20.\f* riyaꞌ xuben cꞌa jun nimakꞌij, y chupan cꞌa ri nimakꞌij riꞌ ri kꞌopoj ral ri Herodías xxajo cꞌa chuwech ri Herodes, y ri xajoj ri xuben ri kꞌopoj sibilaj xka chuwech ri Herodes. \v 7 Y rumariꞌ ri Herodes xuben cꞌa jurar chare ri ral ri Herodías chi xabachique cꞌa ri nrajoꞌ can xtuyaꞌ wi chare. \v 8 Yacꞌa tek ri kꞌopoj can yaꞌon chic cꞌa runaꞌoj ruma ri ruteꞌ, can yacꞌariꞌ tek xubij chare ri Herodes: Riyin nwajoꞌ chi nayaꞌ pe waweꞌ pa jun plato, ri rujolon (ruwiꞌ) ri Juan ri Bautista, xchaꞌ. \p \v 9 Y ri rey Herodes can xpe bis pa ránima ruma ri xcꞌutux chare, pero ruma chi can rubanon chic jurar chi can xtuyaꞌ wi ri xtrajoꞌ ri kꞌopoj y ruma chukaꞌ chi can chiquiwech ri ye rachibilan pa mesa tek xubij; rumariꞌ riyaꞌ xubij cꞌa chi ticꞌamer pe ri rujolon (ruwiꞌ) ri Juan ri Bautista chare ri kꞌopoj ral ri Herodías. \v 10 Xutek cꞌa rutzaqꞌuixic rujolon (ruwiꞌ) ri Juan ri Bautista chiriꞌ pa cárcel. \v 11 Y ri rujolon (ruwiꞌ) xcꞌamer pe pa jun plato chare ri kꞌopoj, y ri kꞌopoj xberuyaꞌ pa rukꞌaꞌ ri ruteꞌ. \p \v 12 Y ri ye rudiscípulos\f + Jn. 1.35-37.\f* ri Juan ri Bautista xeꞌapon cꞌa chucꞌamaric ri ruchꞌacul y xbequimukuꞌ ca. Y riyeꞌ xbequibij cꞌa chukaꞌ chare ri Jesús ronojel ri xbanatej. \s Tek ri Jesús xerutzuk más ye wuꞌoꞌ mil winek \p \v 13 Y ri Jesús can xu (xe) wi cꞌa xracꞌaxaj el ronojel ri xbanatej, xbe, ye rachibilan el ri rudiscípulos. Xeꞌoc el pa jun jucuꞌ y xekꞌax cꞌa jucꞌan chic ruchiꞌ choy, xebe cꞌa pa jun desierto.\f + Mr. 6.32-46; Lc. 9.10.\f* Yacꞌa tek ri winek xquicꞌaxaj el, chicaken cꞌa xeꞌel el ri pa tak tinamit riche (rixin) chi xeꞌapon cꞌa acuchi (achique) xbe wi ri Jesús.\f + Mt. 12.15; Jn. 6.1, 2.\f* \v 14 Y tek ri Jesús xel cꞌa pe chupan ri jucuꞌ chiriꞌ ri jucꞌan chic ruchiꞌ choy, xutzꞌet cꞌa chi sibilaj ye qꞌuiy chic ri winek ri ye oyobeyon apo riche (rixin) y Riyaꞌ xujoyowaj\f + Mt. 9.36; He. 2.17; 4.15; 5.2.\f* cꞌa quiwech ri winek riꞌ. Y Riyaꞌ can xerucꞌachojsaj wi cꞌa ri yawaꞌiꞌ ri yecꞌo chiquicojol. \v 15 Y tek xa ntoc cꞌa pe akꞌaꞌ chupan ri jun kꞌij riꞌ, ri rudiscípulos xejel cꞌa apo riqꞌui y xquibij chare: Re waweꞌ xa majun cꞌo y xa xka ka kꞌij. Queꞌatakaꞌ cꞌa el re winek reꞌ riche (rixin) chi yebe ri pa tak aldea ri yecꞌo pe nakaj riche (rixin) chi nbequilokꞌoꞌ quiway,\f + Lc. 9.12.\f* xechaꞌ. \p \v 16 Yacꞌa ri Jesús xubij chique ri rudiscípulos: Ma rajawaxic ta chi yebe riche (rixin) chi niquicanoj quiway, xa tiyaꞌ\f + Mt. 10.8; 2 Co. 8.2, 3; 2 R. 4.42, 43; Lc. 3.11.\f* quiway riyix, xchaꞌ chique. \p \v 17 Y ri rudiscípulos xquibij cꞌa: Riyoj xaxu (xaxe wi) wuꞌoꞌ caxlan wey y caꞌiꞌ car cꞌo kiqꞌui, y reꞌ ma xqueruben ta, xechaꞌ. \p \v 18 Yacꞌa ri Jesús xubij chique:\f + Mt. 28.18.\f* Ticꞌamaꞌ pe waweꞌ. \p \v 19 Y can yacꞌariꞌ tek Riyaꞌ xubij chique quinojel ri winek chi quetzꞌuyeꞌ pa ruwiꞌ ri rexlaj kꞌayis. Yacꞌariꞌ tek Riyaꞌ xeruliꞌej cꞌa pa rukꞌaꞌ ri wuꞌoꞌ caxlan wey y ri caꞌiꞌ car y cꞌacꞌariꞌ xtzuꞌun chicaj y xucꞌutuj ri rubendición\f + Mt. 15.36; 26.26; Mr. 8.6; Lc. 22.19.\f* ri Dios pa ruwiꞌ. Cꞌacꞌariꞌ xeruwechꞌelaꞌ\f + Hch. 27.35.\f* cꞌa el ri caxlan wey y ri car y xuyaꞌ el chique ri rudiscípulos y ri discípulos xbequiyalaꞌ chique ri winek.\f + Jn. 6.11, 23.\f* \v 20 Can quinojel cꞌa jabel xewaꞌ. Can majun cꞌa ri man ta xwaꞌ chi utz. Y cꞌa cꞌo na cꞌa cablajuj chaquech ri xnoj ca riqꞌui ri caxlan wey rachibilan car ri xmolotej ca,\f + Mt. 16.9.\f* ri xa ma xqꞌuis ta. \v 21 Sibilaj ye qꞌuiy cꞌa ri winek ri xewaꞌ ruma xaxu (xaxe) wi ri achiꞌaꞌ yecꞌo wuꞌoꞌ mil, yacꞌa ri ixokiꞌ y ri acꞌalaꞌ ma xeꞌajlex ta. \s Tek ri Jesús xbiyin chraken pa ruwiꞌ ri choy \p \v 22 Y yacꞌariꞌ tek ri Jesús xerucusaj el ri rudiscípulos chupan ri jucuꞌ y xubij chique chi quebe cꞌa ri jucꞌan chic ruchiꞌ yaꞌ; chi can quenabeyej cꞌa el chuwech, ruma Riyaꞌ cꞌa yerutek na ca ri winek chi tak cachoch.\f + Mr. 6.45.\f* \v 23 Yacꞌa tek ye rutakon chic ca ri winek chi tak cachoch, ruyon cꞌa xjoteꞌ el pa ruwiꞌ ri juyuꞌ\f + Mr. 6.46; Lc. 6.12; Hch. 6.4.\f* chubanic orar. Y cꞌa chiriꞌ cꞌa cꞌo wi tek xoc pe ri akꞌaꞌ. \v 24 Y ri jucuꞌ ri ye benak wi ri discípulos pa runicꞌajal chic cꞌa ri choy cꞌo wi, pero ri ruwiꞌ yaꞌ y ri cakꞌikꞌ nupaxij riꞌ chuwech ri jucuꞌ y ma nuyaꞌ ta kꞌij chare ri jucuꞌ chi choj nibiyin chiquiwech, xa nutzolij cꞌa. \v 25 Y tek xa ruchapon cꞌa pe rusekeric, ri Jesús petenak cꞌa chraken pa ruwiꞌ ri choy, riche (rixin) chi napon quiqꞌui. \v 26 Yacꞌa tek ri rudiscípulos xquitzꞌet chi cꞌo jun petenak chraken pa ruwiꞌ ri choy,\f + Job 9.8; Is. 43.16.\f* riyeꞌ xsach quicꞌuꞌx y xquibij: ¡Laꞌ jun subunel (xibinel)! xechaꞌ. Y xquirek quichiꞌ tek xquibilaꞌ queriꞌ ruma xquixibij quiꞌ. \p \v 27 Yacꞌa ri Jesús chanin xchꞌo pe chique, y xubij cꞌa: Ma tixibij ta iwiꞌ.\f + Mt. 17.7; Jn. 14.27; 16.33.\f* Xa ticukubaꞌ icꞌuꞌx, xa yin cꞌa riyin, xchaꞌ chique. \p \v 28 Y tek ri Jesús cꞌa petenak na pa ruwiꞌ yaꞌ, ri Pedro xchꞌo cꞌa apo chare y xubij: Ajaf, wi yit cꞌa riyit, tabanaꞌ cꞌa chuwe chi yibiyin pa ruwiꞌ yaꞌ riche (rixin) chi yibe apo awuqꞌui, xchaꞌ ri Pedro. \p \v 29 Y ri Ajaf xubij pe chare ri Pedro: Catan cꞌa pe. Y ri Pedro can yacꞌariꞌ tek xel el chupan ri jucuꞌ y xuchop cꞌa nibiyin pa ruwiꞌ yaꞌ riche (rixin) chi nibe apo riqꞌui ri Jesús. \v 30 Xa yacꞌa tek xutzꞌet ri nuben ri nimalaj cakꞌikꞌ, xpe xibinriꞌil chare. Y tek xunaꞌ chi nibe ka chuxeꞌ yaꞌ, riqꞌui cꞌa ruchukꞌaꞌ xubij: ¡Ajaf, quinacoloꞌ! xchaꞌ. \p \v 31 Y ri Jesús can yacꞌariꞌ tek chanin xuchop rukꞌaꞌ ri Pedro y xubij chare: ¿Achique cꞌa ruma tek xa jubaꞌ oc xacukubaꞌ acꞌuꞌx wuqꞌui?\f + Mt. 8.26; 16.8; Stg. 1.6.\f* xchaꞌ chare. \p \v 32 Tek riyeꞌ ye oconek chic el pa jucuꞌ,\f + Jn. 6.21.\f* xtaneꞌ ri cakꞌikꞌ.\f + Sal. 107.29; Mr. 4.41.\f* \v 33 Y can yacꞌariꞌ tek quinojel ri ye benak chiriꞌ pa jucuꞌ xquiyaꞌ cꞌa rukꞌij ri Jesús y xquibij cꞌa chare: Can kitzij wi chi yit Rucꞌajol\f + Sal. 2.7; Mt. 16.16; 26.63; Mr. 1.1; Lc. 4.41; Jn. 1.49; 11.27.\f* ri Dios, xechaꞌ chare. \s Tek ri Jesús qꞌuiy yawaꞌiꞌ ri xerucꞌachojsaj pa Genesaret \p \v 34 Y riyeꞌ xekꞌax cꞌa pa ruwiꞌ ri choy riꞌ y xeꞌapon chuchiꞌ yaꞌ chiriꞌ pa Genesaret.\f + Mr. 6.53.\f* \v 35 Ri chiriꞌ, tek xetamex cꞌa ruwech ri Jesús cuma ri achiꞌaꞌ, riyeꞌ xquelesaj cꞌa rutzijol chanin pa ronojel lugar ri yecꞌo pe chunakajal ri quitinamit, y ri winek xequicꞌamalaꞌ cꞌa pe ri yawaꞌiꞌ. \v 36 Y ri yawaꞌiꞌ riꞌ can niquicꞌutuj cꞌa utzil chare ri Jesús, chi tuyaꞌ kꞌij chique chi astapeꞌ xaxu (xaxe) ta ruchiꞌ ri rutziak niquichop\f + Mt. 9.20; Lc. 6.19.\f* riche (rixin) chi yecꞌachoj. Y can queriꞌ wi cꞌa xbanatej. Quinojel cꞌa ri xechapo ruchiꞌ rutziak ri Jesús xecꞌachoj\f + Mr. 3.10; 5.27-29.\f* chare ri quiyabil. \c 15 \s Ri nibano tzꞌil chare rucꞌaslen jun winek xa ya ri itzel ri yepe pa ránima \p \v 1 Y yecꞌo cꞌa caꞌiꞌ oxiꞌ achiꞌaꞌ ri xeꞌapon riqꞌui ri Jesús. Ri achiꞌaꞌ riꞌ ye aj Jerusalem, y yeriꞌ ri nibix fariseos y aj tzꞌibaꞌ chique.\f + Mr. 7.1.\f* Xeꞌapon cꞌa riqꞌui ri Jesús y xquibij cꞌa chare: \v 2 ¿Achique cꞌa ruma tek la adiscípulos riyit ma niquiben ta ri bin ca cuma ri katiꞌt kamamaꞌ?\f + Ga. 1.14.\f* Ruma ri adiscípulos tek yewaꞌ ma niquichꞌej ta quikꞌaꞌ achiꞌel rubanic ri nikaben riyoj,\f + Mr. 7.5.\f* xechaꞌ. \p \v 3 Y ruma chi queriꞌ xquicꞌutuj chare ri Jesús, Riyaꞌ xubij cꞌa chique: ¿Achique cꞌa ruma tek riyix xa ya ri quibin ca ri iwatiꞌt imamaꞌ ri niben? Riqꞌui riꞌ niben chare ri rupixaꞌ ri Dios chi majun rejkalen. \v 4 Ri rupixaꞌ ri Dios nubij cꞌa: Tayaꞌ quikꞌij ri ateꞌ atataꞌ.\f + Ex. 20.12; Lv. 19.3; Dt. 5.16; Jer. 35.18, 19.\f* Y wi cꞌo jun nibin pokon tak chꞌabel\f + Ex. 21.17; Pr. 20.20.\f* chique ri ruteꞌ rutataꞌ, can majun chic cꞌa ri nrajoꞌ, xa can ticamisex. Quecꞌariꞌ ri rubin ca ri Dios. \v 5 Yacꞌa riyix xa ma que ta riꞌ niben y nicꞌut. Xa ma niben ta achiꞌel ri rubin ca ri Dios. Riyix xa yeꞌitijoj ri alcꞌualaxelaꞌ chi ma rajawaxic ta chi yequitoꞌ ri quiteꞌ quitataꞌ.\f + Mr. 7.11.\f* Riyix xa nibij chique ri alcꞌualaxelaꞌ chi xa tiquibij chique ri quiteꞌ quitataꞌ: Riyin ma yicowin ta yixintoꞌ riqꞌui ri nicꞌatzin chiwe, ruma ri cꞌo wuqꞌui xa ntzujun (nsujun) chic chare ri Dios, yixchaꞌ chique. Y riqꞌui niquibij queriꞌ chi quitzujun (quisujun) chic chare ri Dios, xa riche (rixin) chi ma yequitoꞌ ta ri quiteꞌ quitataꞌ. \v 6 Y riqꞌui ri nibij queriꞌ, can nikꞌalajin wi chi riyix nibij chique ri alcꞌualaxelaꞌ chi ma tiquiyaꞌ ta quikꞌij ri quiteꞌ quitataꞌ. Y riqꞌui riꞌ, riyix ibanon chare ri rupixaꞌ ri Dios chi majun rejkalen. Y queriꞌ ibanon xaxu (xaxe wi) riche (rixin) chi niben ri quibin ca ri iwatiꞌt imamaꞌ. \v 7 Riyix xa caꞌiꞌ cꞌa ipalej. Xa can jabel cꞌa rubixic rubanon ca ri Isaías chiwij. Ruma ri Isaías rutzꞌiban cꞌa ca ri xbix chare ruma ri Dios y quecꞌareꞌ ri nubij: \q \v 8 Re winek reꞌ xaxu (xaxe) wi cꞌa riqꞌui ri quichꞌabel\f + Ez. 33.31; Mr. 7.6.\f* niquiyaꞌ nukꞌij, \q yacꞌa ri cánima xa nej cꞌo wi el chuwe riyin. \q \v 9 Xa majun cꞌa nicꞌatzin wi chi niquiyaꞌ nukꞌij, \q ruma ri chꞌabel ri niquicꞌut xa pixaꞌ quiche (quixin) winek\f + Is. 29.13.\f* y niquibij chi can yariꞌ ri rajawaxic chi niban. \m Queriꞌ ri rutzꞌiban ca ri Isaías, xchaꞌ ri Jesús. \m \v 10 Y can yacꞌariꞌ tek ri Jesús xerusiqꞌuij (xeroyoj) apo ri winek riqꞌui, ri quimolon quiꞌ chiriꞌ, y xubij cꞌa chique: Tiwacꞌaxaj cꞌa re xtinbij chiwe y tikꞌax chiwech.\f + Mr. 7.14.\f* \v 11 Ri nitzꞌilobisan\f + Ro. 14.14-23; 1 Ti. 4.4.\f* riche (rixin) ri winek ma ya ta cꞌa ri nutij ka, xa ya ri itzel tak chꞌabel ri yerubij ri nitzꞌilobisan riche (rixin),\f + Hch. 10.15; Tit. 1.15.\f* xchaꞌ ri Jesús. \p \v 12 Yacꞌariꞌ tek ri discípulos xejel apo riqꞌui ri Jesús, y xquibij chare: Ri fariseos xpe coyowal tek xquicꞌaxaj ri chꞌabel ri xabij, xechaꞌ chare. \p \v 13 Yacꞌa Riyaꞌ xubij chique ri rudiscípulos: Ronojel ticoꞌn ri ma ticon ta ruma ri Nataꞌ ri cꞌo chilaꞌ chicaj xticꞌuk el.\f + Jn. 15.2.\f* \v 14 Xa queꞌiyaꞌ ca. Xa ye achiꞌel moyiꞌ y ye ucꞌuey quiche (quixin) nicꞌaj chic ri xa ye achiꞌel moyiꞌ chukaꞌ.\f + Mt. 23.16.\f* Y wi ri ye moyiꞌ yequiyukej ri nicꞌaj chic moyiꞌ, junan cꞌa xquetzak pa tak jul,\f + Is. 9.16; Os. 4.14, 17; Mal. 2.8; Lc. 6.39.\f* xchaꞌ ri Jesús. \p \v 15 Y ri Pedro xubij cꞌa chare ri Jesús: Tabij jubaꞌ chake chrij ri nitzꞌilobisan\f + Mr. 7.17.\f* riche (rixin) jun winek, ruma can ma xkꞌax ta chkawech, xchaꞌ ri Pedro. \p \v 16 Y ri Jesús xubij: ¿Riyix chukaꞌ can cꞌa ma jane nikꞌax ta chiwech ri nbij?\f + Mt. 16.9; Mr. 7.18.\f* \v 17 ¿La ma nikꞌax ta cami chiwech ri tzij ri nubij chi ri nutij ka ri winek, xa ma ya ta riꞌ ri nitzꞌilobisan riche (rixin)? Ruma ri nutij ka xa chupan nibe wi y cꞌacꞌariꞌ ntel el. \v 18 Yacꞌa ri itzel tak chꞌabel ri nubij ri winek, can pa ránima cꞌa yepe wi, y ya cꞌa riꞌ ri nitzꞌilobisan\f + Stg. 3.6.\f* riche (rixin). \v 19 Ruma chi can pa cánima cꞌa ri winek yepe wi ri itzel\f + Gn. 4.6-8; 8.21; Pr. 6.14; Jer. 17.9.\f* tak naꞌoj tek yecamisan. Chiriꞌ chukaꞌ nipe wi ri naꞌoj tek ri ixok cꞌo rachijil y nucꞌom ruwech jun chic achi, y tek ri achi cꞌo rixjayil y nucanoj jun chic ixok,\f + Mr. 7.21.\f* y ri winek ri yemacun y xa ma quicꞌulaj ta quiꞌ. Y pa cánima chukaꞌ nipe wi tek yeꞌelekꞌ, tek yequibilaꞌ tzij ri xa ma kitzij ta chiquij nicꞌaj chic, y chukaꞌ tek yeyokꞌon. \v 20 Y ronojel cꞌa ri yequibanalaꞌ ri achiꞌel riꞌ, yariꞌ ri nitzꞌilobisan riche (rixin) ri winek. Yacꞌa ri nuben ri winek chi ma ruchꞌajon ta jabel ri rukꞌaꞌ tek niwaꞌ,\f + Mr. 7.2, 5.\f* riꞌ xa ma nutzꞌilobisaj ta ri rucꞌaslen. Quecꞌariꞌ xubij ri Jesús. \s Jun ixok ri xa ma israelita ta ri can xucukubaꞌ rucꞌuꞌx riqꞌui ri Jesús \p \v 21 Y ri Jesús ye rachibilan ri rudiscípulos xel cꞌa el chiriꞌ, y xbe cꞌa quelaꞌ pa jun lugar ri nakaj nicanaj chique ri tinamit Tiro y Sidón.\f + Mr. 3.8; 7.31; Lc. 6.17.\f* \v 22 Y chiriꞌ cꞌo cꞌa jun ixok aj Canaán xpe cꞌa riqꞌui ri Jesús. Riyaꞌ ruma nibison, can nucꞌutuj cꞌa utzil chare ri Jesús y can nurakalaꞌ cꞌa ruchiꞌ chubixic: Tajoyowaj nuwech riyit Ajaf, ri yit Ralcꞌual ca ri rey David.\f + Mt. 9.27.\f* Quinatoꞌ cꞌa, ruma ri ti wal cꞌo jun itzel espíritu riqꞌui, y chꞌujernek pa rukꞌaꞌ. \p \v 23 Yacꞌa ri Jesús majun chꞌabel xubij ta chare ri ixok. Y ri discípulos xejel apo riqꞌui ri Jesús\f + Mt. 14.15.\f* y xquibij chare: Tabij chare re ixok reꞌ chi titzolin ca, ruma nurakalaꞌ ruchiꞌ tzeketel pe chikij, xechaꞌ chare. \p \v 24 Xpe ri Jesús xubij: Riyin xitak pe xaxu (xaxe wi) chiquicanoxic ri winek israelitas\f + Ro. 15.8.\f* ri quibanon achiꞌel carneꞌl ri ye sachnek, xchaꞌ chique. \p \v 25 Can yacꞌariꞌ xpe ri ixok xoxuqueꞌ xomajeꞌ chuwech ri Jesús,\f + Mt. 8.2.\f* y xubij chare: Ajaf, can quinatoꞌ, xchaꞌ chare. \p \v 26 Yacꞌa ri Jesús xubij chare ri ixok: Ri rutzil ri Dios ma utz ta chi chare xabachique\f + Ef. 2.12.\f* niyaꞌox (nyaꞌ) wi. Ruma ma rucꞌamon ta chi nelesex quiway ri alcꞌualaxelaꞌ, riche (rixin) chi niyaꞌox (nyaꞌ) chique ri tak tzꞌiꞌ,\f + Mt. 7.6; Fil. 3.2.\f* xchaꞌ ri Jesús. \p \v 27 Yacꞌa ri ixok xubij: Ajaf, can kitzij ri nabij. Pero chukaꞌ ri tak tzꞌiꞌ yequitij ri rucꞌaj caxlan wey ri yequitzek ka ri cajaf chuxeꞌ ri mesa. \p \v 28 Y ri Jesús can yariꞌ xubij chare ri ixok: Can nikꞌalajin chi nim ri acukbel cꞌuꞌx.\f + Mt. 9.2; Lc. 7.9.\f* Can tibanatej cꞌa ri nawajoꞌ riyit, xchaꞌ ri Jesús. Y ri ti kꞌopoj, ral ri ixok, can chupan cꞌa ri hora riꞌ xel el ri itzel espíritu riqꞌui. \s Tek ri Jesús xerucꞌachojsaj ye qꞌuiy yawaꞌiꞌ \p \v 29 Tek ri Jesús kꞌaxnek chic cꞌa pe chupan ri lugar ri nakaj nicanaj wi chique ri tinamit Tiro y Sidón, xapon cꞌa chunakajal ri choy Galilea.\f + Mt. 4.18; Mr. 7.31 Jn. 6.1, 23.\f* Riyaꞌ xjoteꞌ cꞌa pa ruwiꞌ ri juyuꞌ, y tek cꞌo chic chiriꞌ xtzꞌuyeꞌ cꞌa. \v 30 Y yecꞌo cꞌa sibilaj ye qꞌuiy winek ri xeꞌapon riqꞌui y ye quicꞌuan apo yawaꞌiꞌ. Chique ri yawaꞌiꞌ ri ye quicꞌuan apo, yecꞌo ri xa ma choj ta yebiyin ruma ye cojo, yecꞌo moyiꞌ,\f + Mt. 11.5; Lc. 7.22.\f* yecꞌo memaꞌ,\f + Is. 35.5, 6.\f* yecꞌo ri ma utz ta ri quikꞌaꞌ caken, y yecꞌo nicꞌaj chic ri jun wi chic ruwech chi yabil ri ntoc chique. Ri winek riꞌ xequiyaꞌ cꞌa apo ri yawaꞌiꞌ chuwech ri Jesús, y Riyaꞌ xerucꞌachojsaj. \v 31 Can ruma cꞌa ri xuben ri Jesús quiqꞌui ri yawaꞌiꞌ, ri winek can xquimey tek xquitzꞌet. Ruma ri memaꞌ tek rubanon ca, wacami yechꞌo chic. Ri ma utz ta ri quikꞌaꞌ caken, xecꞌachoj. Ri ye cojo, choj chic yebiyin. Ri moyiꞌ, yetzuꞌun chic. Ri winek can xquiyaꞌ wi cꞌa rukꞌij rucꞌojlen ri Dios riche (rixin) ri Israel. \s Tek ri Jesús xerutzuk más ye cajiꞌ mil winek \p \v 32 Ri Jesús xerusiqꞌuij (xeroyoj) ri rudiscípulos, y xubij cꞌa chique: Riyin sibilaj njoyowaj\f + Sal. 86.15; Mt. 9.36; Mr. 1.41; He. 2.17; 4.15; 5.2.\f* quiwech re winek reꞌ, ruma cꞌo chic oxiꞌ kꞌij yecꞌo pe wuqꞌui y wacami majun chic quiway riche (rixin) chi niquitij.\f + Mr. 8.1.\f* Y yentek ta cꞌa el chi tak cachoch y xa majun niquitij el, ma utz ta; man xa quebetzak pa tak bey ruma wayjal,\f + Sal. 103.13; 111.4.\f* xchaꞌ chique. \p \v 33 Can yacꞌariꞌ tek xechꞌo apo ri discípulos chare ri Jesús y xquibij cꞌa: Re acuchi (achique) re yojcꞌo wi xa majun cꞌo. ¿Acuchi (achique) ta cꞌa nbekilaꞌ wi pe wey riche (rixin) chi yekatzuk jabel re winek reꞌ?\f + Nm. 11.21; 2 R. 4.43.\f* Xa can sibilaj ye qꞌuiy, xechaꞌ. \p \v 34 Yacꞌa ri Jesús xucꞌutuj cꞌa chique ri rudiscípulos: ¿Janipeꞌ caxlan wey cꞌo iwuqꞌui? xchaꞌ chique. Y riyeꞌ xquibij: Riyoj xaxu (xaxe wi) wukuꞌ caxlan wey y caꞌiꞌ oxiꞌ tak car cꞌo kiqꞌui, xechaꞌ chare. \p \v 35 Y ri Jesús xubij cꞌa chique ri winek chi quetzꞌuyeꞌ ka ri pan ulef. \v 36 Yacꞌariꞌ tek Riyaꞌ xeruliꞌej ri wukuꞌ caxlan wey y ri car pa rukꞌaꞌ y tek rumatioxin chic chare ri Dios,\f + Lc. 22.19.\f* cꞌacꞌariꞌ xeruwechꞌelaꞌ y xuyalaꞌ el chique ri rudiscípulos, y ri discípulos xequiyaꞌ chique ri sibilaj winek riꞌ.\f + Dt. 8.10; 1 S. 9.13; Sal. 104.28; Mt. 14.19.\f* \v 37 Can quinojel cꞌa jabel xewaꞌ. Can majun cꞌa ri man ta xwaꞌ chi utz. Y cꞌa cꞌo na caxlan wey y car ri xmol ca. Wukuꞌ chaquech\f + Mt. 14.20.\f* cꞌa ri xnoj riqꞌui ri caxlan wey y car ri xemolotej ca. \v 38 Ye cajiꞌ mil achiꞌaꞌ\f + Mt. 14.21.\f* cꞌa ri xewaꞌ, yecꞌa ri ixokiꞌ y ri acꞌalaꞌ ma xeꞌajlex ta. \v 39 Y yacꞌa tek ri Jesús ye rutakon chic ca ri winek chi tak cachoch, Riyaꞌ ye rachibilan ri rudiscípulos xoc el pa jucuꞌ\f + Mr. 8.10.\f* y xbe cꞌa pa Magdala. \c 16 \s Tek ri fariseos y ri saduceos xquibij chare ri Jesús chi tubanaꞌ chi cꞌo jun retal nibanatej chuwech ri caj riche (rixin) chi niquinimaj \p \v 1 Y yacꞌariꞌ tek yecꞌo achiꞌaꞌ fariseos y yecꞌo chukaꞌ achiꞌaꞌ saduceos xeꞌapon riqꞌui ri Jesús. Ri achiꞌaꞌ riꞌ xeꞌapon cꞌa riqꞌui ri Jesús ruma nicajoꞌ niquitojtobej y xquibij cꞌa chare chi tubanaꞌ chi cꞌo jun retal nibanatej\f + Mt. 12.38-41; Mr. 8.10-13; Lc. 11.16.\f* chuwech ri caj. \v 2 Yacꞌa ri Jesús xubij chique ri achiꞌaꞌ riꞌ: Tek riyix nitzꞌet chi quek rubanon ri sutzꞌ chuwech ri caj, tek xka ka ri kꞌij,\f + Lc. 12.54-57.\f* nibij chi jabel ri tiempo nberubanaꞌ. \v 3 Y chukaꞌ ri pa tak nimakꞌaꞌ, tek riyix nitzꞌet chi mukul ruwech ri caj y quek chukaꞌ quibanon ri sutzꞌ, nibij chi ma utz ta ri kꞌij nuben wacami. Riyix xa caꞌiꞌ cꞌa ipalej, ruma jabel iwetaman nitzuꞌ achique nuben ruwech ri caj, iwetaman wi utz o ma utz ta ri kꞌij nberubanaꞌ. Yacꞌa ri retal ri ntajin nibanatej\f + Is. 7.14.\f* chiwech wacami nubij achique tiempo yojcꞌo wi, pero riyix xa ma nitzuꞌ ta. \v 4 Ri winek riche (rixin) re tiempo reꞌ sibilaj ye itzel y xa ma niquinimaj ta chic ri Dios. Riyeꞌ xa can nicajoꞌ chi riyin nben na jun milagro chiquiwech cꞌacꞌariꞌ yinquinimaj. Xa ma ya ta cꞌa ri nicajoꞌ riyeꞌ ri xtibanatej. Ma que ta riꞌ. Xa can xu (xe wi) achiꞌel ri xbanatej riqꞌui ri profeta Jonás ri jun achi ri xkꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca, xaxu (xaxe) wi riꞌ ri retal ri xtibanatej, xchaꞌ ri Jesús. Y xbe ye rachibilan ri rudiscípulos; xeruyaꞌ ca quiyon ri achiꞌaꞌ riꞌ. \s Ri niquicꞌut ri fariseos y saduceos man achiꞌel ta nubij ri ruchꞌabel ri Dios \p \v 5 Y tek ri Jesús y ri rudiscípulos xeꞌapon cꞌa ri jucꞌan chic ruchiꞌ yaꞌ,\f + Mt. 15.39.\f* ri discípulos cꞌacꞌariꞌ xquinabej chi xa majun caxlan wey quicꞌuan el.\f + Mr. 8.14.\f* \v 6 Ri Jesús xubij cꞌa chique ri rudiscípulos: Can tiwacꞌaxaj cꞌa ri xtinbij chiwe, chi can tichajij cꞌa iwiꞌ\f + Mt. 7.15; 24.4; Fil. 3.2; Col. 2.8; 2 P. 3.17.\f* chuwech ri chꞌom (levadura) quiche (quixin) ri achiꞌaꞌ fariseos\f + Lc. 12.1.\f* y ri achiꞌaꞌ saduceos, xchaꞌ chique. \p \v 7 Y ruma chi queriꞌ xubij ri Jesús, ri discípulos xquichꞌob cꞌa pa tak cánima: Riyaꞌ xubij queriꞌ ruma majun caxlan wey xkacꞌom pe riche (rixin) chi nikatij, xechaꞌ. \p \v 8 Yacꞌa ri Jesús xretamaj cꞌa ri niquichꞌob ri rudiscípulos pa tak cánima,\f + Ap. 2.23.\f* y xubij cꞌa chique: ¿Achique ruma riyix nichꞌob chi ruma majun caxlan wey xicꞌom pe, rumariꞌ tek xinbij queriꞌ? ¿Can ma icukuban ta icꞌuꞌx wuqꞌui y rumariꞌ xaxu (xaxe wi) ri caxlan wey ri nichꞌob? \v 9 Achiꞌel xa cꞌa ma jane nikꞌax ta chiwech.\f + Mt. 15.16, 17.\f* ¿Y ma ninatej ta chiwe tek xentzuk ri wuꞌoꞌ mil winek riqꞌui ri wuꞌoꞌ caxlan wey?\f + Mt. 14.17; Jn. 6.9.\f* ¿Can ma ninatej ta cꞌa chiwe janipeꞌ chi chaquech caxlan wey ri ximol ca? \v 10 ¿Chukaꞌ can ma ninatej ta cꞌa chiwe tek xentzuk ri cajiꞌ mil winek riqꞌui ri wukuꞌ caxlan wey?\f + Mt. 15.34.\f* Chukaꞌ chiriꞌ can cꞌa pa tak chaquech na ri xeꞌimol ca. \v 11 ¿Achique ruma tek riyix ma xkꞌax ta chiwech chi ma ruma ta chi majun caxlan wey icꞌamom pe, tek xinbij chiwe chi can tichajij iwiꞌ chuwech ri chꞌom (levadura) quiche (quixin) ri fariseos y saduceos? xchaꞌ ri Jesús. \p \v 12 Y ri discípulos, cꞌacꞌariꞌ xkꞌax chiquiwech chi ma chuwech ta cꞌa ri chꞌom (levadura) ri niquicusaj ri fariseos y saduceos ri cꞌo chi niquichajij wi quiꞌ. Xa chuwech ri niquicꞌut ri achiꞌaꞌ riꞌ, ri man achiꞌel ta nubij ri ruchꞌabel ri Dios. \s Tek ri Simón Pedro xubij chi ri Jesús yariꞌ ri Cristo \p \v 13 Y ri Jesús ye rachibilan ri rudiscípulos xapon cꞌa pa jun lugar ri nakaj nicanaj wi chare ri tinamit Cesarea ri nibix chukaꞌ riche (rixin) ri Felipe chare. Xpe ri Jesús xucꞌutuj cꞌa chique ri rudiscípulos: ¿Achique cꞌa niquibij ri winek chuwij riyin\f + Mr. 8.27; Lc. 9.18.