\id LUK Kaqchikel, Western [ckw] NT (Colombia) -2011 bd. \h SAN LUCAS \toc1 San Lucas \toc2 Lc \mt Ri lokꞌolaj chꞌabel ri niyaꞌo colotajic ri tzꞌibatal ca ruma San Lucas \ip Ri lokꞌolaj chꞌabel ri niyaꞌo colotajic ri tzꞌiban ca ruma San Lucas, nucꞌut chkawech chi ri Jesús ya Riyaꞌ ri cꞌamayon pe ri colotajic y ma xu (xe) ta wi chique ri tinamit Israel, xa can chique chukaꞌ ri nicꞌaj chic tinamit ri yecꞌo chuwech re ruwachꞌulef. \ip Re wuj reꞌ nukꞌalajsaj chkawech ri achique xbanatej tek xalex y tek xqꞌuiy ri Jesús. Nubij chukaꞌ ri achique xbanatej riqꞌui ri rucꞌaslen ri Juan ri Bautista. \ip Ri tanaj 4 mocaj 16 y napon cꞌa pa mocaj 29, nubij chi tek ri Jesús xapon chupan ri jay ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios ri chiriꞌ pa tinamit Nazaret, xbeyaꞌox (xbeyaꞌ) pe chare ri wuj ri rutzꞌiban ca ri profeta Isaías y Riyaꞌ xusiqꞌuij ri tanaj 61 mocaj 1 y 2 ri acuchi (achique) nubij wi: Ri Lokꞌolaj Espíritu riche (rixin) ri Dios cꞌo wuqꞌui, nichaꞌ. Y ri xusiqꞌuij ka ri Jesús can chrij Riyaꞌ mismo nichꞌo wi. \ip Nucꞌut chukaꞌ chi ri Kajaf Jesús ma nrajoꞌ ta ri mac, pero can yerajoꞌ ri aj maquiꞌ, yerajoꞌ ri winek ri can majun oc quikꞌij, yerajoꞌ ri pobres, ri yawaꞌiꞌ y quinojel winek ri nicajoꞌ niquinimaj ri achique nubij ri Dios. Y riꞌ nucꞌut chi ri Jesús can nojnek ránima riqꞌui ajowabel. \ip Ri xtzꞌiban re wuj reꞌ jun ajkꞌomanel y rumariꞌ tek can jabel rukꞌalajsaxic xuben chare ri achique rubanic xuben ri Jesús, tek xerucꞌachojsaj ri winek chare ri quikꞌaxon. \c 1 \s Ri nabey tak chꞌabel chare ri Teófilo \p \v 1 Ye qꞌuiy yan cꞌa quitijon chic quikꞌij riche (rixin) chi niquitzꞌibaj pa rucholajen ri can kitzij chi xebanatej\f + Jn. 20.30, 31; Hch. 1.1-3; 1 Ti. 3.16.\f* chkacojol. \v 2 Y ri rutzꞌibaxic ri xquiben chare can achiꞌel wi ri xtzijox chake cuma ri xetzꞌeto\f + Jn. 15.27; 2 P. 1.16; 1 Jn. 1.3.\f* ri cꞌa pa rutiquiribel pe. Y ri xetzꞌeto ri xbanatej xeꞌoc chukaꞌ tzijoy ruchꞌabel ri Dios. \v 3 Y riyin chukaꞌ nwajoꞌ ntzꞌibaj ri xbanatej. Can xintij cꞌa nukꞌij riche (rixin) chi xinwetamaj chrij ri rutiquiribel. Y yacꞌariꞌ ri nwajoꞌ ntzijoj chawe. Nwajoꞌ chi pa rucholajen\f + Hch. 1.1; 11.4.\f* ntzꞌibaj chawe riyit nimalaj Teófilo, \v 4 riche (rixin) chi queriꞌ nawetamaj jabel chrij ri kitzij\f + Jn. 20.31.\f* ri ye bin y ye cꞌutun pe chawech. \s Jun ángel nubij chi xtalex jun acꞌal ri xtubiniꞌaj Juan \p \v 5 Chiriꞌ pa Judea xcꞌojeꞌ cꞌa jun sacerdote ri xubiniꞌaj Zacarías, y riyaꞌ xcꞌojeꞌ cꞌa quiqꞌui ri jumoc sacerdotes ri quibiniꞌan chi ye riche (rixin) ri Abías.\f + Neh. 12.4.\f* Y ri tiempo riꞌ ya cꞌa ri achi Herodes\f + Mt. 2.1.\f* ri rey chiriꞌ pa Judea. Ri rixjayil cꞌa ri Zacarías, Elisabet rubiꞌ. Ri Elisabet riꞌ jun chique ri ye riy rumam ca ri nimalaj sacerdote ri xubiniꞌaj Aarón. \v 6 Ri jucꞌulaj winek riꞌ choj ri quicꞌaslen chuwech ri Ajaf Dios, y niquinimaj cꞌa ri rutzij.\f + 1 R. 9.4; 2 R. 20.3; Sal. 119.6; 2 Co. 1.12.\f* Can niquiben wi ri nubij. Y majun winek nicowin nibin ta jun tzij chiquij, ruma chi can ye choj wi. \v 7 Ri jucꞌulaj winek riꞌ majun cꞌa calcꞌual, ruma ri Elisabet ma alanel ta. Y chi ye caꞌiꞌ ye rijitaꞌk chic. \p \v 8 Y tek xapon cꞌa ri semana chi yesamej\f + 2 Cr. 8.14.\f* pa rachoch ri Dios ri jumoc sacerdotes ri can cachibil quiꞌ riqꞌui ri Zacarías, \v 9 ri kꞌij cꞌa riꞌ ya ri Zacarías ri xkajben chi ntoc apo pa rachoch ri Dios riche (rixin) chi nuporoj ri pon,\f + Ex. 30.7, 8.\f* can achiꞌel ri kas niquiben wi ri rech sacerdotes chi jalajoj ruwech samaj yequibanalaꞌ. \v 10 Y tek ntajin cꞌa chuporoxic ri pon, quinojel cꞌa ri winek ri quimolon quiꞌ ri chuwajay el,\f + Lv. 16.17.\f* yetajin niquiben orar. \v 11 Yacꞌa tek cꞌo ri Zacarías chiriꞌ ntajin nuporoj ri pon, yacꞌariꞌ tek xucꞌut riꞌ jun ángel riche (rixin) ri Ajaf Dios chuwech. Y ri ángel riꞌ xpaꞌeꞌ chunakajal ri altar ri niporox wi ri pon. Pa rajquikꞌaꞌ ri altar\f + Ex. 30.1.\f* xpaꞌeꞌ wi. \v 12 Tek ri Zacarías xutzꞌet ri ángel riꞌ, xsach rucꞌuꞌx y xpe xibinriꞌil\f + Lc. 1.29; 2.9; 5.8; Hch. 10.4.\f* chare. \v 13 Pero ri ángel xubij chare ri Zacarías: Ma taxibij ta awiꞌ.\f + Ap. 1.17.\f* Ri Dios xracꞌaxaj ri aꞌoración.\f + Gn. 25.21; 1 S. 1.27; Hch. 10.4.\f* Ri Elisabet ri awixjayil xticꞌojeꞌ cꞌa jun ral, y ri acꞌal riꞌ, Juan ri rubiꞌ ri xtayaꞌ. \v 14 Ri acꞌal cꞌa riꞌ xtucꞌom pe sibilaj quicoten chawe riyit, y xtucꞌom pe chukaꞌ quicoten\f + Lc. 1.58.\f* chique sibilaj ye qꞌuiy winek. \v 15 Ruma ri awalcꞌual xtoc jun samajel ri sibilaj nim rukꞌij xtitzꞌetetej ruma ri Dios.\f + Mt. 11.11; Jn. 5.35.\f* Ma xtukum ta ruyaꞌal uva, ni nicꞌaj chic quiwech yaꞌ ri yekꞌabarisan,\f + Nm. 6.1-3; Jue. 13.4; Lc. 7.33.\f* ruma chi can pa ralaxic pe nojnek ri ránima riqꞌui ri Lokꞌolaj Espíritu. \v 16 Y xtuben cꞌa chique ye qꞌuiy awech israelitas chi niquinimaj ri Ajaf Dios y nijalatej ri quicꞌaslen. \v 17 Yacꞌa ri Juan ri awalcꞌual ri xtinabeyej chuwech ri Ajaf.\f + Is. 40.3; Mal. 3.1; Lc. 1.76.\f* Y riyaꞌ can xticꞌojeꞌ cꞌa ri Lokꞌolaj Espíritu y ri uchukꞌaꞌ riqꞌui, can achiꞌel ri xcꞌojeꞌ riqꞌui ri Elías.\f + Mt. 11.14.\f* Chukaꞌ ri Juan xtuben cꞌa chique ri teꞌej tataꞌaj chi yecajoꞌ ri calcꞌual,\f + Mal. 4.5, 6.\f* y xtuben chukaꞌ chique ri winek ri ma yeniman ta tzij, chi xtiquicꞌuaj jun chojlaj cꞌaslen, achiꞌel ri quicꞌuan ri winek choj quicꞌaslen. Queriꞌ ruchojmirisaxic xtuben apo chique ri winek, riche (rixin) chi queriꞌ ri winek riꞌ xa can xu (xe wi) chic ri Ajaf coyoben apo, xchaꞌ ri ángel chare ri Zacarías. \p \v 18 Y ri Zacarías xucꞌutuj chare ri ángel: ¿Achique cꞌa rubanic tek xtinwetamaj\f + Gn. 15.8; Jue. 6.36, 37; Is. 38.22.\f* riyin chi can kitzij ri nabij chuwe? Ruma chi riyin y ri wixjayil xa yoj rijitaꞌk chic,\f + Gn. 17.17; 18.12.\f* y ma yecꞌojeꞌ ta chic kalcꞌual, xchaꞌ. \p \v 19 Y yacꞌariꞌ tek ri ángel xubij chare: Yin cꞌa riyin ri yin rutakoꞌn ri Dios ri Gabriel\f + Dn. 8.16; 9.21; Mt. 18.10; He. 1.14.\f* nubiꞌ ri yincꞌo chuwech ri Dios. Y xirutek pe wacami riche (rixin) chi nonbij ca chawe ri nucꞌom pe quicoten, ruma chi xticꞌojeꞌ awalcꞌual. \v 20 Y ruma cꞌa chi ma xanimaj ta ri xinbij chawe, xcamemur\f + Ex. 4.11; Ez. 3.26; 24.27; Lc. 1.62-64.\f* cꞌa ca, man cꞌa xcachꞌo ta chic, cꞌa ya tek xtalex na ri awalcꞌual, cꞌacꞌariꞌ xcachꞌo chic jun bey. Ronojel cꞌa riꞌ can xtibanatej na wi, pero cꞌa ya tek xtapon na ri kꞌij, xchaꞌ. \p \v 21 Y tek ri Zacarías nitzijon cꞌa ri ángel riqꞌui, ri winek ri ye oyobeyon riche (rixin) ri chuwajay el, niquibilaꞌ cꞌa: ¿Achique cꞌa ruma tek xa ma ntel ta pe chupan ri lokꞌolaj rachoch ri Dios? \v 22 Y tek ri Zacarías xbeꞌel pe, ma nicowin ta chic nichꞌo chique, ruma chi memurnek chic. Rumacꞌariꞌ, ri ye oyobeyon riche (rixin), xquinabej chi cꞌo xucꞌut riꞌ chuwech ri chiriꞌ chupan ri lokꞌolaj rachoch ri Dios. Ri Zacarías xaxu (xaxe wi) riqꞌui rukꞌaꞌ nichꞌo wi chique, ruma xa xmemur cꞌa ca. \p \v 23 Y tek riyaꞌ ye rutzꞌakatisan\f + 1 Cr. 9.25.\f* chic ca ri kꞌij riche (rixin) ri samaj chiriꞌ pa rachoch ri Dios, xbe chrachoch. \p \v 24 Tek xa ma jane qꞌuiy ta kꞌij ticꞌo ca ri xcꞌulwachitej chiriꞌ pa rachoch ri Dios, ri Elisabet ri rixjayil ri Zacarías xunabej chi riyaꞌ xa yawaꞌ chic, y rumariꞌ ma xel ta pa bey wuꞌoꞌ icꞌ. Ri Elisabet nubij cꞌa: \v 25 Wacami ri Wajaf Dios nuyaꞌ cꞌa re acꞌal reꞌ chuwe, riche (rixin) chi riyin ma xquiqꞌuix ta\f + Gn. 30.23; Is. 4.1.\f* chic chiquiwech ri winek ri niquikasaj nukꞌij\f + 1 S. 1.6.\f* ruma chi majun wal.\f + Is. 54.1.\f* \s Jun ángel nuyaꞌ cꞌa rutzijol chare ri María chi xtralaj jun acꞌal y Jesús rubiꞌ ri cꞌo chi nuyaꞌ \p \v 26 Yacꞌa tek ri Elisabet ruchapon chic wakiꞌ icꞌ yawaꞌ pe, yacꞌariꞌ tek ri Dios xutek chic ri ángel\f + Lc. 1.19.\f* Gabriel pa jun tinamit ri Nazaret rubiꞌ, jun tinamit ri cꞌo pa rucuenta ri Galilea. \v 27 Ri ángel Gabriel xtak riqꞌui jun kꞌopoj, ri María rubiꞌ. Ri kꞌopoj cꞌa riꞌ,\f + Is. 7.14; Mt. 1.18.\f* cꞌutun chic riche (rixin) chi nicꞌuleꞌ riqꞌui jun cꞌajol ri José rubiꞌ. Y ri José riꞌ jun chique ri ye riy rumam ca ri rey David. \v 28 Ri ángel can xapon na wi riqꞌui ri kꞌopoj, y xubij chare: ¡Tiquicot cꞌa ri awánima, ruma sibilaj xaka chuwech ri Dios! Ri Ajaf can cꞌo awuqꞌui.\f + Jue. 6.12.\f* Y chique quinojel ri ixokiꞌ, yit cꞌa riyit ri sibilaj bendición xacꞌul.\f + Lc. 1.42.\f* \p \v 29 Y tek ri María xutzꞌet ri ángel y xracꞌaxaj ri xbix chare, xsach rucꞌuꞌx\f + Lc. 1.12.\f* y xuchꞌob cꞌa ka pa ránima chi achique ruma tek quereꞌ rutzil ruwech niyaꞌox (nyaꞌ) ruma ri ángel. \v 30 Yacꞌariꞌ tek ri ángel chanin xubij chare ri María: Ma taxibij ta awiꞌ. Riyit awilon rutzil ri Dios. \v 31 Wacami cꞌa, nbij ca chawe chi xtipe alanic chawij, y tek xtalex\f + Ga. 4.4.\f* cꞌa ri acꞌal riꞌ, ti cꞌajol (alaꞌ) y Jesús ri rubiꞌ ri xtayaꞌ. \v 32 Riyaꞌ sibilaj nim cꞌa rukꞌij xticꞌojeꞌ,\f + Fil. 2.10.\f* y xtubiniꞌaj chukaꞌ Rucꞌajol ri nimalaj Dios. Ri Jesús jun chique ri ye riy rumam ca ri rey David, y ri Ajaf Dios can ya cꞌa Riyaꞌ ri xtutzꞌuyubaꞌ\f + 2 S. 7.12; Sal. 132.11; Is. 9.6, 7; 16.5; Jer. 23.5.