\f* ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol, chi yin achique cꞌa riyin? xchaꞌ chique. \p \v 14 Y ri discípulos xquibij cꞌa chare ri Jesús: Yecꞌo ri yebin chi yit cꞌa riyit ri Juan ri Bautista.\f + Mt. 14.2.\f* Yecꞌo nicꞌaj chic niquibij chi yit cꞌa riyit ri Elías.\f + Mal. 4.5.\f* Yecꞌo chukaꞌ yebin chi yit cꞌa riyit ri Jeremías. Y can yecꞌo chukaꞌ yebin chi yit jun cꞌa chique ri profetas\f + Lc. 9.7-9.\f* ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca, xechaꞌ ri discípulos. \p \v 15 Y cꞌacꞌariꞌ ri Jesús xucꞌutuj cꞌa chique ri rudiscípulos: ¿Yin achique cꞌa riyin nibij riyix? xchaꞌ chique. \p \v 16 Y ri Simón Pedro can yacꞌariꞌ tek xubij: Yit cꞌa riyit ri Cristo, ri Rucꞌajol\f + Sal. 2.7; Mt. 14.33.\f* ri cꞌaslic Dios, xchaꞌ chare. \p \v 17 Y can xu (xe wi) xracꞌaxaj queriꞌ ri Jesús, can yacꞌariꞌ xubij: Riyit Simón Pedro rucꞌajol ri Jonás, can jabel cꞌa ruwaꞌakꞌij, ruma ri xabij chi yin cꞌa riyin ri Cristo ri Rucꞌajol ri Dios. Ri xabij majun ta cꞌa winek ri xkꞌalajsan chawech,\f + Ga. 1.16.\f* xa can ya cꞌa ri Nataꞌ Dios ri cꞌo chilaꞌ chicaj ri xkꞌalajsan chawech. \v 18 Y riyin chukaꞌ nbij cꞌa chawe chi riyit Pedro\f + Jn. 1.42.\f* chic cꞌa abiꞌ, y pa ruwiꞌ re abej reꞌ\f + Is. 28.16; Ef. 2.20; Ap. 21.14.\f* xtinpabaꞌ wi ri nuꞌiglesia,\f + 1 Co. 3.11.\f* y man cꞌa xtichꞌacatej ta ruma ruchukꞌaꞌ ri camic. \v 19 Y chawe cꞌa riyit xtinyaꞌ wi ri rulawaꞌil riche (rixin) ri rajawaren ri caj.\f + Mt. 3.2.\f* Ronojel ri xtaxim waweꞌ chuwech re ruwachꞌulef xtiximeꞌ chilaꞌ chicaj y ronojel ri xtaquir waweꞌ chuwech re ruwachꞌulef xtiquiritej chilaꞌ chicaj.\f + Jn. 20.23.\f* \p \v 20 Y ri Jesús can yacꞌariꞌ xuchilabej chique ri rudiscípulos chi majun achoj chare tiquitzijoj\f + Mr. 8.30; Lc. 9.20, 21.\f* wi chi ya Riyaꞌ ri Cristo. \s Tek ri Jesús xubij chi xticamisex \p \v 21 Can yacꞌa chukaꞌ riꞌ tek ri Jesús xuchop rukꞌalajsaxic chiquiwech ri rudiscípulos, chi rajawaxic cꞌa chi Riyaꞌ nibe pa tinamit Jerusalem riche (rixin) chi nukꞌaxaj\f + Mt. 17.12.\f* qꞌuiy tijoj pokonal pa quikꞌaꞌ ri rijitaꞌk tak achiꞌaꞌ ri cꞌo quikꞌij, pa quikꞌaꞌ ri principaliꞌ tak sacerdotes y pa quikꞌaꞌ chukaꞌ ri aj tzꞌibaꞌ. Can xubij chi xticamisex na wi,\f + Mt. 20.18.\f* pero pa rox kꞌij xticꞌastej pe.\f + Mt. 27.63; Mr. 8.31; Lc. 9.22.\f* \v 22 Y tek ri Pedro xracꞌaxaj chi queriꞌ xubij ri Jesús, xucꞌuaj el jubaꞌ quelaꞌ y xbechapon pe chare. Can xubij cꞌa chare: ¿Achique ruma ma napokonaj ta awiꞌ riyit? Man ta nibanatej achiꞌel ri xabij riyit Ajaf, xchaꞌ ri Pedro. \p \v 23 Yacꞌa tek ri Jesús xracꞌaxaj queriꞌ, xupiscolij riꞌ y xubij cꞌa chare ri Pedro: Cabiyin quelaꞌ riyit Satanás,\f + Gn. 3.1-6; Mt. 4.10; Mr. 8.33; 2 Co. 11.14, 15.\f* ruma ma utz ta ri nachꞌob. Riyit xa yatoc kꞌatbel nubey. Ruma ri nachꞌob riyit xa can junan riqꞌui ri niquichꞌob ri winek y xa ma ya ta ri nrajoꞌ ri Dios ri nachꞌob. \p \v 24 Y ri Jesús xchꞌo cꞌa chique ri rudiscípulos, y xubij: Wi cꞌo jun nrajoꞌ yirutzekelbej, man cꞌa tupokonaj ta nukꞌaxaj tijoj pokonal.\f + Hch. 14.22; 2 Co. 4.10, 11; 1 Ts. 3.3; 2 Ti. 3.12.\f* Xa can tubanaꞌ cꞌa achiꞌel nuben jun ri benak chuxeꞌ jun cruz riche (rixin) chi nbecamisex. Ma nuben ta chic ri nurayij ka riyaꞌ. Wi cꞌo cꞌa jun nichꞌobo queriꞌ, utz chi nipe wuqꞌui y quirutzekelbej cꞌa. \v 25 Ruma xabachique ri can nupokonaj ri rucꞌaslen re waweꞌ chuwech re ruwachꞌulef, xa ma xtril ta cꞌa rucꞌaslen riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek. Yacꞌa ri ma nupokonaj ta ri rucꞌaslen re waweꞌ chochꞌulef, astapeꞌ ta na can napon pa camic wuma riyin, can xtril wi rucꞌaslen riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek.\f + Mt. 10.39.\f* \v 26 Ruma, ¿achique ta cꞌa nucꞌom pe chare ri winek, wi nicꞌojeꞌ ri beyomel riche (rixin) ronojel re ruwachꞌulef riqꞌui y wi xa ma nicolotej ta? Astapeꞌ sibilaj qꞌuiy ri beyomel cꞌo riqꞌui ri winek, ma nicowin ta cꞌa nulokꞌ ri cꞌaslen riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek.\f + Sal. 49.7, 8.\f* \v 27 Riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol can xquipe chic cꞌa jun bey, y junan chic cꞌa nukꞌij nucꞌojlen riqꞌui ri Nataꞌ y ye wachibilan pe ri nuꞌángeles.\f + Jud. 14.\f* Y yacꞌariꞌ tek xtinyaꞌ rajel ruqꞌuexel chique quinojel; rajel ruqꞌuexel ri xequibanalaꞌ.\f + Jer. 17.10; Ro. 2.6; 2 Co. 5.10; 1 P. 1.17.\f* \v 28 Y kitzij cꞌa re nbij chiwe, chi yecꞌo nicꞌaj chiwe riyix ri yecꞌo waweꞌ ri ma xquecom ta na, xquecom\f + Mr. 9.1.\f* pero cꞌa ya tek quitzꞌeton chic na ca ri Cꞌajolaxel ri xalex chicojol petenak riqꞌui rukꞌij rucꞌojlen, xchaꞌ ri Jesús. \c 17 \s Tek ri Jesús xjalatej ruwachbel \p \v 1 Y tek kꞌaxnek chic cꞌa\f + Mr. 9.2-10; Lc. 9.27-36.\f* wakiꞌ kꞌij, ri Jesús xeruchaꞌ ri Pedro, y chukaꞌ ri Jacobo y ri Juan ri cachꞌalal quiꞌ, riche (rixin) chi xerucꞌuaj chi ye oxiꞌ cꞌa pa ruwiꞌ jun nimajuyuꞌ. \v 2 Ri Jesús xjalatej cꞌa ruwachbel chiquiwech ri ye oxiꞌ rudiscípulos. Xuben cꞌa achiꞌel tek nitzꞌitzꞌan ri kꞌij. Y ri rutziak can sek xuben achiꞌel ri sakil. Can sibilaj cꞌa rusakil xuben. \v 3 Y xebecꞌulun cꞌa pe ri Moisés\f + Ro. 3.21.\f* y ri Elías, y xquichop cꞌa tzij riqꞌui ri Jesús. \v 4 Y yacꞌariꞌ tek ri Pedro xubij apo chare ri Jesús: Ajaf, xchaꞌ chare. Xa utz kabanon chi yojcꞌo waweꞌ. Wi nawajoꞌ, tikabanaꞌ oxiꞌ tak caꞌaj. Jun awuche (awixin) riyit, jun riche (rixin) ri Moisés, y queriꞌ chukaꞌ jun chic riche (rixin) ri Elías, xchaꞌ chare ri Jesús. \p \v 5 Tek ri Pedro can cꞌa nichꞌo na apo riqꞌui ri Jesús, yacꞌariꞌ tek cꞌo jun sutzꞌ sibilaj sek ri xka pe pa quiwiꞌ y xerucuch. Y chupan cꞌa ri sutzꞌ riꞌ cꞌo jun chꞌabel xquicꞌaxaj ri xubij: Yareꞌ ri Nucꞌajol y can sibilaj nwajoꞌ y nucukuban nucꞌuꞌx riqꞌui.\f + Is. 42.1; Mr. 1.11; Hch. 3.22; 2 P. 1.17.\f* Can ya cꞌa Riyaꞌ tiwacꞌaxaj,\f + Dt. 18.15; Lc. 9.35.\f* xchaꞌ ri chꞌabel riꞌ. \p \v 6 Y tek ri ye oxiꞌ discípulos xquicꞌaxaj\f + 2 P. 1.18.\f* ri chꞌabel riꞌ, xexuqueꞌ xemajeꞌ ka. Y sibilaj cꞌa xquixibij quiꞌ. \v 7 Y ri Jesús xjel cꞌa apo quiqꞌui ri rudiscípulos, xeruchop ka riqꞌui rukꞌaꞌ y xubij cꞌa chique: Quixyacatej cꞌa y ma tixibij ta iwiꞌ,\f + Mt. 14.27.\f* xchaꞌ ri Jesús chique. \p \v 8 Tek ri discípulos xquijek anej ri runakꞌ quiwech, majun chic cꞌa ri xquitzꞌet, xa can ruyon chic ri Jesús cꞌo ca. \p \v 9 Y tek riyeꞌ ye xulan cꞌa pe chuwech ri juyuꞌ, ri Jesús xuchilabej chique ri rudiscípulos, y xubij: Majun achoj chare tibij\f + Mt. 16.20.\f* wi ri xitzꞌet. Riyix utz nitzijoj, cꞌa ya tek riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol yin cꞌastajnek chic pe chiquicojol ri caminakiꞌ,\f + Mr. 9.9.\f* xchaꞌ chique. \p \v 10 Ri discípulos riꞌ can yacꞌariꞌ tek xquibij chare ri Jesús: Riyoj ketaman chi yit cꞌa riyit ri Cristo ri yit takon pe ruma ri Dios. ¿Y achique cꞌa ruma tek ri aj tzꞌibaꞌ niquibij chi nabey cꞌo chi nipe ri Elías,\f + Mal. 4.5; Mt. 11.14; 27.47-49; Mr. 9.11; Jn. 1.21, 25.\f* cꞌacꞌariꞌ nipe ri Cristo? xechaꞌ. \p \v 11 Y ri Jesús xubij cꞌa chique: Can kitzij wi chi ri Elías nipe nabey y nuben\f + Lc. 1.17.\f* cꞌa ruchojmil ronojel ri rajawaxic chi nichojmirisex.\f + Mal. 4.5, 6.\f* \v 12 Yacꞌa riyin nbij cꞌa chiwe chi ri Elías riꞌ xpe yan y ma xquetamaj ta el ruwech. Xa sibilaj cꞌa pokon xquiben el chare. Can achique ri xcajoꞌ xquiben el chare,\f + Mt. 14.3; Mr. 9.13.\f* can queriꞌ wi xquiben. Y can queriꞌ chukaꞌ riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol, yecꞌo ri xquebano chuwe chi xtinkꞌaxaj tijoj pokonal, xchaꞌ ri Jesús. \p \v 13 Y cꞌacꞌariꞌ tek ri discípulos xkꞌax chiquiwech chi ri Jesús chrij ri Juan ri Bautista xchꞌo wi. \s Tek ri Jesús xucꞌachojsaj jun cꞌajol ri cꞌo ataque chare \p \v 14 Tek ri Jesús y ri ye oxiꞌ rudiscípulos\f + Mr. 9.14; Lc. 9.37.\f* xeꞌapon ka acuchi (achique) quimolon wi quiꞌ sibilaj ye qꞌuiy winek, cꞌo cꞌa jun achi xocꞌulun riqꞌui ri Jesús y xoxuqueꞌ chuwech. Ri achi riꞌ xubij cꞌa chare ri Jesús: \v 15 Ajaf, tajoyowaj ruwech ri nucꞌajol, ruma riyaꞌ sibilaj nutij pokon pa rukꞌaꞌ ri ataque,\f + Mt. 4.24.\f* y qꞌuiy cꞌa mul tzaknek pa kꞌakꞌ y pa tak yaꞌ. \v 16 Xincꞌom cꞌa pe riche (rixin) chi xonyaꞌ chiquiwech re adiscípulos riche (rixin) chi niquicꞌachojsaj ta el, y xa ma xecowin ta, xchaꞌ ri achi. \p \v 17 Y ri Jesús yacꞌariꞌ tek xubij: Riyix winek ri yixcꞌo chuwech re ruwachꞌulef, majun chiwe ri cukul ta rucꞌuꞌx riqꞌui ri Dios. Chiꞌiwonojel xa yix sachnek. ¿Riyix nichꞌob chi riyin can ronojel kꞌij xquicꞌojeꞌ iwuqꞌui y man cꞌa xquitaneꞌ ta chi yixincochꞌ?\f + Lc. 9.41.\f* Ticꞌamaꞌ cꞌa pe ri cꞌajol waweꞌ, xchaꞌ ri Jesús. \p \v 18 Y can yacꞌariꞌ tek ri Jesús xchapon chare ri itzel espíritu riche (rixin) chi tel el riqꞌui ri cꞌajol riꞌ. Y can ya cꞌa hora riꞌ tek xcꞌachoj chare ri ruyabil, ruma xel el ri itzel espíritu riqꞌui. \p \v 19 Y tek ri Jesús y ri rudiscípulos quiyon chic cꞌa yecꞌo, xepe ri discípulos xquicꞌutuj chare ri Jesús: ¿Achique ruma riyoj ma xojcowin ta xkelesaj\f + Mr. 9.28.\f* el ri itzel espíritu? xechaꞌ chare. \p \v 20 Y ri Jesús xubij chique: Ma xixcowin ta xiwelesaj ruma ma icukuban ta icꞌuꞌx jabel riqꞌui ri Dios. Y can kitzij cꞌa ri nbij chiwe: Xa riqꞌui ta nicukubaꞌ jubaꞌ icꞌuꞌx riqꞌui ri Dios,\f + Mt. 21.21; Mr. 11.23; 1 Co. 12.9; 13.2.\f* astapeꞌ jun cukbel cꞌuꞌx ri xa achiꞌel jun ti ijaꞌtz riche (rixin) ri mostaza,\f + Lc. 17.6.\f* xa riqꞌui riꞌ yixcowin nibij chare re jun juyuꞌ reꞌ chi tel el waweꞌ y tikꞌax quelaꞌ, y can xtikꞌax wi. Y can ronojel cꞌa xquixcowin xtiben, wi nicukubaꞌ icꞌuꞌx riqꞌui ri Dios. \v 21 Yacꞌa re jun ruwech itzel espíritu reꞌ ntel, pero wi riyix niben orar y ma yixwaꞌ\f + Hch. 13.2, 3.\f* ta tek niben ri oración riꞌ,\f + Mt. 6.16, 18; 9.15; Hch. 14.23.\f* xchaꞌ chique. \s Tek ri Jesús xubij chic jun bey chi xticamisex \p \v 22 Y tek ri Jesús y ri rudiscípulos yecꞌo chic cꞌa ri pa Galilea, xpe ri Jesús xubij chic cꞌa chique ri rudiscípulos: Riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol,\f + Mt. 16.21; Mr. 8.31; 9.30, 31; Lc. 9.22; 18.31; 24.6, 7.\f* can xquijach wi pa quikꞌaꞌ ri winek. \v 23 Can xquinquicamisaj,\f + Is. 53.7, 10-12; Dn. 9.26.\f* yacꞌa ri pa rox kꞌij xquicꞌastej pe chiquicojol ri caminakiꞌ.\f + Sal. 22.15, 22; 1 Co. 15.3, 4.\f* Y tek ri discípulos xquicꞌaxaj ri xubij ri Jesús, can sibilaj cꞌa xebison. \s Tek ri Jesús xuyaꞌ ri puek riche (rixin) pa rachoch ri Dios \p \v 24 Y yacꞌa tek ri Jesús y ri rudiscípulos xeꞌapon ri pa tinamit Capernaum,\f + Mr. 9.33.\f* ri yecꞌutun ri puek riche (rixin) pa rachoch ri Dios, ri cꞌo chi niquitoj quinojel ri achiꞌaꞌ, can xeꞌapon cꞌa chukaꞌ riqꞌui ri Pedro y xquicꞌutuj chare: ¿Ri Itijonel ma nuyaꞌ ta cami ri puek riche (rixin) pa rachoch ri Dios?\f + Mt. 22.17, 19; Ro. 13.7.\f* xechaꞌ. \p \v 25 Y ri Pedro xubij: Jaꞌ (je), nuyaꞌ. Y tek ri Pedro xapon ri pa jay, nabey ri Jesús xbechꞌo pe y xubij chare: Simón Pedro, ¿achique nabij riyit? Ri aj kꞌatbel tak tzij chuwech re ruwachꞌulef, ¿achoj chare cꞌa niquicꞌutuj wi ri alcawal o ri impuestos? ¿Chique ri calcꞌual ka riyeꞌ o chique ri nicꞌaj chic ri xa ma ye calcꞌual ta? xchaꞌ ri Jesús. \p \v 26 Y ri Pedro xubij cꞌa chare ri Jesús: Ri aj kꞌatbel tak tzij xa chique ri ma ye calcꞌual ta niquicꞌutuj wi ri alcawal o ri impuestos, xchaꞌ. Y ri Jesús can yacꞌariꞌ tek xubij: Rumacꞌariꞌ tek riyin ma ntoj ta ri alcawal o ri impuestos, ruma yin cꞌa riyin ri Alcꞌualaxel. \v 27 Pero riche (rixin) cꞌa chi ma niyacatej ta coyowal, jet ka chuchiꞌ choy chuchapic car. Y ri nabey ri xtachop, tajakaꞌ cꞌa pa ruchiꞌ y chiriꞌ xtawil wi ri puek ri nicꞌatzin riche (rixin) chi nbeꞌayaꞌ ca chique ri ye cꞌutuy puek riche (rixin) pa rachoch ri Dios. Ri puek cꞌa riꞌ nuben cꞌa riche (rixin) chi nayaꞌ ca ri awuche (awixin) riyit y ri wuche (wixin) riyin, xchaꞌ ri Jesús chare ri Pedro. \c 18 \s Tek ri Jesús xubij achique ri cꞌo más rukꞌij \p \v 1 Y ya cꞌa tiempo riꞌ tek ri discípulos xejel apo riqꞌui ri Jesús, y xquicꞌutuj cꞌa chare: ¿Achique chake riyoj ri más nim rukꞌij\f + Mr. 9.34; Lc. 9.46-48.\f* ri xticꞌojeꞌ pa rajawaren ri caj? xechaꞌ. \p \v 2 Y ri Jesús can yacꞌariꞌ tek xusiqꞌuij (xroyoj) jun ti acꞌal y xuyaꞌ chiriꞌ pa quinicꞌajal. \v 3 Cꞌacꞌariꞌ tek Riyaꞌ xubij chique ri rudiscípulos: Can kitzij cꞌa nbij chiwe, wi riyix ma nijel ta ri inaꞌoj, wi ma yixoc ta achiꞌel jun ti acꞌal,\f + Sal. 131.2.\f* ma xquixoc ta pa rajawaren ri caj.\f + Mr. 10.14; Lc. 18.16.\f* \v 4 Xaxu (xaxe) wi cꞌa ri xtuchꞌutinirisaj riꞌ achiꞌel re jun ti acꞌal reꞌ, ya cꞌa riꞌ ri más nim rukꞌij ri xticꞌojeꞌ chiquicojol ri yecꞌo pa rajawaren ri caj. \v 5 Xabachique ri nucꞌul jun acꞌal pa nubiꞌ riyin, jun ri achiꞌel reꞌ, ma xu (xe) ta wi xtucꞌul ri acꞌal, xa can xquirucꞌul chukaꞌ riyin.\f + Mt. 10.40.\f* \s Juyiꞌ oc ruwech ri winek ri nibano chare jun ralcꞌual ri Dios chi nitzak pa mac \p \v 6 Y xabachique cꞌa winek ri nuben chi nitzak pa mac jun chique re tak acꞌalaꞌ reꞌ, ri yin quiniman riyin, ri winek ri xbano ri pokon riꞌ, nimalaj rucꞌayewal nipe pa ruwiꞌ. Rumariꞌ xa utz na jubaꞌ chi ximon ta el jun nimalaj abej chukul y nbecꞌak ca pa mar,\f + Mr. 9.42; Lc. 17.2.\f* que chuwech chi nuben chare jun coꞌol chi nitzak pa mac. Y ri abej ri ximon ta el chukul ri winek riꞌ can ta ya ri abej ri nucusex riche (rixin) chi niban ri quiꞌen, ri nisitix ruma jun bur. \v 7 Juyiꞌ oc quiwech\f + Mt. 26.24.\f* ri winek ri yecꞌo chuwech re ruwachꞌulef, ruma yecꞌo ri yebano chique chi yemacun. Can cꞌo wi cꞌa chi queriꞌ nicꞌulwachitej chuwech re ruwachꞌulef. Pero juyiꞌ cꞌa oc ruwech ri winek ri nibano chare\f + Dt. 13.6; Lc. 17.1.\f* jun chic chi nimacun. \p \v 8 Xa rumacꞌariꞌ wi xa ta jun akꞌaꞌ o jun awaken ri nibano chawe chi yamacun, xa utz tachoyoꞌ el y tarokij el. Ruma más utz chi xaxu (xaxe wi) jun akꞌaꞌ o jun awaken cꞌo y yatoc chupan ri cꞌaslen riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek, que chuwech chi can tzꞌaket akꞌaꞌ awaken y xa pa kꞌakꞌ\f + Mt. 5.30; Mr. 9.43, 45.\f* riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek ri yatbecꞌak wi ca. \v 9 Y chukaꞌ wi xa ta jun chique ri runakꞌ awech ri nibano chawe chi yamacun, xa utz chi tawelesaj y tarokij el. Ruma más utz chi xaxu (xaxe wi) jun runakꞌ awech cꞌo y yatoc chupan ri cꞌaslen riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek, que chuwech caꞌiꞌ runakꞌ awech cꞌo y xa pa kꞌakꞌ yatbecꞌak wi ca.\f + Mt. 5.29.\f* \s Ri cꞌambel tzij chrij jun carneꞌl ri sachnek ca \p \v 10 Man cꞌa tiwetzelaj ta jun chique re tak acꞌalaꞌ reꞌ,\f + Zac. 13.7.\f* ruma riyin nbij cꞌa chiwe chi ri ángeles\f + Sal. 34.7; Lc. 1.19; He. 1.14.\f* ri nichajin quiche (quixin) riyeꞌ can quitzuliben apo ri Nataꞌ chilaꞌ chicaj. \v 11 Y riyin ri Cꞌajolaxel\f + Mt. 8.20.\f* ri xinalex chicojol, can xipe wi cꞌa chiquicanoxic y chiquicolic ri ye sachnek pa mac.\f + Jn. 3.16; Ro. 1.16.\f* \p \v 12 ¿Achique nibij riyix? Wi cꞌo jun achi ri yecꞌo ta jun ciento rucarneꞌl\f + Lc. 15.4-7.\f* y nisach ta ca jun tek yeberuyukꞌuj, ¿la ma yeruyaꞌ ta cami ca jubaꞌ ri nicꞌaj chic tak rucarneꞌl, y nibe pa tak juyuꞌ chucanoxic ri jun ri sachnek ca? \v 13 Y astapeꞌ ri achi riꞌ cꞌa yecꞌo na ri noventa y nueve rucarneꞌl ri ma xesach ta ca, riyin nbij chi riyaꞌ más niquicot ránima riqꞌui ri jun rucarneꞌl ri sachnek ca, tek nberilaꞌ pe. \v 14 Can queriꞌ cꞌa chukaꞌ ri Itataꞌ ri cꞌo chilaꞌ chicaj, can ma ruraybel ta cꞌa Riyaꞌ chi nisach ta ca jun chique re tak acꞌalaꞌ reꞌ. \s Achique rubanic nacuy jun awachꞌalal \p \v 15 Tek cꞌo cꞌa jun awachꞌalal\f + Lc. 17.3, 4; Ga. 6.1, 2.\f* ri cꞌo pokon ri xuben chawe, jet riqꞌui y pa ruyonil tabij cꞌa chare chi ma utz ta ri xuben. Y wi ri awachꞌalal riꞌ nracꞌaxaj ri nabij chare, can xachꞌec wi cꞌa pe ri awachꞌalal riꞌ. \v 16 Yacꞌa wi xa ma yaracꞌaxaj ta, queꞌacꞌuaj cꞌa jun o ye caꞌiꞌ chic, riche (rixin) chi chiquiwech riyeꞌ tek nabij chare ri awachꞌalal chi ma utz ta ri rubanon. Riche (rixin) chi queriꞌ can yix caꞌiꞌ o yix oxiꞌ cꞌa ri yixcꞌo tek nichojmirisaj ronojel riꞌ. \v 17 Y wi ri awachꞌalal can ma nracꞌaxaj ta\f + Mt. 18.16.\f* riqꞌui ri xibij riyix chare, cꞌacꞌariꞌ riyit ri banon ri pokon chawe, tabij chique ri kachꞌalal riche (rixin) ri iglesia. Y tek bin chic chare cuma ri kachꞌalal\f + 1 Co. 5.3-5; 6.1, 5.\f* y ma riqꞌui wi riꞌ ma nunimaj ta tzij, tibanaꞌ cꞌa chare achiꞌel xa jun cꞌutuy alcawal chi ma iwachibil ta chic. \p \v 18 Y can kitzij cꞌa re nbij chiwe: Ronojel cꞌa ri xtixim\f + Mt. 16.19; Jn. 20.22, 23.\f* waweꞌ chuwech re ruwachꞌulef xtiximeꞌ chukaꞌ chilaꞌ chicaj. Ronojel cꞌa ri xtiquir waweꞌ chuwech ri ruwachꞌulef xtiquiritej chilaꞌ chicaj. \p \v 19 Chukaꞌ nbij chiwe: Wi chuwech re ruwachꞌulef yecꞌo ye caꞌiꞌ kachꞌalal ri can junan quiwech\f + 1 P. 3.7.\f* niquiben riche (rixin) chi niquicꞌutuj xabachique cosa chare ri Dios, ri Nataꞌ Dios ri cꞌo chilaꞌ chicaj can xtuben cꞌa ri nicꞌutux chare cuma ri ye caꞌiꞌ riꞌ. \v 20 Ruma xabacuchi (xabachique)\f + Hch. 20.7; 1 Co. 14.26.\f* cꞌa ri quimolon wi quiꞌ ye caꞌiꞌ o ye oxiꞌ pa nubiꞌ riyin, can yincꞌo cꞌa pa quinicꞌajal, xchaꞌ ri Jesús. \p \v 21 Y can yacꞌariꞌ tek xjel apo ri Pedro riqꞌui ri Jesús y xubij chare: Ajaf, wi jun wachꞌalal can cꞌo pokon nubanalaꞌ chuwe, ¿cꞌa janipeꞌ\f + Mt. 18.15; Lc. 17.4.\f* cꞌa mul utz chi ncuy rumac? ¿La wukuꞌ cami mul ncuy rumac? xchaꞌ ri Pedro chare ri Jesús. \p \v 22 Yacꞌariꞌ tek ri Jesús xubij chare ri Pedro: Riyin ma nbij ta cꞌa chawe chi wukuꞌ mul ri utz chi nacuy rumac jun awachꞌalal ri cꞌo pokon nubanalaꞌ chawe. Riyin nbij cꞌa chawe chi ri rumac ri awachꞌalal utz chi wukuꞌ mul chi\f + Sal. 78.40.\f* setenta ri nacuy rumac. \s Ri cꞌambel tzij chiquij ri ye caꞌiꞌ aj cꞌas \p \v 23 Ruma chupan ri rajawaren ri caj, can nibanatej cꞌa achiꞌel ri xuben jun rey, tek xrajoꞌ cꞌa xuchojmirisaj janipeꞌ quicꞌas chiquijujunal ri rumozos. \v 24 Y tek ri rey riꞌ xuchop cꞌa ruchojmirisaxic, cꞌo cꞌa jun rumozo ri xbepabex chuwech y ri mozo riꞌ lajuj mil talentos ri rucꞌas. \v 25 Y ruma cꞌa ri mozo riꞌ ma nicowin\f + Ro. 3.19, 20; 5.8.\f* ta nutoj ri rucꞌas ri rubanon, ri rey xubij cꞌa chi ticꞌayix ri mozo riꞌ rachibilan ri rixjayil y ri ye calcꞌual. Y chukaꞌ can quecꞌayix ri rucosas riche (rixin) chi ri rajel ntoc tojbel ri cꞌas. \v 26 Can yacꞌariꞌ tek ri mozo xxuqueꞌ xmajeꞌ ka chuwech ri rey riche (rixin) chi nucꞌutuj jun utzil chare. Y xubij cꞌa chare ri rey: Tabanaꞌ jun utzil chi quinawoyobej na jubaꞌ. Riyin can\f + Ez. 18.22; Lc. 15.19.\f* xtintoj cꞌa chawe ronojel ri nucꞌas, xchaꞌ. \v 27 Y ri rey ri rupatrón ri mozo riꞌ, can xujoyowaj cꞌa ruwech ri rumozo ri qꞌuiy rucꞌas, rumariꞌ xucuy ri rucꞌas y majun xuben chare. \v 28 Yacꞌa tek cuyutajnek chic el ri mozo riꞌ chare ri rucꞌas, xberucꞌuluꞌ cꞌa jun rech mozo. Ri mozo riꞌ cꞌo cꞌa jun kajoꞌn rubanon riqꞌui riyaꞌ. Ri kajoꞌn cꞌa ri rubanon ri rech mozo riꞌ, man achiꞌel ta cꞌa ri rucꞌas riyaꞌ, xa jun ciento puek ri nibix denario chare. Pero ma riqꞌui wi riꞌ, riyaꞌ xupitzꞌ chukul y nutzꞌapij yan cꞌa ruxlaꞌ, y nubij cꞌa chare: Tatojoꞌ pe ri acꞌas ri abanon wuqꞌui, nichaꞌ chare. \v 29 Y ri rech mozo can yacꞌariꞌ xxuqueꞌ ka chuwech riche (rixin) chi nucꞌutuj cꞌa utzil chare; y xubij cꞌa: Quinawoyobej na jubaꞌ y riyin xtintoj ronojel nucꞌas chawe, xchaꞌ. \v 30 Yacꞌa ri achi mozo achoj riqꞌui banon wi ri cꞌas, ma xrajoꞌ ta achiꞌel ri xbix chare y rumariꞌ xbe pa kꞌatbel tzij y xberuyaꞌ ca pa cárcel, riche (rixin) chi queriꞌ tek rutojon chic na ca rucꞌas, cꞌacꞌariꞌ utz chi ntel pe. \v 31 Tek xtzꞌetetej cꞌa cuma ri nicꞌaj chic cachibil ronojel ri xbanatej, can xpe cꞌa bis pa cánima. Y riyeꞌ xebe cꞌa riqꞌui ri rey ri quipatrón y xbequitzijoj cꞌa chare ronojel ri xuben ri jun mozo riqꞌui ri jun chic. \v 32 Y ri rey, ri quipatrón, can yacꞌariꞌ xutek rusiqꞌuixic (royoxic) ri mozo ri ma utz ta xuben, y xubij cꞌa chare: Riyit xa yit jun cꞌa itzel numozo. Riyin xincuy ronojel ri acꞌas, ruma riyit xacꞌutuj utzil chuwe. \v 33 ¿La ma que ta cami riꞌ, ri utz chukaꞌ chi xaben ta riyit riqꞌui ri awech mozo achiꞌel ri xinben riyin awuqꞌui chi xinjoyowaj\f + Ef. 4.32.\f* awech? \v 34 Y can yacꞌariꞌ tek ri rey ri quipatrón ri mozos riꞌ, ruma xyacatej royowal, xujech cꞌa el ri itzel mozo pa quikꞌaꞌ ri achiꞌaꞌ ri yebano pokon. Y chiriꞌ xtiban chare chi nukꞌaxaj tijoj pokonal cꞌa ya tek nitojtej na ca ronojel ri rucꞌas. \p \v 35 Can quecꞌariꞌ chukaꞌ xtuben ri Nataꞌ Dios ri cꞌo chilaꞌ chicaj iwuqꞌui riyix,\f + Pr. 21.13.\f* wi xa ma riqꞌui ta ronojel iwánima nicuy quimac ri iwachꞌalal tek cꞌo pokon niquiben chiwe,\f + Mt. 6.12; Mr. 11.26.\f* xchaꞌ ri Jesús. \c 19 \s Tek ri Jesús xubij chi ri achi ma utz ta chi nujech ca ri rixjayil \p \v 1 Y tek ri Jesús xtaneꞌ chubixic ri chꞌabel riꞌ, xel cꞌa el chiriꞌ ye rachibilan ri rudiscípulos, xuyaꞌ cꞌa ca ri lugar riꞌ, ri Galilea rubiꞌ. Riyaꞌ xbe cꞌa quelaꞌ pa Judea, y xkꞌax cꞌa jucꞌan\f + Mr. 10.1-12; Jn. 10.40.\f* chic chare ri raken yaꞌ Jordán. \v 2 Riyaꞌ sibilaj cꞌa ye qꞌuiy winek ri xetzekelben riche (rixin)\f + Mt. 12.15; Mr. 6.55.\f* y yecꞌo cꞌa chukaꞌ ri xerucꞌachojsaj ca chiriꞌ. \p \v 3 Y yacꞌariꞌ tek yecꞌo achiꞌaꞌ fariseos ri xeꞌapon riqꞌui ri Jesús, riche (rixin) chi niquitojtobej y nitzak ta pa quikꞌaꞌ. Y rumariꞌ xquicꞌutuj cꞌa chare: ¿Utz cami chi jun achi nujech riꞌ riqꞌui ri rixjayil\f + Mt. 5.31; 1 Co. 7.10-16.\f* ruma xabachique ta chi mac nuben ri rixjayil? xechaꞌ. \p \v 4 Yacꞌa ri Jesús xubij cꞌa chique ri achiꞌaꞌ riꞌ: ¿La ma isiqꞌuin ta cꞌa riyix chupan ri ruchꞌabel ri Dios ri nubij wi chi ri Dios can pa rutiquiribel pe tek can pa cꞌulaj xeruben? Can ma ruyon ta cꞌa ri achi, y chukaꞌ ma ruyon ta ri ixok.\f + Gn. 1.27; 5.2; Mal. 2.15; Mr. 10.6.\f* \v 5 Y xubij chique: Rumariꞌ ri achi man chic cꞌa quiqꞌui ta ruteꞌ rutataꞌ xticꞌojeꞌ wi. Xa xtiquicꞌuaj cꞌa quiꞌ riqꞌui ri rixjayil,\f + Gn. 2.24.\f* y chi ye caꞌiꞌ xa jun\f + Mr. 10.9; Ef. 5.29-32; 1 Co. 6.16.\f* cꞌa ri xtiquiben. \v 6 Rumariꞌ tek quicꞌuan chic quiꞌ, man chic ye caꞌiꞌ ta cꞌa winek, ma que ta chic riꞌ, xa jun xtiquiben. Rumacꞌariꞌ ri can ye tunun chic ruma ri Dios, majun winek ri tijacho ta quiche (quixin). Queriꞌ ri tzꞌibatajnek ca, xchaꞌ ri Jesús. \p \v 7 Y ri fariseos xquicꞌutuj cꞌa chare ri Jesús: Wi ma utz ta chi queriꞌ niban, ¿achique cꞌa ruma tek ri Moisés xubij chi ri achi, utz nutzꞌibaj jun wuj\f + Dt. 24.1-4; Mt. 5.31.\f* y tubij chupan chi xquijech quiꞌ riqꞌui ri rixjayil y tuyaꞌ chare ri ixok y tuyaꞌ ca? \p \v 8 Y ri Jesús xubij cꞌa chique ri achiꞌaꞌ riꞌ: Ruma chi can cowirnek\f + Jer. 6.16; He. 3.15.\f* ri iwánima riyix chi ma ninimaj ta ri Dios, xa rumacꞌariꞌ tek ri Moisés xuyaꞌ kꞌij chi nijech ca ri iwixjaylal. Yacꞌa ri pa rutiquiribel pe xa ma que ta riꞌ xbanatej. \v 9 Riyin can nbij wi cꞌa chiwe chi xabachique achi ri nujech riꞌ riqꞌui ri rixjayil\f + 1 Co. 7.10, 11.\f* y xa ma ruma ta chi ri ixok xucꞌom ruwech jun chic achi; wi ri achi riꞌ nucꞌom chic pe jun ixok, ri achi riꞌ nimacun chuwech ri Dios.\f + Mt. 5.32; Mr. 10.11; Lc. 16.18.\f* Y wi cꞌo cꞌa jun achi ri nucꞌuan el ri ixok ri jachon ca ruma ri rachijil, chukaꞌ ri achi riꞌ nimacun chuwech ri Dios, xchaꞌ ri Jesús. \p \v 10 Y ri discípulos xquibij cꞌa chare ri Jesús: Wi jun achi can majun chic modo nujech riꞌ riqꞌui ri rixjayil, xa más ta utz chi ri achi man ta nucanoj rixjayil,\f + Gn. 2.18; Pr. 5.15-19; 1 Co. 7.1, 8; 1 Ti. 4.3.\f* xechaꞌ. \p \v 11 Y ri Jesús can yacꞌariꞌ tek xubij chique ri rudiscípulos: Ma quinojel ta yecochꞌo chi man ta xticꞌojeꞌ quixjayil, ruma ma quinojel ta yatajnek chique chi man ta xquecꞌuleꞌ.\f + 1 Co. 7.7, 9.\f* \v 12 Y can yecꞌo na wi achiꞌaꞌ ri can cꞌa pa calaxic pe riqꞌui ri quiteꞌ tek xkꞌalajin yan chi ma xtiquicanoj ta ixok. Yecꞌo chukaꞌ achiꞌaꞌ ri ye queriꞌ, xa ruma chi xa banon chique cuma ri ye ajkꞌomanel. Y yecꞌo chukaꞌ achiꞌaꞌ ri ye queriꞌ, xa ruma chi xa yecꞌa riyeꞌ ri xechꞌobo chi ma niquicanoj ta ixok, riche (rixin) chi yesamej jabel pa rusamaj ri Dios\f + 1 Co. 7.32, 34; 9.5, 15.\f* y yequitoꞌ ri winek ri yeꞌoc pa rajawaren ri caj. Ri jun cꞌa ri can nunaꞌ chi nicowin nicꞌojeꞌ ruyonil, man cꞌa tucanoj ta ixok riche (rixin) chi ntoc rixjayil, xchaꞌ ri Jesús. \s Tek ri Jesús xeruben bendecir ri acꞌalaꞌ \p \v 13 Y yecꞌo cꞌa acꞌalaꞌ ri xeꞌucꞌuex apo chuwech ri Jesús, chi nuyaꞌ ta el ri rukꞌaꞌ pa quiwiꞌ y tucꞌutuj chukaꞌ ri rubendición ri Dios pa quiwiꞌ ri acꞌalaꞌ riꞌ. Yacꞌa ri discípulos xa xechapon chique ri winek chi ma quequicꞌom ta pe ri acꞌalaꞌ.\f + Mr. 10.13; Lc. 18.15.\f* \v 14 Yacꞌa ri Jesús xa xubij cꞌa chique ri rudiscípulos: Tiyaꞌ kꞌij chique ri acꞌalaꞌ chi yepe wuqꞌui riyin, y ma queꞌikꞌet ta. Ruma ri xqueꞌoc pa rajawaren ri caj, xaxu (xaxe) wi ri winek ri ye achiꞌel re acꞌalaꞌ reꞌ.\f + Mt. 18.3; 1 P. 2.2.\f* \p \v 15 Y tek ri Jesús ruyaꞌon chic rukꞌaꞌ pa tak quiwiꞌ ri acꞌalaꞌ, Riyaꞌ xbe, xuyaꞌ cꞌa ca ri lugar riꞌ. \s Tek jun cꞌajol achi ri cꞌo qꞌuiy rubeyomal xbetzijon riqꞌui ri Jesús \p \v 16 Y cꞌo cꞌa jun cꞌajol achi ri xapon riqꞌui ri Jesús y xubij: Riyit ri can yit utzilaj Tijonel, tabij cꞌa chuwe: ¿Achique cꞌa ri rajawaxic chi nben riyin riche (rixin) chi ntoc ta wuche (wixin) ri cꞌaslen\f + Mt. 7.14; Lc. 10.25.\f* riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek? xchaꞌ chare ri Jesús. \p \v 17 Y ri Jesús xubij chare: ¿Achique cꞌa ruma tek nabij utz chuwe riyin? Ruma majun winek ri utz ta, xa can xu (xe) wi cꞌa Jun ri utz y riꞌ ya ri Dios. Wi riyit can nawajoꞌ cꞌa yatapon chupan ri cꞌaslen riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek, can queꞌanimaj cꞌa ri pixaꞌ,\f + Lv. 18.5.\f* xchaꞌ chare. \p \v 18 Y xpe ri cꞌajol achi ri aponak riqꞌui ri Jesús xucꞌutuj cꞌa: ¿Achique cꞌa chi pixaꞌ riꞌ? xchaꞌ. Y ri Jesús xubij chare: Ri pixaꞌ riꞌ ya ri ma cacamisan ta;\f + Ex. 20.13; Dt. 5.17.\f* riyit achi ri cꞌo awixjayil, ma tacanoj ta jun chic ixok; ma catelekꞌ ta, ma tatzꞌuc ta tzij chrij jun chic winek. \v 19 Chukaꞌ tayaꞌ quikꞌij\f + Ex. 20.12; Mt. 15.4; Ef. 6.1, 2.\f* ri ateꞌ atataꞌ. Y achiꞌel nawajoꞌ ka awiꞌ riyit, queriꞌ chukaꞌ queꞌawajoꞌ ri awucꞌ awachꞌalal.\f + Lv. 19.18; Ro. 13.9; Ga. 5.14; Stg. 2.8.\f* Ye pixaꞌ riꞌ, xchaꞌ ri Jesús. \p \v 20 Y ri cꞌajol achi xubij cꞌa chare ri Jesús: Cꞌa yin coꞌol na tek nchapon pe rubanic ronojel riꞌ. ¿Achique ta cꞌa ri nicꞌaj chic ri ma nbanon ta? xchaꞌ. \p \v 21 Y ri Jesús xubij cꞌa chare: Wi riyit nawajoꞌ chi can tzꞌaket\f + Mt. 5.48.\f* nuben ri acꞌaslen chuwech ri Dios, jet, jacꞌayij\f + Hch. 2.45.\f* cꞌa ri cꞌo awuqꞌui y ri rajel tayaꞌ chique ri pobres,\f + Hch. 4.34; 1 Ti. 6.18.\f* riche (rixin) chi queriꞌ nicꞌojeꞌ abeyomal chilaꞌ chicaj.\f + Lc. 12.33; 16.9.\f* Y catam pe wuqꞌui y quinatzekelbej, xchaꞌ ri Jesús. \p \v 22 Tek ri cꞌajol achi xracꞌaxaj cꞌa ri chꞌabel ri xubij ri Jesús, nibison ránima xtzolin el, ruma qꞌuiy ri beyomel cꞌo riqꞌui y ma nrajoꞌ ta ntel pa rukꞌaꞌ. \p \v 23 Can yacꞌariꞌ tek ri Jesús xubij chique ri rudiscípulos: Wacami can nbij wi cꞌa chi can kitzij wi chi cꞌayef (cuesta) chi jun beyon\f + Mr. 10.23-27; 1 Ti. 6.9.\f* ntoc pa rajawaren ri caj. \v 24 Y can nbij cꞌa chiwe chi xa ma can ta cꞌayef (cuesta) chi nikꞌax ri jun chicop ri camello rubiꞌ pa ti rachek jun bak riche (rixin) tꞌisoꞌn (tzꞌisoꞌn), que chuwech chi ntoc jun beyon pa rajawaren ri Dios, xchaꞌ ri Jesús. \p \v 25 Y tek ri rudiscípulos ri Jesús xquicꞌaxaj ri chꞌabel riꞌ, xsach quicꞌuꞌx. Y niquibilaꞌ cꞌa chiquiwech: Wi can achiꞌel ri xubij, ¿achique ta cꞌa jun ri xticolotej? yechaꞌ. \p \v 26 Ri Jesús xerutzuꞌ apo ri rudiscípulos y xubij chique: Ma tichꞌob ta queriꞌ. Ri winek ma yecowin ta niquicol quiꞌ, yacꞌa ri Dios ronojel nicowin nuben,\f + Gn. 18.14; Job 42.2; Jer. 32.17; Mr. 10.27.\f* xchaꞌ chique. \p \v 27 Y yacꞌariꞌ tek ri Pedro xubij cꞌa chare ri Jesús: Riyit awetaman chi riyoj kayaꞌon ca ronojel ri cꞌo kiqꞌui,\f + Lc. 14.33.\f* riche (rixin) chi yit katzekelben.\f + Mt. 4.20; 9.9; Mr. 1.17-20; 10.28; Lc. 5.11; 18.28.\f* ¿Y achique cꞌa ri xtikachꞌec riyoj rumariꞌ? xchaꞌ. \p \v 28 Ri Jesús xubij cꞌa: Can kitzij cꞌa nbij chiwe chi tek xtapon ri kꞌij tek ronojel cꞌacꞌacꞌ chic rubanic,\f + 2 Co. 5.17.\f* riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol cꞌo chic cꞌa nukꞌij nucꞌojlen y xquitzꞌuyeꞌ pa jun chꞌaquet\f + 1 Co. 6.2; Ap. 2.26.\f* riche (rixin) chi nkꞌet tzij. Y yacꞌa chukaꞌ riꞌ tek riyix ri xixtzekelben wuche (wixin), xquixtzꞌuyeꞌ pa cablajuj chꞌaquet riche (rixin) chi nikꞌet tzij pa quiwiꞌ ri cablajuj tinamit ri yecꞌo pa rucuenta ri Israel.\f + Lc. 22.30.\f* \v 29 Y xabachique winek ri wuma cꞌa riyin ruyaꞌon ca rachoch, ruyaꞌon ca rachꞌalal ye cꞌajolaꞌ o kꞌopojiꞌ, ruteꞌ rutataꞌ, rixjayil, ralcꞌual o rulef, qꞌuiy cꞌa ri xtucꞌul; can pa ciento cꞌa mul ri xtucꞌul. Y xtiyatej chukaꞌ rucꞌaslen riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek. \v 30 Y cꞌo ri yecꞌo nabeyel ri xquecanaj cꞌa pa ruqꞌuisbel. Y cꞌo ri yecꞌo pa ruqꞌuisbel ri xquecꞌojeꞌ pa nabey,\f + Mt. 20.16; Mr. 10.31.\f* xchaꞌ ri Jesús. \c 20 \s Ri cꞌambel tzij chiquij ri mozos ri junan cajel xquicꞌul \p \v 1 Ri rajawaren ri caj can junan cꞌa riqꞌui achiꞌel nuben jun achi tataꞌaj pa jun jay ri xel el ri nimakꞌaꞌ chiquicanoxic mozos, riche (rixin) chi yerutek pa rulef ri ruticon ruwech riqꞌui uva. \v 2 Tek ri achi riꞌ xeril cꞌa ri mozos y tek chꞌonak chic quiqꞌui chi niquichꞌec jojun denario ri jun kꞌij, cꞌacꞌariꞌ xerutek chusamajixic ri rulef ri ruticon ruwech riqꞌui uva. \v 3 Achiꞌel xa pa tak a las nueve ri nimakꞌaꞌ riꞌ, riyaꞌ xel chic el jun bey y xerutzꞌet cꞌa chi chiriꞌ pa cꞌaybel yecꞌo mozos ri ma quilon ta quisamaj. \v 4 Riyaꞌ xubij cꞌa chique: ¿Niwajoꞌ isamaj? Wi niwajoꞌ, quixbiyin cꞌa chukaꞌ riyix, quixbesamej pa nujuyuꞌ ri nuticon ruwech riqꞌui uva, y riyin xtintoj cꞌa chiwe ri rucꞌamon chi nichꞌec, xchaꞌ chique. Y ri mozos riꞌ can xebe cꞌa pa samaj. \v 5 Ri tataꞌaj cꞌa, ri rajaf ri ulef, can queriꞌ cꞌa chukaꞌ ri xubanalaꞌ quiqꞌui ri nicꞌaj chic mozos ri xeril tek xel el achiꞌel xa pa nicꞌaj kꞌij y achiꞌel xa pa tak a las tres ri tikakꞌij. Riyaꞌ xerutek cꞌa ri mozos pa rusamaj y xubij chique chi can xtuyaꞌ wi cꞌa chique ri rucꞌamon chi niquichꞌec. \v 6 Y achiꞌel xa pa tak a las cinco ri tikakꞌij riyaꞌ xel chic el jun bey y xeberilaꞌ cꞌa pe nicꞌaj chic mozos. Y riyaꞌ xubij cꞌa chique ri mozos riꞌ: ¿Achique cꞌa ruma tek ma iwilon ta el isamaj y chi jun kꞌij re yixcꞌo waweꞌ? xchaꞌ chique. \v 7 Y ri mozos riꞌ xquibij cꞌa: Majun xyaꞌo kasamaj, xechaꞌ. Y ri tataꞌaj rajaf ri ulef xubij cꞌa chique ri mozos riꞌ: Quixbesamej cꞌa chukaꞌ riyix pa nujuyuꞌ ri nuticon ruwech riqꞌui uva y xtintoj cꞌa chiwe ri rucꞌamon chi nichꞌec, xchaꞌ chique. Y ri mozos riꞌ can xebe cꞌa pa samaj. \p \v 8 Yacꞌa tek xka ka ri kꞌij, xpe ri rajaf ri ulef ri ticon ruwech riqꞌui uva, xubij cꞌa chare ri ucꞌuey quiche (quixin) ri rumozos: Queꞌasiqꞌuij (queꞌawoyoj) pe quinojel ri mozos y queꞌatojoꞌ el.\f + Lv. 19.13.\f* Nabey cꞌa queꞌasiqꞌuij (queꞌawoyoj) pe ri mozos ri xeꞌoka pa ruqꞌuisbel, y yecꞌa ri mozos ri xeꞌoka pa nabey yeriꞌ ri xqueruqꞌuisbej ca, xchaꞌ riyaꞌ. \v 9 Tek ri mozos ri xeꞌoc pa samaj ri pa tak a las cinco ri tikakꞌij xeꞌapon riche (rixin) chi yetoj pe, jun puek ri nibix denario chare ri xbequicꞌululaꞌ pe, ruma queriꞌ ri ruraybel ri rajaf ri ulef chi xuyaꞌ chique. \v 10 Y tek xeꞌapon cꞌa ri mozos ri xeꞌoc pa samaj nabey riche (rixin) chi yebetoj pe, xquichꞌob chi riyeꞌ más qꞌuiy cajel xtiquicꞌul que chiquiwech ri nicꞌaj chic ri xa majun kꞌij ta ri xesamej. Yacꞌa tek xquicꞌul ri cajel, yacꞌariꞌ tek xquitzꞌet chi riyeꞌ chukaꞌ xa jun puek ri nibix denario chare ri xquicꞌul. \v 11 Tek ri mozos riꞌ xquicꞌul ri cajel y xquitzꞌet chi xa junan ri xquicꞌul quiqꞌui ri nicꞌaj chic, xexebexot (xexebeloj) chrij ri tataꞌaj. \v 12 Ri mozos riꞌ niquibij cꞌa: Ri ye ruqꞌuisbel mozos xeꞌoc pa samaj, y xa jun hora oc xesamej, y riyit can junan xaben chake quiqꞌui riyeꞌ, tek riyoj can jun kꞌij xojsamej y xojcꞌojeꞌ chuxeꞌ ri rucꞌatanal ri kꞌij, yechaꞌ cꞌa. \v 13 Y ri rajaf ri samaj xubij cꞌa chare jun chique ri mozos riꞌ: Riqꞌui ri junan xentoj ri nicꞌaj chic mozos majun itzel ta xinben chawe riyit. Ruma awuqꞌui riyit xkayaꞌ chkawech chi jun denario ri nyaꞌ chawe. ¿Ninatej chawe? \v 14 Wacami riyit xaxu (xaxe wi) cꞌa tacꞌuaj la arajil y utz yabe. Y yacꞌa chique ri mozos ri cꞌa pa ruqꞌuisbel xeꞌoc pa samaj, can pa wánima cꞌa riyin xpe wi tek xinyaꞌ el ri cajel achiꞌel ri awajel riyit. \v 15 Ruma ronojel ri cꞌo wuqꞌui riyin, can pa nukꞌaꞌ cꞌa riyin cꞌo wi riche (rixin) chi nben\f + Ro. 9.20, 21.\f* achique ri nwajoꞌ nben riqꞌui. ¿O riyit xa itzel nanaꞌ chuwe tek riyin xa utz nunaꞌoj nben quiqꞌui ri nicꞌaj chic?\f + Jon. 4.1.\f* xchaꞌ. \v 16 Y quecꞌariꞌ, cꞌo ri yecꞌo nabeyel ri xquecanaj cꞌa pa\f + Mt. 19.30.\f* ruqꞌuisbel. Y cꞌo ri yecꞌo pa ruqꞌuisbel ri xquecꞌojeꞌ pa nabey, ruma ye qꞌuiy ri ye siqꞌuin (oyon),\f + Lc. 14.24.\f* xa yacꞌa ri ma ye qꞌuiy ta ri ye chaꞌon,\f + Mt. 22.14.\f* xchaꞌ ri Jesús. \s Tek ri Jesús xunataj chic jun bey chi xticamisex \p \v 17 Ri Jesús y ri cablajuj rudiscípulos y ri nicꞌaj chic winek ri ye benak quiqꞌui, quichapon el bey riche (rixin) chi ye jotol el pa tinamit Jerusalem.\f + Jn. 12.12.\f* Y yacꞌariꞌ tek ri Jesús xerucꞌuaj el jubaꞌ quelaꞌ pa quiyonil ri rudiscípulos ruma cꞌo cꞌa ri nrajoꞌ nubij chique. \v 18 Riyaꞌ xubij cꞌa: Riyix iwetaman chi pa tinamit Jerusalem kachapon wi el bey, y ya ri chiriꞌ xquijach wi el riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol. Xquijach\f + Mt. 16.21.\f* na pa quikꞌaꞌ ri principaliꞌ tak sacerdotes y pa quikꞌaꞌ ri aj tzꞌibaꞌ. Y riyeꞌ xtiquibij cꞌa chi can quicamisex. \v 19 Y chukaꞌ xquinquijech el pa quikꞌaꞌ winek\f + Mt. 27.2; Jn. 18.28; Hch. 3.13.\f* ri xa ma ye israelitas ta. Y ri winek riꞌ xquetzeꞌen chuwij, xquinquichꞌey y cꞌacꞌariꞌ xquinquibajij chuwech jun cruz riche (rixin) chi yinquicamisaj. Pero pa rox kꞌij xquicꞌastej cꞌa pe, xchaꞌ ri Jesús. \s Ri xucꞌutuj ri quiteꞌ ri Jacobo y ri Juan \p \v 20 Y ri ye caꞌiꞌ discípulos ri ye rucꞌajol ri achi ri Zebedeo rubiꞌ,\f + Mt. 4.21.\f* xejel apo riqꞌui ri Jesús,\f + Mr. 10.35.\f* cachibilan ri quiteꞌ.\f + Mt. 27.56; Mr. 15.40.\f* Y ri quiteꞌ xxuqueꞌ xmajeꞌ ka chuwech ri Jesús riche (rixin) chi nucꞌutuj jun utzil chare. \v 21 Ri Jesús xubij cꞌa chare ri teꞌej riꞌ: ¿Achique cꞌa ri nawajoꞌ? xchaꞌ chare. Y ri ixok xubij cꞌa chare ri Jesús: Riyin nwajoꞌ cꞌa chi tek yitcꞌo chic pan awajawaren, can tabanaꞌ cꞌa chi re ye caꞌiꞌ wal reꞌ yetzꞌuyeꞌ ta apo awuqꞌui;\f + Mt. 19.28.\f* jun ta cꞌa ri pan awajquikꞌaꞌ y jun ta cꞌa ri pan awajxocon, xchaꞌ. \p \v 22 Y yacꞌariꞌ tek ri Jesús xubij chique ri ye caꞌiꞌ ral ri ixok riꞌ: Riyix ma iwetaman ta cꞌa ri nicꞌutuj chuwe. ¿La nicochꞌ\f + Mt. 26.39; Mr. 14.36; Jn. 18.11.\f* cami riyix achiꞌel ri xtiban chuwe riyin? ¿Y la nicochꞌ cami chukaꞌ riyix jun tijoj pokonal achiꞌel ri xtinkꞌaxaj riyin?\f + Lc. 12.50.\f* xchaꞌ ri Jesús. Y riyeꞌ xquibij cꞌa: Nikacochꞌ, xechaꞌ chare. \p \v 23 Y ri Jesús xubij chic cꞌa chique: Can kitzij wi cꞌa chi riyix xticochꞌ na wi achiꞌel ri xtiban chuwe riyin. Chukaꞌ can xticochꞌ jun tijoj pokonal\f + Ro. 8.17; Ap. 1.9.\f* achiꞌel ri xtinkꞌaxaj riyin. Yacꞌa ri nicꞌutuj chuwe, chi riyix niwajoꞌ chi jun nitzꞌuyeꞌ ri pa wajquikꞌaꞌ\f + Mt. 25.34.\f* y jun nitzꞌuyeꞌ ri pa wajxocon, riꞌ ma pa nukꞌaꞌ ta riyin cꞌo wi chi nyaꞌ chiwe. Ruma ri nicꞌutuj riyix, riꞌ xa quiche (quixin) chic cꞌa ri xtubij ri Nataꞌ chi utz chi xquetzꞌuyeꞌ chiriꞌ, xchaꞌ ri Jesús. \p \v 24 Y yacꞌa tek ri lajuj chic discípulos xquicꞌaxaj ri xbitej ka, xpe cꞌa coyowal chique ri ye caꞌiꞌ discípulos ri cachꞌalal quiꞌ. \v 25 Can yacꞌariꞌ tek ri Jesús xerusiqꞌuij (xeroyoj) ri rudiscípulos y xubij cꞌa chique: Riyix jabel iwetaman chi re waweꞌ chuwech re ruwachꞌulef ri ye aj kꞌatbel tak tzij, yeriꞌ ri yecꞌo pa quiwiꞌ ri winek, y ruma chi can cꞌo quikꞌatbel tzij pa quiwiꞌ ri winek, rumariꞌ niquinaꞌ chi can yecꞌa riyeꞌ ri ye cajaf ri winek. Xa can xu (xe) wi cꞌa ri cꞌo quikꞌij ri yebin ri cꞌo chi niban.\f + Lc. 22.25.\f* \v 26 Yacꞌa ri chicojol riyix jun wi chic. Ruma ri nrajoꞌ chi nicꞌojeꞌ rukꞌij chicojol, xa tuchꞌutinirisaj riꞌ, y querunimaj querilij\f + Mt. 23.11; Mr. 9.35; 10.43; 1 P. 5.3.\f* ri nicꞌaj chic. \v 27 Wi cꞌo jun chiwe riyix ri nrajoꞌ chi ya riyaꞌ ri nabey, xa tuchꞌutinirisaj riꞌ,\f + Mt. 18.14.\f* querunimaj querilij ri nicꞌaj chic. \v 28 Can achiꞌel nben riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol. Riyin ma xipe ta riche (rixin) chi ye ri winek yebano samaj pa nucuenta riyin. Riyin xipe riche (rixin) chi nben ri samaj ri nicꞌatzin chi nben pa quicuenta\f + Jn. 13.4; Fil. 2.7.\f* ri winek, y can nyaꞌ wiꞌ pa camic riche (rixin) chi queriꞌ ye qꞌuiy ri yecolotej,\f + Mt. 26.28.\f* xchaꞌ ri Jesús. \s Tek ri Jesús xerucꞌachojsaj ye caꞌiꞌ moyiꞌ \p \v 29 Ri Jesús y ri rudiscípulos yacꞌa tek quichapon\f + Mr. 10.46-52; Lc. 18.35-43.\f* el elen pa tinamit Jericó, y sibilaj cꞌa ye qꞌuiy winek ri ye tzekelbeyon el riche (rixin), \v 30 can yacꞌariꞌ tek ye caꞌiꞌ moyiꞌ\f + Mt. 9.27.\f* ye tzꞌuyul chuchiꞌ ri bey xquicꞌaxaj cꞌa chi ri Jesús yariꞌ ri nikꞌax el queriꞌ, y riyeꞌ xquirek quichiꞌ y xquibij cꞌa: Riyit Ajaf, ri yit ralcꞌual ca ri rey David, tajoyowaj\f + Sal. 145.8; He. 4.15.\f* cꞌa kawech ruma re kabanon, xechaꞌ. \p \v 31 Y ri winek xequikꞌil cꞌa ri moyiꞌ riꞌ chi ma tiquirek ta chic quichiꞌ. Yacꞌa riyeꞌ xa más niquirek quichiꞌ y xquibij: Riyit Ajaf, ri yit ralcꞌual ca ri rey David, tajoyowaj cꞌa kawech ruma re kabanon, xechaꞌ. \p \v 32 Y ri Jesús xracꞌaxaj cꞌa ri quichꞌabel. Rumariꞌ Riyaꞌ xpaꞌeꞌ cꞌa y xerusiqꞌuij (xeroyoj). Y xubij chique: ¿Achique cꞌa niwajoꞌ? xchaꞌ. \p \v 33 Riyeꞌ xquibij cꞌa chare ri Jesús: Ajaf, riyoj nikajoꞌ cꞌa chi yojtzuꞌun, xechaꞌ. \p \v 34 Ri Jesús ruma xujoyowaj cꞌa quiwech ri ye caꞌiꞌ achiꞌaꞌ moyiꞌ riꞌ, can yacꞌariꞌ tek xuchop ri runakꞌ tak quiwech, y riyeꞌ xetzuꞌun cꞌa. Y xquitzekelbej chukaꞌ el ri Jesús. \c 21 \s Ri xbanatej tek ri Jesús xoc apo pa tinamit Jerusalem \p \v 1 Y ri Jesús, y ri ye rudiscípulos y ri nicꞌaj chic winek ri ye benak quiqꞌui, xa jubaꞌ chic cꞌa nrajoꞌ chi ma yeꞌapon pa tinamit Jerusalem, ruma xa can pa tinamit Betfagé chic yecꞌo wi, tinamit ri cꞌo chunakajal ri juyuꞌ Olivos.\f + Zac. 14.4.\f* Y xpe cꞌa ri Jesús xerutek cꞌa el ye caꞌiꞌ rudiscípulos.\f + Mr. 11.1; Lc. 19.29.\f* \v 2 Riyaꞌ xubij cꞌa el chique: Quixbiyin apo chupan la jun aldea la nitzuꞌ apo chilaꞌ, y can xu (xe) wi xquixoc apo, xtiwil jun ti alaj bur ri ximil ca chiriꞌ riqꞌui ri ruteꞌ. Tiquiraꞌ cꞌa pe ri teꞌej y queꞌicꞌamaꞌ pe chi ye caꞌiꞌ chuwe. \v 3 Y wi cꞌo cꞌa jun xtibin pe chiwe chi achique ruma yixtajin yeꞌiquir, tibij cꞌa ca chare: Nicꞌatzin chare ri Ajaf,\f + Sal. 24.1.\f* y xa chanin xqueꞌorutzolij ca, quixchaꞌ ca, xeꞌucheꞌex el ruma ri Jesús. \p \v 4 Ronojel reꞌ nibanatej ruma queriꞌ tzꞌiban ca ruma ri jun profeta ri xkꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca. Ri rutzꞌiban cꞌa ca riyaꞌ, nubij: \q \v 5 Tiyaꞌ cꞌa rutzijol chique ri winek ye riche (rixin) ri tinamit Sion,\f + Is. 62.11.\f* \q chi ri qui-Rey yacꞌareꞌ petenak. \q Ri qui-Rey can chꞌuchꞌuj wi cꞌa ránima. Y Riyaꞌ chꞌocol pe chrij jun ti bur. \q Can chrij wi cꞌa jun ti alaj bur chꞌocol wi pe. \q Ri ti alaj bur ral cꞌa jun chicop\f + Zac. 9.9.\f* riche (rixin) ejkaꞌn. \m Quecꞌariꞌ ri tzꞌibatal ca. \m \v 6 Y ri caꞌiꞌ discípulos xebe cꞌa,\f + Mr. 11.4.\f* y xquiben wi ri bin el chique ruma ri Jesús. \v 7 Xquicꞌom cꞌa pe ri ti alaj bur rachibilan ri ruteꞌ, cꞌacꞌariꞌ ri discípulos xquiyaꞌ ri quitziak\f + 2 R. 9.13.\f* chiquij ri bur riche (rixin) chi ri Jesús xchꞌoqueꞌ el chrij. \v 8 Y ri ye tzeketel chrij ri Jesús sibilaj ye qꞌuiy. Y jubaꞌ ma quinojel chique riyeꞌ ri xquiriqꞌuilaꞌ ri nimaꞌk tak quitziak pa rubey ri Jesús riche (rixin) chi niquiyaꞌ rukꞌij. Y nicꞌaj chic winek ruma can niquiyaꞌ chukaꞌ rukꞌij ri Jesús xebequicꞌamalaꞌ pe ruxak tak cheꞌ\f + Lv. 23.40; Jn. 12.13.