\f* pa ruchꞌacat ri rey David ri xcꞌojeꞌ ojer ca, \v 33 riche (rixin) chi queriꞌ ri Jesús nukꞌet tzij pan iwiꞌ riyix, ri yix riy rumam ca ri Jacob. Y ri rukꞌatbel tzij can riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek,\f + Dn. 2.44; 7.14; Mi. 4.7; Jn. 12.34.\f* majun bey chic xtitaneꞌ ta, xchaꞌ ri ángel chare ri María. \p \v 34 Y tek ri María racꞌaxan chic ka ronojel riꞌ, xucꞌutuj chare ri ángel: ¿Achique cꞌa modo riꞌ tek xticꞌojeꞌ wal? Ruma riyin xa ma jane yincꞌo ta riqꞌui ri achi ri xtoc wachijil. \p \v 35 Y ri ángel xubij chare ri María: Ya ri Lokꞌolaj Espíritu riqꞌui ri ruchukꞌaꞌ ri nimalaj Dios, ri xtika pe pan awiꞌ.\f + Mt. 1.18, 20.\f* Rumacꞌariꞌ, ri lokꞌolaj acꞌal ri xtalex awuqꞌui, can xtubiniꞌaj na wi Rucꞌajol ri Dios.\f + Mt. 14.33; 26.63; Lc. 1.32; Jn. 1.34; 20.31; Hch. 8.37; Ro. 1.4.\f* \v 36 Y tawetamaj cꞌa chukaꞌ ca, chi ri Elisabet ri awachꞌalal xtralaj jun acꞌal, astapeꞌ ma alanel ta y chukaꞌ can riꞌj chic. Y re wacami cꞌo chic wakiꞌ ricꞌ. \v 37 Ruma chi ri Dios can ronojel nicowin nuben.\f + Gn. 18.14; Jer. 32.17; Ro. 4.21.\f* \p \v 38 Can yacꞌariꞌ tek ri María xubij: Yacꞌareꞌ yincꞌo, yin jun rusamajel ri Ajaf. Can tibanatej cꞌa achiꞌel ri xabij chuwe, xchaꞌ ri María chare ri ángel. Y ri ángel xel el chiriꞌ riqꞌui ri María, y xbe. \s Ri María xbe chutzꞌetic ri Elisabet \p \v 39 Ye kꞌij cꞌa riꞌ tek ri María can chanin xbe pa jun tinamit ri cꞌo pa ruwiꞌ jun juyuꞌ ri cꞌo pa rucuenta ri Judea. \v 40 Y tek xapon chiriꞌ pa tinamit, riyaꞌ xbe pa cachoch ri Zacarías y ri Elisabet, y xuyaꞌ cꞌa rutzil ruwech ri Elisabet. \v 41 Tek ri Elisabet xracꞌaxaj ri rutzil ruwech ri xyaꞌox (xyaꞌ) ruma ri María, can sibilaj xropin ri acꞌal ri royoben xunaꞌ riyaꞌ. Y ri Elisabet xnoj ránima riqꞌui ri Lokꞌolaj Espíritu,\f + Hch. 6.3; Ef. 5.18; Ap. 1.10.\f* \v 42 y can riqꞌui cꞌa ruchukꞌaꞌ xchꞌo, y xubij: Chkacojol riyoj ixokiꞌ, yit cꞌa riyit ri sibilaj bendición acꞌulun,\f + Jue. 5.24.\f* y queriꞌ chukaꞌ ri bendición cꞌo pa ruwiꞌ ri acꞌal ri xtalex awuqꞌui. \v 43 Ma nikꞌax ta cꞌa chinuwech, ¿ruma yin achique ta cꞌa riyin, riche (rixin) chi noꞌayaꞌ ca rutzil nuwech riyit ri yit ruteꞌ ri Wajaf?\f + Lc. 2.11.\f* \v 44 Y can xu (xe) wi xinwacꞌaxaj ri achꞌabel tek xayaꞌ rutzil nuwech, ri acꞌal ri woyoben, can xropin ruma quicoten, xinnaꞌ riyin. \v 45 Jabel cꞌa ruwaꞌakꞌij\f + Jn. 20.29.\f* ruma chi xanimaj ri xubij ri Ajaf chawe, ruma ri acꞌal ri xbix chawe chi xtalex awuqꞌui, can xtalex na wi. \p \v 46 Y yacꞌariꞌ tek ri María xubij: \q Riyin riqꞌui ronojel wánima nyaꞌ rukꞌij ri Ajaf.\f + 1 S. 2.1.\f* \q \v 47 Ri wánima niquicot ruma ri Dios ri Nucolonel.\f + 1 Ti. 1.1; Tit. 3.4.\f* \q \v 48 Ruma chi ri Dios xiruchaꞌ riyin ri rusamajel ri xa majun oc nukꞌij.\f + 1 S. 1.11; Sal. 138.6.\f* \q Y janipeꞌ ri xtibe apo, ri winek xtiquibij chi jabel ruwanukꞌij.\f + Mal. 3.12; Lc. 11.27.\f* \q \v 49 Ruma qꞌuiy nimaꞌk tak utzil ri rubanon pe chuwe Riyaꞌ, ri can nicowin wi nuben ronojel.\f + Sal. 71.19; 126.2, 3.\f* \q Y ri rubiꞌ Riyaꞌ can lokꞌolaj wi.\f + Sal. 111.9.\f* \q \v 50 Can nujoyowaj cꞌa chukaꞌ quiwech quinojel ri winek,\f + Ex. 20.6.\f* ri chi sol chi sol yekꞌax el chuwech re ruwachꞌulef,\f + Gn. 17.7.\f* \q ri can niquixibij wi quiꞌ yemacun chuwech.\f + Sal. 85.9; 118.4; 145.19; 147.11; Mal. 3.16-18; Ap. 19.5.\f* \q \v 51 Y riqꞌui cꞌa ri ruchukꞌaꞌ, can qꞌuiy cꞌa rubanalon.\f + Sal. 98.1; 118.15.\f* \q Riyaꞌ rukasan quikꞌij ri yechꞌobo pa tak cánima chi can nimaꞌk quikꞌij.\f + Sal. 33.10; 1 P. 5.5.\f* \q \v 52 Ye rukasan ri nimaꞌk aj kꞌatbel tak tzij, \q y ye runimirisan ri xa majun quikꞌij.\f + 1 S. 2.6, 7; Sal. 75.7.\f* \q \v 53 Ri yewayjan, can xuyaꞌ cꞌa ronojel ri nicꞌatzin chique; \q yecꞌa ri beyomaꞌ xa choj queriꞌ xetak el. Can majun xuyaꞌ el chique. \q \v 54 Riyaꞌ yoj rutoꞌon cꞌa riyoj israelitas ri can yoj ruchaꞌon wi riche (rixin) chi nikaben ri rusamaj. \q Ma yoj rumestan ta ca y rujoyowan kawech.\f + Sal. 98.3; Jer. 31.3, 20.\f* \q \v 55 Can rujoyowan wi kawech, achiꞌel ri rubin ca chique ri katiꞌt kamamaꞌ ri xecꞌojeꞌ ojer ca, \q ri can rubin ca chare ri Abraham\f + Gn. 17.19; Ga. 3.16.\f* y chake riyoj ri yoj riy rumam ca riyaꞌ. \q Ri Dios can majun bey cꞌa xtumestaj ta ri rubin ca. \m Quecꞌariꞌ xubij ri María. \m \v 56 Y ri María xa jubaꞌ ma achiꞌel oxiꞌ icꞌ xcꞌojeꞌ ka pa rachoch ri Elisabet, y cꞌacꞌariꞌ xtzolin chrachoch. \s Tek xalex ri Juan ri Bautista \p \v 57 Tek xapon ri kꞌij riche (rixin) chi nalex ri ti acꞌal riqꞌui ri Elisabet, xralaj jun acꞌal ti cꞌajol (alaꞌ). \v 58 Y ri winek cꞌa ri ye ruvecinos ri Elisabet y ri ye rachꞌalal tek xquicꞌaxaj cꞌa chi xralaj jun acꞌal\f + Lc. 1.36.\f* ruma ri nimalaj rutzil ri Dios, ri winek cꞌa riꞌ xeꞌapon riqꞌui chuyaꞌic rutzil ruwech, y sibilaj cꞌa chukaꞌ xequicot riqꞌui.\f + Lc. 1.14.\f* \v 59 Y riyeꞌ xeꞌapon chic cꞌa riqꞌui ri Elisabet, tek xapon cꞌa ri wakxakiꞌ rukꞌij ri acꞌal, tek can ya chukaꞌ kꞌij riꞌ niban ri circuncisión\f + Gn. 17.12; 21.4; Lv. 12.3; Lc. 2.21; Hch. 7.8; Fil. 3.5.\f* chare ri acꞌal. Y can ya chukaꞌ kꞌij riꞌ tek niquicanoj ca rubiꞌ ri acꞌal. Y ri yecꞌo quiqꞌui ri ruteꞌ rutataꞌ ri acꞌal xcajoꞌ cꞌa xquiyaꞌ ta ri rubiꞌ ri rutataꞌ chare ri acꞌal, y queriꞌ ri acꞌal xubiniꞌaj ta Zacarías. \v 60 Yacꞌa ri ruteꞌ ri acꞌal chanin xubij: Re acꞌal reꞌ ma xtubiniꞌaj ta achiꞌel rubiꞌ ri rutataꞌ, ruma re acꞌal reꞌ xtubiniꞌaj Juan.\f + Lc. 1.13.\f* \p \v 61 Y ri yecꞌo quiqꞌui ri Elisabet xquibij chare: ¿Achique ruma tek nawajoꞌ chi re acꞌal nubiniꞌaj Juan? Ruma majun chique ri ye awachꞌalal ri que ta riꞌ rubiꞌ. \p \v 62 Yacꞌariꞌ tek xa riqꞌui retal xechꞌo apo chare ri Zacarías, ri rutataꞌ ri acꞌal, riche (rixin) chi niquicꞌutuj chare achique biꞌaj nrajoꞌ nuyaꞌ chare ri acꞌal. \v 63 Ri rutataꞌ ri acꞌal xucꞌutuj jun tzꞌalan ri yeꞌucusex riche (rixin) tzꞌibanen y chuwech cꞌa ri tzꞌalan riꞌ xutzꞌibaj: Ri acꞌal xtubiniꞌaj Juan. Y quinojel cꞌa ri quimolon apo quiꞌ quiqꞌui ri ruteꞌ rutataꞌ ri acꞌal, xquimey, ruma can ya ri biꞌaj ri xubij ri teꞌej, can ya chukaꞌ riꞌ xutzꞌibaj ri Zacarías chuwech ri tzꞌalan. \v 64 Can yacꞌariꞌ tek ri Zacarías xchꞌo chic jun bey.\f + Lc. 1.20.\f* Y riyaꞌ can xu (xe) wi xchꞌo, can yacꞌariꞌ xuyaꞌ rukꞌij ri Dios. \v 65 Y ri ye quivecinos xpe cꞌa xibinriꞌil chique, ruma ri xbanatej chiriꞌ. Y ri xbanatej, xel cꞌa rutzijol chiriꞌ pa tak juyuꞌ ri cꞌo pa rucuenta ri Judea. \v 66 Y quinojel cꞌa winek ri yeꞌacꞌaxan ri xbanatej quiqꞌui ri Zacarías y ri Elisabet, niquiyec cꞌa ka pa tak cánima\f + Gn. 37.11; Dn. 7.28; Lc. 2.19.\f* ri nitzijox chique, y niquibij: ¿Achique cꞌa rusamaj rucꞌamom pe re acꞌal reꞌ? yechaꞌ. Ruma nikꞌalajin chi can cꞌo wi ri Ajaf Dios riqꞌui.\f + Gn. 39.2; 1 S. 3.19; 16.18; 1 R. 18.46; Sal. 80.17; 89.21; Hch. 11.21.\f* \s Ri Zacarías nuyaꞌ rukꞌij ri Dios \p \v 67 Rumacꞌariꞌ ri Zacarías, ri rutataꞌ ri acꞌal, tek nojnek ránima riqꞌui ri Lokꞌolaj Espíritu,\f + Nm. 11.25; 2 S. 23.2; 2 Cr. 20.14; Jl. 2.28; 2 P. 1.21.\f* riyaꞌ xukꞌalajsaj cꞌa y xubij: \q \v 68 Sibilaj ta xtinimirisex rubiꞌ ri Ajaf Dios kiche (kixin) riyoj ri yoj aj Israel,\f + 1 R. 1.48; Sal. 41.13; 72.18; 106.48.\f* \q ruma yojrunataj pe riyoj ri yoj rutinamit, y yojrucol.\f + Ex. 3.16, 20; Sal. 111.9.\f* \q \v 69 Ri Dios nuyaꞌ jun kanimalaj Colonel. \q Y ri Kacolonel riꞌ, jun chique ri ye riy rumam ca ri David ri jun ka-rey y rusamajel ri Dios ri xcꞌojeꞌ ojer ca.\f + Sal. 132.17.\f* \q \v 70 Ri Dios xbin chique ri lokꞌolaj tak profetas ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel Riyaꞌ ojer ca, chi xquibij chi xtuyaꞌ jun Kacolonel.\f + Jer. 23.5; Dn. 9.24; Hch. 3.20, 21; Ro. 1.2, 3.\f* \q \v 71 Can rubin wi pe chi xkojrucol chiquiwech ri yeꞌetzelan kiche (kixin), y xkojrucol pa quikꞌaꞌ ri ma yojcajoꞌ ta, \q \v 72 y chukaꞌ rubin ca chi nujoyowaj quiwech ri katiꞌt kamamaꞌ ri xecꞌojeꞌ ojer ca, \q y chukaꞌ ma numestaj ta ri lokꞌolaj trato\f + Gn. 12.1-3; Lv. 26.42; Sal. 98.3; Hch. 3.25.\f* ri xuben riqꞌui ri Abraham. \q \v 73 Can xubij wi chare ri ojer kamamaꞌ Abraham\f + He. 6.13, 14.\f* ri cꞌo chi nuben chake, \q \v 74 chi can yojrucol pa quikꞌaꞌ ri yeꞌetzelan kiche (kixin),\f + Ro. 6.16-18.\f* \q riche (rixin) chi queriꞌ ma nikaxibij ta kiꞌ chi nikaben ri rusamaj,\f + He. 9.14.\f* \q \v 75 y riqꞌui jun chojmilaj y chꞌajchꞌojlaj cꞌaslen chuwech Riyaꞌ,\f + Jer. 32.39; Ef. 4.24; 2 Ts. 2.13; 2 Ti. 1.9; Tit. 2.12; 1 P. 1.15; 2 P. 1.4.\f* nikaben ri rusamaj ronojel kꞌij ri yojcꞌaseꞌ el chuwech re ruwachꞌulef. \q \v 76 Y riyit ti nucꞌajol, xchaꞌ ri Zacarías, xtibix chawe chi can yit jun profeta ri kꞌalajsey ruchꞌabel ri nimalaj Dios. \q Ruma yit cꞌa riyit ri xcanabeyej chuwech ri Ajaf riche (rixin) chi xtachojmirisaj apo ri rubey,\f + Is. 40.3; Mal. 3.1; Mt. 11.10.\f* \q \v 77 y yit cꞌa riyit ri xcakꞌalajsan chi ri Dios nucuy quimac ri can ye rutinamit, riche (rixin) chi yecolotej. \q \v 78 Y riꞌ, xaxu (xaxe) wi ruma chi ri ka-Dios nujoyowaj kawech riqꞌui ronojel ajowabel. \q Rumariꞌ tek cꞌa chilaꞌ chicaj nutek wi pe Jun ri nosakirisan kiche (kixin),\f + Mal. 4.2; Ef. 5.14; 2 P. 1.19.