\f* ri can riche (rixin) wikbel, riche (rixin) chi xequiricꞌ pa rubey. Y quecꞌariꞌ niquibanalaꞌ ye benak. \v 9 Y ri winek cꞌa ri ye nabeynek chuwech ri Jesús y ri yecꞌo ca chrij, can riqꞌui cꞌa ronojel quichukꞌaꞌ niquibij: ¡Matiox chi petenak ralcꞌual ca ri rey David!\f + Mt. 22.42; Mr. 12.35-37; Lc. 18.38; Ro. 1.3.\f* ¡Riyaꞌ can banon pe bendecir ruma ri Ajaf Dios! ¡Y can pa rubiꞌ ri Ajaf Dios\f + Sal. 118.26; Mt. 23.39.\f* petenak wi! ¡Matiox chare ri Dios ri cꞌo chilaꞌ chicaj! yechaꞌ cꞌa. \p \v 10 Yacꞌa tek ri Jesús ntoc apo ri pa tinamit Jerusalem,\f + Mr. 11.15; Lc. 19.45.\f* xepe cꞌa ri winek xquimol apo quiꞌ chanin chutzꞌetic ri Jesús. Y ri winek riꞌ niquibilaꞌ cꞌa: ¿Achique cꞌa chi achi reꞌ? yechaꞌ. \p \v 11 Y yecꞌo cꞌa nicꞌaj chic ri xebin: Reꞌ yareꞌ ri Jesús, ri profeta\f + Jn. 6.14.\f* ri nikꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ri nipe pa tinamit Nazaret; tinamit ri cꞌo pa rucuenta ri Galilea, yechaꞌ. \s Tek ri Jesús xerokotaj pe ri yetajin yecꞌayin y ri yelokꞌonaj pa rachoch ri Dios \p \v 12 Y ri Jesús xoc cꞌa pa rachoch ri Dios\f + Mal. 3.1, 2; Mr. 11.11.\f* ri cꞌo pa tinamit Jerusalem. Y tek xerutzꞌet ri winek chi achiꞌel cꞌaybel quibanon chare rachoch ri Dios, xerokotaj cꞌa pe quinojel ri yetajin yecꞌayin y ri yelokꞌonaj chiriꞌ. Y ri aj qꞌuexoy tak puek xerutecmayilaꞌ ca ri quimesas,\f + Jn. 2.13-15.\f* y queriꞌ chukaꞌ xuben chique ri quichꞌacat ri yetajin yecꞌayin palomax. \v 13 Ri Jesús xubij cꞌa chique ri winek riꞌ: Chupan ri ruchꞌabel ri Dios ri tzꞌibatal ca nubij chi ri wachoch, jay\f + Is. 56.7.\f* riche (rixin) oración. Yacꞌa riyix xa achiꞌel jul quiche (quixin) alekꞌomaꞌ\f + Jer. 7.11; Mr. 11.17; Lc. 19.46.\f* ibanon chare, xchaꞌ ri Jesús chique. \p \v 14 Y tek ri Jesús cꞌo cꞌa pa rachoch\f + Hch. 3.1-10.\f* ri Dios, yecꞌo cꞌa winek ye moyiꞌ\f + Is. 35.5.\f* y yecꞌo chukaꞌ ri ma yecowin ta yebiyin ruma chi ye cojo,\f + Mt. 11.4, 5.\f* ri xeꞌapon riqꞌui Riyaꞌ, riche (rixin) chi yerucꞌachojsaj el. Y Riyaꞌ can xerucꞌachojsaj wi el.\f + Hch. 10.38.\f* \v 15 Yacꞌa ri principaliꞌ tak sacerdotes y ri ye aj tzꞌibaꞌ xpe coyowal, ruma ri Jesús qꞌuiy milagros ri yerubanalaꞌ, y ruma chukaꞌ ri acꞌalaꞌ riqꞌui cꞌa quichukꞌaꞌ niquibilaꞌ chiriꞌ pa rachoch ri Dios: ¡Matiox chi xoka ralcꞌual\f + Is. 11.1; Mt. 22.42; Jn. 7.42.\f* ca ri David! yechaꞌ. Y ya cꞌa riꞌ ri xyaco coyowal. \v 16 Xepe ri principaliꞌ tak sacerdotes y ri achiꞌaꞌ aj tzꞌibaꞌ, xquibij cꞌa chare ri Jesús: ¿Nawacꞌaxaj cꞌa ri yetajin chubixic ri acꞌalaꞌ? xechaꞌ. Y xpe ri Jesús xubij chique ri achiꞌaꞌ riꞌ: Jaꞌ (je), nwacꞌaxaj. Y riyix, ¿la majun bey cami isiqꞌuin chupan ri ruchꞌabel ri Dios tek nubij: \q Riyit Dios can abanon chique ri acꞌalaꞌ y chique ri cꞌa yetzꞌuman\f + Sal. 8.2.\f* na chi ntel chꞌabel pa quichiꞌ riche (rixin) chi nacꞌul akꞌij acꞌojlen? \m Quecꞌariꞌ nubij ri ruchꞌabel ri Dios, xchaꞌ ri Jesús chique ri achiꞌaꞌ riꞌ. \m \v 17 Y ri Jesús xeruyaꞌ cꞌa ca chiriꞌ ri achiꞌaꞌ riꞌ. Riyaꞌ xel el ri pa tinamit Jerusalem y xbe cꞌa pa tinamit Betania.\f + Mr. 11.1-11; Jn. 11.18; 12.1-8.\f* Cꞌa chiriꞌ cꞌa xbe wi riche (rixin) chi xbeꞌuxlan ri jun akꞌaꞌ riꞌ. \s Tek ri Jesús xubij chare ri juwiꞌ cheꞌ ri higo rubiꞌ chi majun bey chic xtiwachin ta \p \v 18 Y nimakꞌaꞌ ri rucaꞌn kꞌij, tek ruchapon bey riche (rixin) chi nitzolin pa tinamit Jerusalem, ri Jesús xpe runumic.\f + Mr. 11.12-14.\f* \v 19 Y tek benak, Riyaꞌ xutzꞌet cꞌa juwiꞌ cheꞌ ri higo rubiꞌ tiquil chunakajal ri bey. Xbe cꞌa apo chuxeꞌ chucanoxic ruwech, pero xa majun ruwech cꞌo ta, xa ruyon ruxak cꞌo. Yacꞌariꞌ tek ri Jesús xubij chare ri cheꞌ: Majun bey chic cꞌa xcawachin ta. Y ri juwiꞌ cheꞌ riꞌ can chanin xchakiꞌj ka. \v 20 Tek ri rudiscípulos ri Jesús xquitzꞌet chi chakiꞌj chic ri juwiꞌ cheꞌ higo rubiꞌ,\f + Mr. 11.20, 21.\f* xquibilaꞌ chiquiwech: ¿Achique cꞌa rubanic laꞌ chi can chanin xchakiꞌj ka re juwiꞌ cheꞌ reꞌ? xechaꞌ. \p \v 21 Xpe ri Jesús xubij cꞌa chique: Can kitzij nbij chiwe, chi wi riyix can nicukubaꞌ\f + Mt. 17.20; Mr. 11.23; Lc. 17.6; Stg. 1.6.\f* icꞌuꞌx riqꞌui ri Dios y ma nuben ta caꞌiꞌ icꞌuꞌx, can xquixcowin cꞌa niben achiꞌel xinben riyin chare re jun higo reꞌ. Y ma xu (xe) ta wi reꞌ ri xquixcowin xtiben, xa can xquixcowin nibij chare re juyuꞌ reꞌ chi tel el waweꞌ y tikꞌax chupan ri mar, y can quecꞌariꞌ ri xtibanatej. \v 22 Can ronojel wi cꞌa ri nicꞌutuj chare ri Dios, wi riyix can ninimaj chi nicꞌul, can xticꞌul wi cꞌa.\f + Mt. 7.7; Mr. 11.24; Lc. 11.9; Stg. 5.16.\f* \s Yecꞌo ri yecꞌutun chare ri Jesús chi achique xyaꞌo kꞌatbel tzij pa rukꞌaꞌ \p \v 23 Y tek ri Jesús cꞌo chic pa rachoch ri Dios y nucꞌut chic ri ruchꞌabel ri Dios chiquiwech ri winek, ri principaliꞌ tak sacerdotes y ri rijitaꞌk tak achiꞌaꞌ ri cꞌo quikꞌij chiquicojol ri winek, xeꞌapon apo riqꞌui ri Jesús y xquicꞌutuj cꞌa chare:\f + Lc. 20.21.\f* ¿Achique chi kꞌatbel tzij\f + Ex. 2.14; Hch. 4.7; 7.17.\f* cꞌo pan akꞌaꞌ riche (rixin) chi xeꞌawokotaj el ri winek ri yecꞌayin re pa rachoch ri Dios? ¿Y achique chukaꞌ xyaꞌo ri kꞌatbel tzij riꞌ pan akꞌaꞌ chi yeꞌabanalaꞌ quereꞌ? xechaꞌ chare. \p \v 24 Xpe ri Jesús xubij cꞌa chique ri achiꞌaꞌ riꞌ: Riyin cꞌo cꞌa chukaꞌ jun ri nwajoꞌ ncꞌutuj chiwe, y wi riyix xtibij chuwe, riyin chukaꞌ xtinbij cꞌa chiwe achique ri yayon pe kꞌatbel tzij pa nukꞌaꞌ chi yenbanalaꞌ quereꞌ.\f + Job 5.13.\f* \v 25 Y yacꞌariꞌ tek ri Jesús xucꞌutuj cꞌa: ¿Ri Juan xtak pe ruma ri Dios riche (rixin) chi xeruben bautizar ri winek? ¿O xa ye ri winek xebin chare chi xuben queriꞌ? xchaꞌ ri Jesús. Y ri principaliꞌ tak sacerdotes y ri rijitaꞌk tak achiꞌaꞌ ri cꞌo quikꞌij xquibilaꞌ cꞌa chiquiwech: ¿Achique cꞌa xtikabij chare wacami? xechaꞌ ka. Ruma wi nikabij chi ri Juan ya ri Dios ri takayon pe, ri Jesús xa xtubij cꞌa chake chi achique cꞌa ruma tek ma xinimaj ta ri xubij. \v 26 Y wi nikabij chi xa winek xebin chare ri Juan chi xuben queriꞌ, cꞌo rucꞌayewal nucꞌom pe chake riyoj, ruma ri winek xqueyacatej pe chikij. Ruma quinojel ri winek quetaman wi chi ri Juan can jun profeta\f + Mt. 14.5; Mr. 6.20; Lc. 20.6; Jn. 5.35; 10.41, 42.\f* ri xkꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios, xechaꞌ cꞌa ka chiquiwech. \p \v 27 Y yacꞌariꞌ tek xquibij apo chare ri Jesús: Riyoj ma ketaman ta, xechaꞌ apo. Y ri Jesús can yacꞌa chukaꞌ riꞌ xubij chique ri achiꞌaꞌ riꞌ: Ruma cꞌa chi riyix ma xixcowin ta xibij chuwe, queriꞌ cꞌa chukaꞌ riyin ma xtinbij ta chiwe achique yayon kꞌatbel tzij pa nukꞌaꞌ chi yicowin yenbanalaꞌ quereꞌ, xchaꞌ ri Jesús. \s Ri cꞌambel tzij chiquij ri ye caꞌiꞌ cꞌajolaꞌ \p \v 28 Yacꞌariꞌ tek ri Jesús xubij chic cꞌa chique ri achiꞌaꞌ riꞌ: ¿Achique nibij riyix chrij re xtinbij chiwe? Cꞌo cꞌa jun achi yecꞌo caꞌiꞌ rucꞌajol. Y ri tataꞌaj riꞌ xapon cꞌa nabey riqꞌui ri jun, y xubij chare: Wacami, jabanaꞌ jubaꞌ kasamaj, ri acuchi (achique) katicon wi ri uva, xchaꞌ chare. \v 29 Xpe ri cꞌajolaxel riꞌ xubij cꞌa chare ri rutataꞌ:\f + Lc. 15.18.\f* Riyin ma yibe ta, xchaꞌ. Pero xtzolin pe rucꞌuꞌx\f + Is. 55.6, 7; Dn. 4.34-37; Mt. 3.2; Hch. 26.20.\f* ruma xuchꞌob chi ma utz ta ri chꞌabel ri xubij y xbe cꞌa pa samaj.\f + Jon. 3.3.\f* \v 30 Y ri tataꞌaj xapon cꞌa chukaꞌ riqꞌui ri jun chic rucꞌajol, y xubij chare chi tibe pa samaj. Y ri cꞌajolaxel riꞌ xubij chare ri rutataꞌ: Táta, yareꞌ yibe, xchaꞌ. Yacꞌa ri cꞌajolaxel riꞌ xa ma xbe ta\f + Mt. 7.21-23; 15.8.\f* pa samaj. \v 31 Y cꞌacꞌariꞌ ri Jesús xucꞌutuj: ¿Achique chique ri ye caꞌiꞌ riꞌ ri xbano ri ruraybel ri rutataꞌ? xchaꞌ. Y ri achiꞌaꞌ riꞌ xquibij cꞌa: Ri xbano ri ruraybel ri rutataꞌ ya ri nabey, xechaꞌ. Y ri Jesús xubij cꞌa chique: Can kitzij cꞌa nbij chiwe chi xa ye ri cꞌutuy tak alcawal y ri ixokiꞌ\f + Lc. 7.37-50.\f* ri ma utz ta cꞌaslen quicꞌuan, xa yeriꞌ ri xqueꞌoc nabey pa rajawaren ri Dios, que chiwech riyix, ruma riyeꞌ xtzolin pe quicꞌuꞌx. \v 32 Ri Juan ri Bautista\f + Mt. 3.1.\f* tek xpe, riyaꞌ xucꞌut cꞌa jun chojmilaj bey chiwech,\f + Is. 35.8; Jer. 6.16.\f* yacꞌa riyix xa ma xinimaj ta. Xaxu (xaxe wi) ri cꞌutuy tak alcawal\f + Lc. 3.12.\f* y ri ixokiꞌ ri ma utz ta quicꞌaslen, xaxu (xaxe) wi riyeꞌ ri xeniman. Yacꞌa riyix, astapeꞌ xitzꞌet riꞌ xa ma xtzolin ta pe icꞌuꞌx riche (rixin) chi queriꞌ xinimaj ta. \s Ri cꞌambel tzij chiquij ri itzel tak kajoy ulef \p \v 33 Y tiwacꞌaxaj na peꞌ jun chic cꞌambel tzij, xchaꞌ ri Jesús chique ri winek: Xcꞌojeꞌ cꞌa jun achi ri can tetataꞌ chic, ri xutic cꞌa ruwech ri rulef riqꞌui uva\f + Sal. 80.8, 9; Cnt. 8.11; Is. 5.1; Jer. 2.21.\f* y xuben coral chrij ri rulef. Xuben chukaꞌ achiꞌel jun ti pila pan ulef riche (rixin) chi niyitzꞌ ri uva chupan, y xuben chukaꞌ jun setesic tzꞌak ri nej xujotobaꞌ chicaj, y pa ruwiꞌ riꞌ xcꞌojeꞌ wi rachoch ri chajinel. Cꞌacꞌariꞌ xuyaꞌ ca pa kajic chique caꞌiꞌ oxiꞌ\f + Lc. 20.9.\f* mozos, y riyaꞌ xbe nej.\f + Mt. 25.14; Mr. 12.1.\f* \p \v 34 Y yacꞌa tek xapon ri rukꞌijul riche (rixin) chi nijunex ruwech ri uva, ri rajaf ri ulef xutek nabey jun rumozo, cꞌa jubaꞌ riꞌ xutek jun chic. Y queriꞌ ye qꞌuiy mozos ri xerutek quiqꞌui ri kajoy tak ulef chucꞌulic ri uva kajbel riche (rixin) ri ulef.\f + Cnt. 8.11.\f* \v 35 Xa yacꞌa ri achiꞌaꞌ kajoy tak ulef, xa ma xequicꞌul\f + 2 Cr. 36.16.\f* ta jabel ri mozos ri ye takon el ruma ri rajaf ri ulef. Jun xquichꞌey, jun chic xquiqꞌuek chi abej\f + 2 Cr. 24.21.\f* y jun chic xquicamisaj. \v 36 Y ri rajaf ri ulef xerutakalaꞌ cꞌa nicꞌaj chic achiꞌaꞌ ri ye rumozos. Sibilaj ye qꞌuiy chic cꞌa ri xerutek. Xa yacꞌa ri achiꞌaꞌ kajoy tak ulef xa can queriꞌ chukaꞌ xquibanalaꞌ pe chique. \p \v 37 Y pa ruqꞌuisbel, xutek\f + Jn. 3.16; He. 1.2.\f* ri rucꞌajol ruma riyaꞌ xuchꞌob ka: Ri achiꞌaꞌ ri ye kajayon ri ulef can xqueniman wi cꞌa chare ri nucꞌajol tek xtiquitzꞌet chi can ya riyaꞌ ri napon quiqꞌui, xchaꞌ. \v 38 Yacꞌa ri achiꞌaꞌ ri ye kajayon ri ulef, can xu (xe) wi xquitzꞌet chi ya ri rucꞌajol\f + Hch. 4.27.\f* ri rajaf ri ulef ri xapon, xquibilaꞌ cꞌa chiquiwech: Yareꞌ ri xtoc ca rajaf ronojel re ulef re kakajon. Wacami quixam pe, tikacamisaj\f + Jn. 11.53.\f* riche (rixin) chi re ulef ntoc ca kiche (kixin) riyoj, xechaꞌ. \v 39 Y can queriꞌ wi cꞌa xquiben. Xquichop ri cꞌajolaxel y cꞌacꞌariꞌ xquelesaj cꞌa el chiriꞌ chupan ri rulef y xquicamisaj.\f + Hch. 2.23.\f* \p \v 40 Yacꞌariꞌ tek ri Jesús xubij: Tek xtipe ri rajaf ri ulef ri ticon ruwech riqꞌui uva, ¿achique cami xtuben chique ri achiꞌaꞌ kajoy tak ulef, nichꞌob riyix? xchaꞌ ri Jesús. \p \v 41 Y ri winek xquibij cꞌa: Ri rajaf ri ulef man cꞌa xtujoyowaj ta quiwech ri itzel tak achiꞌaꞌ kajoy ulef y xquerucamisaj\f + Dt. 4.26.\f* y cꞌacꞌariꞌ ri rulef xtuyaꞌ chic ca pa kajic chique nicꞌaj chic\f + Lc. 20.16.\f* achiꞌaꞌ kajoy tak ulef, ri can xtiquiyaꞌ wi ri uva kajbel riche (rixin) ri ulef tek napon ri rukꞌijul, xechaꞌ. \p \v 42 Xpe ri Jesús xubij cꞌa chique: ¿La can majun bey cꞌa isiqꞌuin ta ri jun tzij tzꞌibatal ca chupan ri ruchꞌabel ri Dios? Ri tzij riꞌ nubij cꞌa: \q Cꞌo cꞌa jun abej\f + Sal. 118.22; Is. 28.16; Mr. 12.10; Hch. 4.11.\f* ri ma xka ta chiquiwech chi xquicusaj ri nicꞌaj aj banoy tak jay. \q Pero re abej reꞌ xa can cꞌo wi xucusan chare ri xquina riche (rixin) ri jay, riche (rixin) chi ri jay riꞌ ma nitzak ta. \q Ri xbano cꞌa reꞌ can ya wi ri Ajaf, \q y reꞌ can nikamey ruma majun bey katzꞌeton ta chi nibanatej ta quereꞌ. \m Queriꞌ nubij ri ruchꞌabel ri Dios. \m \v 43 Y ruma cꞌa ri quereꞌ ye banatajnek, rumacꞌariꞌ riyix xa xtelesex ri rajawaren ri Dios pan ikꞌaꞌ\f + Mt. 8.12.\f* y xtiyaꞌox (xtyaꞌ) chic chique nicꞌaj chic winek ri can xtiwachin wi pa quicꞌaslen. \v 44 Ri winek ri xtitzak cꞌa chuwech re jun abej reꞌ,\f + Is. 8.14; Ro. 9.32, 33; 1 Co. 1.23.\f* can xtuquiraj riꞌ chuwech. Y ri winek ri xtika ri abej riꞌ chrij, can xticꞌajtej cꞌa,\f + Dn. 2.44; Zac. 12.3.\f* xchaꞌ ri Jesús. \p \v 45 Y tek ri principaliꞌ tak sacerdotes y ri achiꞌaꞌ fariseos tek quicꞌaxan chic ka ri cꞌambel tak tzij ri xerutzijoj ri Jesús, can xkꞌax cꞌa chiquiwech chi chiquij riyeꞌ xchꞌo wi ka. \v 46 Y yacꞌariꞌ tek riyeꞌ can ta cꞌo xcajoꞌ chi xquichop ta el ri Jesús. Pero ma xquichop ta el ruma xa niquixibij quiꞌ chiquiwech ri winek; ruma chiquiwech ri winek, ri Jesús can jun profeta\f + Lc. 7.16.\f* ri nikꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios, y nubij chukaꞌ chique ri xquebanatej ri chiquiwech apo. \c 22 \s Ri cꞌambel tzij chrij jun cꞌulanen \p \v 1 Ri Jesús xuchop chic cꞌa tzij quiqꞌui ri winek, y xerucusaj nicꞌaj chic cꞌambel tak tzij. Riyaꞌ xuchop cꞌa rubixic: \v 2 Ri rajawaren ri caj, can junan cꞌa riqꞌui ri xbanatej pa jun nimakꞌij\f + Lc. 14.16.\f* ri xuben ri jun rey chare ri rucꞌajol tek xcꞌuleꞌ.\f + Ap. 19.7, 9.\f* \v 3 Ri rey riꞌ can yecꞌo wi ri rubin chic chique chi yeꞌapon chupan ri jun cꞌulanen riꞌ, y rumariꞌ xerutek cꞌa ri ye rumozos chiquisiqꞌuixic (chicoyoxic) ri winek riꞌ. Yacꞌa tek xesiqꞌuix (xeꞌoyox), man chic xcajoꞌ ta xebe. \v 4 Y ri rey xerutek chic el nicꞌaj rumozos y xubij el chique: Tibij chique quinojel ri nyaꞌon chic rutzijol chique chrij re jun nimakꞌij reꞌ, chi ronojel cꞌo chic riche (rixin) chi nikaben ri waꞌin.\f + Pr. 9.2.\f* Ri achij tak nuwáquix y ri nicꞌaj chic chicop ri xentiojirisaj riche (rixin) chi yecꞌatzin chupan re kꞌij reꞌ, xecamisex yan y xechojmirisex yan riche (rixin) chi yetij. Can ronojel cꞌa cꞌo chic, quixchaꞌ chique. Chi can quepe cꞌa chupan re jun cꞌulanen reꞌ, xchaꞌ el chique. \v 5 Yacꞌa ri xesiqꞌuix (xeꞌoyox), ma xeniman ta pe\f + Sal. 81.11.\f* riqꞌui ri xbebix chic jun bey chique. Yecꞌo xa xebe pa tak quisamaj ri pa tak juyuꞌ; y yecꞌo xa xebe pa tak cꞌaynic. \v 6 Yacꞌa ri nicꞌaj chic xequichop ri mozos ri ye rutakon el ri rey, janiꞌ na cꞌa xquiben chique y xequicamisaj. \v 7 Yacꞌa tek xapon rutzijol riqꞌui ri rey ri xbanatej, xyacatej royowal.\f + Lc. 19.27.\f* Can yacꞌariꞌ tek riyaꞌ xerutek achiꞌaꞌ ye banoy tak chꞌaꞌoj chiquij riche (rixin) chi xeruqꞌuis\f + Is. 10.5-7; Jer. 51.20-23.\f* cꞌa ri xecamisan quiche (quixin) ri rumozos, y chukaꞌ can xubij chi tiporox cꞌa ri quitinamit. \v 8 Yacꞌariꞌ tek ri rey xchꞌo chic quiqꞌui ri rumozos y xubij cꞌa chique: Can kitzij wi chi ronojel cꞌo chic riche (rixin) chi nibanatej ri cꞌulanen, xa yacꞌa ri xensiqꞌuij (xenwoyoj) ma xcajoꞌ ta xepe, y riqꞌui riꞌ xkꞌalajin chi ma rucꞌamon ta (takal ta chiquij)\f + Hch. 13.46.\f* chi yepe. \v 9 Wacami cꞌa, quixbiyin ri pa tak bey y queꞌisiqꞌuij (queꞌiwoyoj) pe quinojel ri xqueꞌiwil riche (rixin) chi yepe chupan re jun cꞌulanen reꞌ, xchaꞌ chique. \v 10 Y ri mozos can xebe na wi ri pa tak bey, xebequimoloꞌ cꞌa pe quinojel winek,\f + Mt. 13.47.\f* chi utz y ma utz ta quicꞌaslen. Y ri jay ri acuchi (achique) xban wi ri cꞌulanen, xnoj. \p \v 11 Y ri rey xoc cꞌa apo chiquitzꞌetic quinojel ri xerusiqꞌuij (xeroyoj). Y riyaꞌ xutzꞌet cꞌa chi cꞌo cꞌa jun achi chiriꞌ ri ma rucusan ta ri tziek\f + 2 Co. 5.3; Ap. 3.4; 19.8.\f* ri nicꞌatzin chi nucusex chupan jun cꞌulanen. \v 12 Ri rey xchꞌo cꞌa riqꞌui ri achi riꞌ, ri can rusiqꞌuin (royon) wi chukaꞌ chupan ri jun cꞌulanen riꞌ, y xucꞌutuj cꞌa chare: Y riyit ¿achique cꞌa modo xatoc pe waweꞌ, tek xa ma xacusaj ta\f + Ro. 10.1-3; Fil. 3.7-9.\f* ri tziek ri nicꞌatzin chupan re jun cꞌulanen reꞌ? xchaꞌ ri rey chare. Y ri achi ma xchꞌo ta.\f + Ro. 3.19.\f* \v 13 Yacꞌariꞌ tek ri rey xubij chique ri rumozos: Tiximaꞌ el rukꞌaꞌ raken re jun achi re xa ma xucusaj ta ri tziek ri nicꞌatzin tek cꞌo jun cꞌulanen y jeꞌicꞌakaꞌ cꞌa ca quelaꞌ pa kꞌekuꞌm ri acuchi (achique) xtokꞌ wi y xtukachꞌachꞌej rey.\f + Mt. 8.12.\f* \v 14 Y astapeꞌ can ye qꞌuiy cꞌa ri yesiqꞌuix (yeꞌoyox), xa ma ye qꞌuiy ta ri xquechatej\f + Mt. 20.16.\f* riche (rixin) chi yeꞌoc pa rajawaren ri Dios, xchaꞌ ri Jesús. \s Tek xcꞌutux chare ri Jesús wi utz o ma utz ta chi nitoj ri alcawal \p \v 15 Y yacꞌariꞌ tek ri achiꞌaꞌ fariseos\f + Mr. 12.13.\f* xebe. Riyeꞌ xquiyaꞌ cꞌa chiquiwech riche (rixin) chi achique ta jun niquiben riche (rixin) chi ri Jesús nitzak ta pa quikꞌaꞌ\f + Lc. 20.20.\f* riqꞌui ri chꞌabel ri nubij. \v 16 Yacꞌariꞌ tek riyeꞌ xequitek ri quidiscípulos ye cachibilan el ye caꞌiꞌ oxiꞌ chique ri yecꞌo pa rupartido ri rey Herodes.\f + Mr. 3.6; 12.13.\f* Xequitek el cꞌa riqꞌui ri Jesús; y riyeꞌ xbequibij cꞌa chare tek xeꞌapon riqꞌui: Riyit ri can yit jun Tijonel, riyoj can ketaman cꞌa chi xaxu (xaxe) wi cꞌa ri kas kitzij ri nika chawech y yariꞌ ri natzijoj. Can nacꞌut wi ri bey riche (rixin) ri Dios chiquiwech ri winek. Y riyit ma naxibij ta awiꞌ chuwech jun winek, astapeꞌ can cꞌo rukꞌij. \v 17 Y wacami nikajoꞌ cꞌa nikacꞌaxaj achique nabij riyit. ¿La rucꞌamon cami chi nikatoj ri alcawal ri nubij ri César\f + Lc. 3.1.\f* ri cꞌo chi nikatoj o xa ma rucꞌamon ta? xechaꞌ. \p \v 18 Yacꞌa ri Jesús can retaman ri itzel chꞌobonic ri yetajin chrij. Rumariꞌ Riyaꞌ xubij cꞌa chique: Riyix xa caꞌiꞌ ipalej. ¿Achique cꞌa ruma riyix nitij ikꞌij riche (rixin) chi yinitojtobej? \v 19 Ticꞌutuꞌ cꞌa pe ri puek ri niyaꞌ riyix riche (rixin) chi nitoj ri alcawal, xchaꞌ chique. Y riyeꞌ can yacꞌariꞌ xquicꞌut apo ri puek chuwech; y ri puek ri xquicꞌut apo, ya cꞌa ri niquibij denario chare. \v 20 Y ri Jesús yacꞌariꞌ tek xucꞌutuj chique: ¿Achoj ruwachbel cꞌa laꞌ? ¿Y achoj rubiꞌ chukaꞌ la cꞌo chuwech la puek? xchaꞌ chique. \p \v 21 Y riyeꞌ xquibij cꞌa chare ri Jesús: Riche (rixin) ri César, xechaꞌ. Y ri Jesús xubij cꞌa chique: Can tiyaꞌ cꞌa chare ri César\f + Lc. 23.2; Ro. 13.7.\f* ri can riche (rixin) wi ri César. Y can tiyaꞌ cꞌa chare ri Dios, ri can riche (rixin) wi ri Dios, xchaꞌ chique. \p \v 22 Y tek ri achiꞌaꞌ riꞌ quicꞌaxan chic ka ri xubij ri Jesús, can xquimey tek xquicꞌaxaj.\f + Job 5.13.\f* Y riyeꞌ xquiyaꞌ cꞌa ca ri Jesús, y xebe el. \s Ri Saduceos cꞌo xquicꞌutuj chrij ri cꞌastajbel quiche (quixin) ri caminakiꞌ \p \v 23 Y ya cꞌa kꞌij riꞌ tek nicꞌaj chique ri achiꞌaꞌ saduceos\f + Mt. 3.7; 16.6; Mr. 12.18; Hch. 4.1; 5.17.\f* xeꞌapon riqꞌui ri Jesús, ruma cꞌo nicajoꞌ niquicꞌutuj chare. Ri achiꞌaꞌ riꞌ ma niquinimaj ta chi ri caminakiꞌ\f + Lc. 20.27; Hch. 23.8; 1 Co. 15.12.\f* xquecꞌastej chic pe. \v 24 Rumacꞌariꞌ riyeꞌ xquibij cꞌa chare ri Jesús: Riyit ri can yit jun Tijonel, cꞌo cꞌa jun ri nikajoꞌ nikacꞌutuj chawe. Ri Moisés can rutzꞌiban wi cꞌa ca chake chi tek jun achi nicom el y majun ralcꞌual nicꞌojeꞌ ca riqꞌui ri rixjayil, can jun cꞌa rachꞌalal ri achi riꞌ cꞌo chi nicꞌuleꞌ riqꞌui ri ixok ri xmalcanij ca, riche (rixin) chi queriꞌ yecꞌojeꞌ ta ralcꞌual riqꞌui ri ixok riꞌ. Y ri nabey ti cꞌajol (alaꞌ) ri nalex ntoc ralcꞌual ri caminek chic el.\f + Dt. 25.5, 6.\f* \v 25 Y riyeꞌ xquibij cꞌa: Chkacojol riyoj xecꞌojeꞌ cꞌa ye wukuꞌ achiꞌaꞌ cachꞌalal quiꞌ. Y xbanatej cꞌa chi ri nimalaxel xcꞌuleꞌ pero ri achi riꞌ xa xcom el y majun ralcꞌual xcꞌojeꞌ ta ca. Y ri rixjayil xcanaj ca chare ri rachꞌalal. \v 26 Ri rucaꞌn achi can queriꞌ chukaꞌ xucꞌulwachij el, riyaꞌ xcom el y majun ralcꞌual xcꞌojeꞌ ta ca. Ri rox achi can queriꞌ chukaꞌ xucꞌulwachij el, achiꞌel ri caꞌiꞌ nabey tak rachꞌalal y ri ixok cꞌa xcꞌojeꞌ na ca. Y quecꞌariꞌ xquicꞌulwachilaꞌ el chi ye wukuꞌ cachꞌalal quiꞌ. \v 27 Y tek ye caminek chic cꞌa el ri ye wukuꞌ achiꞌaꞌ cachꞌalal quiꞌ chuwech ri ixok riꞌ, pa ruqꞌuisbel xcom chukaꞌ el ri ixok. \v 28 Y ri achiꞌaꞌ saduceos xquibij cꞌa chare ri Jesús: Riyit nabij chi xtapon na jun kꞌij tek ri caminakiꞌ xquecꞌastej pe. Y tek xtapon ri kꞌij riꞌ, ¿achoj rixjayil cꞌa xtoc wi ri ixok riꞌ? Ruma chi ye wukuꞌ achiꞌaꞌ cachꞌalal quiꞌ xecꞌojeꞌ riqꞌui, xechaꞌ chare. \p \v 29 Can yacꞌariꞌ tek ri Jesús xubij chique ri achiꞌaꞌ riꞌ: Riyix xa yix sachnek riqꞌui ri xibij. Xa ma kꞌaxnek ta chiwech ri nubij chupan ri ruchꞌabel ri Dios.\f + Jn. 20.9.\f* Y xa ma iwetaman ta chi ri ruchukꞌaꞌ ri Dios sibilaj nim. \v 30 Ruma tek xtapon ri kꞌij chi ri caminakiꞌ xquecꞌastej el, ri achi ma xticꞌojeꞌ ta chic rixjayil, ni ri ixok ma xticꞌojeꞌ ta chic rachijil, ruma can majun chic cꞌulanen xtibanatej. Riyeꞌ xa can xqueꞌoc cꞌa achiꞌel ri ruꞌángeles\f + Sal. 103.20; Zac. 3.7.\f* ri Dios chilaꞌ chicaj. \v 31 Yacꞌa ri cꞌastajbel quiche (quixin) ri caminakiꞌ, can cꞌo wi. ¿La ma isiqꞌuin ta cꞌa chupan ri ruchꞌabel ri Dios? Tek ri Dios xubij: \v 32 Yin cꞌa riyin ri ru-Dios ri Abraham, ri ru-Dios ri Isaac y ri ru-Dios chukaꞌ ri Jacob.\f + Ex. 3.6, 16; Mr. 12.26; Lc. 20.37; Hch. 7.32; He. 11.16.\f* Can quecꞌariꞌ ri xubij ri Dios ojer ca. Y xa ta ri katiꞌt kamamaꞌ riꞌ xa xecom ta jurayil, ri Dios man ta qui-Dios chic riyeꞌ, ruma xa ma xquecꞌastej ta chic pe. Ruma ri Dios, ma Dios ta quiche (quixin) ri caminakiꞌ, xa can Dios quiche (quixin) ri cꞌo quicꞌaslen, xchaꞌ ri Jesús. \p \v 33 Y tek ri winek quicꞌaxan chic ri chꞌabel ri nucꞌut ri Jesús, can xquimey\f + Mt. 7.28.\f* ri xquicꞌaxaj, ruma majun bey quicꞌaxan ta chꞌabel queriꞌ. \s Tek ri Jesús xubij ri achique chique ri pixaꞌ ri más nim rejkalen \p \v 34 Tek ri achiꞌaꞌ fariseos xquicꞌaxaj chi ri Jesús can xutzꞌapij wi cꞌa xequey ri achiꞌaꞌ saduceos riqꞌui ri xubij chique, can chanin cꞌa xquimol quiꞌ chuchꞌobic achique ri xtiquiben. \v 35 Xpe cꞌa jun chique ri achiꞌaꞌ fariseos, ri can cꞌo qꞌuiy retaman chrij ri ley riche (rixin) ri Moisés, xaxu (xaxe wi) cꞌa riche (rixin) chi nutojtobej\f + Lc. 10.25.\f* ri Jesús, xucꞌutuj cꞌa chare: \v 36 Riyit ri can yit Tijonel wi, tabij cꞌa chuwe, ¿achique cꞌa chique ri pixaꞌ ri más nim\f + Lc. 10.27.\f* rejkalen ri xuyaꞌ ri Dios pa rukꞌaꞌ ri Moisés? xchaꞌ. \p \v 37 Y ri Jesús xubij chare: Ri pixaꞌ riꞌ ya ri tawajoꞌ cꞌa ri Dios ri Awajaf. Tawajoꞌ riqꞌui ronojel awánima.\f + Dt. 6.5; 10.12; 30.6; Pr. 23.26.\f* Tawajoꞌ chupan ronojel ri acꞌaslen, y riqꞌui ronojel ri anojibal. \v 38 Can yacꞌariꞌ ri nabey y nimalaj pixaꞌ ri cꞌo chupan ri ley. \v 39 Y cꞌo chukaꞌ jun rucaꞌn pixaꞌ y jubaꞌ ma junan riqꞌui ri nabey. Y ri pixaꞌ riꞌ nubij cꞌa: Can achiꞌel nawajoꞌ ka awiꞌ riyit, can queriꞌ cꞌa chukaꞌ queꞌawajoꞌ\f + Lv. 19.18; Mt. 19.19; Mr. 12.31; Ro. 13.9; Ga. 5.14; Stg. 2.8.\f* ri awucꞌ awachꞌalal. Queriꞌ nubij ri pixaꞌ riꞌ. \v 40 Re caꞌiꞌ pixaꞌ reꞌ, yareꞌ rucꞌuꞌx ri nubij\f + Mt. 7.12; Ro. 13.8-10.\f* ri ley riche (rixin) ri Moisés y ronojel cꞌa ri quibin ca ri profetas ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca, xchaꞌ ri Jesús. \s Ri niquichꞌob ri fariseos chrij ri Cristo \p \v 41 Y tek quimolon quiꞌ ri achiꞌaꞌ fariseos, xpe ri Jesús xucꞌutuj cꞌa chique: \v 42 ¿Achique cꞌa nibij riyix chrij ri Cristo? Tek Riyaꞌ xtipe, ¿achoj ralcꞌual\f + Hch. 2.25-36; Ro. 1.3, 4.\f* Riyaꞌ? xchaꞌ cꞌa chique. Y ri achiꞌaꞌ fariseos xquibij cꞌa: Ralcꞌual ca ri rey David,\f + Mt. 1.1; Mr. 12.35-37; Hch. 2.30.\f* xechaꞌ. \p \v 43 Y ri Jesús xubij cꞌa chique: Pero wi Riyaꞌ xa choj jun ralcꞌual ca ri rey David, ¿achique cꞌa ruma tek ri rey David xubij Wajaf chare ri Cristo? Ruma xa can xkꞌalajsex chare ruma ri Lokꞌolaj Espíritu;\f + 2 P. 1.21; Hch. 2.30.\f* y rumariꞌ tek xubij cꞌa: \q \v 44 Ri Dios xubij cꞌa chare ri Wajaf: \q Catzꞌuyeꞌ re pa wajquikꞌaꞌ,\f + Sal. 110.1; Hch. 2.34; He. 10.12.\f* \q cꞌa ya tek xquenyaꞌ na pan akꞌaꞌ pan awaken ri yeꞌetzelan\f + 1 Co. 15.25; He. 1.13.\f* awuche (awixin). \m Queriꞌ ri rutzꞌiban ca. \m \v 45 Y wi ri rey David, Wajaf xchaꞌ chare ri Cristo, ¿achique cꞌa ruma tek ri winek niquibij chi ri Cristo xa choj jun ralcꞌual ca ri rey David? xchaꞌ ri Jesús. \p \v 46 Y can majun cꞌa jun ri xcowin ta\f + Lc. 14.6.\f* xbin apo ri xucꞌutuj ri Jesús chique. Can ya cꞌa kꞌij riꞌ tek can majun chic ri xbano cowil chi cꞌo ta ri xucꞌutuj apo chare ri Jesús. \c 23 \s Tek ri Jesús xukꞌalajsaj ri achique chi mac yetajin chubanic ri aj tzꞌibaꞌ y ri fariseos \p \v 1 Y ri Jesús yacꞌariꞌ tek xchꞌo quiqꞌui ri winek y chukaꞌ quiqꞌui ri rudiscípulos y xubij cꞌa: \v 2 Ri aj tzꞌibaꞌ y ri achiꞌaꞌ fariseos yecꞌa riyeꞌ ri yecꞌo ca pa ruqꞌuexel ri Moisés riche (rixin) chi niquicꞌut ri ruchꞌabel ri Dios chiwech. \v 3 Rumacꞌariꞌ riyix can tinimaj quitzij. Can ronojel cꞌa ri niquibij chiwe, tibanaꞌ y titakej. Xa yacꞌa ri ma tiben ta achiꞌel ri niquiben riyeꞌ. Ruma chi riyeꞌ xa ma niquiben ta ri niquibij chi tiban. \v 4 Riyeꞌ nimaꞌk tak ejkaꞌn\f + Hch. 15.10.\f* niquiyalaꞌ chiquikul ri winek, ejkaꞌn ri can cꞌo calal y cꞌayef (cuesta) quicꞌuaxic. Ri ejkaꞌn riꞌ xaxu (xaxe) wi chiquikul ri winek niquiyaꞌ wi y riyeꞌ ni xa ta jun ti ruwiꞌ quikꞌaꞌ niquisiloj riche (rixin) chi niquicꞌuaj ri ejkaꞌn ri niquibij ri cꞌo chi niquicꞌuaj ri winek.\f + Lc. 11.46.\f* \v 5 Y ronojel ri niquiben xaxu (xaxe wi) riche (rixin) chi utz yetzꞌet\f + Mt. 6.1, 2, 5, 16.\f* cuma ri winek y yenimex. Y rumariꞌ tek nimaꞌk ruwech niquibanalaꞌ chare ri niquitzꞌibaj wi ri ruchꞌabel ri Dios ri niquicꞌuaj chrij ri quikꞌaꞌ\f + Ex. 13.9.\f* y ri nicꞌaj tak quiwech. Y ruma chukaꞌ riꞌ tek nimaꞌk raken niquibanalaꞌ chare ri retzꞌabaꞌl\f + Nm. 15.38; Dt. 22.12.\f* ruchiꞌ tak quitziak. \v 6 Can ya chukaꞌ ri nabey tak chꞌaquet yequicanolaꞌ ri pa nimaꞌk tak waꞌin y ya chukaꞌ riꞌ ri yequichaꞌ pa tak jay ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios, riche (rixin) chi queriꞌ nibix chi riyeꞌ cꞌo quikꞌij.\f + Lc. 20.46.\f* \v 7 Can sibilaj nika chiquiwech ri niyaꞌox (nyaꞌ) rutzil quiwech ri pa tak cꞌaybel. Y chukaꞌ can sibilaj nika chiquiwech nibix Tijonel, Tijonel chique cuma ri winek, ruma cꞌo quikꞌij yetzꞌet. \p \v 8 Yacꞌa riyix ma tiwajoꞌ ta chi nibix nimalaj tijonel\f + Stg. 3.1.\f* chiwe, ruma xa can xu (xe) wi cꞌa Jun ri rucꞌamon (takal chrij) chi nibij Itijonel chare, y riꞌ ya ri Cristo. Yacꞌa chiꞌiwonojel riyix, xa iwachꞌalal iwiꞌ. \v 9 Majun ri cꞌo waweꞌ chuwech ri ruwachꞌulef ri utz nibij tataꞌixel chare. Ruma xa jun ri Tataꞌixel\f + Mal. 1.6; Ro. 8.14-17.\f* iwuche (iwixin) riyix ri cꞌo chilaꞌ chicaj. \v 10 Can ma tiwajoꞌ ta cꞌa chi ri winek niquibij tijonel chiwe. Ruma xa can xu (xe) wi Jun ri Tijonel cꞌo y riꞌ ya ri Cristo. \v 11 Ruma ri más nim rukꞌij chiwe riyix, nicꞌatzin chi nunaꞌ ka riꞌ chi xa majun rukꞌij y tuchꞌutinirisaj riꞌ riche (rixin) chi yerunimaj yerilij ri nicꞌaj chic.\f + Mt. 20.26.\f* \v 12 Ruma chi ri niquinimirisaj quiꞌ, xa xtikasex quikꞌij.\f + Dn. 4.30.\f* Y yacꞌa ri niquichꞌutinirisaj quiꞌ, xtinimirisex quikꞌij.\f + Job 22.29; Pr. 15.33; 29.23; Lc. 14.11; 18.14; Stg. 4.6; 1 P. 5.5.\f* \p \v 13 Yacꞌa riyix aj tzꞌibaꞌ y riyix fariseos ri xa caꞌiꞌ ipalej, ¡can juyiꞌ oc iwech! ruma xa can ikꞌaton\f + Lc. 11.52.\f* cꞌa quibey ri winek riche (rixin) chi ma yeꞌoc ta pa rajawaren ri caj. Y ni xa ta cꞌa yixoc riyix y ni xa ta niyaꞌ kꞌij chique ri winek chi yeꞌoc. \p \v 14 ¡Juyiꞌ oc iwech riyix aj tzꞌibaꞌ y riyix fariseos ri xa caꞌiꞌ ipalej! ruma riyix niwelesalaꞌ ronojel quicosas ri malcaniꞌ\f + Ez. 22.25.\f* tak ixokiꞌ. Y xaxu (xaxe wi) riche (rixin) chi tinimex chi jabel ri icꞌaslen, yixyaloj cꞌa tek niben orar. Pero riyix can xtikꞌax ruwiꞌ ri rucꞌayewal ri xtika pan iwiꞌ, ruma chi ri imac sibilaj qꞌuiy.\f + Mr. 12.40; Lc. 20.47.\f* \p \v 15 ¡Juyiꞌ oc iwech riyix aj tzꞌibaꞌ y riyix fariseos ri xa caꞌiꞌ ipalej! ruma riyix can nikꞌaxalaꞌ mar y nikꞌaxalaꞌ ruwachꞌulef chucanoxic chi cꞌo ta jun ri ntoc tzekelbey iwuche (iwixin) y nunimaj ta achiꞌel ri ninimaj riyix. Xa yacꞌa tek iwilon chic ri achique xtitzekelben iwuche (iwixin), riyix xa niben chare chi ntoc más itzel winek, ruma ri nicꞌut chuwech nuben chare chi nej nibe wi ca chare ri Dios. Riyix can nej cꞌa yixcꞌo wi, yacꞌa riyaꞌ caꞌiꞌ mul más nej nibe wi ca chare ri Dios, y xa rumariꞌ tek can rucꞌamon chi nibe\f + Mt. 5.22.\f* pa kꞌakꞌ chukaꞌ riyaꞌ. \p \v 16 ¡Y chukaꞌ can juyiꞌ oc iwech riyix ri yixbin chi yix ucꞌuey bey y xa yix moyiꞌ!\f + Is. 56.10; Mt. 15.14; Mal. 2.8.\f* Riyix ri yixbin chi wi cꞌo jun ri ninatan ri rachoch ri Dios riche (rixin) chi nuben jurar,\f + Mt. 5.33.\f* astapeꞌ ma nuben ta ri xubij, riꞌ majun nuben. Yacꞌa ri ninatan ri kꞌanapuek ri cꞌo pa rachoch ri Dios riche (rixin) chi nuben jurar, riꞌ cꞌo chi nuben, yixchaꞌ riyix. \v 17 Riyix xa yix nacanek y yix moyiꞌ. Ruma, ¿achique cꞌa ri más nim rukꞌij? ¿La ya cami ri kꞌanapuek ri cꞌo pa rachoch ri Dios o xa can ya ri rachoch ri Dios ri nibano lokꞌolaj\f + Ex. 30.29.\f* chare ri kꞌanapuek ri cꞌo chiriꞌ? \v 18 Riyix chukaꞌ nibij: Ri ninatan ri altar riche (rixin) chi nuben jurar, astapeꞌ ma nuben ta cꞌa ri xubij, riꞌ majun nuben. Yacꞌa ri ninatan ri ofrenda ri nicꞌojeꞌ pa ruwiꞌ ri altar riche (rixin) chi nuben jurar, riꞌ cꞌo chi nuben. \v 19 Riyix xa yix nacanek y yix moyiꞌ. Ruma, ¿achique cꞌa ri más nim rukꞌij? ¿La ya cami cꞌa ri ofrenda o xa can ya ri altar? Can ya wi ri altar ri más nim rukꞌij,\f + Ex. 29.37.\f* ruma yariꞌ ri nibano lokꞌolaj chare ri ofrenda. \v 20 Ri ninatan cꞌa ri altar riche (rixin) chi nuben jurar, can nunataj cꞌa ronojel. Nunataj ri altar y nunataj chukaꞌ ri ofrenda ri yaꞌon pa ruwiꞌ ri altar. \v 21 Ri can ninatan cꞌa ri rachoch\f + 1 R. 8.13; 2 Cr. 6.2.\f* ri Dios riche (rixin) chi nuben jurar, can nunataj cꞌa ronojel. Nunataj ri rachoch ri Dios y nunataj ri cꞌo chiriꞌ. \v 22 Y ri ninatan cꞌa ri caj riche (rixin) chi nuben jurar, can nunataj wi cꞌa ronojel. Nunataj cꞌa ri tzꞌuyul\f + Sal. 11.4; Mt. 5.34; Hch. 7.49.\f* wi ri Dios y can nunataj cꞌa chukaꞌ ri Dios ri tzꞌuyul chiriꞌ. \p \v 23 ¡Xa can juyiꞌ oc iwech riyix aj tzꞌibaꞌ y riyix fariseos ri xa caꞌiꞌ ipalej! ruma tek riyix niyaꞌ ri idiezmo, can niyaꞌ wi ri kꞌayis ri jubul ruxlaꞌ, ri menta rubiꞌ, ri anís y ri comino. Pero xa iyaꞌon ca rubanic ri ruchojmilal ri cꞌaslen ri nubij chupan ri ley ri más rajawaxic chi niben, chi ticꞌojeꞌ joyowanic\f + Os. 6.6; Mi. 6.8.\f* iwuqꞌui y kitzij tucukeꞌ icꞌuꞌx riqꞌui ri Dios. Ya ta cꞌa riꞌ ri rajawaxic chi niben y rajawaxic chukaꞌ chi ma niyaꞌ ta ca ruyaꞌic ri idiezmo.\f + 1 S. 15.22; Lc. 11.42.\f* \v 24 Riyix cꞌa ri yixbin chi yix ucꞌuey bey, xa yix achiꞌel moyiꞌ, ruma xaxu (xaxe wi) nichayuj ca ri us y xa nibikꞌ ri nimalaj chicop ri camello rubiꞌ. \p \v 25 ¡Can juyiꞌ oc iwech riyix aj tzꞌibaꞌ y riyix fariseos ri xa caꞌiꞌ ipalej! ruma xa yix achiꞌel lek ri jabel chꞌajchꞌoj\f + Mr. 7.4, 8, 9; Lc. 11.39, 40.\f* rij y ri rupan xa tzꞌil. Riyix can nicꞌut cꞌa chiquiwech ri winek chi utz ri yeꞌibanalaꞌ, yacꞌa ri pa tak iwánima xa ma que ta riꞌ, ruma xa nojnek riqꞌui alekꞌ, y nojnek riqꞌui itzel tak raynic, ruma riyix can nirayij chi ronojel ri cꞌo quiqꞌui ri winek iwuqꞌui ta riyix cꞌo wi. \v 26 Riyix fariseos xa yix moyiꞌ. Can tibanaꞌ cꞌa chare ri icꞌaslen achiꞌel niban riqꞌui ri lek, nichꞌajchꞌojsaj rupan y ri rij. Riyix tichꞌajchꞌojsaj cꞌa ri iwánima nabey,\f + Jer. 4.14; Ez. 18.31; Lc. 6.45.\f* riche (rixin) chi queriꞌ ri icꞌaslen chiquiwech ri winek can chꞌajchꞌoj chukaꞌ nikꞌalajin.\f + Tit. 1.15.\f* \p \v 27 ¡Juyiꞌ oc iwech riyix aj tzꞌibaꞌ y riyix fariseos ri xa caꞌiꞌ ipalej!\f + Hch. 23.3.\f* ruma xa yix junan riqꞌui jun panteón ri acuchi (achique) yaꞌon wi jun caminek. Ri rij jabel sek y chꞌajchꞌoj, yacꞌa ri rupan xa ma chꞌajchꞌoj ta, xa ruyon rubakil caminek cꞌo. \v 28 Can quecꞌariꞌ ibanic riyix. Riyix nicꞌut cꞌa chi choj ri icꞌaslen chiquiwech ri winek, yacꞌa ri pan iwánima xa ma que ta riꞌ. Ri iwánima xa nojnek riqꞌui etzelal.\f + Ro. 3.23.\f* Y chukaꞌ xa caꞌiꞌ ipalej. \p \v 29 ¡Juyiꞌ oc iwech riyix aj tzꞌibaꞌ y riyix fariseos ri xa caꞌiꞌ ipalej! ruma nibanalaꞌ ruchojmil\f + Lc. 11.47, 48.\f* ri panteón acuchi (achique) ye mukun wi ri profetas ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca. Riyix can jabel wi niwik ri acuchi (achique) ye mukun wi ri chojmilaj tak ralcꞌual ri Dios. \v 30 Y riyix nibij cꞌa: Xa ta riyoj xojcꞌojeꞌ pa quitiempo ri katiꞌt kamamaꞌ, riyoj man ta xoj-oc cachibil riyeꞌ tek xequicamisaj ri profetas ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca, yixchaꞌ cꞌa. \v 31 Y riqꞌui ri queriꞌ nibij, xa yix cꞌa riyix ri yixkꞌalajsan ka chiwij chi yix quiy quimam ca ri xecamisan\f + Hch. 7.51, 52; 1 Ts. 2.15.\f* quiche (quixin) ri profetas ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca. \v 32 Can tiqꞌuisaꞌ cꞌa rubanic\f + Gn. 15.16; Zac. 5.6-11.\f* chukaꞌ riyix ri quichapon ca rubanic ri iwatiꞌt imamaꞌ.\f + Nm. 32.14.\f* \p \v 33 Riyix xa yix achiꞌel itzel tak cumatz.\f + Mt. 3.7; 12.34; Lc. 3.7.\f* Can majun chic cꞌa rubanic ri niben riche (rixin) chi yixcolotej chi man ta yixbe pa kꞌakꞌ chucꞌulic ri rutojbalil ri yeꞌibanalaꞌ. Riyix xa can chiriꞌ cꞌa xquixapon wi. \v 34 Y riche (rixin) cꞌa chi xtikꞌalajin ri iwetzelal, riyin yareꞌ yentek\f + Mt. 21.34.\f* el chicojol, profetas ri yekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios, yentek cꞌa achiꞌaꞌ ri cꞌo quinaꞌoj,\f + Hch. 11.27; 13.1; 15.32.\f* y yentek chukaꞌ aj tzꞌibaꞌ. Yacꞌa riyix yecꞌo cꞌa chique riyeꞌ ri xqueꞌicamisaj\f + Lc. 11.49; Ap. 11.7, 10.\f* y yecꞌo ri xqueꞌibajij chuwech tak cruz. Yecꞌo cꞌa xqueꞌichꞌey\f + Hch. 5.40; 22.19; 2 Co. 11.24.\f* chiriꞌ pa tak jay ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios; y xabachique cꞌa tinamit yebe wi riyeꞌ, riyix chukaꞌ xquixapon chiriꞌ riche (rixin) chi yeꞌiwokotan. \v 35 Y ronojel reꞌ can xtuben cꞌa chiwe chi pan iwiꞌ riyix xtika wi ri rutojbalil ri quicamic\f + Ap. 18.24.\f* quinojel ri chojmilaj tak winek ri ye camisan el chuwech re ruwachꞌulef. Xuchop pe riqꞌui tek xcamisex ri chojmilaj achi xubiniꞌaj Abel\f + Gn. 4.8-10; He. 12.24; 1 Jn. 3.12.\f* y nbeqꞌuis cꞌa riqꞌui tek xcamisex ri achi xubiniꞌaj Zacarías, ri rucꞌajol ri achi xubiniꞌaj Berequías. Y nbij cꞌa chiwe, chi ri Zacarías\f + 2 Cr. 24.20-22.\f* can yix chukaꞌ riyix ri xixcamisan riche (rixin), chiriꞌ chunakajal ri altar ri cꞌo chuwarachoch ri Dios. \v 36 Ronojel re xinbij cꞌa ka chiwe, can kitzij wi chi pa quiwiꞌ ri winek ri yecꞌo re wacami ri xtika wi ri rutojbalil. \s Tek ri Jesús xerokꞌej ri winek aj Jerusalem \p \v 37 Y cꞌacꞌariꞌ ri Jesús xubij cꞌa: Riyix aj Jerusalem, aj Jerusalem,\f + Lc. 13.34, 35; 19.41, 42.\f* ¿achique cꞌa ruma tek yeꞌicamisalaꞌ ri profetas ri yekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios? ¿Achique cꞌa ruma chukaꞌ tek yeꞌicamisalaꞌ chi abej ri yerutek pe ri Dios chicojol? Riyin can qꞌuiy cꞌa mul ri xinwajoꞌ chi xixinmol ta wuqꞌui, achiꞌel nuben ri quiteꞌ ecꞌ chique ri tak ral, yerumol chuxeꞌ ri ruxicꞌ.\f + Dt. 32.11; Mt. 11.28-30.\f* Yacꞌa riyix ma xiwajoꞌ ta. \v 38 Wacami cꞌa, ri itinamit xtimalix ca ruma ri Dios, xtiban cꞌa ca chare chi xtoc achiꞌel jun desierto. \v 39 Y queriꞌ cꞌa nbij chiwe ruma riyix can man cꞌa xquinitzꞌet ta chic. Y xquinitzꞌet chic cꞌa jun bey, cꞌa ya tek xtibij chuwe: ¡Matiox chi petenak re jun achi reꞌ! ¡Riyaꞌ banon pe bendecir\f + Sal. 118.26.\f* ruma ri Ajaf Dios! ¡Y can pa rubiꞌ ri Ajaf Dios petenak wi! xquixchaꞌ chuwe, xchaꞌ ri Jesús. \c 24 \s Tek ri Jesús xubij yan apo ri xtiban chare ri rachoch ri Dios \p \v 1 Y tek ri Jesús xel cꞌa pe ri chiriꞌ pa rachoch ri Dios riche (rixin) chi nibe el, ri rudiscípulos xejel cꞌa apo riqꞌui y xquicꞌut ri jay\f + Lc. 21.5.\f* ri ye riche (rixin) ri rachoch ri Dios chuwech. \v 2 Yacꞌariꞌ tek Riyaꞌ xubij chique ri rudiscípulos: Riyix can yeꞌitzuꞌ cꞌa chi re jay\f + 1 R. 9.7.\f* reꞌ sibilaj ye jabel. Yacꞌa riyin can kitzij cꞌa nbij chiwe, chi xtapon na jun kꞌij tek xa can xquewulex y majun chic ri xtipaꞌeꞌ ta ca. Ronojel re nimaꞌk tak abej re ye ucusan chique re jay reꞌ, xa can xquewulex cꞌa pe.\f + Lc. 19.44.\f* Can majun cꞌa abej ri xticꞌojeꞌ ta ca achiꞌel la rubanon wacami, xchaꞌ chique. \s Ri xquebanatej yan tek can cꞌa ma jane niqꞌuis ta re tiempo re kachapon \p \v 3 Y tek ri Jesús tzꞌuyul chic cꞌa pa ruwiꞌ ri juyuꞌ ri Olivos rubiꞌ, yacꞌariꞌ tek ri rudiscípulos xejel apo riqꞌui y xquicꞌutuj chare: Tabij cꞌa chake, ¿ajan (jampeꞌ) cꞌa xticꞌulwachitej ri xabij yan ka chrij ri rachoch ri Dios? ¿Achique cꞌa retal nibanatej riche (rixin) chi queriꞌ ninabex tek xcape chic jun bey, y riche (rixin) chi queriꞌ ninabex chi xa napon yan ri ruqꞌuisbel kꞌij\f + 1 Ts. 5.1.\f* riche (rixin) re tiempo reꞌ? xechaꞌ. \p \v 4 Y ri Jesús xubij cꞌa chique ri rudiscípulos: Can jabel cꞌa tichajij iwiꞌ riche (rixin) chi ma xquixkꞌolotej ta.\f + Ef. 5.6; 2 Ts. 2.3.\f* \v 5 Ruma can ye qꞌuiy ri xquepe y xtiquibilaꞌ:\f + Jer. 14.14; 23.21; Jn. 5.43.\f* Yin cꞌa riyin ri Cristo, xquechaꞌ. Y sibilaj ye qꞌuiy ri xquekꞌolotej pa quikꞌaꞌ. \v 6 Y xtiwacꞌaxalaꞌ cꞌa chi yecꞌo ruwachꞌulef ri cꞌo chꞌaꞌoj ntajin chiquicojol. Y xtiwacꞌaxalaꞌ rutzijol chi cꞌo chukaꞌ chꞌaꞌoj ri xquepe. Yacꞌa riyix ma tisach ta icꞌuꞌx, ruma ronojel riꞌ xa can cꞌo cꞌa chi yebanatej na. Pero xa ma ya ta riꞌ ri ruqꞌuisbel tak kꞌij chare re ruwachꞌulef. \v 7 Jun tinamit xtiyacatej cꞌa el chi nberubanaꞌ chꞌaꞌoj riqꞌui jun chic tinamit. Yecꞌo cꞌa chukaꞌ nimaꞌk tak ruwachꞌulef\f + Is. 19.2.\f* ri xqueyacatej el chi nbequibanaꞌ chꞌaꞌoj quiqꞌui nicꞌaj chic nimaꞌk tak ruwachꞌulef. Xquepe cꞌa yabil, wayjal y chukaꞌ nimalaj tak silonel xabachique lugar chare re ruwachꞌulef. \v 8 Y yacꞌariꞌ ri nabey tak kꞌaxomal, y cꞌacꞌariꞌ tek xquepe cꞌa nicꞌaj chic quiwech tijoj pokonal. \p \v 9 Xquixyaꞌox (xquixyaꞌ) cꞌa pa tak tijoj pokonal,\f + Hch. 4.3; 12.1.\f* y xquixcamisex.\f + Hch. 7.59, 60.\f* Xa can xquixetzelex wi cꞌa cuma quinojel ri winek ri yecꞌo chuwech re ruwachꞌulef, ruma riyix can icukuban icꞌuꞌx wuqꞌui riyin. \v 10 Ye qꞌuiy cꞌa ri can xquetzak ca,\f + 2 Ti. 1.15.\f* yecꞌo chukaꞌ xtiquitzujuj (xtiquisujuj) quiꞌ y yecꞌo ri xtiquetzelaj quiꞌ. \v 11 Y xquebecꞌulun pe chukaꞌ ye qꞌuiy ri xquebin chi ye profetas\f + 2 Co. 11.13; 2 P. 2.1; Ap. 19.20.\f* y xtiquibij chi niquikꞌalajsaj ri ruchꞌabel ri Dios y xa ma kitzij ta. Y ruma cꞌa can queriꞌ ri niquibij, can ye qꞌuiy wi cꞌa winek ri xquekꞌolotej\f + 1 Ti. 4.1; Hch. 20.29.\f* pa quikꞌaꞌ. \v 12 Chukaꞌ chupan ri tiempo riꞌ ruma can qꞌuiyirnek chic ri etzelal, ye qꞌuiy cꞌa ri xa can ma xticajoꞌ ta chic quiꞌ. \v 13 Yacꞌa ri ma xtutzolij ta riꞌ chrij y xtucochꞌ ronojel cꞌa pa ruqꞌuisbel, ya cꞌa riꞌ ri xticolotej. \v 14 Y cꞌo cꞌa chi nitzijox na ri lokꞌolaj chꞌabel ri nichꞌo chrij ri rajawaren ri Dios chuwech ronojel re ruwachꞌulef,\f + Ro. 10.18.\f* riche (rixin) chi netamex cuma quinojel ri tinamit. Y cꞌacꞌariꞌ tek xtapon ri ruqꞌuisbel kꞌij riche (rixin) re tiempo re kachapon. \p \v 15 Y chukaꞌ can xtapon wi ri kꞌij tek xquebanatej ri xajan\f + Dn. 9.27; 12.11.\f* chupan ri lokꞌolaj lugar ri ma rucꞌamon ta chi nibanatej chiriꞌ. Y rumariꞌ xtiwulex cꞌa ca ri lugar riꞌ. Can achiꞌel ri tzꞌibatal ca ruma ri Daniel, jun chique ri profetas ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca. Ri nitzꞌeto cꞌa ri tzꞌibatal ca, tikꞌax cꞌa chuwech\f + Dn. 9.23.\f* ri nutzꞌet. \v 16 Riche (rixin) chi queriꞌ tek xtitzꞌet chi can ya chic riꞌ ri ntajin, ri yixcꞌo pa Judea xa can quixanmej cꞌa el y tiwewaj iwiꞌ ri pa tak juyuꞌ. \v 17 Ri cꞌo cꞌa pa ruwiꞌ ri rachoch tek xtibanatej ronojel riꞌ, xa utz chi tanmej el. Y ma toc ta chic pa rachoch riche (rixin) chi cꞌo na ri nberucꞌamaꞌ pe.\f + Lc. 17.31.\f* \v 18 Ri nisamej cꞌa pa juyuꞌ, ma tibe ta chic chrachoch chucꞌamaric ri ruchaqueta. Xa choj chukaꞌ queriꞌ tanmej el. \v 19 Yacꞌa ri ixokiꞌ ri coyoben chic alanen, y ri ixokiꞌ ri xa cꞌa yetzꞌuman na ri tak cal, juyiꞌ oc quiwech tek xtapon ri kꞌij riꞌ. \v 20 Rumacꞌariꞌ xa ticꞌutuj chare ri Dios chi ronojel riꞌ man ta xtibanatej pa rukꞌijul ri job\f + Quelaꞌ pan Israel ri “invierno” ma rukꞌijul ta ri job, xa rukꞌijul ri tef.\f* y chukaꞌ can ticꞌutuj cꞌa chi man ta pa jun uxlanibel kꞌij xtibanatej wi ronojel riꞌ. \v 21 Ruma tek xtapon cꞌa ri kꞌij riꞌ, can xtikꞌax ruwiꞌ ri tijoj pokonal ri xtipe, jun tijoj pokonal ri majun bey cꞌulwachitajnek ta pa ruwiꞌ re ruwachꞌulef janiꞌ chi tiempo ri winakirsan wi pe ruma ri Dios.\f + Dn. 12.1.\f* Chukaꞌ ri jun tijoj pokonal riꞌ majun bey chic cꞌa xticꞌulwachitej ta.\f + Jl. 2.2.\f* \v 22 Y wi xa ta ri Dios man ta nuben chi xa kꞌatatel ri kꞌij riche (rixin) ri tijoj pokonal riꞌ, quinojel ta yecom. Pero ruma ri rutzil ri Dios pa quiwiꞌ ri ye ruchaꞌon chic,\f + Is. 65.8, 9, 15, 22.