\f* ri can achiꞌel tek ntel pe ri kꞌij. \q \v 79 Ri Jun cꞌa ri nosakirisan, xquerusakirisaj ri yecꞌo pa kꞌekuꞌm y ri yecꞌo pa rumujal ri camic,\f + Is. 9.2.\f* \q y xkojrucꞌuaj cꞌa chupan ri bey riche (rixin) uxlanibel cꞌuꞌx. \m Quecáreꞌ ri chábel ri xerubij ri Zacarías. \m \v 80 Y quecꞌariꞌ, ri acꞌal ri xalex quiqꞌui ri Zacarías y ri Elisabet, ruchapon cꞌa qꞌuiyen y chukaꞌ queriꞌ riqꞌui ri rucꞌaslen chuwech ri Dios.\f + Lc. 2.40.\f* Y ya cꞌa ri pa tak desierto xcꞌojeꞌ wi, y xukꞌalajsaj riꞌ cꞌa ya tek xapon ri kꞌij riche (rixin) chi xutzijoj ri ruchꞌabel ri Dios chiquiwech ri rech aj Israel. \c 2 \s Tek xalex ri Jesús \p \v 1 Y xbanatej cꞌa chi pa rutiempo ri Augusto César tek ya riyaꞌ ri aj kꞌatbel tzij, riyaꞌ xutek cꞌa rubixic chique quinojel ri winek chi tiquitzꞌibaj quibiꞌ. \v 2 Yariꞌ ri nabey mul niban queriꞌ. Y tek xban ri nabey tzꞌiban biꞌaj riꞌ,\f + Hch. 5.37.\f* yariꞌ tek cꞌa nikꞌato na tzij ri jun achi ri Cirenio rubiꞌ, chilaꞌ pa ruwachꞌulef Siria. \v 3 Y ri winek pan Israel cꞌo cꞌa chi nbequitzꞌibaj quibiꞌ pa tak quitinamit. \v 4 Y chiriꞌ pa rucuenta ri Galilea cꞌo jun tinamit ri Nazaret rubiꞌ. Y ri chiriꞌ pa Nazaret cꞌo cꞌa jun achi ri José rubiꞌ. Y ri José cꞌa riꞌ, cꞌo cꞌa chi nibe chutzꞌibaxic ri rubiꞌ cꞌa pa Belén,\f + 1 S. 16.1; Mi. 5.2; Jn. 7.42.\f* ri jun tinamit ri cꞌa pa rucuenta ri Judea cꞌo wi, ruma ye aj chiriꞌ ri ye ojer tak ratiꞌt rumamaꞌ. Chiriꞌ cꞌa pa Belén xalex wi ri rey David, y ri José can jun chique ri ye riy rumam ca ri rey David.\f + Mt. 1.20; Lc. 1.27.\f* \v 5 Y ri José rachibilan ri María ri yaꞌon chic chare riche (rixin) chi ntoc rixjayil, xebe cꞌa pa Belén chutzꞌibaxic quibiꞌ. Y ri María xa nakaj chic cꞌa ri alanic chrij. \v 6 Y chiriꞌ cꞌa pa Belén yecꞌo wi tek ri María xtzꞌaket ri rukꞌij riche (rixin) chi nralaj ri acꞌal.\f + Mt. 2.1.\f* \v 7 Riyaꞌ xcꞌojeꞌ cꞌa ral ti cꞌajol (alaꞌ).\f + Mt. 1.25; Ga. 4.4.\f* Ri María jabel xubor ri acꞌal pa tziek, y xulibaꞌ pa jun quiwaybal chicop. Pa jun quicaꞌaj chicop xalex wi ri nabey ti ral ri María, ruma chi nojnek chic ri mesón. \s Tek xquicꞌut quiꞌ ri ángeles chiquiwech ri ye aj yukꞌaꞌ \p \v 8 Y yecꞌo cꞌa aj yukꞌaꞌ yequiwaraj quicarneꞌl pa jun juyuꞌ, ri nakaj nicanaj wi ca chare ri tinamit Belén. \v 9 Can yacꞌariꞌ tek xucꞌut riꞌ jun ángel chiquiwech ri aj yukꞌaꞌ riꞌ, jun ángel ri petenak chilaꞌ chicaj riqꞌui ri Ajaf. Y riyeꞌ sibilaj xquixibij quiꞌ ruma ri ángel,\f + Lc. 1.12.\f* y ruma chukaꞌ ri sakil riche (rixin) ri Ajaf ri xsakirisan quiche (quixin). \v 10 Yacꞌa ri ángel xubij chique: Ma tixibij ta iwiꞌ. Tiwacꞌaxaj na peꞌ re nwajoꞌ nbij chiwe, can riche (rixin) sibilaj quicoten. Y ma xu (xe) ta wi iwuche (iwixin) riyix re quicoten reꞌ, xa can quiche (quixin) chukaꞌ quinojel winek.\f + Gn. 12.3; Col. 1.23.\f* \v 11 Tiwacꞌaxaj cꞌa re xtinbij chiwe: Chilaꞌ pa Belén, ri rutinamit ca ri rey David, wacami xalex cꞌa ri Colonel,\f + Is. 9.6; Mt. 1.21; Ga. 4.4; 2 Ti. 1.10; 1 Jn. 4.14.\f* ri Cristo ri Ajaf.\f + Fil. 2.11.\f* \v 12 Ri retal riche (rixin) chi wi ya ti acꞌal riꞌ ri niwil, xtitzꞌet cꞌa chi boron jabel pa tziek y cotzꞌoban pa jun quiwaybal chicop, xchaꞌ ri ángel. \p \v 13 Can yacꞌa chukaꞌ riꞌ tek xebecꞌulun pe nicꞌaj chic ángeles ri ye petenak chilaꞌ chicaj\f + Gn. 28.12.\f* y can sibilaj ye qꞌuiy. Y riyeꞌ niquiyaꞌ cꞌa rukꞌij ri Dios,\f + Sal. 103.20.\f* y niquibij: \q \v 14 ¡Wacami, ri chilaꞌ chicaj sibilaj niyaꞌox (nyaꞌ) rukꞌij rucꞌojlen ri Dios! \q ¡Y waweꞌ chuwech re ruwachꞌulef xoka yan ri uxlanibel cꞌuꞌx.\f + Is. 57.19; Ef. 2.14, 17.\f* Xoka yan chiquicojol ri winek, ruma ri rutzil ri Dios! \m \v 15 Can xu (xe) wi xquibij ca queriꞌ ri ángeles, can yacꞌariꞌ tek xebe chilaꞌ chicaj. Y can xu (xe wi) cꞌa xebe ri ángeles riꞌ, ri aj yukꞌaꞌ can yacꞌariꞌ xquibilaꞌ ka chiquiwech: Joꞌ chanin pa Belén. Joꞌ chutzꞌetic\f + Sal. 111.2; Mt. 2.1.\f* ri acꞌal ri xalex chilaꞌ. Ruma ri Ajaf can xutek pe rubixic chake. \p \v 16 Y riche (rixin) cꞌa chi nbequitzꞌetaꞌ ri acꞌal, ri aj yukꞌaꞌ riꞌ can chanin cꞌa xebe cꞌa pa tinamit. Can xebequilaꞌ wi cꞌa ri María, ri José, y ri acꞌal can cotzꞌoban cꞌa pa jun quiwaybal chicop. \v 17 Ri aj yukꞌaꞌ riꞌ, can xu (xe) wi xquitzꞌet ri acꞌal, xquichop cꞌa rutzijoxic ri xbix chique ruma ri ángel, chrij ri ti acꞌal riꞌ. \v 18 Y quinojel cꞌa ri winek ri yeꞌacꞌaxan quiche (quixin), can xquimey ri utzilaj tak chꞌabel ri niquitzijoj ri aj yukꞌaꞌ. \v 19 Y ri María can xeruyec cꞌa pa ránima ronojel ri tzij riꞌ, y yeruchꞌob chukaꞌ ronojel ri tzij riꞌ.\f + Gn. 37.11; 1 S. 21.12; Pr. 4.4; Os. 14.9.\f* \v 20 Ri aj yukꞌaꞌ xetzolin cꞌa. Y riyeꞌ niquiyalaꞌ cꞌa rukꞌij rucꞌojlen ri Dios y niquinimirisalaꞌ ri rubiꞌ. Riyeꞌ quecꞌariꞌ niquiben ruma ronojel ri quitzꞌeton y quicꞌaxan chic. Can xbanatej wi cꞌa achiꞌel ri rubin ca ri ángel. \s Ri ti acꞌal Jesús xucꞌuex pa rachoch ri Dios \p \v 21 Y tek xtzꞌaket ri wakxakiꞌ kꞌij ri talex wi ri acꞌal, xban ri circuncisión chare,\f + Gn. 17.12; Lv. 12.3.\f* y can ya chukaꞌ kꞌij riꞌ tek nicanox rubiꞌ, y Jesús\f + Mt. 1.21; Fil. 2.8-10.\f* ri rubiꞌ ri xquiyaꞌ, ruma ya biꞌaj riꞌ ri xubij ca ri ángel chare ri María tek can cꞌa ma jane cꞌo ta alanic chrij. \p \v 22 Y tek xtzꞌaket cꞌa ri kꞌij achiꞌel nubij ri ley riche (rixin) ri Moisés, chi ri ixokiꞌ ri xeꞌalan cꞌo chi niquichꞌajchꞌojsaj quiꞌ,\f + Lv. 12.2-8.\f* ri María y ri José xquicꞌuaj cꞌa ri acꞌal Jesús pa rachoch ri Dios pa Jerusalem, riche (rixin) chi xbequicꞌutuꞌ ca chuwech ri Ajaf Dios. \v 23 Queriꞌ xquiben ruma ri ruley ri Ajaf Dios nubij chi ronojel ri nabey acꞌal, wi ti cꞌajol (alaꞌ), can nijach wi chare ri Dios riche (rixin) chi ntoc rusamajel.\f + Ex. 13.2; 22.29; Nm. 3.13.\f* \v 24 Ri José y ri María can xquiben wi cꞌa ri nubij chupan ri ruley ri Ajaf Dios, ri nichꞌo chrij ri chꞌajchꞌojirisanic. Riyeꞌ xequiyaꞌ cꞌa caꞌiꞌ palomax\f + Lv. 12.8.\f* riche (rixin) chi xecamisex chuwech ri Dios, ruma ri ley can nubij wi cꞌa: Caꞌiꞌ palomax ye nimaꞌk o caꞌiꞌ tak cocoj. \p \v 25 Y chiriꞌ pa tinamit Jerusalem ri tiempo riꞌ, cꞌo cꞌa jun achi ri Simeón rubiꞌ. Ri jun achi cꞌa riꞌ, can choj ri rucꞌaslen y kas yaꞌol rukꞌij ri Dios. Ri Simeón, can cꞌo wi cꞌa ri Lokꞌolaj Espíritu riqꞌui y royoben\f + Lm. 3.25, 26; Mr. 15.43.\f* chukaꞌ tek xtipe ri Cristo riche (rixin) chi nicolotej riyaꞌ y ri rech aj Israel. \v 26 Y ri Lokꞌolaj Espíritu rukꞌalajsan chic cꞌa chare ri Simeón chi ma nicom ta na, xticom pero cꞌa ya tek rutzꞌeton chic na ca ri Cristo, ri xtutek pe ri Ajaf Dios. \v 27 Y chupan cꞌa ri kꞌij tek ri teꞌej tataꞌaj xquicꞌuaj ri acꞌal pa rachoch ri Dios riche (rixin) chi niquiben achiꞌel ri nubij ri ley, can yacꞌa chukaꞌ kꞌij riꞌ tek xapon ri Simeón pa rachoch ri Dios, ruma queriꞌ xrajoꞌ ri Lokꞌolaj Espíritu.\f + Hch. 8.29; 10.19; 16.7.\f* \v 28 Ri Simeón xuchꞌelej cꞌa ri acꞌal, y riche (rixin) chi xuyaꞌ rukꞌij ri Dios, xubij cꞌa: \q \v 29 Ajaf, wacami cꞌa ri yin asamajel xa can utz chic chi yinawelesaj el,\f + Gn. 46.30; Fil. 1.23.\f* can riqꞌui cꞌa uxlanibel cꞌuꞌx yibe, \q ruma can achiꞌel ri abin chuwe, can queriꞌ xbanatej. \q \v 30 Ri runakꞌ tak nuwech xquitzuꞌ yan cꞌa ca ri Colonel ri petenak awuqꞌui riyit,\f + Is. 52.10; Hch. 4.12.\f* \q \v 31 ri xayaꞌ pe riyit quiche (quixin) quinojel ri winek.\f + Sal. 98.2; Lc. 1.10, 11.\f* \q \v 32 Ya Riyaꞌ chukaꞌ ri Sakil quiche (quixin) ri winek ri ma ye israelitas ta, ruma ya Riyaꞌ xticꞌutu ri bey chiquiwech\f + Is. 9.2; Jn. 8.12.\f* riche (rixin) chi yeꞌapon awuqꞌui. \q Y riyoj ri yoj atinamit Israel, ruma can chkacojol xalex wi ri Colonel, qꞌuiy cꞌa utzil xtikacꞌul y xticꞌojeꞌ kakꞌij kacꞌojlen, \m xchaꞌ ri Simeón. \m \v 33 Y ri José y ri María ri ruteꞌ ri Jesús can xquimey tek xquicꞌaxaj ri xubilaꞌ ri Simeón chrij ri acꞌal. \v 34 Y yacꞌariꞌ tek ri Simeón xeruben bendecir ri José y ri María y cꞌacꞌariꞌ xubij chare ri María, ri ruteꞌ ri acꞌal: Tawacꞌaxaj na peꞌ, re acꞌal reꞌ nim ri samaj ri yaꞌon pe chare ruma ri Dios. Y ruma Riyaꞌ, ye qꞌuiy chique ri kech aj Israel ri xquecolotej. Y ye qꞌuiy chukaꞌ ri xquetzak, ruma xtiquetzelaj.\f + Is. 8.13-15; Os. 14.9; Ro. 9.32, 33; 1 Co. 1.23; 1 P. 2.7, 8.\f* \v 35 Can ruma cꞌa Riyaꞌ tek xtibekꞌalajin pe ri etzelal ri cꞌo pa tak cánima ri winek. Y ri Simeón xubij chukaꞌ chare ri María: Ruma ri pokon ri xtiban chare ri Jesús, xtipe kꞌaxon awuqꞌui riyit.\f + Sal. 42.10; Mt. 11.19; Jn. 19.25; Hch. 28.22; 1 P. 2.4; 4.14.\f* Xtanaꞌ cꞌa chi can achiꞌel jun espada ri xtusoc ri awánima, xchaꞌ ri Simeón. \p \v 36 Chiriꞌ cꞌa pa rachoch ri Dios cꞌo cꞌa jun ixok ri Ana rubiꞌ. Riyaꞌ jun ixok ri nikꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios.\f + Ex. 15.20.\f* Riyaꞌ rumiꞌal ca jun achi ri Fanuel rubiꞌ, y jun chique ri ye riy rumam ca ri Aser, ri jun achi xcꞌojeꞌ ojer ca. Ri Ana cꞌa riꞌ ti riꞌj chic. Riyaꞌ cꞌa coꞌol tek xcꞌuleꞌ. Pero xaxu (xaxe wi) wukuꞌ junaꞌ xquicꞌuaj quiꞌ riqꞌui ri rachijil, ruma xa chanin xcom el ri achi chuwech. \v 37 Y ma xcꞌuleꞌ ta chic. Cꞌo chic cꞌa ochenta y cuatro rujunaꞌ, y can kꞌij kꞌij nicꞌojeꞌ pa rachoch ri Dios. Qꞌuiy cꞌa mul can ma niwaꞌ ta, riche (rixin) chi nuben orar. Nuyaꞌ cꞌa rukꞌij ri Dios chi pakꞌij chi chakꞌaꞌ.\f + Hch. 26.7; 1 Ti. 5.5.\f* \v 38 Tek ri Ana xutzꞌet ri ti acꞌal Jesús, riyaꞌ xbe apo riqꞌui. Y sibilaj cꞌa xmatioxin chare ri Dios ruma ri acꞌal riꞌ, ruma xunabej chi ya Colonel riꞌ. Y xuchop cꞌa rutzijoxic chique ri winek ri ye oyobeyon\f + Lm. 3.25, 26; Mr. 15.43; Lc. 2.25.\f* riche (rixin) ri Colonel riꞌ, ri chiriꞌ pa Jerusalem. \s Tek ri José y ri María xetzolin pa tinamit Nazaret \p \v 39 Ri José y ri María xquiben cꞌa ronojel ri nuchilabej ri Ajaf Dios chupan ri ruley, ri cꞌo chi niquiben tek cꞌa jubaꞌ talex jun acꞌal. Cꞌacꞌariꞌ xetzolin pa cachoch chiriꞌ pa Nazaret. Ri tinamit riꞌ cꞌa pa rucuenta ri Galilea\f + Mt. 2.22, 23.\f* cꞌo wi. \v 40 Y ri acꞌal xuchop cꞌa ruqꞌuiyen, y petenak más ruchukꞌaꞌ. Y petenak chukaꞌ más runaꞌoj, y cꞌo ri rutzil ri Dios pa ruwiꞌ. \s Cablajuj cꞌa rujunaꞌ ri Jesús tek nitzijon cꞌa quiqꞌui ri aj tzꞌibaꞌ ri chiriꞌ pa rachoch ri Dios \p \v 41 Ri María y ri José ri ye ruteꞌ rutataꞌ ri Jesús, can ronojel cꞌa junaꞌ yebe pa tinamit Jerusalem, tek napon ri kꞌij riche (rixin) ri nimakꞌij pascua.\f + Ex. 12.14; 23.15; 34.18; Lv. 23.5; Dt. 16.1-7; 1 S. 1.3, 21.\f* \v 42 Y xapon chic cꞌa jun bey ri kꞌij riche (rixin) ri nimakꞌij riꞌ. Ri Jesús cꞌo cꞌa cablajuj rujunaꞌ tek xebe cꞌa pa tinamit Jerusalem, can achiꞌel wi niquiben ri quech aj Israel. \v 43 Tek kꞌaxnek chic cꞌa ca ri nimakꞌij pascua, ri María y ri José xetzolin chcachoch. Pero riyeꞌ ma quetaman ta cꞌa chi ri acꞌal Jesús xa xcꞌojeꞌ na cꞌa ca chiriꞌ pa tinamit Jerusalem. \v 44 Ri José y ri María can quicukuban ka quicꞌuꞌx chi ri acꞌal benak, y queriꞌ xebiyin jun kꞌij. Yacꞌa tek xquichop xquicꞌutulaꞌ chique ri cachꞌalal y chique ri quetaman quiwech, cꞌacꞌariꞌ tek xquinabej chi xa ma benak ta. \v 45 Y ruma chi ma xquil ta, ri José y ri María xetzolin ca chucanoxic ri acꞌal cꞌa pa tinamit Jerusalem. \p \v 46 Cꞌa pa rox kꞌij cꞌa chare ri quisachon wi ca ri acꞌal, cꞌacꞌariꞌ xquil ri acꞌal pa rachoch ri Dios chiriꞌ pa Jerusalem, tzꞌuyul apo quiqꞌui ri achiꞌaꞌ ri qꞌuiy quetaman chrij ri ley, nracꞌaxaj ri niquibij y cꞌo chukaꞌ ri yerucꞌutulaꞌ apo chique.\f + Is. 49.1, 2; 50.4.\f* \v 47 Y quinojel cꞌa ri can xquicꞌaxaj ri nubij ri acꞌal can xquimey,\f + Mt. 7.28; Mr. 1.22; Jn. 7.15.\f* ruma chi ri nicꞌutux pe chare cuma ri aj tzꞌibaꞌ, ri acꞌal can jabel wi nicowin nubij apo chique. Riyaꞌ can nikꞌalajin wi chi ronojel jabel nikꞌax chuwech y cꞌo etamabel riqꞌui. \v 48 Chiriꞌ cꞌa pa rachoch ri Dios cꞌo wi ri Jesús tek ri María y ri José xbequilaꞌ. Riyeꞌ can xquimey cꞌa. Y yacꞌariꞌ tek ri ruteꞌ xubij chare ri ral: ¿Achique xaben? ¿Achique ruma tek xacꞌojeꞌ ca y ma xabij ta chake? Tatzuꞌ laꞌ. La atataꞌ y riyin sibilaj yit kacanon chic. Y can nikꞌaxo chic kánima ruma ma jubaꞌ yatkil ta. \p \v 49 Y yacꞌariꞌ tek Riyaꞌ xubij chique: ¿Achique cꞌa ruma tek sibilaj yinicanoj? Chinuwech riyin, riyix can jabel wi iwetaman chi ya ri nrajoꞌ ri Nataꞌ Dios, yariꞌ ri cꞌo chi nben.\f + Jn. 4.34; 8.29; 9.4; 14.31.\f* \p \v 50 Yacꞌa ri chꞌabel ri xubij ri acꞌal chique ri José y ri María, ma xkꞌax ta chiquiwech.\f + Lc. 9.45; 18.34.\f* \p \v 51 Y cꞌacꞌariꞌ ri acꞌal junan cꞌa xtzolin quiqꞌui riyeꞌ cꞌa chcachoch, ri cꞌo pa tinamit Nazaret. Ri acꞌal can sibilaj cꞌa nunimaj quitzij. Y ronojel cꞌa ri xbanatej ri pa Jerusalem riqꞌui ri acꞌal, ri María xeruyec cꞌa pa ránima.\f + Gn. 37.11; Dn. 7.28; Lc. 2.19.\f* \p \v 52 Y riqꞌui ri benak ri tiempo, ri Jesús ruchapon cꞌa qꞌuiyen, y can queriꞌ chukaꞌ petenak más runaꞌoj. Can sibilaj cꞌa utz nitzꞌetetej ruma ri Dios, y sibilaj cꞌa chukaꞌ utz nitzꞌetetej cuma ri winek.\f + 1 S. 2.26.\f* \c 3 \s Ri Juan ri Bautista nutzijoj ri ruchꞌabel ri Dios \p \v 1 Chupan ri wolajuj junaꞌ tek ruchapon nikꞌato pe tzij ri Tiberio César,\f + Mt. 22.17.\f* ya cꞌa riyaꞌ ri cꞌo pa quiwiꞌ ye cajiꞌ chic aj kꞌatbel tak tzij y ri cajiꞌ aj kꞌatbel tak tzij riꞌ yecꞌa achiꞌaꞌ reꞌ: Jun ya ri Poncio Pilato rubiꞌ, ri nikꞌato tzij pa Judea. Y ri jun chic, Herodes rubiꞌ, ri nikꞌato tzij pa Galilea. Y ri rox, Felipe cꞌa rubiꞌ,\f + Mt. 14.1, 3.\f* rachꞌalal ri Herodes, y ri Felipe riꞌ nikꞌato tzij pa Iturea y pa Traconite. Y ri rucaj aj kꞌatbel tzij, Lisanias rubiꞌ, ri nikꞌato tzij pan Abilinia. \v 2 Y can yacꞌa chukaꞌ tiempo riꞌ tek ya ri Anás y ri Caifás ye nimalaj tak sacerdotes chiriꞌ pa rachoch ri Dios.\f + Jn. 11.49; 18.13; Hch. 4.6.\f* Yacꞌa chukaꞌ tiempo riꞌ tek ri Dios xchꞌo riqꞌui ri Juan ri rucꞌajol ri Zacarías, pa jun desierto. \v 3 Y ri Juan ronojel cꞌa ri ruchiꞌ ri raken yaꞌ Jordán xbe wi. Riyaꞌ xubij cꞌa chique ri winek ri xeꞌapon riqꞌui chi titzolin cꞌa pe quicꞌuꞌx riqꞌui ri Dios\f + Mt. 3.1, 2; Mr. 1.4; Hch. 13.24; 19.4.\f* y tiquibanaꞌ bautizar quiꞌ, riche (rixin) chi queriꞌ ri Dios nucuy quimac.\f + Lc. 1.77.\f* \v 4 Y can ya cꞌa riqꞌui ri Juan xbanatej wi ri rutzꞌiban ca ri profeta Isaías, jun chique ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca. Quecꞌareꞌ ri rutzꞌiban ca: \q Cꞌo cꞌa jun achi ri xticꞌojeꞌ pa desierto. \q Y riyaꞌ xturek cꞌa ruchiꞌ riche (rixin) chi xtubij chique ri winek ri xqueꞌapon riqꞌui: \q Tichojmirisaj apo rubey ri Ajaf\f + Is. 40.3; Mt. 3.3; Mr. 1.3; Jn. 1.23.\f* y can choj tibanaꞌ chare. \q \v 5 Y riche (rixin) cꞌa chi nichojmirisex jun bey, can nicꞌatzin cꞌa chi yenojsex ri jul. \q Nicꞌatzin chukaꞌ yejunumex ri tanatek. \q Ri xotoxek tak bey, choj niban chique. \q Y ri cujquek tak bey, liꞌan cꞌa chukaꞌ niban chique. \q \v 6 Y quinojel cꞌa ri winek xtiquitzꞌet cꞌa ri xtuben ri Dios riche (rixin) chi yecolotej,\f + Sal. 98.2; Is. 52.10.\f* \m nichaꞌ chupan ri wuj ri rutzꞌiban ca ri Isaías. \m \v 7 Y tek ri winek yeꞌapon riqꞌui ri Juan ruma nicajoꞌ chi yeban el bautizar ruma riyaꞌ, riyaꞌ nubij cꞌa chique: Riyix xa yix achiꞌel itzel tak cumatz ruma niwajoꞌ yixanmej chuwech ri rucꞌayewal. ¿Achique xbin chiwe chi utz yixanmej chuwech ri rucꞌayewal ri xtutek pe ri Dios re chkawech apo?\f + Mt. 3.7.\f* \v 8 Riyix nicꞌatzin cꞌa chi nicꞌut chi can kitzij nitzolin pe icꞌuꞌx riqꞌui ri Dios.\f + Is. 1.16; Ez. 18.27; Hch. 26.20; 2 Co. 7.10.\f* Y man cꞌa tichꞌob ta ka chi can xu (xe) wi ruma chi yix ralcꞌual ca ri Abraham, chi ruma ta riꞌ xquixcolotej, ma que ta riꞌ. Ruma xa ta ri Dios nrajoꞌ, Riyaꞌ can nicowin wi nuben ralcꞌual ri Abraham chique re abej re yeꞌitzꞌet waweꞌ. \v 9 Ri rucꞌayewal ri nuyaꞌ ri Dios xa nipe yan. Riyaꞌ can xtuben achiꞌel nuben jun achi ri cꞌo chic ri iquej pa rukꞌaꞌ riche (rixin) chi xqueruchoy ri cheꞌ ri xa ma yewachin ta jabel. Y ronojel cꞌa ri xqueruchoy el, xqueruqꞌuek pa kꞌakꞌ,\f + Mt. 3.10; Jn. 15.2, 6.\f* xchaꞌ ri Juan. \p \v 10 Y can yacꞌariꞌ tek ri winek ri yeꞌacꞌaxan apo riche (rixin) ri Juan, xquicꞌutuj chare: ¿Achique cꞌa ri rucꞌamon chi nikaben?\f + Hch. 2.37.\f* xechaꞌ. \p \v 11 Y ri Juan xubij cꞌa chique ri xecꞌutun apo: Achique cꞌa chiwe riyix ri cꞌo caꞌiꞌ rutziak, tuyaꞌ jun chare ri majun rutziak. Y xabachique cꞌa chukaꞌ chiwe riyix ri cꞌo wey riqꞌui, tuyaꞌ cꞌa chukaꞌ ruway\f + 2 Co. 8.14; 1 Ti. 6.18; Stg. 2.15, 16; 1 Jn. 3.17.\f* ri xa majun ruway, xchaꞌ chique. \p \v 12 Y yecꞌo cꞌa chukaꞌ apo riqꞌui ri Juan, caꞌiꞌ oxiꞌ achiꞌaꞌ ri ye cꞌutuy tak alcawal\f + Mt. 21.32.\f* riche (rixin) chi yeban el bautizar. Y xepe cꞌa ri achiꞌaꞌ riꞌ xquicꞌutuj chare ri Juan: Tijonel, y riyoj, ¿achique cꞌa ri rucꞌamon chi nikaben? xechaꞌ chare. \p \v 13 Ri Juan xubij chique: Xaxu (xaxe wi) cꞌa ri alcawal ri bin chiwe ruma ri aj kꞌatbel tzij, can xu (xe) wi riꞌ ticꞌutuj chique ri winek. Man cꞌa ticꞌutuj ta más.\f + Mi. 6.8; Lc. 19.8.\f* \p \v 14 Can yacꞌa chukaꞌ riꞌ tek yecꞌo caꞌiꞌ oxiꞌ soldados ri ye aponak riqꞌui ri Juan, xquicꞌutuj apo chare: Y riyoj, ¿achique cꞌa ri rucꞌamon chi nikaben? xechaꞌ. Ri Juan xubij cꞌa chique: Man cꞌa queꞌiwelesalaꞌ ta quicosas ri winek, ma ruma ta chi cꞌo kꞌatbel tzij pan ikꞌaꞌ. Ni ma tikꞌabaj ta tzij chiquij\f + Ex. 23.1; Lv. 19.11, 12.\f* ri winek riche (rixin) chi cꞌo niwelesaj chique. Xa quixquicot cꞌa riqꞌui ri irajil ri nichꞌec, xchaꞌ ri Juan. \p \v 15 Y ri winek ri yecꞌo cꞌa apo riqꞌui ri Juan, can coyoben cꞌa chi ri Juan nubij ta chique chi achique cꞌa riꞌ riyaꞌ, ruma riyeꞌ niquibilaꞌ cꞌa pa tak cánima chi riqꞌui jubaꞌ chi ri Juan yariꞌ ri Cristo.\f + Jn. 1.19, 20.\f* \v 16 Rumacꞌariꞌ ri Juan xubij chique ri winek ri ye aponak riqꞌui: Riyin pa yaꞌ yixinben wi bautizar. Pero cꞌo cꞌa jun achi ri xtipe re chkawech apo, ri xquixruben bautizar riqꞌui ri Lokꞌolaj Espíritu\f + Mt. 3.11; 1 Co. 12.13.\f* y riqꞌui kꞌakꞌ. Ri Jun cꞌa ri xtipe, can más wi nim rukꞌij y can más wi nim ruchukꞌaꞌ que chinuwech riyin. Rumariꞌ riyin ma yin rucꞌamon ta (takal ta chuwij) chi nquir ri ruximbel ri ruxajab. \v 17 Y ri Jun cꞌa ri xtipe, can ruchojmirisan chic riꞌ riche (rixin) chi nuben achiꞌel nuben jun achi tek nujoskꞌij ri rutrigo pan era, ri can cꞌo chic jun horqueta pa rukꞌaꞌ riche (rixin) chi nuqꞌuek chuwacakꞌikꞌ ri trigo ri chꞌayon chic. Ri trigo ri nuchayuj ca riꞌ, yariꞌ ri numol y nuyec. Yacꞌa ri raken ri trigo ri nucꞌuaj el cakꞌikꞌ, xa nuporoj pa kꞌakꞌ ri majun bey nichuptej ta. Can quecꞌariꞌ\f + Mi. 4.12.