\f* rumariꞌ can xtuben wi chi xa kꞌatatel ri kꞌij riꞌ. \p \v 23 Chupan ri kꞌij riꞌ, wi yecꞌo cꞌa ri yebin chiwe: Titzuꞌ, ya cꞌa Cristo reꞌ. O wi niquibij chiwe: Titzuꞌ, ya cꞌa Cristo laꞌ, man cꞌa tinimaj ta ri niquibij chiwe.\f + Lc. 17.23.\f* \v 24 Ruma can yecꞌo cꞌa ri xquebecꞌulun pe y xtiquibilaꞌ cꞌa chi ye riyeꞌ ri Cristo. Yacꞌa riyix man cꞌa queꞌinimaj ta, ruma xa ye kꞌolonel. Y yacꞌa chukaꞌ tiempo riꞌ tek xquebecꞌulun pe ri xquebin chi ye profetas ri xtiquibij chi niquikꞌalajsaj ri ruchꞌabel ri Dios. Yacꞌa riyix man cꞌa queꞌinimaj ta, ruma xa ye kꞌolonel chukaꞌ. Y xquequibanalaꞌ cꞌa nimaꞌk tak milagros\f + Dt. 13.1; 2 Ts. 2.9; Ap. 13.13.\f* ri majun bey ye tzꞌeton ta, ruma nicajoꞌ chi yenimex, y yecꞌo ri xquekꞌolotej pa quikꞌaꞌ. Y wi ta xa can yecowin, riyeꞌ yequikꞌol ta chukaꞌ ri ye chaꞌon chic ruma ri Dios. \v 25 Can yacꞌareꞌ xinbij yan ca chiwe ri xquebanatej. \v 26 Rumariꞌ wi xa can nibix cꞌa chiwe: Ri Cristo xpe yan y wacami cꞌo pa jun desierto, riyix man cꞌa quixbe ta chutzꞌetic. Y wi nibix chiwe chi ri Cristo cꞌo chic y wacami chupan ri jun jay riꞌ cꞌo wi, ma queꞌinimaj ta. \v 27 Ruma tek xtipe chic jun bey ri Cꞌajolaxel ri xalex chicojol, can xtikꞌalajin wi cꞌa jabel achiꞌel nuben ri coyopaꞌ\f + Lc. 17.24.\f* tek ntel pe ri pa relebel kꞌij y nbekꞌalajin cꞌa pa rukajbel kꞌij, can quinojel cꞌa yetzꞌeto. Y quecꞌariꞌ xtibanatej. \v 28 Ruma ri rucꞌayewal ri xtuyaꞌ ri Dios xtika acuchi (achique) cꞌo wi ri mac. Can xtibanatej cꞌa achiꞌel niquiben ri cꞌuch. Ruma ri aj xicꞌ tak chicop riꞌ xabacuchi (xabachique) cꞌo wi jun caminek\f + Job 39.30; Ap. 19.17, 21.\f* chꞌaculaj, chiriꞌ cꞌa yeka wi. \s Ri xquebanatej tek xa nipe yan ri Jesús \p \v 29 Y tek ye kꞌaxnek chic cꞌa ronojel ri tijoj pokonal riche (rixin) ri tiempo riꞌ, can xtibanatej wi cꞌa chi ri kꞌij xtikꞌekumatej y ri icꞌ chukaꞌ ma xtitzuꞌun ta\f + Hch. 2.20; Ap. 6.12.\f* chic. Ri chꞌumilaꞌ\f + Is. 13.10; Ez. 32.7.\f* xquetzak cꞌa el chuwech ri caj. Can ronojel wi cꞌa ri nimalaj tak uchukꞌaꞌ ri yecꞌo chicaj xquesilon na. \v 30 Yacꞌariꞌ tek xtitzꞌetetej jun retal chilaꞌ chicaj chi yin cꞌa riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol ri yin petenak. Yacꞌariꞌ tek xqueꞌokꞌ quinojel quiwech chi winek ri yecꞌo chuwech re ruwachꞌulef, tek xquinquitzꞌet\f + Zac. 12.10.\f* chi yin cꞌa riyin ri yin petenak pa sutzꞌ ri chilaꞌ chicaj,\f + Dn. 7.13; Ap. 1.7.\f* riqꞌui chic nimalaj wuchukꞌaꞌ y riqꞌui chukaꞌ jun nimalaj nukꞌij nucꞌojlen. \v 31 Y yacꞌa chukaꞌ riꞌ tek cꞌo jun trompeta\f + 1 Co. 15.52; 1 Ts. 4.16.\f* ri can riqꞌui ruchukꞌaꞌ xtikꞌajan pe y riyin xquentek cꞌa ri nuꞌángeles chiquimolic ri ye nuchaꞌon chic. Can xquequimol wi cꞌa pe re quereꞌ pa relebel kꞌij y re quereꞌ pa rukajbel kꞌij, re quereꞌ cꞌa pa jotol y re quereꞌ chukaꞌ pa xulan. Can xquequimol wi cꞌa pe, ronojel ri acuchi (achique) nitiquir wi pe ri jun ruchiꞌ re caj, cꞌa la jun chic ruchiꞌ. \p \v 32 Can ticꞌamaꞌ cꞌa inaꞌoj chrij ri juwiꞌ cheꞌ\f + Lc. 21.29-31.\f* ri higo rubiꞌ. Tek can yeraxer cꞌa pe ri rukꞌaꞌ y niquichop yeqꞌuiy pe ri ruxak, etaman cꞌa riꞌ chi ya xa nikꞌax yan rukꞌijul ri sakꞌij.\f + Ri español nubij chi ri sakꞌij xa nakaj chic cꞌo wi pe. Queriꞌ nubij ruma chi quelaꞌ pan Israel ri “verano” xa yariꞌ ri rukꞌijul ri job.\f* \v 33 Y quecꞌariꞌ tek xtitzꞌet chi yecꞌulwachitej chic ronojel ri xinbij yan ka, tiwetamaj cꞌa riꞌ chi noka yan ri ruqꞌuisbel tak kꞌij.\f + Stg. 5.8.\f* Xa can nakaj chic cꞌa cꞌo wi pe. \v 34 Y tiwacꞌaxaj cꞌa jabel re xtinbij chiwe re wacami: Ronojel riꞌ xticꞌulwachitej tek ri winek\f + Mt. 16.28; 23.36.\f* riche (rixin) re tiempo re kachapon, cꞌa ma jane queqꞌuis ta chuwech re ruwachꞌulef. \v 35 Y re ruwachꞌulef y ri caj\f + 2 P. 3.7-12; Ap. 6.14; Sal. 102.26, 27; Is. 34.4; He. 1.11.\f* xa xquekꞌax. Yacꞌa ri nuchꞌabel can ma xtiqꞌuis ta chak que ta riꞌ, xa can xtibanatej na wi ri nubij.\f + Is. 51.6; Mt. 5.18; Mr. 13.31; Lc. 21.33.\f* \p \v 36 Yacꞌa ri kꞌij y ri hora tek riyin xquipe, majun achique etamayon ta. Ni xa ta ri ángeles ri yecꞌo chilaꞌ chicaj ma quetaman ta\f + Hch. 1.7; 1 Ts. 5.2; 2 P. 3.10.\f* ajan (jampeꞌ) xquipe. Xa can xu (xe) wi ri Nataꞌ ri etamayon riꞌ.\f + Zac. 14.7.\f* \p \v 37 Xa can achiꞌel cꞌa ri xbanatej pa rutiempo ri Noé,\f + Lc. 17.26.\f* xa can queriꞌ cꞌa chukaꞌ xticꞌulwachitej tek xquipe chic riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol. \v 38 Ruma ri pa rutiempo ri Noé, tek can cꞌa ma jane tibanatej ta ri nimalaj job, ri winek xaxu (xaxe) wi cꞌa chrij ri quiway quicꞌuyaꞌ benak wi ri cánima. Chukaꞌ chi achiꞌaꞌ chi ixokiꞌ can benak cꞌa cánima chrij ri quicꞌulanen. Y can cꞌa que na riꞌ yetajin chubanic ri winek chupan ri kꞌij tek ri Noé y ri ye aj pa rachoch xeꞌoc chupan ri nimalaj barco.\f + Gn. 7.1, 7; Lc. 17.27; 1 P. 3.20.\f* \v 39 Y ma xkꞌax ta chiquiwech ri nimalaj rucꞌayewal ri nipe chiquij, xkꞌax chiquiwech pero cꞌa ya tek xpe ri nimalaj job ri xqꞌuiso quiche (quixin) quinojel. Y can queriꞌ cꞌa chukaꞌ xtibanatej tek xtapon ri kꞌij tek riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol xquipe chic jun bey. \v 40 Yacꞌariꞌ tek xtibanatej chi ye caꞌiꞌ achiꞌaꞌ ri junan yesamej pa juyuꞌ, jun cꞌa ri xtucꞌuex el y jun ri xticanaj ca. \v 41 Chukaꞌ ye caꞌiꞌ ixokiꞌ ri junan yequiꞌen, jun cꞌa ri xtucꞌuex el y jun ri xticanaj ca. \p \v 42 Rumacꞌariꞌ can ma quixmestan ta, xa can quiniwoyobej apo,\f + Mt. 25.13; Lc. 12.40.\f* ruma xa ma iwetaman ta ajan (jampeꞌ)\f + Mt. 24.36.\f* tek xquipe riyin ri Iwajaf.\f + Ap. 3.3; 16.15.\f* \v 43 Riyix iwetaman, chi xa ta ri rajaf jun jay nretamaj ajan (jampeꞌ) napon\f + Mr. 13.33, 36.\f* ri alekꞌom pa rachoch, ri rajaf ri jun jay riꞌ nicꞌaseꞌ\f + 1 Ts. 5.6.\f* ta riche (rixin) chi nuchajij ri rachoch, y man ta nuyaꞌ kꞌij chare ri alekꞌom chi nelekꞌ el pa rachoch. \v 44 Rumacꞌariꞌ, riyix nicꞌatzin chi can quiniwoyobej apo, ruma riqꞌui jubaꞌ ri hora tek xa ma yin ta riyin ri yinichꞌob, yariꞌ tek xquipe riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol. \p \v 45 Chupan ri kꞌij riꞌ can xtibanatej cꞌa achiꞌel ri nuben jun patrón ri ruyaꞌon\f + 1 Co. 4.2.\f* ca jun rumozo ri can cꞌo runaꞌoj pa quiwiꞌ ri ye aj pa rachoch\f + He. 3.5.\f* y rubin ca chare chi querutzukuꞌ apo tek napon ri hora. Wi can nuben wi ri bin ca chare y utz nuben chare ronojel ri samaj, \v 46 can jabel ruwarukꞌij ri mozo riꞌ, ruma ntajin chubanic ri samaj tek noꞌilitej ruma ri rupatrón. \v 47 Can kitzij wi cꞌa nbij chiwe chi ri patrón riꞌ can xtuyaꞌ wi cꞌa ronojel ri rubeyomal pa rukꞌaꞌ ri mozo riꞌ\f + Mt. 25.21, 23.\f* riche (rixin) chi nuchajij. \v 48 Pero ri itzel mozo, wi xa nuchꞌob ka pa ránima: Ri nupatrón riꞌ xa cꞌa ma jane noka ta na, nichaꞌ; \v 49 y nuchop cꞌa quichꞌayic ri nicꞌaj chic mozos y chukaꞌ can xu (xe) ta wi waꞌin y tijoj yaꞌ nuben quiqꞌui ri kꞌabarelaꞌ, \v 50 ya cꞌa ri kꞌij y ri hora tek majun nuchꞌob chi noka ri rupatrón, yacꞌariꞌ tek noka. \v 51 Y ri rupatrón, can xtucꞌajsaj wi ruwech ri mozo riꞌ y xtuyaꞌ quiqꞌui ri nicꞌaj chic ri xa caꞌiꞌ quipalej.\f + Lc. 12.46.\f* Y chiriꞌ cꞌa xtokꞌ wi y xtukachꞌachꞌej rey.\f + Mt. 25.30.\f* \c 25 \s Ri cꞌambel tzij chiquij ri lajuj kꞌopojiꞌ \p \v 1 Y chupan cꞌa ri kꞌij tek xquipe chic, ri pa rajawaren ri caj xtibanatej cꞌa achiꞌel ri xquicꞌulwachij ye lajuj kꞌopojiꞌ ri xquicꞌuaj el quilámpara chi xebe chiroyobexic jun cꞌajol\f + Jn. 3.29.\f* ri xticꞌuleꞌ\f + Ap. 19.7; 21.2, 9.\f* chupan ri akꞌaꞌ riꞌ. \v 2 Ye wuꞌoꞌ cꞌa chique ri kꞌopojiꞌ riꞌ can cꞌo wi quinaꞌoj.\f + Mt. 7.24.\f* Yecꞌa ri ye wuꞌoꞌ chic man cꞌo ta quinaꞌoj. \v 3 Ri wuꞌoꞌ kꞌopojiꞌ ri xa man cꞌo ta quinaꞌoj,\f + Mt. 7.26.\f* xebe cꞌa chiroyobexic ri cꞌajol ri xticꞌuleꞌ, xa yacꞌa ri ma xquicꞌuaj ta cꞌa nicꞌaj chic aceite riche (rixin) ri quilámpara, xa can xu (xe) wi ri cꞌo el chupan. \v 4 Yacꞌa ri wuꞌoꞌ chic kꞌopojiꞌ ri cꞌo quinaꞌoj, xquicꞌuaj cꞌa ri quilámpara y quicꞌualon chukaꞌ el cꞌojlibel (frasco) nojnek el riqꞌui aceite. Y riyeꞌ xebe cꞌa chiroyobexic ri cꞌajol ri xticꞌuleꞌ. \v 5 Y ruma cꞌa chi ri cꞌajol ri nicꞌuleꞌ xyaloj y ma noka ta chanin, ri lajuj kꞌopojiꞌ ri ye oyobeyon riche (rixin), xa xquichop cꞌa xeyuxcuꞌr y xewer ka.\f + 1 Ts. 5.6.\f* \v 6 Yacꞌa ri pa nicꞌaj akꞌaꞌ xacꞌaxatej cꞌa jun ri nurek ruchiꞌ\f + 1 Ts. 4.16.\f* y nubij cꞌa: Ya xpe ri cꞌajol ri xticꞌuleꞌ.\f + 2 Ts. 1.10.\f* Can quixel cꞌa pe chucꞌulic. Quecꞌariꞌ nubij ri ntajin nurek pe ruchiꞌ. \v 7 Y yacꞌariꞌ tek ri lajuj kꞌopojiꞌ riꞌ, ri ye oyobeyon riche (rixin) ri cꞌajol ri xticꞌuleꞌ, chanin cꞌa xeyacatej y xquibanalaꞌ ruchojmil ri quilámpara.\f + Lc. 12.35.\f* \v 8 Yecꞌa ri wuꞌoꞌ kꞌopojiꞌ ri man cꞌo ta quinaꞌoj xquibij cꞌa chique ri wuꞌoꞌ chic kꞌopojiꞌ ri can cꞌo wi quinaꞌoj: Re kakꞌakꞌ xa can xquechuptej ka ruma xa ma qꞌuiy ta chic aceite cꞌo chupan. Tiyaꞌ cꞌa jubaꞌ kaceite riyoj, xechaꞌ cꞌa ri kꞌopojiꞌ riꞌ. \v 9 Yecꞌa ri wuꞌoꞌ chic kꞌopojiꞌ ri can cꞌo wi quinaꞌoj, xquibij cꞌa: Ri utz chi niben riyix wacami jix jilokꞌoꞌ ri aceite quiqꞌui ri yecꞌayin, ruma wi riyoj nikayaꞌ ri kaceite chiwe, ma xkojruben ta riyoj, y queriꞌ chukaꞌ riyix, xechaꞌ. \v 10 Y tek ri ye wuꞌoꞌ kꞌopojiꞌ riꞌ cꞌariꞌ ye benak chulokꞌic ri aceite, yacꞌariꞌ tek xocꞌulun ri cꞌajol ri xticꞌuleꞌ. Ri wuꞌoꞌ kꞌopojiꞌ ri can yecꞌo wi apo chiriꞌ coyoben ri cꞌajol ri xticꞌuleꞌ, xeꞌoc cꞌa pa jay acuchi (achique) niban wi ri cꞌulanen. Y tek can ye oconek chic cꞌa apo quinojel ri ye benak, xtzꞌapix cꞌa ca ruchiꞌ ri jay.\f + Lc. 13.25.\f* \v 11 Y cꞌacꞌariꞌ tek xeꞌapon ri ye wuꞌoꞌ chic kꞌopojiꞌ ri xebe ca chulokꞌic ri aceite riche (rixin) ri quilámpara, y riyeꞌ xechꞌo cꞌa apo chare ri rajaf ri jun cꞌulanen riꞌ y xquibilaꞌ cꞌa: Tajakaꞌ ri ruchiꞌ jay chkawech,\f + Mt. 7.21.\f* xechaꞌ. \v 12 Y riyaꞌ xubij cꞌa pe chique ri kꞌopojiꞌ riꞌ: ¿Yix achique cꞌa riyix? Riyin can kitzij ri nbij chiwe chi ma wetaman ta iwech, xeꞌucheꞌex pe.\f + Sal. 5.5.\f* \p \v 13 Cꞌacꞌariꞌ ri Jesús xubij chique ri rudiscípulos: Riyix can ma quixmestan ta, can quiniwoyobej apo,\f + Mt. 24.36-42.\f* ruma xa ma iwetaman ta achique kꞌij, y achique hora tek riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol xquipe chic jun bey. \s Ri cꞌambel tzij chiquij oxiꞌ mozos ri xjach ca puek chique ruma ri quipatrón \p \v 14 Rumacꞌariꞌ ri pa rajawaren ri caj xtibanatej cꞌa achiꞌel ri xuben jun achi tek xbe nej.\f + Mt. 21.33; Mr. 13.34.\f* Riyaꞌ xerusiqꞌuij (xeroyoj) cꞌa ri rumozos y xuyaꞌ\f + Lc. 19.12-27.\f* cꞌa ca ri rubeyomal chique. \p \v 15 Chare cꞌa jun rumozo xuyaꞌ ca wuꞌoꞌ puek ri nibix talento chare, y chare jun chic xuyaꞌ cꞌa ca caꞌiꞌ, y chare ri jun chic xuyaꞌ cꞌa ca xa jun. Riyaꞌ xuyaꞌ cꞌa ca chique chiquijujunal xaxu (xaxe wi) ri puek ri yecowin yesamej\f + Ro. 12.6-8; 1 Co. 12.7; Ef. 4.11.\f* riqꞌui. Y ri achi riꞌ can xu (xe) wi xuben ca queriꞌ, xbe cꞌa el cꞌanej. \v 16 Y ri mozo ri yaꞌon ca wuꞌoꞌ talento\f + 1 P. 4.10.\f* chare riche (rixin) chi nisamej riqꞌui, can xuben na wi ri bin ca chare. Riyaꞌ can xsamej wi cꞌa riqꞌui ri wuꞌoꞌ talento y xuchꞌec chic\f + Pr. 3.14.\f* cꞌa wuꞌoꞌ riqꞌui. \v 17 Y queriꞌ chukaꞌ xuben ri jun chic mozo ri yaꞌon ca caꞌiꞌ talento chare, riyaꞌ can xuchꞌec chic cꞌa caꞌiꞌ talento riqꞌui. \v 18 Yacꞌa ri jun chic mozo ri xa jun oc talento ri yaꞌon ca chare ruma ri rupatrón, xa xberucꞌotoꞌ cꞌa jun jul pan ulef y chiriꞌ xumuk\f + Pr. 26.15.\f* wi ca ri puek ri yaꞌon ca chare. \p \v 19 Y tek kꞌaxnek chic cꞌa qꞌuiy kꞌij, cꞌacꞌariꞌ xtzolin pe ri quipatrón ri mozos riꞌ. Y riyaꞌ xucꞌutuj cꞌa chique achique xquiben\f + 2 Co. 5.10.\f* riqꞌui ri puek ri xuyaꞌ ca chique tek xbe. \v 20 Tek xapon cꞌa ri mozo ri yaꞌon ca wuꞌoꞌ talento chare, can ma xu (xe) ta wi riꞌ ri rucꞌuan apo, xa can rucꞌuan cꞌa apo wuꞌoꞌ chic talento y xubij cꞌa chare ri rupatrón: Riyit wuꞌoꞌ cꞌa talento ri xayaꞌ ca chuwe. Yacꞌareꞌ cꞌo, y ya chukaꞌ reꞌ cꞌo wuꞌoꞌ talento ri xinchꞌec riqꞌui, xchaꞌ ri mozo riꞌ. \v 21 Y ri patrón riꞌ xubij cꞌa chare: Sibilaj utz ri xaben. Riyit can yit jun utzilaj numozo ri can naben wi ri nibix chawe.\f + 2 Ti. 4.7, 8.\f* Y ruma cꞌa chi can utz xaben riqꞌui ri jubaꞌ ri xinyaꞌ ca chawe tek xibe, wacami cꞌa yatinyaꞌ pa ruwiꞌ\f + Mt. 24.47; Lc. 12.44.\f* jun samaj nim. Catam pe cꞌa y catoc\f + Mt. 25.34; He. 12.2.\f* chupan ri quicoten ri cꞌo wuqꞌui,\f + Ap. 3.21; 21.7.\f* xucheꞌex ri mozo. \v 22 Tek xapon chukaꞌ ri mozo ri yaꞌon ca caꞌiꞌ talento chare, riyaꞌ xubij cꞌa chare ri rupatrón: Riyit caꞌiꞌ talento ri xayaꞌ ca chuwe. Yacꞌareꞌ cꞌo, y ya chukaꞌ reꞌ cꞌo caꞌiꞌ talento chic ri xinchꞌec riqꞌui, xchaꞌ ri mozo riꞌ. \v 23 Y ri patrón riꞌ xubij cꞌa chare: Sibilaj utz ri xaben. Riyit can yit jun utzilaj numozo ri can naben wi ri nibix chawe. Y ruma cꞌa chi can utz xaben riqꞌui ri jubaꞌ ri xinyaꞌ ca chawe tek xibe, wacami cꞌa yatinyaꞌ pa ruwiꞌ jun samaj nim. Catam pe cꞌa y catoc\f + Sal. 16.11; Sof. 3.17.\f* chupan ri quicoten ri cꞌo wuqꞌui, xucheꞌex chukaꞌ ri mozo riꞌ. \v 24 Yacꞌa tek xapon chukaꞌ ri mozo ri xa jun talento ri yaꞌon ca chare, riyaꞌ xubij cꞌa chare ri rupatrón: Riyin can wetaman wi cꞌa awech, y rumariꞌ wetaman chi riyit yit jun cꞌaꞌnlaj (cꞌaꞌelaj) achi. Xa can nawajoꞌ wi cꞌa yachꞌacon. Riyit nawajoꞌ nacꞌul ri ntel pe chuwech ri ticoꞌn ri xa ma yit ta riyit xatico ka. Nawajoꞌ nacꞌol ruwech ri ticoꞌn ri xa ma yit ta riyit xajopin ka. \v 25 Y rumariꞌ riyin xinpokonaj xisamej riqꞌui ri jun talento ri xayaꞌ ca chuwe. Riyin tek xincꞌul cꞌa el ri puek, xincꞌot jun jul pan ulef y chiriꞌ xinmuk wi ca. Y ya cꞌa arajil reꞌ nonjachaꞌ ca chawe, xchaꞌ ri mozo riꞌ. \v 26 Y ri rupatrón ri mozo riꞌ xubij cꞌa: Ma utz ta ri xaben. Ruma yit jun itzel mozo y ma naben ta ri nibix chawe. Ruma wi can awetaman chi riyin yin jun cꞌaꞌnlaj (cꞌaꞌelaj) achi y chi riyin nwajoꞌ ncꞌul ri ntel pe chuwech ri ticoꞌn ri xa ma yin ta xitico ka y nwajoꞌ ncꞌol ruwech ri ticoꞌn ri xa ma yin ta xijopin ka, \v 27 ri más ta utz chi xaben, xayaꞌ ta re nurajil pa banco, y re xinoka wacami xincꞌul ta cꞌa ri puek ri can wuche (wixin) wi riyin y xincꞌul ta chukaꞌ ri ral re nurajil. \v 28 Wacami tiwelesaj cꞌa ca ri talento chare y tiyaꞌ chare ri numozo ri cꞌo ri lajuj talento riqꞌui. \v 29 Ruma ri can cꞌo qꞌuiy riqꞌui, xtiyaꞌox (xtyaꞌ) cꞌa más chare y qꞌuiy cꞌa ri xticꞌojeꞌ riqꞌui. Yacꞌa ri xa jubaꞌ oc cꞌo riqꞌui hasta ri jubaꞌ riꞌ xa xtelesex chare.\f + Lc. 8.18.\f* \v 30 Y ri mozo ri xa majun nicꞌatzin wi, tiwelesaj el y jibeꞌicꞌakaꞌ ca chupan ri nimalaj kꞌekuꞌm, ri acuchi (achique) xtokꞌ wi y xtukachꞌachꞌej rey.\f + Mt. 8.12.\f* \s Tek xtikꞌat tzij pa quiwiꞌ ri winek \p \v 31 Y tek ri Cꞌajolaxel ri xalex chicojol xtipe chic,\f + Hch. 1.11.\f* can riqꞌui chic cꞌa rukꞌij rucꞌojlen; y chukaꞌ can quinojel ri lokꞌolaj tak ángeles\f + Zac. 14.5.\f* xquepe riqꞌui. Y yacꞌariꞌ tek xtitzꞌuyeꞌ pa ruchꞌacat ri can cꞌo chukaꞌ rejkalen y xtukꞌet cꞌa tzij.\f + Sal. 96.13; Ro. 14.10; 2 Co. 5.10.\f* \v 32 Can xquemol wi cꞌa pe chuwech quinojel ri winek riche (rixin) re ruwachꞌulef. Y Riyaꞌ can xquerujech cꞌa, achiꞌel nuben jun aj yukꞌ tek jucꞌan yeruyaꞌ\f + Mt. 13.49.\f* wi ri tak carneꞌl, y jucꞌan chic yeruyaꞌ wi ri tak qꞌuisicꞌ (cabras).\f + Ez. 20.38.\f* \v 33 Ri winek cꞌa ri achiꞌel tak carneꞌl, ruma chꞌajchꞌoj chic quicꞌaslen, xqueruyaꞌ cꞌa pa rajquikꞌaꞌ. Yacꞌa ri winek ri achiꞌel tak qꞌuisicꞌ (cabras),\f + Zac. 10.3.\f* ruma ma utz ta ri quicꞌaslen, xqueruyaꞌ pa rajxocon. \v 34 Y yacꞌariꞌ tek ri Rey xtubij chique ri yecꞌo pa rajquikꞌaꞌ: Quixam pe riyix ri icꞌulun chic ri rutzil ri Nataꞌ Dios. Quixcꞌojeꞌ cꞌa pa rajawaren\f + Mt. 3.2.\f* ri Dios, ri can iwuche (iwixin) wi riyix tek xuchojmirisaj.\f + Ro. 8.17; 1 Co. 2.9.\f* Y riꞌ ruchojmirisan chic tek cꞌa ma jane cꞌo ta re ruwachꞌulef. \v 35 Ruma tek riyin xiwayjan,\f + Ez. 18.7; Stg. 2.15, 16.\f* riyix xiyaꞌ cꞌa nuway. Tek riyin xchakiꞌj cꞌa nuchiꞌ, riyix xiyaꞌ nuyaꞌ\f + Is. 58.7; He. 13.2.\f* riche (rixin) chi xinkum. Tek Riyin xinapon pan itinamit, riyix xinicꞌul pa tak iwachoch.\f + 2 Ti. 1.16; 3 Jn. 5.\f* \v 36 Tek xitzꞌet chi can ti lawaloꞌ chic ri nutziak chuwij, riyix xiyaꞌ nutziak. Tek riyin xiyawej, xixapon chinutzꞌetic. Tek riyin xitzꞌapeꞌ pa cárcel,\f + 2 Ti. 1.16.\f* xixapon chukaꞌ chinutzꞌetic, xtichaꞌ ri Rey. \v 37 Yacꞌariꞌ tek ri winek choj quicꞌaslen xtiquibij cꞌa: Ajaf, ¿ajan (jampeꞌ) cꞌa riꞌ tek riyit cꞌo wayjal chawe y riyoj xkayaꞌ away? ¿Ajan (jampeꞌ) cꞌa riꞌ tek riyoj xkayaꞌ ayaꞌ riche (rixin) chi xakum tek xchakiꞌj achiꞌ? \v 38 ¿Y ajan (jampeꞌ) cꞌa riꞌ tek xatapon pa katinamit y xatkacꞌul pa tak kachoch? ¿Ajan (jampeꞌ) cꞌa riꞌ tek riyoj xkayaꞌ atziak ruma xa can ti lawaloꞌ chic atziak? \v 39 ¿Ajan (jampeꞌ) cꞌa riꞌ tek xojapon chatzꞌetic ruma yit yawaꞌ? ¿Y ajan (jampeꞌ) cꞌa chukaꞌ riꞌ tek xojapon chatzꞌetic ruma yitcꞌo pa cárcel? xquechaꞌ riyeꞌ. \v 40 Y ri Rey xtubij cꞌa: Can kitzij wi cꞌa ri nbij chiwe chi ronojel ri utzil ri xiben\f + Pr. 19.17; He. 6.10.\f* chare jun wachꞌalal ri majun oc rukꞌij, ntel chi tzij chi can chuwe cꞌa riyin\f + Pr. 14.31.\f* xiben wi ri utzil riꞌ, xtichaꞌ ri Rey. \p \v 41 Y yacꞌa chukaꞌ riꞌ tek ri Rey xtubij chique ri yecꞌo pa rajxocon: Riyix ri xa can cꞌo chic chi nika ri rucꞌayewal pan iwiꞌ, quixel cꞌa el chinuwech.\f + Sal. 6.8.\f* Wacami xa xquixbe pa kꞌakꞌ\f + Mt. 13.40.\f* ri majun bey xtichuptej ta riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek, ri xa riche (rixin) wi ri itzel winek y quiche (quixin) ri ye ruꞌángeles\f + 2 P. 2.4; Jud. 6.\f* tek banon. \v 42 Ruma riyin can xiwayjan cꞌa y riyix ma xiyaꞌ ta nuway. Sibilaj cꞌa xchakiꞌj nuchiꞌ y riyix xa ma xiyaꞌ ta jubaꞌ nuyaꞌ riche (rixin) chi xinkum. \v 43 Y tek riyin xinapon pan itinamit, riyix ma xinicꞌul ta pa tak iwachoch. Tek lawaloꞌ chic nutziak chuwij, riyix ma xiyaꞌ ta nutziak. Tek xiyawej, riyix ma xixapon ta chinutzꞌetic. Y tek xicꞌojeꞌ pa cárcel, ma xixapon ta chukaꞌ chinutzꞌetic, xtichaꞌ ri Rey chique. \v 44 Y yacꞌariꞌ tek riyeꞌ chukaꞌ xtiquibij: Ajaf, riyoj majun bey xatkatzꞌet ta chi natij ta wayjal, nichakiꞌj ta achiꞌ, chukaꞌ majun bey xatkatzꞌet ta pa katinamit chi nicꞌatzin aposada, o chi man ta jun atziak, yit yawaꞌ ta, yitcꞌo ta pa cárcel. Riyoj majun bey xatkatzꞌet ta chi que ta riꞌ acꞌulwachin, rumariꞌ can majun wi cꞌa utzil xkaben chawe, xquechaꞌ. \v 45 Y yacꞌariꞌ tek ri Rey xtubij chique: Can kitzij wi cꞌa ri nbij chiwe chi ruma majun utzil xiben chique re tak wachꞌalal ri majun oc quikꞌij, ntel chi tzij chi xa can majun cꞌa chukaꞌ utzil xiben ta chuwe riyin.\f + Pr. 14.31; 17.5; Hch. 9.5.\f* \v 46 Y ri winek ri ma xebano ta ri utzil riꞌ, can xquebe wi cꞌa pa tijoj pokonal\f + Ap. 20.10, 15.\f* riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek. Y ri chojmilaj tak winek xtiquil cꞌa jun cꞌaslen\f + Dn. 12.2; Jn. 5.29; Ro. 2.7.\f* riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek. Quecꞌariꞌ ri chꞌabel ri xubij ri Jesús. \c 26 \s Tek ri principaliꞌ tak sacerdotes y ri aj tzꞌibaꞌ xquichꞌob yan apo chi niquicamisaj ri Jesús \p \v 1 Tek ri Jesús rubin chic cꞌa ka ronojel riꞌ, Riyaꞌ xchꞌo cꞌa quiqꞌui ri rudiscípulos y xubij cꞌa: \v 2 Riyix can iwetaman wi chi pa caꞌiꞌ kꞌij nichapatej ri nimakꞌij pascua.\f + Mr. 14.1; Lc. 22.1; Jn. 13.1.\f* Chupan cꞌa ri nimakꞌij riꞌ tek riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol can xquijach wi el riche (rixin) chi yibajix chuwech cruz riche (rixin) chi xquicamisex, xchaꞌ chique. \p \v 3 Y can ya cꞌa chukaꞌ hora riꞌ tek ri principaliꞌ tak sacerdotes,\f + Jn. 11.47.\f* ri aj tzꞌibaꞌ y chukaꞌ ri rijitaꞌk tak achiꞌaꞌ ri cꞌo quikꞌij chiquicojol ri winek, can quimolon cꞌa quiꞌ\f + Sal. 2.2; Hch. 4.26.\f* chuwarachoch ri nimalaj sacerdote ri Caifás rubiꞌ. \v 4 Riyeꞌ xquiyaꞌ cꞌa chiquiwech achique chi kꞌoloj ri xtiquicusaj riche (rixin) chi nika ri Jesús pa quikꞌaꞌ, y cꞌacꞌariꞌ niquicamisaj. \v 5 Y chukaꞌ can xquibij cꞌa: Ma tikachop ta chupan re nimakꞌij reꞌ, riche (rixin) chi ma yeyacatej ta pe ri winek chikij. \s Tek jun ixok xukꞌej jun akꞌom ri jubul ruxlaꞌ pa rujolon (ruwiꞌ) ri Jesús \p \v 6 Y ri Jesús cꞌo cꞌa ri pa tinamit Betania,\f + Mt. 21.17; Jn. 11.1, 2.