\f* xtuben ri jun achi ri xtipe, xchaꞌ ri Juan. \p \v 18 Qꞌuiy cꞌa tzij ri achiꞌel reꞌ ri xerubij ri Juan riche (rixin) chi xerupixabaj ri winek, tek xutzijoj ri lokꞌolaj chꞌabel ri niyaꞌo colotajic. \v 19 Chukaꞌ ri Juan xchapon chare ri Herodes, ri jun chique ri ye cajiꞌ aj kꞌatbel tak tzij chupan ri tiempo riꞌ y xubij chare: Riyit ma utz ta abanon ruma acꞌamon ka ri Herodías, rixjayil ri awachꞌalal Felipe, xchaꞌ chare. Y ma xu (xe) ta wi riꞌ ri xubij chare, xa can xerunataj chukaꞌ ri nicꞌaj chic rumac ri ye rubanalon\f + Pr. 28.15, 16; Mt. 14.3, 4; Mr. 6.17, 18.\f* ri Herodes. \v 20 Y ri Herodes xa xnimatej cꞌa anej más ri rumac, ruma xutzꞌapij ri Juan pa cárcel. \s Tek xban bautizar ri Jesús \p \v 21 Y xcꞌulwachitej cꞌa chi tek ntajin yeban bautizar ri winek, xban chukaꞌ bautizar ri Jesús.\f + Mt. 3.13-17.\f* Y tek ri Jesús ntajin cꞌa chi oración, yacꞌariꞌ tek xjakatej ri caj. \v 22 Y ri Lokꞌolaj Espíritu can tzꞌetetel wi ri xka pe pa ruwiꞌ ri Jesús. Can achiꞌel jun palomax ri xka pe pa ruwiꞌ Riyaꞌ. Y yacꞌariꞌ tek cꞌo jun chꞌabel ri xpe chilaꞌ chicaj y xubij: Yit cꞌa riyit ri Nucꞌajol y can sibilaj yatinwajoꞌ, y can nucukuban wi nucꞌuꞌx awuqꞌui,\f + 2 P. 1.17.\f* xchaꞌ ri chꞌabel riꞌ. \s Ri Jesús can Rucꞌajol wi ri Dios \p \v 23 Chupan ri tiempo riꞌ, ri Jesús cꞌo achiꞌel xa juwinek lajuj rujunaꞌ.\f + Nm. 4.3, 35, 39, 47.\f* Can yacꞌariꞌ tek xuchop ri rusamaj. Y pa quicꞌuꞌx ri winek chi ri Jesús can rucꞌajol wi ri José.\f + Mt. 13.55; Jn. 6.42.\f* Ri José rucꞌajol ca ri Elí. \v 24 Y ri Elí, rucꞌajol ca ri Matat, y ri Matat rucꞌajol ca ri Leví, y ri Leví rucꞌajol ca ri Melqui, y ri Melqui rucꞌajol ca ri Jana, y ri Jana rucꞌajol ca jun chic achi ri José rubiꞌ. \v 25 Y ri José, rucꞌajol ca ri Matatías, y ri Matatías rucꞌajol ca ri Amós, y ri Amós rucꞌajol ca ri Nahum, y ri Nahum rucꞌajol ca ri Esli, y ri Esli rucꞌajol ca ri Nagai. \v 26 Y ri Nagai, rucꞌajol ca ri Maat, y ri Maat rucꞌajol ca jun chic achi ri Matatías rubiꞌ, y ri Matatías, rucꞌajol ca ri Semei, y ri Semei rucꞌajol ca jun chic achi José rubiꞌ, y ri José, rucꞌajol ca ri Judá. \v 27 Y ri Judá, rucꞌajol ca ri Joana, y ri Joana rucꞌajol ca ri Resa, y ri Resa rucꞌajol ca ri Zorobabel, y ri Zorobabel rucꞌajol ca ri Salatiel, y ri Salatiel rucꞌajol ca ri Neri. \v 28 Y ri Neri, rucꞌajol ca jun chic achi Melqui rubiꞌ, y ri Melqui rucꞌajol ca ri Adi, y ri Adi rucꞌajol ca ri Cosam, y ri Cosam rucꞌajol ca ri Elmodam, y ri Elmodam rucꞌajol ca ri Er. \v 29 Y ri Er, rucꞌajol ca ri Josué, y ri Josué rucꞌajol ca ri Eliezer, y ri Eliezer rucꞌajol ca ri Jorim, y ri Jorim rucꞌajol ca jun chic achi ri Matat rubiꞌ. \v 30 Y ri Matat, rucꞌajol ca jun achi ri Leví rubiꞌ, y ri Leví rucꞌajol ca ri Simeón, y ri Simeón rucꞌajol ca jun chic achi ri Judá rubiꞌ, y ri Judá rucꞌajol ca jun chic achi ri José rubiꞌ, y ri José rucꞌajol ca ri Jonán, y ri Jonán rucꞌajol ca ri Eliaquim. \v 31 Y ri Eliaquim, rucꞌajol ca ri Melea, y ri Melea rucꞌajol ca ri Mainán, y ri Mainán rucꞌajol ca ri Matata, y ri Matata rucꞌajol ca ri Natán.\f + 2 S. 5.14; 1 Cr. 3.5; Zac. 12.12.\f* \v 32 Y ri Natán, rucꞌajol ca ri David, y ri David rucꞌajol ca ri Isaí,\f + Rt. 4.17, 22; 1 S. 17.58; 1 Cr. 2.12, 13; Sal. 72.20; Is. 11.1, 2; Mt. 1.5, 6; Hch. 13.22, 23.\f* y ri Isaí rucꞌajol ca ri Obed, y ri Obed rucꞌajol ca ri Booz, y ri Booz rucꞌajol ca ri Salmón, y ri Salmón rucꞌajol ca ri Naasón. \v 33 Y ri Naasón, rucꞌajol ca ri Aminadab, y ri Aminadab rucꞌajol ca ri Aram, y ri Aram rucꞌajol ca ri Esrom, y ri Esrom rucꞌajol ca ri Fares, y ri Fares rucꞌajol ca jun chic achi ri Judá rubiꞌ. \v 34 Y ri Judá, rucꞌajol ca ri Jacob, y ri Jacob rucꞌajol ca ri Isaac, y ri Isaac rucꞌajol ca ri Abraham, y ri Abraham rucꞌajol ca ri Taré, y ri Taré rucꞌajol ca ri Nacor.\f + Gn. 11.24, 25.\f* \v 35 Y ri Nacor, rucꞌajol ca ri Serug, y ri Serug rucꞌajol ca ri Ragau, y ri Ragau rucꞌajol ca ri Peleg, y ri Peleg rucꞌajol ca ri Heber, y ri Heber rucꞌajol ca ri Sala. \v 36 Y ri Sala, rucꞌajol ca ri Cainán, y ri Cainán rucꞌajol ca ri Arfaxad, y ri Arfaxad rucꞌajol ca ri Sem,\f + Gn. 11.10, 11.\f* y ri Sem rucꞌajol ca ri Noé, y ri Noé rucꞌajol ca ri Lamec. \v 37 Y ri Lamec, rucꞌajol ca ri Matusalén, y ri Matusalén rucꞌajol ca ri Enoc, y ri Enoc rucꞌajol ca ri Jared, y ri Jared rucꞌajol ca ri Mahalaleel, y ri Mahalaleel rucꞌajol ca jun chic achi ri Cainán rubiꞌ. \v 38 Y ri Cainán, rucꞌajol ca ri Enós, y ri Enós rucꞌajol ca jun achi Set rubiꞌ, y ri Set rucꞌajol ca ri Adán, y ri Adán ralcꞌual ri Dios.\f + Gn. 1.26, 27; 2.7; 5.1, 2; Is. 64.8.\f* \c 4 \s Tek ri Jesús xtojtobex ruma ri itzel winek \p \v 1 Ri kꞌij cꞌa tek xban bautizar ri Jesús, Riyaꞌ nojnek ránima riqꞌui ri Lokꞌolaj Espíritu\f + Is. 11.2; 61.1; Mt. 4.1; Mr. 1.12; Jn. 3.34.\f* xtzolin pe ri pa raken yaꞌ Jordán. Y ri Jesús xucꞌuex cꞌa ruma ri Lokꞌolaj Espíritu, riche (rixin) chi xbe\f + Lc. 2.27.\f* cꞌa pa jun desierto. \v 2 Y chiriꞌ xcꞌojeꞌ wi. Ri cawinek\f + Ex. 34.28; 1 R. 19.8.\f* kꞌij cꞌa ri xcꞌojeꞌ chiriꞌ, ri itzel winek can nutij rukꞌij chrij riche (rixin) chi nitzak ta pa rukꞌaꞌ.\f + Gn. 3.15; He. 2.18; 4.15.\f* Y janipeꞌ tiempo xcꞌojeꞌ ri Jesús chupan ri lugar riꞌ, ma xwaꞌ ta. Rumariꞌ xpe runumic. \v 3 Y can yacꞌariꞌ tek cꞌo apo ri itzel winek, y xubij chare ri Jesús: Wi kas kitzij chi yit cꞌa riyit ri Rucꞌajol ri Dios, tabanaꞌ cꞌa chique re abej reꞌ chi queꞌoc caxlan wey. \p \v 4 Yacꞌa ri Jesús xubij chare: Tzꞌibatal ca chupan ri ruchꞌabel ri Dios, chi ma xu (xe) ta wi riqꞌui caxlan wey nicꞌaseꞌ wi ri winek, xa can nicꞌaseꞌ chukaꞌ riqꞌui ronojel ri ruchꞌabel ri Dios.\f + Dt. 8.3; Ef. 6.17.\f* \p \v 5 Y can yacꞌariꞌ tek ri itzel winek xucꞌuaj ri Jesús pa ruwiꞌ jun juyuꞌ ri nej jotol chicaj, y xa pa jun ti rato xucꞌut chuwech ri Jesús ronojel ri cajawaren ri nimaꞌk tak tinamit ri yecꞌo chuwech re ruwachꞌulef. \v 6 Y cꞌacꞌariꞌ ri itzel winek xubij chic chare ri Jesús: Riyin njech pan akꞌaꞌ re nimaꞌk tak tinamit reꞌ, ri can cꞌo quicꞌojlen, y riyin nyaꞌ kꞌij chawe riche (rixin) chi riyit nakꞌet tzij pa quiwiꞌ, ruma pa nukꞌaꞌ riyin ye jachon wi ca, y riyin yicowin nyaꞌ xabachoj chare nwajoꞌ nyaꞌ wi.\f + Jn. 12.31; 14.30; Ap. 13. 2, 7.\f* \v 7 Y wi riyit yaxuqueꞌ yamajeꞌ chinuwech riche (rixin) chi nayaꞌ nukꞌij, ronojel cꞌa reꞌ xqueꞌoc awuche (awixin), xchaꞌ ri itzel winek. \p \v 8 Yacꞌariꞌ tek ri Jesús xubij chare: Cabiyin quelaꞌ riyit Satanás. Ruma chupan ri ruchꞌabel ri Dios ri tzꞌibatal ca, nubij: Xaxu (xaxe) wi cꞌa ri Ajaf Dios tayaꞌ rukꞌij, y xaxu (xaxe wi) chukaꞌ Riyaꞌ ri rucꞌamon chi nanimaj ri nubij,\f + Dt. 6.13; 10.20.\f* xchaꞌ ri Jesús chare. \p \v 9 Y can yacꞌa chukaꞌ riꞌ tek ri itzel winek xucꞌuaj ri Jesús, cꞌa pa tinamit Jerusalem, y cꞌa pa ruwiꞌ ri rachoch ri Dios xberuyaꞌ wi. Y tek yecꞌo chic chiriꞌ, ri itzel winek xubij chare ri Jesús: Tacꞌakaꞌ ka awiꞌ waweꞌ, wi kas kitzij chi yit Rucꞌajol ri Dios.\f + Mt. 4.6; 8.29; Ro. 1.4.\f* \v 10 Ruma chupan ri ruchꞌabel ri Dios tzꞌibatal ca, nubij: \q Ri Dios can xquerutek pe ri ruꞌángeles awuqꞌui, riche (rixin) chi yatquichajij. \q \v 11 Xcatquiliꞌej pa quikꞌaꞌ, \q riche (rixin) chi queriꞌ ma xtachakꞌij (xtatochꞌ) ta awaken chuwech abej.\f + Sal. 91.11, 12.\f* \m \v 12 Yacꞌa ri Jesús xubij chare ri itzel winek: Bitajnek cꞌa ca chi ma tatojtobej ta ri Awajaf Dios.\f + Dt. 6.16.\f* \p \v 13 Y tek ri itzel winek majun chic xril ri nuben ta chare ri Jesús, riche (rixin) chi nutojtobej, xuyaꞌ cꞌa ca y xroyobej chic na jubaꞌ tiempo\f + Jn. 14.30; Stg. 4.7.\f* cꞌacꞌariꞌ xtutojtobej chic jun bey. \s Tek ri Jesús xuchop rutzijoxic ri ruchꞌabel ri Dios \p \v 14 Y ri Jesús xtzolin pa Galilea,\f + Mt. 4.12.\f* y nojnek ránima riqꞌui ri ruchukꞌaꞌ ri Lokꞌolaj Espíritu. Y pa quinojel cꞌa tinamit ri yecꞌo pe chunakajal ri Galilea, xbe rutzijol ri Jesús ruma ri yerubanalaꞌ.\f + Hch. 10.37.\f* \v 15 Y Riyaꞌ xabachique tinamit napon wi, nucꞌut cꞌa ri ruchꞌabel ri Dios pa tak jay ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios. Y quinojel cꞌa ri winek ri yeꞌacꞌaxan ri nubij, niquiyalaꞌ cꞌa rukꞌij.\f + Is. 52.13.\f* \s Tek ri Jesús xapon chic pa tinamit Nazaret \p \v 16 Ri Jesús xbe pa tinamit Nazaret,\f + Mt. 2.23.\f* ri tinamit ri xqꞌuiy wi Riyaꞌ. Y chupan ri uxlanibel kꞌij, Riyaꞌ xbe cꞌa chupan ri jay ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios,\f + Hch. 13.14.\f* can achiꞌel wi ri tuben. Y tek cꞌo chic chiriꞌ, Riyaꞌ xpaꞌeꞌ cꞌa, riche (rixin) chi nusiqꞌuij ri ruchꞌabel ri Dios. \v 17 Y xjach cꞌa pa rukꞌaꞌ ri Jesús ri wuj ri rutzꞌiban ca ri profeta Isaías, jun chique ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca, riche (rixin) chi nusiqꞌuij chiquiwech ri winek ri quimolon quiꞌ chiriꞌ. Y tek xuricꞌ cꞌa ri wuj riꞌ, xril ri acuchi (achique) nubij wi: \q \v 18 Ri Lokꞌolaj Espíritu riche (rixin) ri Ajaf Dios, cꞌo wuqꞌui riyin, \q ruma can xiruchaꞌ wi pe riche (rixin) chi ntzijoj chique ri pobres ri lokꞌolaj chꞌabel ri niyaꞌo colotajic. \q Xirutek pe chukaꞌ riche (rixin) chi yenwakꞌomaj ri winek ri nikꞌaxo cánima pa rukꞌaꞌ ri mac. \q Xirutek pe ri Dios riche (rixin) chi nbij chique ri winek ri ye ximil pa rukꞌaꞌ ri mac, chi cꞌo modo yecolotej pa rukꞌaꞌ. \q Xitak pe chukaꞌ riche (rixin) chi nben chique ri winek ri ye moyiꞌ chi yetzuꞌun. \q Y ri Dios xirutek pe chukaꞌ riche (rixin) chi yencol ri winek ri sibilaj niquitij pokon pa quikꞌaꞌ nicꞌaj chic.\f + Sal. 45.7; Is. 11.2-5; 42.1; 59.14-18; Dn. 9.24.\f* \q \v 19 Y xirutek pe chukaꞌ riche (rixin) chi nbij chique ri winek chi ya tiempo reꞌ tek ri Ajaf Dios nuben ri utzil.\f + Lv. 25.8; 2 Co. 6.2.\f* \m \v 20 Y ri Jesús xubot cꞌa ca ri wuj ri xusiqꞌuij chiquiwech ri winek ri yecꞌo chupan ri jay ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios. Y yacꞌariꞌ tek xuyaꞌ ca chare jun ri nisamej chiriꞌ, y xbetzꞌuyeꞌ cꞌa riche (rixin) chi nichꞌo. Y ri winek quitzuliben quitzuliben cꞌa. \v 21 Y Riyaꞌ xuchop cꞌa rubixic chique: Wacami yacꞌareꞌ nibanatej chiwech riyix ri tzꞌibatal ca. \p \v 22 Y quinojel cꞌa ri winek ri quimolon quiꞌ chiriꞌ, sibilaj xka chiquiwech ri Jesús. Y ri utzilaj tak chꞌabel\f + Sal. 45.2; Pr. 10.32; Mr. 6.2.\f* ri xerubij ri Jesús chique, can xquimey cꞌa, ruma chi majun bey ye quicꞌaxalon ta chꞌabel achiꞌel ri xerubij\f + Mt. 13.54; Lc. 2.47.\f* chique. Y ri winek riꞌ niquibilaꞌ cꞌa chukaꞌ chiquiwech: ¿La xa ma ya ta cami reꞌ ri rucꞌajol ri José?\f + Jn. 6.42.\f* yechaꞌ. \p \v 23 Y ri Jesús xubij chique: Riyin can wetaman chi riyix nibij re chꞌabel reꞌ chuwij: Ajkꞌomanel, tawakꞌomaj ka awiꞌ ayon riyit. Ruma kacꞌaxan chi qꞌuiy milagros yeꞌabanalaꞌ pa Capernaum.\f + Mt. 4.13; 11.23.\f* Wacami can queꞌabanalaꞌ cꞌa chukaꞌ waweꞌ pan atinamit,\f + Mt. 13.54; Mr. 6.1.\f* yixchaꞌ. \p \v 24 Y xubij chukaꞌ chique ri quimolon quiꞌ chiriꞌ: Majun profeta ri nikꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ri xtiyaꞌox (xtyaꞌ) ta rukꞌij pa rutinamit.\f + Mt. 13.57; Mr. 6.4; Jn. 4.44; Hch. 22.3, 18-22.\f* \v 25 Y riyin nbij chi riyix iwetaman ri xbanatej tek ma xuben ta job oxiꞌ junaꞌ riqꞌui nicꞌaj,\f + 1 R. 17.7; 18.1; Stg. 5.17, 18.\f* pa rutiempo ri profeta Elías ri jun achi ri xkꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca. Can kitzij wi chi sibilaj ye qꞌuiy ri ixokiꞌ ye malcaniꞌ yecꞌo waweꞌ pan Israel ri tiempo riꞌ, tek xpe nimalaj wayjal chuwech ronojel re karuwachꞌulef. \v 26 Pero ri Dios ma xutek ta ri Elías chutoꞌic jun malcaꞌn ixok waweꞌ pan Israel. Ri Dios xutek el ri Elías riqꞌui jun malcaꞌn ixok cꞌa pa jun tinamit ri Sarepta\f + 1 R. 17.9.\f* rubiꞌ. Y ri tinamit Sarepta riꞌ, xa ma pa rucuenta ta ri Israel cꞌo wi, xa cꞌa chunakajal ri tinamit Sidón cꞌo wi apo. \v 27 Y can queriꞌ chukaꞌ xcꞌulwachitej quiqꞌui ri yawaꞌiꞌ pa rutiempo ri profeta Eliseo, ri xkꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca. Pa rutiempo cꞌa ri Eliseo, ri waweꞌ pan Israel can yecꞌo cꞌa qꞌuiy yawaꞌiꞌ riqꞌui ri jun yabil ri lepra rubiꞌ. Pero majun ri xcꞌachojsex ta chique ri cꞌo ri yabil riꞌ chiquij, xaxu (xaxe wi) cꞌa ri Naamán ri xcꞌachojsex y riyaꞌ xa ma israelita ta, xa jun achi ri nipe pa Siria.\f + 2 R. 5.1.\f* \p \v 28 Y ri winek ri quimolon quiꞌ chiriꞌ pa jay ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios, tek xquicꞌaxaj ri xubij ri Jesús chique, xyacatej coyowal. \v 29 Y xebeyacatej pe, cꞌacꞌariꞌ xquelesaj el chuchiꞌ ri tinamit. Ri jun tinamit cꞌa riꞌ pa ruwiꞌ jun juyuꞌ cꞌo wi. Rumariꞌ ri winek xquicꞌuaj cꞌa el ri Jesús riche (rixin) chi nbequinimaꞌ ca chuchiꞌ siwan. \v 30 Yacꞌa ri Jesús achiꞌel ye majun ri winek chuwech. Choj xel pe chiquicojol ri winek y xbe el.\f + Jn. 8.59; 10.39; 18.6, 7; Hch. 12.11, 18.\f* \s Jun achi ri cꞌo jun itzel espíritu riqꞌui \p \v 31 Yacꞌariꞌ tek ri Jesús xbe ka pa tinamit Capernaum, jun tinamit ri cꞌo pa rucuenta ri Galilea. Y Riyaꞌ nutzijoj ri ruchꞌabel ri Dios chique ri winek ri quimolon quiꞌ chiriꞌ pa jay ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios\f + Mr. 1.21.\f* pa tak uxlanibel kꞌij. \v 32 Y quinojel cꞌa ri winek ri quimolon quiꞌ chiriꞌ, can sibilaj cꞌa xquimey ri chꞌabel ri xucꞌut chiquiwech, ruma chi ri ruchꞌabel Riyaꞌ can nucꞌut chi can cꞌo kꞌatbel tzij pa rukꞌaꞌ.\f + Mt. 7.28, 29; Tit. 2.15.\f* \p \v 33 Y chiriꞌ chupan ri jay ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios, ri kꞌij riꞌ cꞌo cꞌa apo jun achi ri cꞌo jun itzel espíritu riqꞌui. Y ri itzel espíritu ri cꞌo riqꞌui ri achi, riqꞌui ruchukꞌaꞌ xurek ruchiꞌ\f + Mr. 1.23.\f* y xubij: \v 34 Man kojanek ta. ¿Achique nawajoꞌ chake, riyit Jesús aj Nazaret? ¿Xape cꞌa riche (rixin) chi naqꞌuis kakꞌij? Riyin wetaman yit achique cꞌa riyit y rumariꞌ wetaman chi riyit can yit lokꞌolaj\f + Sal. 16.10; Is. 49.7; Dn. 9.24; Lc. 1.35; Hch. 2.27, 31.\f* wi y yit petenak riqꞌui ri Dios, xchaꞌ. \p \v 35 Yacꞌa ri Jesús xchapon chare ri itzel espíritu y xubij: Ma cachꞌo ta chic, y catel el. Y ri itzel espíritu riꞌ tek xel el riqꞌui ri achi xuben ca chare chi xtzak pan ulef, chiriꞌ chiquicojol ri winek ri quimolon quiꞌ, pero majun chic achique ta xuben ca chare. \v 36 Y quinojel cꞌa ri winek ri quimolon quiꞌ chiriꞌ, xquimey tek xquitzꞌet ri xuben ri Jesús, y niquibilaꞌ cꞌa chiquiwech: ¿Achique cꞌa rubanic ri ruchukꞌaꞌ ri ruchꞌabel re achi reꞌ? Ruma ri ruchꞌabel can nucꞌut cꞌa chi Riyaꞌ can cꞌo kꞌatbel tzij pa rukꞌaꞌ. Ri itzel tak espíritu can niquinimaj rutzij y yeꞌel el, yechaꞌ cꞌa ka chiquiwech. \p \v 37 Y chanin cꞌa xbe rutzijol ri Jesús. Rumariꞌ ri winek ri yecꞌo pa tak lugar ri yecꞌo pe chunakajal ri tinamit Capernaum, xquicꞌaxaj chukaꞌ ri yerubanalaꞌ ri Jesús.\f + Mi. 5.4.\f* \s Tek ri Jesús xucꞌachojsaj rujiteꞌ ri Simón Pedro \p \v 38 Y chupan cꞌa ri uxlanibel kꞌij riꞌ, ri Jesús xel cꞌa pe chiriꞌ pa jay ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios y choj cꞌa xbe pa rachoch ri jun rudiscípulo ri Simón rubiꞌ. Y chupan cꞌa ri kꞌij riꞌ ri rujiteꞌ ri Simón, yawaꞌ riqꞌui jun nimalaj cꞌaten.\f + Mt. 8.14; Mr. 1.30.\f* Y ri yecꞌo chiriꞌ pa jay xquicꞌutuj jun utzil chare ri Jesús chi tucꞌachojsaj ri yawaꞌ. \v 39 Y Riyaꞌ xluqueꞌ ka riqꞌui ri yawaꞌ y xubij chi tiqꞌuis el ri cꞌaten chrij. Y can xu (xe) wi cꞌa xubij queriꞌ ri Jesús, can yacꞌariꞌ tek xqꞌuis el\f + Sal. 103.3; Lc. 8.24.\f* ri nimalaj cꞌaten chrij ri yawaꞌ. Y ri ixok riꞌ, can yacꞌariꞌ tek xbeyacatej pe y xuchop yerunimaj yerilij apo ri Jesús y ri ye benak riqꞌui. \s Tek ri Jesús xerucꞌachojsaj cꞌa ye qꞌuiy yawaꞌiꞌ tek xka ka ri kꞌij \p \v 40 Tek xka yan cꞌa ka ri kꞌij chupan ri jun kꞌij riꞌ, quinojel cꞌa ri winek riche (rixin) ri tinamit, ri yecꞌo yawaꞌiꞌ quiqꞌui, xequicꞌualaꞌ apo chuwech ri Jesús.\f + Mt. 8.16; Mr. 1.32.\f* Ri yawaꞌiꞌ ri xequicꞌualaꞌ apo ri winek riꞌ, jalajoj cꞌa ruwech yabil ri ntoc chique. Y ri Jesús xuyaꞌ cꞌa rukꞌaꞌ pa quiwiꞌ chiquijujunal ri yawaꞌiꞌ y xerucꞌachojsaj cꞌa el. \v 41 Ye qꞌuiy cꞌa chique ri yawaꞌiꞌ riꞌ xa ma relic ta yabil ntoc chique. Xa itzel tak espíritu yecꞌo quiqꞌui. Pero ri Jesús xerelesaj chukaꞌ el. Y ri itzel tak espíritu, tek yeꞌel cꞌa el quiqꞌui ri yawaꞌiꞌ riꞌ, can riqꞌui cꞌa quichukꞌaꞌ yechꞌo y niquibij: Yit cꞌa riyit ri Rucꞌajol ri Dios,\f + Mr. 1.24, 34; 3.11.\f* yechaꞌ. Y ri Jesús xerukꞌil riqꞌui ri ruchꞌabel y ma xuyaꞌ ta kꞌij chique riche (rixin) chi xechꞌo chic. Ruma ri itzel tak espíritu riꞌ can quetaman chi ri Jesús, yariꞌ ri Cristo. \s Tek ri Jesús xbe pa ronojel tinamit ri yecꞌo pa rucuenta ri Galilea chukꞌalajsaxic ri ruchꞌabel ri Dios \p \v 42 Y tek xseker pe pa rucaꞌn kꞌij, ri Jesús xel el pa tinamit y xbe pa jun lugar ri acuchi (achique) majun winek cꞌo.\f + Mr. 1.35.\f* Pero ri winek xa xebe chucanoxic y xbequilaꞌ pe. Ri winek cꞌa riꞌ xcajoꞌ xquikꞌet ka ri Jesús ruma ma nicajoꞌ ta chi nibe el. \v 43 Yacꞌa ri Jesús xubij chique: Riyin rajawaxic chi yibe pa nicꞌaj chic tinamit, riche (rixin) chi ntzijoj ri lokꞌolaj ruchꞌabel ri Dios ri nichꞌo chrij ri rajawaren ri Dios,\f + Mr. 1.14, 15; Hch. 10.38; Ro. 15.8.\f* ruma chi xa can rumariꞌ tek xitak pe, xchaꞌ ri Jesús. \p \v 44 Y can queriꞌ xuben pa ronojel tinamit ri yecꞌo pa rucuenta ri Galilea, Riyaꞌ can xutzijoj cꞌa ri ruchꞌabel ri Dios ri pa tak jay ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios.\f + Mr. 1.39.\f* \c 5 \s Tek xechapatej sibilaj qꞌuiy car \p \v 1 Y jun kꞌij, tek ri Jesús cꞌo chuchiꞌ ri choy Genesaret,\f + Mt. 4.18; Mr. 1.16.\f* ye qꞌuiy cꞌa winek xeꞌapon riqꞌui,\f + Lc. 12.1.\f* ruma chi nicajoꞌ niquicꞌaxaj ri ruchꞌabel ri Dios. Y ri winek riꞌ can sibilaj wi ye qꞌuiy, rumariꞌ niquipitzꞌ ri Jesús. \v 2 Y Riyaꞌ chanin xutzꞌet apo caꞌiꞌ jucuꞌ yecꞌo ca chuchiꞌ ri yaꞌ, y majun cꞌo ta chiquipan. Ruma ri cajaf ri jucuꞌ riꞌ ye chapoy tak car, y ri hora riꞌ xa quichapon yequichꞌej ri yaꞌl chapabel car. \v 3 Y jun cꞌa chique ri jucuꞌ riꞌ riche (rixin) ri Simón. Y chupan ri rujucuꞌ ri Simón, xoc wi ri Jesús. Y Riyaꞌ xubij cꞌa chare ri Simón chi tunimaꞌ apo jubaꞌ pa ruwiꞌ yaꞌ. Y cꞌacꞌariꞌ xtzꞌuyeꞌ ka chiriꞌ pa jucuꞌ, y xuchop pe quitijoxic ri winek riqꞌui ri ruchꞌabel ri Dios.\f + Mt. 13.2.\f* \v 4 Tek ri Jesús xtaneꞌ riche (rixin) chi nichꞌo quiqꞌui ri winek riꞌ, Riyaꞌ xubij chare ri Simón: Joꞌ apo pa raxal yaꞌ, y queꞌiyaꞌ ka ri iyaꞌl chapabel car\f + Jn. 21.6.