\f* chiriꞌ pa rachoch ri Simón\f + Mr. 14.3.\f* ri xcꞌachojsex chare ri itzel yabil ri lepra rubiꞌ. \v 7 Y yacꞌariꞌ tek xoc apo jun ixok riqꞌui ri Jesús, rucꞌuan apo jun cꞌojlibel (frasco) ri banon riqꞌui jun abej alabastro rubiꞌ, y cꞌo el jun akꞌom ri jubul ruxlaꞌ chupan; akꞌom ri sibilaj jotol rajel. Y yariꞌ ri xberukꞌejaꞌ pa rujolon (ruwiꞌ) ri Jesús, tek tzꞌuyul apo chiriꞌ pa mesa, niwaꞌ pa rachoch ri Simón. \v 8 Tek ri discípulos xquitzꞌet ri xuben ri ixok riqꞌui ri akꞌom ri jubul ruxlaꞌ chi xukꞌej pa rujolon (ruwiꞌ) ri Jesús, xpe coyowal y xquibilaꞌ cꞌa:\f + Jn. 12.4.\f* ¿Achique cꞌa ruma tek la ixok laꞌ chi chak queriꞌ xutix la akꞌom laꞌ? \v 9 Ruma la akꞌom laꞌ jotol rajel,\f + Mr. 14.5; Jn. 12.5.\f* y rumariꞌ xa más ta utz chi xcꞌayix, y ri rajel xa xyaꞌox (xyaꞌ) ta chique ri pobres, xechaꞌ. \p \v 10 Ri Jesús chanin xkꞌax chuwech ri niquibilaꞌ ri rudiscípulos, rumariꞌ Riyaꞌ xubij cꞌa chique: ¿Achique cꞌa ruma tek riyix ma yixtaneꞌ ta ka chi tzij chrij re ixok reꞌ? Xa tiyaꞌ ca, ma tinek ta. Riyaꞌ can jun utzilaj samaj cꞌa ri xuben wuqꞌui. \v 11 Ri pobres\f + Dt. 15.11; Pr. 22.2.\f* xa can yecꞌo wi iwuqꞌui, y xabachique kꞌij utz niben utzil chique. Yacꞌa riyin ma ronojel ta tiempo xquicꞌojeꞌ iwuqꞌui.\f + Mr. 14.7; Jn. 8.21; 12.8; 13.33; 16.5, 28; 17.11.\f* \v 12 Ruma tek re ixok reꞌ xukꞌej chuwij re jun akꞌom jubul ruxlaꞌ, riyaꞌ xa can xuben yan apo nuchojmil riche (rixin) chi xquibemuk ca.\f + Jn. 19.40.\f* \v 13 Y kitzij nbij chiwe, chi xabacuchi (xabachique) cꞌa ri xtitzijox wi ri lokꞌolaj chꞌabel ri niyaꞌo colotajic,\f + Mr. 13.10; Col. 1.6, 23; Lc. 24.47; Ro. 1.8; 1 Ti. 2.6.\f* chiriꞌ chukaꞌ xtitzijox wi re xuben re jun ixok reꞌ. Can pa ronojel cꞌa ruwachꞌulef xtitzijox wi, chi natabel riche (rixin) riyaꞌ, xchaꞌ ri Jesús. \s Tek ri Judas xutzuj (xusuj) riꞌ riche (rixin) chi nujech ri Jesús \p \v 14 Y jun cꞌa chique ri ye cablajuj rudiscípulos ri Jesús, ri Judas Iscariote rubiꞌ,\f + Mt. 10.4; Lc. 22.3; Jn. 13.2.\f* xapon cꞌa quiqꞌui ri principaliꞌ tak sacerdotes.\f + Mr. 14.10.\f* \v 15 Riyaꞌ xberubij cꞌa chique: ¿Achique niyaꞌ chuwe riyix, wi riyin njech ri Jesús pan ikꞌaꞌ? xchaꞌ chique. Y ri principaliꞌ tak sacerdotes xquibij chi niquiyaꞌ\f + Zac. 11.12, 13; Mt. 27.3.\f* juwinek lajuj sakapuek chare. \v 16 Y yacꞌariꞌ tek ri Judas Iscariote xuchop ruchꞌobic chi achique ta rubanic nuben chi xtujech ri Jesús pa quikꞌaꞌ ri achiꞌaꞌ riꞌ. \s Tek ri Jesús xutiquiribaꞌ ca rubanic ri lokꞌolaj waꞌin, riche (rixin) ninatabex ri rucamic \p \v 17 Y chupan cꞌa ri nabey kꞌij chare ri nimakꞌij, tek ri israelitas niquitij ri caxlan wey ri majun chꞌom (levadura) riqꞌui, yacꞌariꞌ tek ri discípulos xejel apo riqꞌui ri Jesús, y xquicꞌutuj cꞌa chare: ¿Acuchi (achique) cꞌa nawajoꞌ naben wi ri waꞌin chupan re jun pascua reꞌ,\f + Lv. 23.5, 6.\f* riche (rixin) chi nbekabanaꞌ cꞌa ruchojmil ronojel ri nicꞌatzin? xechaꞌ. \p \v 18 Y yecꞌo cꞌa chique ri discípulos ri xetak el ruma ri Jesús cꞌa pa tinamit Jerusalem,\f + Mr. 14.13.\f* pa rachoch jun achi, y xbix el chique chi tek xqueꞌapon, tiquibij cꞌa chare: Ri Katijonel rubin cꞌa pe: Ri nutiempo xa nakaj chic cꞌa cꞌo wi pe. Ya cꞌa ri pan awachoch riyit nwajoꞌ nben wi ri waꞌin riche (rixin) re pascua reꞌ, ye wachibilan ri nudiscípulos, quixchaꞌ chare, xchaꞌ ri Jesús chique ri discípulos riꞌ. \p \v 19 Y ri discípulos can xquiben wi cꞌa achiꞌel ri bin el chique ruma ri Jesús. Riyeꞌ can xquiben wi cꞌa ruchojmil ronojel ri nicꞌatzin chare ri waꞌin chupan ri pascua riꞌ. \p \v 20 Yacꞌa tek xoc pe ri akꞌaꞌ chupan ri kꞌij riꞌ, ri Jesús y ri ye cablajuj rudiscípulos\f + Mr. 14.17, 18; Lc. 22.14.\f* xebetzꞌuyeꞌ cꞌa pa mesa riche (rixin) ri waꞌin. \v 21 Y tek yetajin chic cꞌa chi waꞌin, ri Jesús xubij cꞌa: Kas kitzij cꞌa nbij chiwe, chi jun chiwe riyix ri xquijacho\f + Jn. 13.21.\f* el pa quikꞌaꞌ ri winek, xchaꞌ chique. \p \v 22 Yacꞌariꞌ tek ri discípulos xpe nimalaj bis pa cánima tek xquicꞌaxaj ri xubij ri Jesús chique. Y cꞌacꞌariꞌ chiquijujunal xechꞌo apo chare y xquicꞌutulaꞌ cꞌa: Ajaf, ¿la ma yin ta cami riyin ri xquibano queriꞌ? xechaꞌ cꞌa chiquijujunal. \p \v 23 Y ri Jesús yacꞌariꞌ tek xubij chique ri rudiscípulos: Ri jun cꞌa ri xtuyaꞌ pe ri rukꞌaꞌ riche (rixin) chi xtumuꞌ pe ri caxlan wey\f + Sal. 41.9.\f* wuqꞌui\f + Jn. 13.18.\f* pa lek, yacꞌariꞌ ri xtijacho\f + Lc. 22.21.\f* el wuche (wixin) pa quikꞌaꞌ ri winek. \v 24 Tiwacꞌaxaj cꞌa chukaꞌ ri xtinbij chiwe, chi riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol can xquicamisex na wi,\f + Gn. 3.15; Is. 53.7.\f* achiꞌel ri tzꞌibatal ca.\f + Dn. 9.26; Hch. 26.22, 23; 1 Co. 15.3.\f* Pero juyiꞌ cꞌa ruwech ri xquijacho el riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol. Ri achi ri xquijacho el utz ta chi man ta xalex, xchaꞌ ri Jesús. \p \v 25 Y yacꞌariꞌ tek ri Judas, ri xtijacho\f + Jn. 13.26.\f* riche (rixin) ri Jesús pa quikꞌaꞌ ri winek, xubij apo: Riyit Nutijonel, ¿la yin cami riyin ri xquijacho el awuche (awixin)? xchaꞌ. Y ri Jesús xubij: Jaꞌ (je), queriꞌ, can achiꞌel ri xabij, xchaꞌ ri Jesús. \p \v 26 Y tek cꞌa yetajin na cꞌa chi waꞌin, ri Jesús xucꞌom cꞌa apo jun caxlan wey y tek rucꞌutun chic ri rubendición\f + Mr. 6.41.\f* ri Dios pa ruwiꞌ, xuwechꞌelaꞌ ri caxlan wey riꞌ\f + 1 Co. 10.16; 11.23.\f* y xuyaꞌ chique ri rudiscípulos, y xubij cꞌa chique: Ticꞌamaꞌ y titijaꞌ re caxlan wey reꞌ. Ruma yacꞌareꞌ ri nuchꞌacul. \p \v 27 Y ri Jesús xucꞌom cꞌa chukaꞌ apo ri vaso ri cꞌo ruyaꞌal uva chupan; y tek rumatioxin chic chare ri Dios, xuyaꞌ cꞌa chique ri rudiscípulos. Y xubij cꞌa chique: Tikumuꞌ cꞌa chiꞌiwonojel ri ruyaꞌal uva ri cꞌo chupan re vaso reꞌ. \v 28 Ruma yacꞌareꞌ ri nuquiqꞌuel\f + Ex. 24.8; Lv. 17.11.\f* ri xtibiyin tek xquicamisex. Riqꞌui cꞌa ri xtibiyin ri nuquiqꞌuel, can yacꞌariꞌ tek xticꞌachoj ri cꞌacꞌacꞌ\f + Jer. 31.31.\f* trato ri rajowan pe ri Dios chi nuben quiqꞌui ri winek, riche (rixin) chi ye qꞌuiy winek cꞌa ri nicuyutej ri quimac.\f + Ro. 5.15; He. 9.22.\f* \v 29 Can nbij cꞌa chiwe chi yacꞌareꞌ ri ruqꞌuisbel mul ri xinkum el re ruyaꞌal uva. Y tek xtinkum chic jun bey, cꞌa chupan chic ri rajawaren ri Nataꞌ. Xtinkum riyin y riyix chukaꞌ xtikum ri ruyaꞌal uva riꞌ. Y ri xtikakum cꞌa chiriꞌ,\f + Hch. 10.41.\f* jun cꞌacꞌacꞌ ruyaꞌal uva, xchaꞌ ri Jesús chique. \s Riyit xa xtabij chi ma awetaman ta nuwech, xchaꞌ ri Jesús chare ri Pedro \p \v 30 Y tek quibixan chic cꞌa ri bix riche (rixin) ri pascua, ri Jesús y ri rudiscípulos xeꞌel el chiriꞌ pa jay y xebe ri pa juyuꞌ ri Olivos rubiꞌ.\f + Mr. 14.26.\f* \v 31 Y tek ye benak cꞌa, ri Jesús xubij chique ri rudiscípulos: Chiꞌiwonojel riyix xtitaluj el iwiꞌ y xquiniyaꞌ cꞌa ca nuyon\f + Jn. 16.32.\f* chupan re akꞌaꞌ reꞌ, tek xa xtitzꞌet chi riyin yijach el pa quikꞌaꞌ ri winek. Ruma ri Dios can nubij wi cꞌa chupan ri tzꞌibatal ca: Tek riyin xtinyaꞌ kꞌij chi nicamisex ri aj yukꞌ,\f + Zac. 13.7.\f* ri rucarneꞌl xa xtiquitaluj el quiꞌ. Queriꞌ ri tzꞌibatal ca. \v 32 Yin cꞌa riyin ri Aj Yukꞌ, pero man cꞌa xquicom ta el jurayil, xa xquicꞌastej chic pe. Y riyin xquixinwoyobej chilaꞌ pa Galilea,\f + Mt. 28.7; Mr. 16.7.\f* xchaꞌ ri Jesús. \p \v 33 Y ri Pedro can yacꞌariꞌ tek xubij apo chare\f + Lc. 22.31-34.\f* ri Jesús: Astapeꞌ can quinojel xcatquiyaꞌ ca ayon, yacꞌa riyin ma xcatinyaꞌ ta ca, xchaꞌ. \p \v 34 Yacꞌa ri Jesús xubij cꞌa chare ri Pedro: Riyin can kitzij cꞌa nbij chawe, chi wacami chupan re akꞌaꞌ reꞌ, cꞌa ma jane tisiqꞌuin ta pe ri ecꞌ, tek riyit oxiꞌ yan chic mul abin chique ri yecꞌutun chawe, chi ma awetaman ta nuwech,\f + Lc. 22.34; Jn. 13.38.\f* xchaꞌ ri Jesús. \p \v 35 Y ri Pedro xubij chic cꞌa chare: Wi can rajawaxic chi yicom\f + Jn. 13.37.\f* junan awuqꞌui riyit, can quecꞌariꞌ riꞌ, pero can ma xtinbij ta chi ma wetaman ta awech, xchaꞌ ri Pedro. Y quinojel cꞌa ri discípulos can queriꞌ chukaꞌ xquibij. \s Tek ri Jesús xuben orar pa Getsemaní \p \v 36 Y yacꞌariꞌ tek ri Jesús ye rachibilan ri rudiscípulos\f + Jn. 18.1.\f* xeꞌapon cꞌa chiriꞌ chupan ri lugar ri Getsemaní rubiꞌ. Xpe ri Jesús xubij cꞌa chique ri rudiscípulos: Riyix quixtzꞌuyeꞌ na cꞌa ca jubaꞌ waweꞌ, riyin xa yibe na apo jubaꞌ quereꞌ nbenbanaꞌ orar, xchaꞌ chique. \p \v 37 Riyaꞌ xa quiyon cꞌa ri Pedro y ri ye caꞌiꞌ rucꞌajol ri achi Zebedeo\f + Mt. 4.21.\f* rubiꞌ ri xerucꞌuaj el. Yacꞌariꞌ tek Riyaꞌ can xunaꞌ yan kꞌaxon ruma ri xtiberucꞌulwachij. Can jun nimalaj bis cꞌa ri xpe pa ránima. \v 38 Y yacꞌariꞌ tek Riyaꞌ xubij chique ri ye oxiꞌ rudiscípulos: Sibilaj nim ri bis cꞌo pa wánima,\f + Jn. 12.27.\f* ya yirucamisaj nnaꞌ riyin. Quixcꞌojeꞌ cꞌa ca jubaꞌ waweꞌ, quixcꞌaseꞌ y ma quixwer ta ka, xchaꞌ chique. \p \v 39 Riyaꞌ xbiyin chic cꞌa apo jubaꞌ y cꞌacꞌariꞌ xxuqueꞌ ka. Xujupubaꞌ cꞌa ka ri rupalej cꞌa pan ulef, y xuben cꞌa orar.\f + He. 5.7.\f* Y quecꞌareꞌ ri chꞌabel ri xerubij: Nataꞌ Dios,\f + Jn. 12.27.\f* xa ta cꞌo modo, tabanaꞌ\f + 2 S. 15.26.\f* cꞌa chi man ta nkꞌaxaj re jun tijoj pokonal\f + Mt. 20.22; Jn. 18.11.\f* reꞌ, pero ma taben ta cꞌa achiꞌel ri nuraybel riyin.\f + Jn. 5.30; 6.38.\f* Tabanaꞌ ri araybel\f + Mr. 14.36; Lc. 22.42; Fil. 2.8.\f* riyit, xchaꞌ. \p \v 40 Y tek Riyaꞌ xbeyacatej pe chare ri oración, xpe cꞌa quiqꞌui ri ye oxiꞌ rudiscípulos, yacꞌa tek xoka quiqꞌui, xa ye warnek. Xpe Riyaꞌ xubij cꞌa chare ri Pedro: ¿Can ma jubaꞌ cꞌa xacowin ta xacꞌaseꞌ jun ti hora wuqꞌui? \v 41 Man cꞌa quixwer ta ka, xa tibanaꞌ orar\f + Mr. 13.33.\f* y ticꞌutuj chare ri Dios riche (rixin) chi ma yixtzak ta pa mac\f + Lc. 22.40.\f* tek yixtojtobex. Can wetaman wi chi ri iwánima can nrajoꞌ wi nuben ri nrajoꞌ ri Dios. Xa yacꞌa ri ichꞌacul xa majun ruchukꞌaꞌ,\f + Mr. 14.38.\f* xchaꞌ chique. \p \v 42 Y ri Jesús xbe chic cꞌa apo chubanic orar pa rucamul y nubij cꞌa: Nataꞌ Dios, wi can cꞌo cꞌa chi nkꞌaxaj na ri tijoj pokonal, riyin can nwajoꞌ cꞌa nben ri araybel riyit. Quecꞌariꞌ ri xubij pa ruꞌoración. \p \v 43 Y tek Riyaꞌ xpe chic cꞌa jun bey quiqꞌui ri ye oxiꞌ rudiscípulos, xa ye warnek chic cꞌa jun bey xeril, ruma ri discípulos riꞌ sibilaj al rubanon ri runakꞌ tak quiwech ruma ri quiwaran. \v 44 Ri Jesús xeruyaꞌ chic cꞌa ca jun bey y xbe chic chubanic orar pa rox mul. Riyaꞌ xerubij chic cꞌa ri achiꞌel ri chꞌabel ri xerubij chupan ri oración ri xa cꞌa jubaꞌ tuben ka. \v 45 Yacꞌariꞌ tek ri Jesús xpe cꞌa quiqꞌui ri ye oxiꞌ rudiscípulos, y xubij cꞌa chique: ¿Can cꞌa yixwer na? Wacami can quixwer cꞌa y quixuxlan. Riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol can ya wi cꞌa reꞌ xoka ri hora, chi xquijach cꞌa el pa quikꞌaꞌ ri aj maquiꞌ. \v 46 Chanin, quixyacatej. Yalaꞌ petenak ri xquijacho el pa quikꞌaꞌ ri aj maquiꞌ, xchaꞌ ri Jesús. \s Tek xchapatej ri Jesús \p \v 47 Y ri Jesús can cꞌa nichꞌo na cꞌa quiqꞌui ri rudiscípulos, tek yariꞌ xoka ri Judas\f + Jn. 18.3; Hch. 1.16.\f* ri jun chique ri cablajuj rudiscípulos, y ye rucꞌuan cꞌa apo ye qꞌuiy winek\f + Lc. 22.47.\f* ri ye quicꞌualon cheꞌ y espada. Quinojel riꞌ ye takon cꞌa el cuma ri principaliꞌ tak sacerdotes y cuma chukaꞌ ri rijitaꞌk tak achiꞌaꞌ ri cꞌo quikꞌij\f + Mr. 14.43.\f* chiquicojol ri winek. \v 48 Ri Judas ri nijacho el ri Jesús can rubin cꞌa pe chique ri ye petenak riqꞌui, chi achique rubanic xtuben riche (rixin) chi xtucꞌut ri Jesús chiquiwech. Riyaꞌ can rubin cꞌa pe chique: Ya cꞌa ri xquijel apo riqꞌui y xtintzꞌumaj (xtintzꞌubaj) ruchiꞌ, yariꞌ ri Jesús, y tichapaꞌ cꞌa. \p \v 49 Y ri Judas can yacꞌariꞌ tek xjel apo riqꞌui ri Jesús y xubij: Xoc akꞌaꞌ Nutijonel, xchaꞌ chare. Y xutzꞌumaj (xutzꞌubaj)\f + 2 S. 20.9.\f* cꞌa ruchiꞌ ri Jesús. \p \v 50 Xpe ri Jesús xubij cꞌa chare: Judas,\f + Sal. 41.9; 55.13.\f* ¿Achique cꞌa ri nawajoꞌ? xchaꞌ chare. Y can yacꞌariꞌ tek ri winek ri ye benak riqꞌui ri Judas xejel apo riqꞌui ri Jesús y xquichop cꞌa. \p \v 51 Y jun cꞌa chique ri yecꞌo riqꞌui ri Jesús, can yacꞌariꞌ chanin xbe ri rukꞌaꞌ, xrelesaj ri ruꞌespada y xusoc ri jun rumozo ri nimalaj sacerdote. Can xuchoy cꞌa ri ruxquin.\f + Jn. 18.10.\f* \v 52 Y ri Jesús yacꞌariꞌ tek xubij chare ri xbano queriꞌ: Tayacaꞌ la awespada pa rucꞌojlibel. Ruma achique yecamisan chi espada,\f + Gn. 9.6; Ap. 13.10.\f* can chi espada cꞌa chukaꞌ yecamisex wi. \v 53 ¿La ma awetaman ta cꞌa chi riyin yicowin ncꞌutuj chare ri Nataꞌ chi yerutek ta pe más ye setenta y dos mil\f + Sal. 91.11.\f* ángeles chinutoꞌic? \v 54 Pero can nicꞌatzin chi nibanatej na ri ye tzꞌibatal ca chupan ri ruchꞌabel ri Dios,\f + Is. 53.7; Dn. 9.26.\f* rumariꞌ tek ma rajawaxic ta cꞌa chi yepe ri ángeles chinutoꞌic, xchaꞌ ri Jesús. \p \v 55 Y chupan cꞌa chukaꞌ ri hora riꞌ ri Jesús xubij chique ri winek: ¿Achique cꞌa xichꞌob riyix? ¿Xichꞌob chi yix petenak chuchapic jun alekꞌom y rumariꞌ icꞌamom pe cheꞌ y espada? Can kꞌij kꞌij cꞌa ri xitzꞌuyeꞌ iwuqꞌui chiriꞌ pa rachoch ri Dios, tek xincꞌut ri ruchꞌabel chiwech y majun bey xinichop ta. \v 56 Ronojel cꞌa re nibanatej wacami, xa can riche (rixin) chi can nibanatej wi ri tzꞌibatal ca chupan ri ruchꞌabel ri Dios cuma ri profetas ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel ojer ca. Y can yacꞌariꞌ tek ri ye rudiscípulos ri Jesús,\f + Mr. 14.50.\f* xquiyaꞌ ca ruyon y xeꞌanmej el. \s Tek ri Jesús xucꞌuex chiquiwech ri achiꞌaꞌ ri pa moc (comon) yekꞌato tzij \p \v 57 Ri xebechapo pe riche (rixin) ri Jesús chiriꞌ pa Getsemaní, xquicꞌuaj cꞌa riqꞌui ri Caifás\f + Mr. 14.53; Lc. 22.54.\f* ri nimalaj sacerdote, ri acuchi (achique) quimolon wi ca quiꞌ ri aj tzꞌibaꞌ y ri rijitaꞌk tak achiꞌaꞌ ri cꞌo quikꞌij. \v 58 Y ri Pedro cꞌanej cꞌa cꞌo wi ca,\f + Jn. 18.15, 16.\f* ye rutzekelben el, y xoc chukaꞌ apo ri chiriꞌ chuwarachoch ri nimalaj sacerdote. Tek riyaꞌ cꞌo chic cꞌa chiriꞌ, xtzꞌuyeꞌ cꞌa ka chiquicojol ri ye aj chꞌameꞌy ri yecꞌo apo chiriꞌ, riche (rixin) chi nutzꞌet na achique ri xtucꞌulwachij ri Jesús. \p \v 59 Y ri principaliꞌ tak sacerdotes, ri rijitaꞌk tak achiꞌaꞌ ri cꞌo quikꞌij, y quinojel cꞌa ri achiꞌaꞌ ri can pa moc (comon) yekꞌato tzij, niquicanolaꞌ cꞌa kꞌaban tak tzij chrij ri Jesús, riche (rixin) chi niquitek pa camic. \v 60 Y astapeꞌ can ye qꞌuiy cꞌa ri xeꞌapon ri xquitzꞌuc tzij\f + Sal. 27.12.\f* chrij ri Jesús, pero xa ma junan ta ri xquibij. Pa ruqꞌuisbel xeꞌapon ye caꞌiꞌ\f + 1 R. 21.10.\f* ri junan wi ri xquibij,\f + Dt. 19.15.\f* xa yacꞌa ri ma kitzij ta chukaꞌ ri xquibij. \v 61 Ri ye caꞌiꞌ riꞌ xquibij cꞌa: Re achi reꞌ rubin: Riyin yicowin nwulaj ri rachoch ri Dios y pan oxiꞌ kꞌij npabaꞌ chic jun bey.\f + Mt. 27.40; Jn. 2.19.\f* Queriꞌ rubin, xechaꞌ ri ye caꞌiꞌ riꞌ. \p \v 62 Y ri Caifás, ri nimalaj sacerdote, xbepaꞌeꞌ cꞌa pe y xubij chare ri Jesús: ¿Kitzij cami ri xquibij ka chawij re ye caꞌiꞌ reꞌ? ¿Achique cꞌa nabij riyit chi natobej awiꞌ? xchaꞌ. \p \v 63 Yacꞌa ri Jesús ma xchꞌo ta,\f + Is. 53.7; Mt. 27.12.\f* y yacꞌariꞌ tek ri nimalaj sacerdote xubij chare: Can chuwech cꞌa ri cꞌaslic Dios tabij cꞌa chake wi yit cꞌa riyit ri Cristo ri Rucꞌajol ri Dios. \p \v 64 Y ri Jesús xubij cꞌa chare: Kitzij ri xabij, y chukaꞌ can nbij wi cꞌa chiwe chi can xu (xe wi) xtinkꞌaxaj re jun tijoj pokonal reꞌ, can yacꞌariꞌ tek xquinitzꞌet\f + Jn. 1.51.\f* riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol, yin tzꞌuyul pa rajquikꞌaꞌ\f + Sal. 110.1; Mr. 14.62; Hch. 7.55, 56.\f* ri Dios ri nicowin nuben ronojel. Y xquinitzꞌet tek yipe\f + Mt. 24.30; Ap. 1.7.\f* pa sutzꞌ ri chilaꞌ chicaj,\f + 1 Ts. 4.16.\f* xchaꞌ ri Jesús. \p \v 65 Yacꞌariꞌ tek ri Caifás ri nimalaj sacerdote xuretz (xutzer) ka ri rutziak\f + 2 R. 18.37; 19.1.\f* chrij ruma itzel xracꞌaxaj y xubij cꞌa: Ma rajawaxic ta cꞌa chi noka chic jun ri norubij chake chi re achi reꞌ can aj mac wi. Riyix, xa cꞌariꞌ niwacꞌaxaj ka chiꞌiwonojel ri xubij chi ya Riyaꞌ ri Cristo. Can itzel cꞌa xuben chuwech ri Dios. \v 66 ¿Y achique cꞌa nibij riyix wacami chi nikaben chare? xchaꞌ. Y ri nicꞌaj chic ri quimolon quiꞌ chiriꞌ xquibij cꞌa: Rucꞌamon cꞌa chi nicamisex,\f + Lv. 24.16; Jn. 19.7.\f* xechaꞌ. \p \v 67 Y xquichubalaꞌ cꞌa\f + Mt. 27.30; Lc. 18.32.\f* rupalej ri Jesús,\f + Is. 50.6; 53.3; Mi. 5.1.\f* y xquibucꞌlaꞌ chi kꞌaꞌ\f + Mr. 14.65; Lc. 22.63.\f* y yecꞌo chukaꞌ xquipakꞌilaꞌ rupalej chi kꞌaꞌ. \v 68 Chukaꞌ xquibilaꞌ chare ri Jesús tek quitzꞌapin ruwech:\f + Mr. 14.65.\f* Riyit ri Cristo, tabij na cꞌa chake achique ri yechꞌayo awuche (awixin), xechaꞌ chare. \s Tek ri Pedro xubij chi ma retaman ta ruwech ri Jesús \p \v 69 Yacꞌa tek ntajin ronojel riꞌ, ri Pedro\f + Jn. 18.16-18, 25-27.\f* tzꞌuyul cꞌa ri chuwajay.\f + Mt. 26.3.\f* Y yacꞌariꞌ tek cꞌo jun ixok raj icꞌ ri nimalaj sacerdote ri xjel apo riqꞌui y xubij cꞌa chare: Riyit chukaꞌ yit rachibil\f + Mr. 14.66, 67; Lc. 22.55, 56.\f* ri Jesús ri aj Galilea, xchaꞌ chare. \p \v 70 Yacꞌa riyaꞌ xa xrewaj chiquiwech quinojel, ruma xubij: Ma wetaman ta achique ri nabij chuwe, xchaꞌ chare ri aj icꞌ. \p \v 71 Y tek riyaꞌ ntel cꞌa el ri pa puerta, cꞌo chic cꞌa jun ixok aj icꞌ ri xtzꞌeto riche (rixin) y xubij cꞌa chique ri yecꞌo apo chiriꞌ: Re jun achi reꞌ can rachibil chukaꞌ ri Jesús ri nipe pa tinamit Nazaret, xchaꞌ chique. \p \v 72 Yacꞌa ri Pedro xa xrewaj chic cꞌa jun bey. Riyaꞌ xubij: Chuwech ri Dios nbij wi chi riyin ma wetaman ta ruwech ri jun achi riꞌ, xchaꞌ. \p \v 73 Xa cꞌa jubaꞌ chic riꞌ, tek ye chic cꞌa ri quimolon quiꞌ chiriꞌ ri xejel apo riqꞌui ri Pedro y xquibij cꞌa chare: Can kitzij na wi chi riyit can yit jun chique ri yecꞌo riqꞌui ri Jesús. Can kꞌalaj rubanic ri yachꞌo, ruma ri aj Galilea\f + Mr. 14.70; Lc. 22.59.\f* queriꞌ yechꞌo, xechaꞌ chare. \p \v 74 Yacꞌa ri Pedro xubij cꞌa: Riyin ma wetaman ta ruwech ri achi riꞌ. Can chuwech Dios nbij chiwe chi ma wetaman ta ruwech. Y wi ma kitzij ta ri nbij, tika cꞌa rucꞌayewal pa nuwiꞌ, xchaꞌ. Y yacꞌariꞌ tek xbesiqꞌuin pe ri ecꞌ. \v 75 Y ri Pedro can yacꞌariꞌ tek xenatej chare ri chꞌabel ri bin ca chare ruma ri Jesús, chi cꞌa ma jane tisiqꞌuin ta pe ri ecꞌ tek riyit oxiꞌ yan chic mul abin chique ri yecꞌutun chawe, chi ma awetaman ta nuwech. Y riyaꞌ xel cꞌa el y xuchop jun nimalaj okꞌej.\f + Zac. 12.10.\f* \c 27 \s Tek ri Jesús xucꞌuex chuwech ri Pilato \p \v 1 Y tek xseker pe, quinojel cꞌa ri principaliꞌ tak sacerdotes y ri rijitaꞌk tak achiꞌaꞌ ri cꞌo quikꞌij chiriꞌ chiquicojol ri winek, xquimol quiꞌ\f + Sal. 2.2; Mr. 15.1; Lc. 22.66.\f* riche (rixin) chi niquichꞌob achique niquiben riche (rixin) chi niquitek ri Jesús pa camic. \v 2 Ri Jesús can ximon wi el tek xquicꞌuaj y xbequijachaꞌ\f + Mt. 20.19.\f* pa rukꞌaꞌ ri aj kꞌatbel tzij ri Poncio Pilato\f + Lc. 23.1; Jn. 18.28; Hch. 3.13.\f* rubiꞌ. \s Tek ri Judas xberutzolij ca ri puek y xujitzꞌaj riꞌ \p \v 3 Yacꞌa ri Judas\f + Mt. 26.14.\f* ri xjacho riche (rixin)\f + Mr. 14.10, 11, 43-46; Lc. 22.2-6, 47, 48.\f* ri Jesús pa quikꞌaꞌ ri winek, tek xutzꞌet chi ri Jesús xa nitak pa camic, yacꞌariꞌ tek riyaꞌ xpe kꞌaxon\f + Job 20.5; 2 Co. 7.10.\f* pa ránima y xberutzolij ca ri juwinek lajuj sakapuek\f + Zac. 11.12, 13.\f* chique ri principaliꞌ tak sacerdotes y chique ri rijitaꞌk tak achiꞌaꞌ ri cꞌo quikꞌij. \v 4 Ri Judas xubij cꞌa chique ri achiꞌaꞌ riꞌ: Riyin can ximacun wi ruma xinjech ri Jesús pan ikꞌaꞌ, ruma Riyaꞌ can majun mac rubanon riche (rixin) chi nicamisex, xchaꞌ chique. Yacꞌa ri principaliꞌ tak sacerdotes y ri rijitaꞌk tak achiꞌaꞌ ri cꞌo quikꞌij, xa xquibij cꞌa pe chare ri Judas: Riyoj majun kacuenta chare riꞌ. Riꞌ chawech riyit cꞌo wi, xechaꞌ chare. \p \v 5 Xpe cꞌa ri Judas xurokij ca ri sakapuek chiriꞌ pa rachoch ri Dios. Cꞌacꞌariꞌ xel el, y xberujitzꞌaj\f + 1 S. 31.4; 2 S. 17.23; Job 7.15; Hch. 1.18.\f* cꞌa riꞌ. \p \v 6 Y ri principaliꞌ tak sacerdotes xquicꞌol cꞌa ri sakapuek riꞌ y xquibij cꞌa: Re puek reꞌ ma utz ta cꞌa chi nikaxol ka riqꞌui ri ofrenda waweꞌ pa rachoch ri Dios, ruma re puek reꞌ xa rajel quicꞌ. \p \v 7 Yacꞌa tek quiyaꞌon chic cꞌa chiquiwech ri achique niquiben riqꞌui ri puek riꞌ, riyeꞌ xquilokꞌ cꞌa ri rulef jun aj banoy bojoꞌy. Ri ulef riꞌ can xticꞌatzin cꞌa riche (rixin) chi chiriꞌ yemuk wi ri winek ri ma ye aj chiriꞌ ta. \v 8 Y rumariꞌ tek ri jun ulef riꞌ can cꞌa nibix na cꞌa Ulef riche (rixin) Quicꞌ\f + Hch. 1.19.