\f* pa yaꞌ. \p \v 5 Yacꞌariꞌ tek ri Simón xubij chare ri Jesús: Tijonel, riyoj junakꞌaꞌ xojcꞌaseꞌ\f + Jn. 21.3.\f* riche (rixin) chi xekacanoj car, y xa majun xkachop. Pero ruma cꞌa chi can yit cꞌa riyit yabin chi nikayaꞌ ka re yaꞌl chapabel car pa yaꞌ, can nikayaꞌ cꞌa ka, xchaꞌ. \p \v 6 Y tek xquiqꞌuek ka ri quiyaꞌl chapabel car pa yaꞌ, can ye qꞌuiy cꞌa car xquiyaꞌ pe quiꞌ, y rumariꞌ ri yaꞌl xuchop nikꞌoxpitej ruma ri calal ri car. \v 7 Rumariꞌ ri achiꞌaꞌ chapoy tak car riꞌ xquiben apo retal chique ri nicꞌaj chic cachibil\f + Lc. 5.10.\f* ri yecꞌo pa jun chic jucuꞌ, riche (rixin) chi quepe chiquitoꞌic. Y ri cachibil can xepe na wi chiquitoꞌic. Y ri caꞌiꞌ jucuꞌ xequinojsaj chi car. Rumariꞌ ri caꞌiꞌ jucuꞌ riꞌ xa jubaꞌ ma yebe ka chuxeꞌ yaꞌ. \v 8 Y tek ri Simón ri nibix chukaꞌ Pedro chare, xutzꞌet chi jun milagro ri xbanatej ruma sibilaj qꞌuiy car xbequiyaꞌ pe quiꞌ, riyaꞌ xbexuqueꞌ\f + Dn. 8.17.\f* chuwech ri Jesús, y xubij chare: Ajaf, riyin xa yin jun achi aj mac, ma yin rucꞌamon ta (ma takal ta chuwij) chi yacꞌojeꞌ pe wuqꞌui,\f + Ex. 20.19; Jue. 13.22; 1 S. 6.20; 2 S. 6.9; 1 Cr. 13.12.\f* ruma chi riyit can cꞌo akꞌij acꞌojlen, xchaꞌ. \p \v 9 Queriꞌ xubij ri Simón, ruma riyaꞌ majun bey rutzꞌeton ta chi que ta riꞌ nibanatej. Y can queriꞌ chukaꞌ quinojel ri ye benak riqꞌui. Riyeꞌ can xquixibij quiꞌ tek xquitzꞌet chi ye qꞌuiy car xequichop ri kꞌij riꞌ. \v 10 Y chukaꞌ ri Jacobo y ri Juan, ri ye rachibil ri Simón, ri ye rucꞌajol ri jun achi ri Zebedeo rubiꞌ, can xquixibij quiꞌ tek xquitzꞌet ri xbanatej. Rumariꞌ ri Jesús xubij chare ri Simón: Man cꞌa taxibij ta awiꞌ ruma ri xatzꞌet. Re rubanon pe, yit jun achi chapoy car,\f + Ez. 47.9, 10; Mt. 4.19; Mr. 1.17.\f* yacꞌa ri xtibe apo, xtawetamaj chukaꞌ xqueꞌachꞌec pe winek, riche (rixin) chi queriꞌ yinquitzekelbej. \p \v 11 Y ri achiꞌaꞌ chapoy tak car riꞌ xequicꞌom pe ri quijucuꞌ cꞌa chuchiꞌ ri yaꞌ. Ri achiꞌaꞌ riꞌ xquiyaꞌ ca ri quisamaj y xquitzekelbej el ri Jesús.\f + Mt. 4.20; 19.27; Mr. 1.18; Lc. 18.28; Fil. 3.7, 8.\f* \s Tek ri Jesús xrelesaj el ri jun itzel yabil lepra rubiꞌ chrij jun achi \p \v 12 Y tek ri Jesús xapon cꞌa pa jun tinamit, xapon cꞌa jun achi riqꞌui, ri cꞌo jun itzel yabil chrij, y ri yabil riꞌ lepra rubiꞌ. Ri achi riꞌ, can xu (xe) wi xutzꞌet ri Jesús, xbexuqueꞌ chuwech y xujupubaꞌ cꞌa ka ri rupalej cꞌa pan ulef y xucꞌutuj utzil chare ri Jesús, y xubij cꞌa: Ajaf, wi riyit nawajoꞌ yinacꞌachojsaj chare re nuyabil, can yicꞌachoj wi cꞌa riꞌ,\f + Mt. 8.2; Mr. 1.40.\f* ruma riyin wetaman chi riyit can yacowin wi,\f + Gn. 18.14; Jer. 32.17, 27; Mt. 9.28; Mr. 9.22-24; He. 7.25.\f* xchaꞌ. \p \v 13 Y ri Jesús can yacꞌariꞌ xuchop apo ri achi ri cꞌo ri itzel yabil chrij y xubij chare: Nwajoꞌ chi yacꞌachoj. Tiqꞌuis cꞌa el re yabil reꞌ chawij, xchaꞌ chare. Y can xu (xe) wi xubij queriꞌ ri Jesús, can yacꞌariꞌ xqꞌuis el ri lepra chrij ri achi. \p \v 14 Ri Jesús xuchilabej cꞌa el chare ri achi riꞌ chi majun achoj chare tutzijoj wi ri xbanatej riqꞌui. Y xubij chukaꞌ el chare: Wacami xa choj jacꞌutuꞌ awiꞌ chuwech ri sacerdote, y can tayaꞌ cꞌa ri ofrenda ri rajawaxic chi nayaꞌ, achiꞌel nubij chupan ri rutzꞌiban ca ri Moisés,\f + Lv. 13.1; 14.2-4, 10, 21, 22; Mt. 8.4.\f* riche (rixin) chi queriꞌ nakꞌalajsaj cꞌa awiꞌ chiquiwech chi yit chꞌajchꞌoj chic, xchaꞌ el chare. \p \v 15 Pero ri Jesús más cꞌa xbe rutzijol, y sibilaj ye qꞌuiy winek niquimol quiꞌ riqꞌui.\f + Mt. 4.25; Mr. 3.7; Lc. 12.1; 14.25; Jn. 6.2.\f* Yecꞌo cꞌa winek ri yepe riqꞌui riche (rixin) chi niquicꞌaxaj ri ruchꞌabel ri Dios. Y yecꞌo cꞌa nicꞌaj chic nicajoꞌ chi yecꞌachojsex el ruma Riyaꞌ. \v 16 Y Riyaꞌ ya cꞌa ri pa desierto nibe wi riche (rixin) chi nuben orar.\f + Mt. 14.23; Mr. 6.46.\f* \s Tek ri Jesús xucꞌachojsaj jun achi siquirnek \p \v 17 Y xapon cꞌa jun kꞌij, tek yecꞌo cꞌa achiꞌaꞌ fariseos y yecꞌo chukaꞌ achiꞌaꞌ ri qꞌuiy quetaman chrij ri ley,\f + Lc. 2.46; Hch. 5.34.\f* ri xbequicꞌuluꞌ quiꞌ ri acuchi (achique) cꞌo wi ri Jesús. Yecꞌo cꞌa chique riyeꞌ ri ye petenak cꞌa quelaꞌ pa tak tinamit ri yecꞌo pa rucuenta ri Galilea. Yecꞌo ye petenak pa tinamit Jerusalem y pa nicꞌaj chic tinamit ri yecꞌo pa rucuenta ri Judea. Ri achiꞌaꞌ riꞌ ri qꞌuiy quetaman chrij ri ley y ri fariseos cꞌa riꞌ, ye tzꞌuyul apo chiquicojol ri winek ri yeꞌacꞌaxan ri ruchꞌabel ri Dios ri nucꞌut ri Jesús chiquiwech. Y ri Jesús can cꞌo ruchukꞌaꞌ ri Ajaf Dios riqꞌui, riche (rixin) chi yerucꞌachojsaj ri yawaꞌiꞌ. \v 18 Y cꞌo cꞌa jun achi siquirnek ucꞌuan apo cuma caꞌiꞌ oxiꞌ achiꞌaꞌ chuwech ri ruwarabel.\f + Mt. 9.2; Mr. 2.3.\f* Y riyeꞌ xcajoꞌ cꞌa xeꞌoc ta apo pa jay cꞌa riqꞌui ri Jesús, riche (rixin) chi niquiyaꞌ ri quiyawaꞌ chuwech. \v 19 Pero ri achiꞌaꞌ riꞌ ma xecowin ta xeꞌoc apo chupan ri jay, ruma sibilaj ye qꞌuiy winek ri quimolon quiꞌ chiriꞌ. Rumariꞌ riyeꞌ xquichꞌob chi xejoteꞌ pa ruwiꞌ ri jay, y xquelesaj el jubaꞌ ruwiꞌ ri jay. Y chiriꞌ xquikasaj wi ka ri achi siquirnek cꞌo el chuwech ri ruwarabel. Y cꞌa chuwech ri Jesús xbeka wi ka, chiriꞌ pa quinicꞌajal ri winek. \v 20 Y tek ri Jesús xutzꞌet chi ri achiꞌaꞌ ri ye ucꞌuayon apo ri achi siquirnek chi can quicukuban wi quicꞌuꞌx riqꞌui Riyaꞌ, xubij chare ri achi siquirnek: Ri amac xecuyutej yan.\f + Hch. 5.31.\f* \p \v 21 Can xu (xe) wi xquicꞌaxaj ri aj tzꞌibaꞌ y ri achiꞌaꞌ fariseos ri chꞌabel ri xubij ri Jesús, ri achiꞌaꞌ riꞌ can yacꞌariꞌ xquichop niquichꞌob ka: ¿Achique cꞌa chi achi reꞌ? ¿Y achique ruma tek nuben chi can ya Riyaꞌ ri Dios?\f + Mt. 9.3; Mr. 2.6, 7.\f* ¿Ruma achique ta chic jun ri nicuyu mac? Majun chic jun. Xaxu (xaxe) wi ri Dios ri nicuyu mac,\f + Ex. 34.7; Sal. 32.5; 103.3; Is. 1.18; 43.25; Dn. 9.9.\f* yechaꞌ cꞌa pa tak cánima. \p \v 22 Yacꞌa ri Jesús can jabel retaman ri niquichꞌob ka. Rumariꞌ Riyaꞌ xubij chique: ¿Achique cꞌa ruma tek riyix nichꞌob queriꞌ pa tak iwánima? \v 23 Wacami tibij na cꞌa chuwe: ¿Achique cami ri más cꞌayef (cuesta) rubanic nichꞌob riyix? ¿La ya cami ri nbij chare ri achi reꞌ chi ri rumac xecuyutej yan, o ya ri nbij chare: Cayacatej y cabiyin el? \v 24 Wacami cꞌa, riche (rixin) chi riyix niwetamaj chi riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol can cꞌo kꞌatbel tzij pa nukꞌaꞌ riche (rixin) chi ncuy mac,\f + Is. 53.11; Mt. 9.6; 28.18; Jn. 5.22, 23; Hch. 5.31.\f* titzꞌetaꞌ cꞌa. Y ri Jesús xubij chare ri achi siquirnek: Nbij cꞌa chawe: Cayacatej, tacꞌuaj el la awarabel y cabiyin chawachoch, xchaꞌ chare. \p \v 25 Y ri achi siquirnek, can yacꞌariꞌ tek xyacatej anej chiquiwech quinojel ri winek ri quimolon quiꞌ chiriꞌ. Y xucꞌol el ri ruwarabel ri acuchi (achique) cotzꞌoban wi pe, y xbe. Y riyaꞌ nuyaꞌ cꞌa rukꞌij rucꞌojlen ri Dios ri xtzolin el chrachoch.\f + Sal. 103.1.\f* \v 26 Y quinojel ri winek ri quimolon quiꞌ chiriꞌ, xquimey, ruma majun bey quitzꞌeton ta chi que ta riꞌ nibanatej. Ri winek cꞌa riꞌ sibilaj cꞌa xquiyaꞌ rukꞌij rucꞌojlen ri Dios,\f + Lc. 5.8.\f* y quixibin quiꞌ niquibij: Chupan re jun kꞌij reꞌ xekatzꞌet milagros ri majun bey ye tzꞌeton ta, xechaꞌ. \s Tek ri Jesús xusiqꞌuij (xroyoj) ri Leví \p \v 27 Ri Jesús xel cꞌa el chiriꞌ, y xutzꞌet cꞌa jun achi ri cꞌutuy alcawal. Ri achi riꞌ Leví rubiꞌ, y tzꞌuyul cꞌa acuchi (achique) yetoj wi ca ri alcawal. Y xpe ri Jesús xubij chare: Quinatzekelbej.\f + Mt. 9.9; Mr. 2.13, 14.\f* \p \v 28 Y yacꞌariꞌ tek riyaꞌ xbeyacatej pe ri acuchi (achique) tzꞌuyul wi, xuyaꞌ ca ronojel ri cꞌo chiriꞌ, y xutzekelbej el ri Jesús. \p \v 29 Y cꞌo cꞌa jun kꞌij ri Leví xuben cꞌa jun nimawaꞌin pa rachoch, jun nimawaꞌin ri can riche (rixin) wi ri Jesús, pero chukaꞌ xerusiqꞌuij (xeroyoj) ri ye cꞌutuy tak alcawal y chukaꞌ nicꞌaj chic winek.\f + Lc. 15.1.\f* Y quinojel cꞌa riꞌ junan ye tzꞌuyul ri pa mesa riqꞌui ri Jesús y ri rudiscípulos. \v 30 Y yecꞌo cꞌa aj tzꞌibaꞌ y yecꞌo chukaꞌ achiꞌaꞌ fariseos ri yecꞌo apo chiriꞌ. Y ri aj tzꞌibaꞌ y ri fariseos riꞌ, yexebexot (yexebeloj) cꞌa chiquij ri ye rudiscípulos ri Jesús. Yequibilaꞌ cꞌa chique: ¿Achique ruma tek riyix yixwaꞌ yixucꞌyaꞌ quiqꞌui ri ye cꞌutuy tak alcawal y quiqꞌui nicꞌaj chic winek ri xa ye aj maquiꞌ? xechaꞌ chique. \p \v 31 Yacꞌa ri Jesús xubij chique ri achiꞌaꞌ fariseos y ri aj tzꞌibaꞌ: Jun ajkꞌomanel ma ye ta ri ye utz ri yerakꞌomaj. Riyaꞌ yerakꞌomaj ri yawaꞌiꞌ. \v 32 Riyin ma xipe ta chiquicanoxic winek ri choj quicꞌaslen. Riyin xipe chiquicanoxic ri aj maquiꞌ, ri rajawaxic chi nitzolin pe quicꞌuꞌx riqꞌui ri Dios,\f + Mt. 9.13; 1 Ti. 1.15.\f* xchaꞌ ri Jesús. \s Tek xcꞌutux chare ri Jesús chi achique ruma tek ri rudiscípulos ma niquiben ta ayuno \p \v 33 Y ri achiꞌaꞌ fariseos y ri aj tzꞌibaꞌ xquicꞌutuj chare ri Jesús: ¿Achique ruma tek ri ye rudiscípulos ri Juan can cꞌo kꞌij niquichajij tek can ma yewaꞌ ta, riche (rixin) chi yequibanalaꞌ oraciones chare ri Dios? Y can queriꞌ chukaꞌ niquiben ri kadiscípulos riyoj, yacꞌa ri adiscípulos riyit ma que ta riꞌ niquiben, xa yewaꞌ yeꞌucꞌyaꞌ,\f + Mt. 9.14; Mr. 2.18.\f* xechaꞌ chare. \p \v 34 Y ri Jesús xubij cꞌa chique: ¿Achique nibij riyix? ¿la utz cami chi man ta yewaꞌ ri xesiqꞌuix (xeꞌoyox) pa jun cꞌulanen\f + Mt. 22.2; Lc. 14.16-23; 2 Co. 11.2; Ap. 19.7; 21.2.