\f* chare. Can man cꞌa jalatajnek ta ri rubiꞌ. \v 9 Riqꞌui cꞌa riꞌ can xbanatej wi ri rubin ca ri profeta Jeremías ri xkꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca. Riyaꞌ can rubin wi cꞌa ca: Ri ye riy rumam ca ri achi ri Israel rubiꞌ, xquicꞌom cꞌa el ri juwinek lajuj sakapuek,\f + Zac. 11.12, 13; Mt. 26.15.\f* puek ri xquiyaꞌ riyeꞌ, ri xoc rajel ri rusamajel ri Dios. \v 10 Y ya puek riꞌ ri xquilokꞌbej ri ulef riche (rixin) ri aj banoy bojoꞌy, can achiꞌel ri xubij ri Ajaf chuwe. Queriꞌ cꞌa ri rubin ca ri Jeremías. \s Tek ri Jesús cꞌo apo chuwech ri Poncio Pilato \p \v 11 Y ri Jesús paꞌel cꞌa apo chuwech ri aj kꞌatbel tzij ri Poncio Pilato.\f + 1 Ti. 6.13.\f* Y ri aj kꞌatbel tzij riꞌ xucꞌutuj cꞌa chare ri Jesús: ¿Yit cꞌa riyit ri qui-Rey ri israelitas?\f + Jn. 18.33.\f* xchaꞌ chare. Y ri Jesús xubij cꞌa: Jaꞌ (je), queriꞌ. Can achiꞌel\f + Jn. 18.37; Mr. 15.2; Lc. 23.3.\f* ri xabij, xchaꞌ. \p \v 12 Ri principaliꞌ tak sacerdotes y ri rijitaꞌk tak achiꞌaꞌ ri cꞌo quikꞌij qꞌuiy cꞌa ri niquibij riche (rixin) chi yetzujun (yesujun) apo chrij ri Jesús, pero Riyaꞌ can majun cꞌa chꞌabel ri xubij\f + Is. 53.7; Mt. 26.63; Jn. 19.9; 1 P. 2.23.\f* riche (rixin) chi nutoꞌ riꞌ. \v 13 Ri Pilato can yacꞌariꞌ tek xubij chare ri Jesús: ¿Can ma nawacꞌaxaj ta cꞌa ri niquibij ri winek chawij\f + Mt. 26.62.\f* riche (rixin) chi yatquitzujuj (yatquisujuj)? \p \v 14 Pero ri Jesús can majun cꞌa chꞌabel ri xubij ta chare ri Pilato. Y rumariꞌ tek ri aj kꞌatbel tzij riꞌ xumey, ruma majun bey rutzꞌeton ta chi cꞌo ta jun winek ri que ta riꞌ nuben. \s Tek ri Pilato xujech cꞌa el ri Jesús riche (rixin) chi nicamisex chuwech cruz \p \v 15 Y ronojel junaꞌ chupan ri nimakꞌij pascua, ri aj kꞌatbel tzij can nrelesaj cꞌa el jun chique ri yecꞌo pa cárcel.\f + Jn. 18.39.\f* Riyaꞌ nrelesaj cꞌa el ri preso\f + Mr. 15.6; Lc. 23.17.\f* ri nicajoꞌ ri winek chi ntel el. \v 16 Y chupan cꞌa ri kꞌij riꞌ, cꞌo cꞌa jun achi tzꞌapel pa cárcel ri Barrabás rubiꞌ, jun achi ri can cꞌo rutzijol chi sibilaj itzel. \v 17 Y ri Pilato xubij cꞌa chique ri winek ri quimolon cꞌa quiꞌ chiriꞌ: ¿Achique cꞌa ri niwajoꞌ riyix chi riyin nwelesaj el? ¿Niwajoꞌ chi nwelesaj el ri Barrabás o ya ri Jesús ri nibix chukaꞌ Cristo chare? xchaꞌ chique. \p \v 18 Ri Pilato can que wi cꞌa riꞌ ri xubij pe, ruma riyaꞌ can retaman wi chi ri winek riꞌ quiyaꞌon ri Jesús pa rukꞌaꞌ, ruma itzel niquinaꞌ\f + Hch. 7.9.\f* chare chi sibilaj ye qꞌuiy ri yetzekelben riche (rixin). \p \v 19 Y ri Pilato tzꞌuyul cꞌa ri acuchi (achique) nukꞌet wi tzij, tek xapon cꞌa rutzijol riqꞌui ri rubin el ri rixjayil. Ri rixjayil rutakon cꞌa el rubixic chare: Ri Jesús jun achi choj, rumariꞌ riyit, ma catoc ta cachibil ri yeꞌajowan niquicamisaj. Ruma riyin xinben jun achicꞌ\f + Job 33.15.\f* ri sibilaj rucꞌayewal ruma ri Jesús. Quecꞌariꞌ ri rutakon el rubixic ri rixjayil ri Pilato. \p \v 20 Yacꞌa ri principaliꞌ tak sacerdotes y ri rijitaꞌk tak achiꞌaꞌ ri cꞌo quikꞌij, xquiyaꞌ cꞌa quinaꞌoj ri winek riche (rixin) chi tiquicꞌutuj chi ya ri Barrabás ri trelesaj el\f + Mr. 15.11; Jn. 18.40; Hch. 3.14.\f* y ri Jesús ticamisex.\f + Lc. 23.18.\f* \v 21 Y yacꞌa tek ri aj kꞌatbel tzij xucꞌutuj chic jun bey chique ri winek riꞌ chi achique cꞌa chique chi ye caꞌiꞌ ri nrelesaj el, ri winek riꞌ can yacꞌariꞌ xquibij: Ya ri Barrabás tawelesaj el, xechaꞌ. \p \v 22 Yacꞌariꞌ tek ri Pilato xucꞌutuj cꞌa chique ri winek: ¿Y achique cꞌa ri niwajoꞌ chi nben chare ri Jesús, ri nibix chukaꞌ Cristo chare? xchaꞌ chique. Can yacꞌariꞌ tek quinojel xechꞌo apo y xquibij: Ri Jesús xa ticamisex\f + Lc. 23.21.\f* chuwech cruz, xechaꞌ. \p \v 23 Xpe cꞌa ri aj kꞌatbel tzij xubij chique ri winek: ¿Achique cꞌa rumac rubanon chiwech? Pero riyeꞌ xa ma yetaneꞌ ta ka. Xa más xquirek apo quichiꞌ y xquibij: Xa ticamisex chuwech cruz, xechaꞌ. \p \v 24 Y tek ri Pilato xutzꞌet chi xa majun chic cꞌa ri nicowin ta nuben y ri winek xa sibilaj pa quichiꞌ niquiben, xpe riyaꞌ xberucꞌamaꞌ pe jubaꞌ ruyaꞌ y xuchꞌej rukꞌaꞌ chiquiwech quinojel ri winek riꞌ, y xubij: Riyin majun numac chare ri rucamic re jun chojmilaj achi reꞌ. Kas yix wi cꞌa riyix achique niben chare, xchaꞌ chique. \p \v 25 Xepe cꞌa quinojel ri winek xquibij cꞌa: Xa can pa kawiꞌ cꞌa riyoj\f + Dt. 19.10; Jos. 2.19; 2 S. 1.16; 1 R. 2.32.\f* y pa quiwiꞌ ri kalcꞌual tika wi rutojbalil ri rucamic re jun achi reꞌ, xechaꞌ. \p \v 26 Yacꞌariꞌ tek ri aj kꞌatbel tzij xrelesaj cꞌa el ri Barrabás, yacꞌa ri Jesús xa xutek ruchꞌayic,\f + Jn. 19.1.\f* y cꞌacꞌariꞌ xujech el riche (rixin) chi ticamisex chuwech cruz.\f + Is. 53.5; Mr. 15.15.\f* \p \v 27 Y ri soldados\f + Mr. 15.16-21; Jn. 19.2-5.\f* riche (rixin) ri aj kꞌatbel tzij riꞌ xquicꞌuaj cꞌa apo ri Jesús chupan ri palacio. Cꞌacꞌariꞌ xequisiqꞌuij (xecoyoj) cꞌa quinojel ri nicꞌaj chic soldados, ri ye cachibil. Y xbequimoloꞌ quiꞌ chrij ri Jesús. \v 28 Xepe ri soldados riꞌ xquelesaj cꞌa el nicꞌaj rutziak ri Jesús, cꞌacꞌariꞌ xquiyaꞌ jun tziek quek chrij can achiꞌel wi ri yequicusalaꞌ ri reyes.\f + Lc. 23.11.\f* \v 29 Riyeꞌ xquipachꞌuj chukaꞌ jun kꞌayis ri cꞌo sibilaj ruqꞌuixal. Can achiꞌel jun corona xquiben chare, y cꞌacꞌariꞌ xquiyaꞌ pa rujolon (ruwiꞌ) ri Jesús. Y xquiben chukaꞌ chare ri Jesús chi xuchop jun aj riqꞌui ri rajquikꞌaꞌ. Y cꞌacꞌariꞌ yetzeꞌen cꞌa tek yexuqueꞌ chuwech ri Jesús y niquibilaꞌ cꞌa: Caquicot cꞌa, riyit ri qui-Rey ri israelitas,\f + Sal. 35.15, 16; 69.19; Is. 49.7; 53.3; Jer. 20.7; He. 12.2, 3.\f* yechaꞌ cꞌa chare. \p \v 30 Can niquichubalaꞌ\f + Job 30.10; Lc. 18.32, 33.\f* cꞌa chukaꞌ ri Jesús y niquelesalaꞌ ri aj\f + Mi. 5.1.\f* cꞌo pa rajquikꞌaꞌ riche (rixin) chi niquikꞌosij\f + Is. 52.14; Mr. 15.19.\f* pa rujolon (ruwiꞌ). \v 31 Y tek riyeꞌ xetaneꞌ cꞌa chi yetzeꞌen chrij,\f + Lc. 22.63.\f* xquelesaj el ri tziek ri quiyaꞌon chrij. Cꞌacꞌariꞌ xquiyaꞌ el ri can rutziak wi Riyaꞌ, y xquicꞌuaj cꞌa el\f + Is. 53.7.\f* riche (rixin) chi nbequibajij chuwech cruz.\f + Mt. 20.19; Jn. 19.16, 17.\f* \s Tek ri Jesús xbajix chuwech cruz riche (rixin) chi nicamisex \p \v 32 Y yacꞌa tek quichapon el elen chupan ri tinamit,\f + Nm. 15.35; 1 R. 21.13; Hch. 7.58; He. 13.12.\f* xquicꞌul jun achi aj Cirene, ri Simón rubiꞌ. Xepe cꞌa ri soldados can xquiben cꞌa chare ri achi riꞌ chi xucꞌuaj el ri rucruz ri Jesús.\f + Mr. 15.21.\f* \p \v 33 Y xeꞌapon cꞌa chupan ri jun juyuꞌ\f + Mr. 15.22; Lc. 23.26, 33; Jn. 19.17.\f* Gólgota rubiꞌ. Gólgota ntel chi tzij rubakil rujolon (ruwiꞌ) caminek. \v 34 Tek can yecꞌo chic cꞌa chiriꞌ, xquiyaꞌ cꞌa chare ri Jesús jun chꞌomilaj\f + Sal. 69.21; Mr. 15.23; Lc. 23.36; Jn. 19.28-30.\f* ruyaꞌal uva xolon riqꞌui jun cꞌayilaj akꞌom. Yacꞌa tek Riyaꞌ xunaꞌ ri xquiyaꞌ chare, ma xrajoꞌ ta xukum. \p \v 35 Y tek ri soldados quibajin chic ri Jesús chuwech cruz, xesaquin\f + Sal. 22.18; Mr. 15.24; Lc. 23.34; Jn. 19.24.\f* cꞌa chrij ri rutziak ri Jesús riche (rixin) chi xquijech chiquiwech. Y riqꞌui riꞌ can xbanatej cꞌa ri bin ca ruma ri jun profeta ri xkꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca, tek xubij: Xequijech ri nutziak chiquiwech y chukaꞌ xesaquin chrij. Queriꞌ ri rutzꞌiban ca. \v 36 Ri soldados ye tzꞌuyul cꞌa chiriꞌ quichajin apo ri Jesús tek cꞌo chuwech ri cruz. \v 37 Y pa ruwiꞌ cꞌa ri cruz, riyeꞌ xquiyaꞌ cꞌa jun tzꞌalan ri tzꞌiban el chuwech ri achique mac ri niquibij riyeꞌ chi xuben ri Jesús, y rumariꞌ nicamisex. Chuwech ri tzꞌalan riꞌ nubij cꞌa: YAREꞌ RI JESÚS RI QUI-REY RI ISRAELITAS.\f + Mr. 15.26; Lc. 23.38; Jn. 19.19.\f* \p \v 38 Y yacꞌariꞌ tek yecꞌo chic ye caꞌiꞌ alekꞌomaꞌ\f + Lc. 23.32.\f* ri xequibajij chukaꞌ chuwech cruz. Jun xcꞌojeꞌ pa rajquikꞌaꞌ ri Jesús y ri jun chic pa rajxocon.\f + Is. 53.12; Mr. 15.27; Jn. 19.18.\f* \v 39 Ri winek cꞌa ri yekꞌax el riqꞌui ri Jesús, niquisiloj apo\f + Sal. 22.7, 8; 109.25.\f* quijolon (quiwiꞌ) chuwech, y cꞌo chukaꞌ pokon tak chꞌabel ri yequibilaꞌ ca chare, ruma can ma niquinimaj ta chi ya Riyaꞌ ri Rucꞌajol ri Dios. \v 40 Ri winek riꞌ niquibilaꞌ cꞌa ca chare ri Jesús: Riyit ri yabin chi nawulaj ri rachoch ri Dios y pan oxiꞌ kꞌij napabaꞌ chic jun bey,\f + Mt. 26.61; Jn. 2.19.\f* tacoloꞌ cꞌa awiꞌ ayon. Y wi yit cꞌa riyit ri Rucꞌajol ri Dios, caka pe chuwech la cruz, yechaꞌ cꞌa ca chare. \p \v 41 Y can queriꞌ chukaꞌ ri chꞌabel ri niquibilaꞌ ri principaliꞌ tak sacerdotes. Riyeꞌ y ri aj tzꞌibaꞌ, ri achiꞌaꞌ fariseos y ri rijitaꞌk tak achiꞌaꞌ ri cꞌo quikꞌij, niquitzeꞌej cꞌa ri Jesús y niquibilaꞌ cꞌa chiquiwech: \v 42 Riyaꞌ can yecꞌo wi cꞌa ri xerucol,\f + Jn. 3.15; He. 9.22.\f* pero Riyaꞌ ma nicowin ta nucol el riꞌ. Y wi can ya cꞌa Riyaꞌ ri Rey riche (rixin) re katinamit Israel, tika cꞌa pe chuwech la cruz y riyoj can xtikanimaj cꞌa Riyaꞌ. \v 43 Riyaꞌ can xucukubaꞌ wi rucꞌuꞌx riqꞌui ri Dios, y wi ri Dios can nrajoꞌ wi re Jesús,\f + Sal. 22.8.\f* tucoloꞌ cꞌa. Ruma re Jesús xa can rubin wi: Yin cꞌa riyin ri Rucꞌajol ri Dios, chinek, xechaꞌ ri achiꞌaꞌ riꞌ. \p \v 44 Y ri alekꞌomaꞌ ri ye bajin chuwech quicruz ri yecꞌo apo chuxquin ri Jesús, can queriꞌ chukaꞌ niquibilaꞌ apo,\f + Mr. 15.32; Lc. 23.39-43.\f* achiꞌel ri nicꞌaj chic. \p \v 45 Y tek xnicꞌajer ri kꞌij, yacꞌariꞌ tek xoc kꞌekuꞌm ronojel ri ruwachꞌulef. Y ri kꞌekuꞌm riꞌ\f + Is. 50.3; Am. 8.9.\f* xqꞌuis cꞌa el cꞌa pa tak a las tres ri tikakꞌij. \v 46 Y ya cꞌa hora riꞌ tek ri Jesús xurek ruchiꞌ\f + He. 5.7.\f* y xubij: Elí, Elí, ¿lama sabactani? xchaꞌ. Y ri chꞌabel riꞌ ntel chi tzij: Nataꞌ Dios,\f + Sal. 22.1; 88.14.\f* Nataꞌ Dios, ¿achique cꞌa ruma tek xinamalij ca? \p \v 47 Y yecꞌo ri yecꞌo apo chiriꞌ chunakajal ri Jesús, tek xquicꞌaxaj ri xubij, xquibilaꞌ cꞌa: Riyaꞌ ya ri Elías ri nusiqꞌuij (nroyoj), xechaꞌ cꞌa. \p \v 48 Y can yacꞌariꞌ tek cꞌo cꞌa jun ri junanin (anibel) xberucꞌamaꞌ pe jun esponja y xumubaꞌ pa jun chꞌomilaj ruyaꞌal uva. Cꞌacꞌariꞌ xuyaꞌ chutzaꞌn jun aj, riche (rixin) chi xuyaꞌ chare ri Jesús riche (rixin) chi nichꞌuchꞌuꞌ ka jubaꞌ ri chakiꞌj chiꞌ\f + Sal. 69.21; Jn. 19.29.\f* chare. \v 49 Yacꞌa ri nicꞌaj chic ri yecꞌo apo chiriꞌ riqꞌui ri Jesús, xquibij: Tikatzuꞌ na cꞌa, kꞌalaj riꞌ wi nipe ri Elías chucolic,\f + Mr. 15.36.\f* xechaꞌ. \p \v 50 Yacꞌa ri Jesús yacꞌariꞌ tek riqꞌui ruchukꞌaꞌ xurek ruchiꞌ, y xujech cꞌa ri ránima pa rukꞌaꞌ ri Dios; y xcom ka.\f + Lc. 23.46; Jn. 19.30.\f* \p \v 51 Y yacꞌariꞌ tek ri tziek\f + 2 Cr. 3.14.\f* ri achoj riqꞌui jachon wi ri rupan ri rachoch ri Dios\f + Ex. 26.31, 33.\f* xel pa caꞌiꞌ.\f + Lc. 23.45; Ef. 2.14, 18; He. 10.19, 20.\f* Xuchop pe cꞌa pa ruwiꞌ y xbeqꞌuis cꞌa chuxeꞌ ka.\f + Mr. 15.38.\f* Chukaꞌ ri ruwachꞌulef can xsilon cꞌa y ri nimaꞌk tak abej xepax.\f + Ex. 19.18; Sal. 18.7; Nah. 1.5.\f* \v 52 Ri jul ri ye mukun wi ri caminakiꞌ xejakatej. Y ye qꞌuiy cꞌa chique ri lokꞌolaj tak ralcꞌual ri Dios ri ye caminek el xecꞌastej pe,\f + Dn. 12.2.\f* \v 53 y xebeꞌel pe. Yacꞌa tek cꞌastajnek chic pe ri Jesús, yacꞌariꞌ tek xetzꞌetetej chukaꞌ riyeꞌ. Y riyeꞌ xeꞌapon cꞌa chupan ri lokꞌolaj tinamit Jerusalem. Can chiquiwech wi cꞌa ye qꞌuiy ri xquicꞌut wi quiꞌ. \p \v 54 Ri quicapitán ri soldados y quinojel ri yecꞌo chiriꞌ quichajin apo ri Jesús, tek quitzꞌeton chic ka ri xuben ri silonel, y quitzꞌeton chukaꞌ chic ri nicꞌaj chic ri xebanatej, riyeꞌ can sibilaj cꞌa xquixibij quiꞌ\f + Ex. 20.18, 19.\f* y xquibilaꞌ cꞌa: Can kitzij na wi chi re jun achi\f + Lc. 23.47-49.\f* reꞌ can Rucꞌajol wi ri Dios,\f + Mr. 15.39.\f* xechaꞌ. \p \v 55 Y ye qꞌuiy cꞌa ixokiꞌ\f + Lc. 8.2.\f* ri can cꞌa pa Galilea ye tzeketel wi pe chrij ri Jesús riche (rixin) chi niquinimaj niquilij, riyeꞌ yetzuꞌun cꞌa apo, xa yacꞌa chi cꞌanej yecꞌo wi el.\f + Lc. 23.27, 28, 48, 49.\f* \v 56 Y chiquicojol cꞌa quinojel ri ixokiꞌ riꞌ, cꞌo cꞌa ri María Magdalena, cꞌo ri María ri quiteꞌ ri Jacobo y ri José, y cꞌo chukaꞌ apo ri rixjayil ri Zebedeo, ri quiteꞌ ri Jacobo y ri Juan.\f + Mr. 15.40.\f* \s Tek xmuk ri Jesús \p \v 57 Yacꞌa tek xoc pe ri akꞌaꞌ, cꞌo cꞌa jun tzekelbey riche (rixin) ri Jesús ri xapon, jun beyon aj pa tinamit Arimatea, ri José rubiꞌ. \v 58 Riyaꞌ xbe cꞌa riqꞌui ri Pilato ri aj kꞌatbel tzij y xberucꞌutuj ri ruchꞌacul ri Jesús chare riche (rixin) chi numuk\f + Mr. 15.42, 43.\f*. Y ri Pilato xubij cꞌa chi tijach pe ri ruchꞌacul ri Jesús chare ri José.\f + Mr. 15.44, 45; Lc. 23.50-53; Jn. 19.38.\f* \v 59 Y ri José xberucꞌamaꞌ cꞌa pe ri ruchꞌacul ri Jesús, y cꞌacꞌariꞌ xubor pa jun sakilaj tziek. \v 60 Y xberuyaꞌ cꞌa ca pa jun jul riche (rixin) chi niyaꞌox (nyaꞌ) caminek chupan.\f + Is. 53.9.\f* Ri jul riꞌ cꞌacꞌacꞌ, ri can riche (rixin) wi ka ri José tek rucꞌoton chuwech jun nimabej. Y tek riyaꞌ rutzꞌapin chic ca ruchiꞌ ri jul riqꞌui ri nimalaj setesic abej ri tzꞌapebel ruchiꞌ ri jul, cꞌacꞌariꞌ xtzolin el. \v 61 Ri María Magdalena y ri jun chic ixok María\f + Mt. 27.56.\f* chukaꞌ rubiꞌ, can ye tzꞌuyul cꞌa apo chuwech ri jul tek xmuk ri Jesús. \s Tek ri principaliꞌ tak sacerdotes y ri fariseos can xequiyaꞌ cꞌa chajinel acuchi (achique) mukun wi ri Jesús \p \v 62 Ri kꞌij tek xmuk ri Jesús, ya kꞌij chukaꞌ riꞌ tek ri winek niquibanalaꞌ chic ruchojmil ronojel ri xticꞌatzin chique ri pa rucaꞌn kꞌij, ruma yariꞌ napon ri uxlanibel kꞌij.\f + Lc. 23.54; Jn. 19.14, 31, 42.\f* Y pa rucaꞌn kꞌij, tek yecꞌo chic chupan ri uxlanibel kꞌij, yacꞌariꞌ tek ri principaliꞌ tak sacerdotes y ri achiꞌaꞌ fariseos xquiben cꞌa chi xbequicꞌuluꞌ quiꞌ chuwech ri Pilato ri aj kꞌatbel tzij. \v 63 Riyeꞌ xbequibij cꞌa chare: Táta, riyoj xnatej chake chi tek ri Jesús can cꞌa qꞌues na, xubij cꞌa chi xticꞌastej pe\f + Mt. 16.21; 17.23; 20.19; 26.61; Mr. 8.31; 10.34; Lc. 9.22; 18.33.\f* ri pa rox kꞌij. Can queriꞌ wi cꞌa rubin ca ri kꞌolojel riꞌ.\f + 2 Co. 6.8.\f* \v 64 Y riche (rixin) cꞌa chi man xa quepe ri rudiscípulos y niquelekꞌaj el ri ruchꞌacul ri Jesús re chakꞌaꞌ, y cꞌacꞌariꞌ xtiquibij chique ri winek chi ri Jesús can xcꞌastej wi el chiquicojol ri caminakiꞌ; rumariꞌ yoj petenak re wacami riche (rixin) chi nikacꞌutuj jun utzil chawe chi tatakaꞌ ruchajixic ri acuchi (achique) mukun wi ca, cꞌa ya tek nitzꞌaket na ri oxiꞌ kꞌij. Ruma wi xa ma xtikaben ta queriꞌ y nisach el ri ruchꞌacul, yacꞌariꞌ tek can más ye qꞌuiy winek ri xquekꞌolotej que chuwech ri nabey mul, xechaꞌ. \p \v 65 Y ri Pilato xubij cꞌa chique ri achiꞌaꞌ riꞌ: Quixbiyin cꞌa y queꞌicꞌuaj cꞌa el la achiꞌaꞌ ye chajinel.\f + Mt. 28.11.\f* Tibanaꞌ cꞌa ca rubanic chi utz, achiꞌel ri iwetaman riyix chi utz nuben ca, xeꞌucheꞌex el. \p \v 66 Ri achiꞌaꞌ riꞌ can yacꞌariꞌ xebe acuchi (achique) mukun wi ca ri Jesús y xbequichojmirisaj ca chi tichajix chi utz. Y xquiyaꞌ cꞌa ca retal ri abej\f + Dn. 6.17.\f* tzꞌapebel ruchiꞌ ri jul, ri xticꞌutu wi cꞌo ri xtijako. Y xequiyaꞌ ca chukaꞌ ri ye chajinel chiriꞌ. \c 28 \s Tek cꞌastajnek chic ri Jesús \p \v 1 Y tek kꞌaxnek chic ri uxlanibel kꞌij, nimakꞌaꞌ yan cꞌa chupan ri nabey kꞌij chare ri semana, ri María Magdalena y ri jun chic ixok ri María\f + Mt. 27.56; Mr. 16.1.\f* chukaꞌ rubiꞌ xebe cꞌa chuchiꞌ ri jul\f + Mr. 16.2.\f* ri acuchi (achique) mukun wi ca ri Jesús. \v 2 Yacꞌa tek can cꞌa ma jane yeꞌapon ta ri ixokiꞌ chiriꞌ chuchiꞌ ri jul, xuben jun nimalaj silonel. Queriꞌ xbanatej ruma jun ángel riche (rixin) ri Ajaf ri petenak chilaꞌ chicaj, xka acuchi (achique) mukun wi ca ri Jesús, y xrelesaj cꞌa el ri setesic abej ri tzꞌapebel ruchiꞌ ri jul y xtzꞌuyeꞌ ka pa ruwiꞌ. \v 3 Ri sakil cꞌa riche (rixin) ri ángel\f + Ap. 10.1; 18.1.\f* ri tzꞌuyul pa ruwiꞌ ri abej, xa can junan cꞌa riqꞌui ri sakil ri nuyaꞌ jun coyopaꞌ.\f + Dn. 10.6.\f* Y ri rusakil ri rutziak\f + Mt. 17.2.\f* can junan cꞌa riqꞌui ri rusakil ri chumatef ri nika. \v 4 Y ri achiꞌaꞌ ye chajinel,\f + Mt. 27.65, 66.\f* ruma cꞌa sibilaj xquixibij quiꞌ chuwech ri ángel, can xebarbot (xebaybot) cꞌa. Xa can achiꞌel ye caminakiꞌ xquiben ca ruma quixibinriꞌil. \v 5 Yacꞌa tek xchꞌo ri ángel quiqꞌui\f + He. 1.14.\f* ri caꞌiꞌ ixokiꞌ, xubij cꞌa chique: Riyix man cꞌa tixibij ta iwiꞌ.\f + Is. 35.4; Dn. 10.12; Lc. 1.12, 13; Ap. 1.17.\f* Ruma riyin can wetaman chi riyix nicanoj\f + Mr. 16.6.\f* ri ruchꞌacul ri Jesús ri xcamisex chuwech cruz. \v 6 Ri ruchꞌacul xa man cꞌo ta chic waweꞌ, ruma Riyaꞌ xcꞌastej\f + Mt. 16.21; 17.23; 20.19; Mr. 8.31.\f* yan el, achiꞌel ri rubin ca chiwe.\f + Mt. 12.40.\f* Quixam pe y titzuꞌ na peꞌ ri acuchi (achique) xcꞌojeꞌ wi ri ruchꞌacul ri Ajaf. \v 7 Wacami cꞌa quixbiyin chanin, y jeꞌibij chique quinojel ri rudiscípulos ri Jesús, chi Riyaꞌ xcꞌastej yan cꞌa el chiquicojol ri caminakiꞌ. Riyaꞌ can ninabeyej cꞌa el chiwech, y nicꞌul iwiꞌ chilaꞌ pa Galilea.\f + Mt. 26.32.\f* Y chiriꞌ xtitzꞌet wi,\f + Mr. 16.7.\f* achiꞌel re nbij el chiwe. \p \v 8 Y ri caꞌiꞌ ixokiꞌ riꞌ can yacꞌariꞌ xeꞌel el ri chiriꞌ pa jul. Y astapeꞌ can quixibin quiꞌ,\f + Mr. 16.8.\f* xa can sibilaj chukaꞌ yequicot. Riyeꞌ can junanin (anibel) cꞌa xebe riche (rixin) chi nbequiyaꞌ rutzijol chique ri rudiscípulos ri Jesús. \v 9 Y yacꞌariꞌ tek ri Jesús xbecꞌulun pe chiquiwech\f + Mr. 16.9; Jn. 20.14; Ap. 1.17, 18.\f* ri pa bey y xuyaꞌ rutzil quiwech. Y ri caꞌiꞌ ixokiꞌ riꞌ can yacꞌariꞌ xexuqueꞌ ka chraken ri Jesús, xquikꞌetej ri raken y can xquiyaꞌ cꞌa chukaꞌ rukꞌij. \v 10 Y ri Jesús can yacꞌariꞌ tek xubij chique ri ixokiꞌ riꞌ: Man chic cꞌa tixibij ta iwiꞌ. Wacami quixbiyin cꞌa y jeꞌiyaꞌ rutzijol chique ri wachꞌalal,\f + Ro. 8.29; He. 2.11.\f* riche (rixin) chi can quebiyin cꞌa pa Galilea y chilaꞌ cꞌa xquinquitzꞌet wi, xchaꞌ chique. \s Ri tzij ri xquitzꞌuculaꞌ ri ye chajinel \p \v 11 Ri ixokiꞌ riꞌ quichapon cꞌa el bey. Y yacꞌariꞌ tek yecꞌo chique ri ye chajinel\f + Mt. 27.65, 66.\f* chuchiꞌ ri jul ri xebe cꞌa pa tinamit Jerusalem. Y xbequiyaꞌ cꞌa rutzijol chique ri principaliꞌ tak sacerdotes, ronojel cꞌa ri xbanatej. \v 12 Xepe ri principaliꞌ tak sacerdotes xquimol cꞌa quiꞌ quiqꞌui ri rijitaꞌk tak achiꞌaꞌ ri cꞌo quikꞌij y xquiyaꞌ cꞌa chiquiwech chi niquiyaꞌ qꞌuiy quirajil ri soldados ri xechajin. \v 13 Y xquibij cꞌa chique ri ye chajinel: Riyix xaxu (xaxe) wi cꞌa tibij chi ya tek yix warnek yacꞌariꞌ tek xeꞌapon ri ye rudiscípulos ri Jesús pa kꞌekuꞌm y xquelekꞌaj el ri ruchꞌacul. \v 14 Y wi ri aj kꞌatbel tzij nretamaj cꞌa chi xa xixwer ka y ma xixchajin ta achiꞌel ri bin chiwe, riyoj xkojbechꞌo cꞌa riqꞌui. Y queriꞌ xquixkacol pa rukꞌaꞌ, xechaꞌ. \p \v 15 Ri soldados ri xechajin chuchiꞌ ri jul xquicꞌul cꞌa el ri puek, y achiꞌel ri xbix el chique, can quecꞌariꞌ rutzijol ri xquelesaj rubixic chiquicojol ri israelitas. Y ya cꞌa riꞌ ri etaman cuma ri israelitas cꞌa chupan re kꞌij reꞌ. \s Ri samaj ri xubij ca ri Jesús chi niban \p \v 16 Yacꞌa ri julajuj\f + Mr. 16.14; Jn. 6.70; Hch. 1.13.\f* rudiscípulos ri Jesús,\f + 1 Co. 15.5.\f* xebe cꞌa pa Galilea. Y xebe cꞌa pa ruwiꞌ ri juyuꞌ ri bin ca chique ruma ri Jesús. \v 17 Y tek xquitzꞌet cꞌa ruwech ri Jesús, riyeꞌ can xquiyaꞌ cꞌa rukꞌij. Pero yecꞌo nicꞌaj chic ri ma can ta niquinimaj chi ya Jesús riꞌ. \v 18 Ri Jesús xjel cꞌa apo quiqꞌui, y xubij cꞌa chique: Ronojel cꞌa kꞌatbel tzij jachon pa nukꞌaꞌ\f + Mt. 11.27; Jn. 5.22; 1 Co. 15.27; Ef. 1.22.\f* riyin, can queriꞌ ri chilaꞌ chicaj y queriꞌ chukaꞌ waweꞌ chuwech re ruwachꞌulef.\f + Ef. 1.10; Fil. 2.9, 10.\f* \v 19 Rumacꞌariꞌ re wacami nbij cꞌa chiwe: Quixbiyin cꞌa chuwech ronojel re ruwachꞌulef, queꞌitijoj cꞌa ri winek\f + Hch. 2.39.\f* riche (rixin) chi yeꞌoc tzekelbey\f + Is. 52.7.\f* wuche (wixin). Y ri can yinquitzekelbej, queꞌibanaꞌ cꞌa bautizar\f + Mr. 16.15, 16.\f* pa rubiꞌ ri Dios Tataꞌixel, pa nubiꞌ\f + Lc. 24.47.\f* riyin ri Cꞌajolaxel y pa rubiꞌ ri Lokꞌolaj Espíritu. \v 20 Y ticꞌutuꞌ cꞌa chiquiwech chi tiquinimaj ronojel ri pixaꞌ ri nbin ca.\f + Hch. 18.9.\f* Y riyin can ronojel cꞌa kꞌij xquicꞌojeꞌ\f + Mt. 18.20; Hch 23.11. \f* iwuqꞌui; y majun bey xquixinyaꞌ ta ca, cꞌa tek xtapon ri ruqꞌuisbel kꞌij chare re ruwachꞌulef. Amén.