\f* tek xa cꞌa cꞌo na apo quiqꞌui ri achijlon ri xa cꞌa xcꞌuleꞌ? Ma utz ta. \v 35 Pero xtapon na ri kꞌij tek re achijlon reꞌ xtelesex el\f + Dn. 9.26; Zac. 13.7; Jn. 7.33.\f* chiquicojol, y yacꞌariꞌ tek ma xquewaꞌ ta riche (rixin) chi xtiquiben orar.\f + Mt. 6.16, 17; Hch. 13.2, 3; 2 Co. 6.4, 5; 11.27.\f* \p \v 36 Ri Jesús xucusaj chukaꞌ re jun cꞌambel tzij reꞌ chiquiwech: Majun chukaꞌ winek nibano chi nucusaj ta jun cꞌojobel cꞌacꞌacꞌ riche (rixin) chi nucꞌojoj jun tziek ri xa riꞌj chic. Ruma wi cꞌo jun ri nibano queriꞌ, ma utz ta. Ruma can nuretz (nutzer) ka ri tziek cꞌacꞌacꞌ riche (rixin) chi nrelesaj jun cꞌojobel chare, y ri cꞌojobel riꞌ xa ma numej ta riꞌ riqꞌui jun rutziak ri xa riꞌj chic.\f + Mt. 9.16, 17; Mr. 2.21, 22.\f* \v 37 Y queriꞌ chukaꞌ majun niyaꞌo ta cꞌacꞌacꞌ ruyaꞌal uva chupan jun tzꞌum yabel yaꞌ ri xa riꞌj chic. Ruma wi queriꞌ niban, y ri tzꞌum xa ma niyukuk ta chic, xa nirakaroꞌ y niqꞌuis el ri ruyaꞌal uva chupan. Y chukaꞌ ri tzꞌum riꞌ majun chic nicꞌatzin wi. \v 38 Yacꞌa jun cꞌacꞌacꞌ tzꞌum yabel yaꞌ, utz niyaqueꞌ ri cꞌacꞌacꞌ ruyaꞌal uva chupan, ruma chi ri ruyaꞌal uva y ri tzꞌum niquitoꞌ quiꞌ. \v 39 Y majun ri rukumun chic ruyaꞌal uva ri cꞌo yan chic kꞌij yacon, y cꞌa ta riꞌ nrajoꞌ ri cꞌacꞌacꞌ ruyaꞌal uva. Ma que ta riꞌ. Ruma xa xtubij: Ri ruyaꞌal uva ri cꞌo yan chic kꞌij yacon yariꞌ ri más utz. \c 6 \s Tek ri rudiscípulos ri Jesús xquichꞌup ruwiꞌ trigo pa jun uxlanibel kꞌij \p \v 1 Pa jun uxlanibel kꞌij, ri Jesús y ri rudiscípulos yekꞌax cꞌa el pa jun ulef ri ticon trigo chuwech. Y ri discípulos cꞌo cꞌa ruwiꞌ trigo yequichꞌup el,\f + Mt. 12.1; Mr. 2.23.\f* yequibil pa quikꞌaꞌ. Y ya cꞌa ri trigo niquitij ka. \v 2 Yacꞌariꞌ tek yecꞌo cꞌa achiꞌaꞌ fariseos ri xquibij chique ri ye rudiscípulos ri Jesús: ¿Achique ruma riyix yeꞌibil re trigo pan ikꞌaꞌ re kꞌij reꞌ? Re kꞌij reꞌ, uxlanibel kꞌij y xajan chi niban samaj,\f + Ex. 20.10; Mt. 12.2.\f* xechaꞌ. \p \v 3 Yacꞌa ri Jesús xchꞌo apo chique, y xubij: ¿La majun bey cꞌa isiqꞌuin ta ri tzꞌibatal ca chrij ri xquiben ri David y ri ye rachibil\f + 1 S. 21.6.\f* ri ojer ca, tek sibilaj xenum? \v 4 Ri David xbe chucanoxic wey chiriꞌ pa rachoch ri Dios, y can ya ri lokꞌolaj tak caxlan wey ri xbejach pe chare. Riyaꞌ xutij ri lokꞌolaj tak caxlan wey riꞌ, y xuyaꞌ chukaꞌ chique ri ye benak riqꞌui. Pero ma riqꞌui wi riꞌ, ma mac ta ri xquiben, astapeꞌ ri caxlan wey riꞌ xaxu (xaxe) wi ri sacerdotes yetijo,\f + Ex. 29.23, 33; Lv. 24.9.\f* xchaꞌ ri Jesús. \p \v 5 Y ri Jesús xubij chukaꞌ chique ri achiꞌaꞌ fariseos: Yin cꞌa riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol ri yin Rajaf ri uxlanibel kꞌij. \s Tek ri Jesús xucꞌachojsaj jun achi chakiꞌj jun rukꞌaꞌ \p \v 6 Pa jun chic cꞌa uxlanibel kꞌij,\f + Lc. 14.3; Jn. 9.16.\f* ri Jesús y ri rudiscípulos xebe pa jun jay ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios,\f + Mt. 12.9; Mr. 3.1; Lc. 13.14.\f* y xuchop cꞌa quitijoxic ri quimolon quiꞌ chiriꞌ. Y chiquicojol ri winek ri quimolon quiꞌ chiriꞌ, cꞌo cꞌa jun achi ri chakiꞌj ri rajquikꞌaꞌ. \v 7 Rumacꞌariꞌ yecꞌo chique ri aj tzꞌibaꞌ y yecꞌo chukaꞌ achiꞌaꞌ fariseos ri quitzuliben apo ri Jesús, kꞌalaj riꞌ wi nucꞌachojsaj ri achi, riche (rixin) chi queriꞌ niquitzujuj (niquisujuj) chi ri Jesús xsamej chupan ri jun uxlanibel kꞌij riꞌ. \v 8 Yacꞌa ri Jesús jabel retaman ri yetajin chuchꞌobic\f + 1 S. 16.7; Lc. 5.22; Jn. 2.24, 25; 6.64; 21.17; Hch. 1.24; Ap. 2.23.\f* ri aj tzꞌibaꞌ y ri achiꞌaꞌ fariseos. Y ri Jesús xubij chare ri achi ri chakiꞌj ri rukꞌaꞌ: Cacꞌojeꞌ pe pa nicꞌaj. Y ri achi can yacꞌariꞌ xyacatej pe ri acuchi (achique) tzꞌuyul wi, y xbepaꞌeꞌ acuchi (achique) ri xbix wi chare ruma ri Jesús. \v 9 Xpe cꞌa ri Jesús xubij chique ri winek ri yecꞌo chiriꞌ: Wacami nwajoꞌ cꞌa ncꞌutuj chiwe: ¿La más cami rucꞌamon chi niban utzil pa jun uxlanibel kꞌij o xa ya ri etzelal?\f + Mt. 12.12, 13; Mr. 3.4; Lc. 14.3; Jn. 7.23.\f* ¿Ri nicol jun winek chuwech ri camic o ri nicamisex? ¿Achique nichꞌob riyix? xchaꞌ chique. \p \v 10 Y ri Jesús xerutzuꞌ\f + Mr. 3.5.\f* cꞌa quinojel ri quimolon quiꞌ chiriꞌ. Xchꞌo chare ri achi ri chakiꞌj rukꞌaꞌ, y xubij: Tayukuꞌ la akꞌaꞌ. Y ri achi can xu (xe) wi xuyuk ri rukꞌaꞌ achiꞌel ri xbix chare ruma ri Jesús, can yacꞌariꞌ xchojmir ca ri rukꞌaꞌ. \v 11 Yacꞌa ri aj tzꞌibaꞌ y ri achiꞌaꞌ fariseos ri yecꞌo apo chiriꞌ, xyacatej coyowal y niquicꞌutulaꞌ\f + Mt. 12.14; Mr. 3.6.\f* chukaꞌ chiquiwech achique niquiben chare ri Jesús riche (rixin) chi niquicamisaj. \s Tek ri Jesús xeruchaꞌ ri cablajuj apóstoles \p \v 12 Y cꞌo cꞌa jun kꞌij, tek ri Jesús xbe cꞌa pa ruwiꞌ ri juyuꞌ riche (rixin) chi xberubanaꞌ orar.\f + Mr. 14.23.\f* Y junakꞌaꞌ cꞌa xcꞌaseꞌ riche (rixin) chi xchꞌo riqꞌui ri Dios pan oración. \v 13 Y chupan cꞌa ri nimakꞌaꞌ chare ri rucaꞌn kꞌij, Riyaꞌ xerusiqꞌuij (xeroyoj) ri achiꞌaꞌ ri can yetzekelben wi riche (rixin).\f + Mt. 10.1.\f* Chiquicojol cꞌa ri achiꞌaꞌ riꞌ, xeruchaꞌ ye cablajuj, y xubij apóstoles chique. \v 14 Ri ye cablajuj ri xeruchaꞌ ri Jesús, ya ri Simón ri xubij chukaꞌ Pedro chare,\f + Jn. 1.42.\f* ri Andrés ri rachꞌalal ri Simón, ri Jacobo, ri Juan, ri Felipe, ri Bartolomé, \v 15 ri Mateo, ri Tomás, ri Jacobo ri rucꞌajol ri jun achi ri Alfeo rubiꞌ, ri Simón ri cꞌo quiqꞌui ri jumoc achiꞌaꞌ ri celadores nibix chique, \v 16 ri Judas\f + Jn. 14.22; Hch. 1.13; Jud. 1.\f* ri rachꞌalal ri Jacobo, y ri Judas Iscariote ri xcꞌayin el riche (rixin) ri Jesús pa quikꞌaꞌ ri winek. \s Ri Jesús nukꞌalajsaj ruchꞌabel ri Dios y yerucꞌachojsaj yawaꞌiꞌ \p \v 17 Y yacꞌariꞌ tek ri Jesús y ri ye ruꞌapóstoles xexuleꞌ pe ri pa ruwiꞌ ri juyuꞌ, y xeꞌocꞌojeꞌ ka quiqꞌui ri nicꞌaj chic discípulos pa jun liꞌon. Y chiriꞌ ye qꞌuiy chukaꞌ winek quimolon quiꞌ. Yecꞌo winek ye petenak pa tinamit Jerusalem y pa nicꞌaj chic tinamit ri yecꞌo pa rucuenta ri Judea, y yecꞌo chukaꞌ ye petenak cꞌa quelaꞌ chuchiꞌ mar, ri cꞌa quelaꞌ pa tinamit Tiro y Sidón.\f + Mt. 4.25; Mr. 3.7, 8.\f* Yecꞌo cꞌa chique ri winek riꞌ ye petenak riche (rixin) chi niquicꞌaxaj ri ruchꞌabel ri Dios ri nutzijoj ri Jesús, y yecꞌo cꞌa ye petenak ruma nicajoꞌ chi yecꞌachojsex el chare ri quiyabil ruma ri Jesús. \v 18 Y yecꞌo cꞌa chukaꞌ winek ri yecꞌo pa pokonal pa quikꞌaꞌ ri itzel tak espíritu ri yecꞌo quiqꞌui. Xeꞌelesex chukaꞌ el ri itzel tak espíritu riꞌ ruma ri Jesús. \v 19 Y quinojel ri winek ye yawaꞌiꞌ nicajoꞌ cꞌa niquichop apo ri rutziak ri Jesús, ruma Riyaꞌ cꞌo uchukꞌaꞌ\f + Mt. 14.36; Mr. 5.30; Lc. 8.46.\f* riqꞌui riche (rixin) chi yerucꞌachojsaj quinojel. \s Ri jabel ruwaquikꞌij y ri itzel ruwaquikꞌij \p \v 20 Y can yacꞌariꞌ tek ri Jesús xerutzuꞌ ri ye rudiscípulos y xubij chique: Jabel ruwaꞌikꞌij riyix ri yix pobres, ruma iwuche (iwixin) cꞌa riyix riꞌ ri rajawaren ri Dios.\f + Mt. 5.3; 11.5; Hch. 14.22; Stg. 2.5.\f* \p \v 21 Jabel ruwaꞌikꞌij riyix ri yixnum wacami, ruma ri Dios xtuben cꞌa chiwe chi xquixnoj na chi utz.\f + Is. 55.1; 1 Co. 4.11; Ap. 7.14-17.\f* Jabel ruwaꞌikꞌij riyix ri yixokꞌ, ruma ri Dios xtuben chiwe chi ma xquixokꞌ ta chic y xa xquixbetzeꞌen. \p \v 22 Jabel ruwaꞌikꞌij chukaꞌ riyix tek yixetzelex cuma ri winek, y yixquelesaj pe chiquicojol, yixyokꞌ, chukaꞌ itzel yixtzꞌet ruma yin iniman riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol.\f + Mt. 5.11; Jn. 16.2; 1 P. 2.19; 3.14; 4.14.\f* \v 23 Y tek xticꞌulwachij ronojel riꞌ, xa quixquicot\f + Hch. 5.41; Col. 1.24; Stg. 1.2.\f* cꞌa, y can ticꞌojeꞌ nimalaj quicoten iwuqꞌui, ruma chi nim rajel ruqꞌuexel ri xticꞌul chilaꞌ chicaj. Ruma xa can queriꞌ chukaꞌ ri tijoj pokonal ri xquikꞌaxaj ri profetas ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca. Riyeꞌ xquikꞌaxalaꞌ tijoj pokonal pa quikꞌaꞌ ri catiꞌt quimamaꞌ ri winek ri yeꞌetzelan iwuche (iwixin) riyix wacami. \p \v 24 Y riyix beyomaꞌ, juyiꞌ oc iwech, ruma xikꞌaxaj yan jun cꞌaslen sibilaj jabel chuwech re ruwachꞌulef. Yacꞌa ri kꞌij ri ye petenak chiwij ma ye que ta chic riꞌ.\f + Am. 6.1; Mt. 6.20; Lc. 12.21; 16.25; Stg. 5.1.\f* \p \v 25 Riyix chukaꞌ ri yixwaꞌ jabel, juyiꞌ oc iwech, ruma xtapon cꞌa ri kꞌij tek xtitij wayjal. Riyix ri jabel yixtzeꞌen wacami, juyiꞌ oc iwech, ruma xtapon ri kꞌij tek xquixbeꞌokꞌ ruma bis.\f + Pr. 14.13; Is. 65.13.\f* \p \v 26 Y riyix xa juyiꞌ oc cꞌa iwech tek ninimirisex ikꞌij cuma ri winek ri xa ma ye riche (rixin) ta ri Dios.\f + Jn. 15.19; 1 Jn. 4.5.\f* Ruma can queriꞌ chukaꞌ xquiben ri quiteꞌ quitataꞌ riyeꞌ, ruma ri quiteꞌ quitataꞌ riyeꞌ xquinimirisaj quikꞌij ri xebin chi ye profetas y xa ma kitzij ta chi ye profetas. \s Queꞌiwajoꞌ ri yeꞌetzelan iwuche (iwixin) \p \v 27 Yacꞌa riyix ri can niwacꞌaxaj wi ri nuchꞌabel, tiwacꞌaxaj cꞌa re xtinbij chiwe: Can queꞌiwajoꞌ cꞌa ri yeꞌetzelan iwuche (iwixin), y tibanaꞌ utzil chique ri winek ri itzel niquinaꞌ chiwe.\f + Ex. 23.4; Mt. 5.44; Ro. 12.20.\f* \v 28 Ticꞌutuj cꞌa chare ri Dios chi yeruben ta bendecir ri winek ri yerayin itzel pan iwiꞌ, y tibanaꞌ chukaꞌ orar\f + Lc. 23.34; Hch. 7.60.\f* pa quiwiꞌ ri yekꞌaban tzij chiwij. \v 29 Y wi cꞌo cꞌa jun xupakꞌij jucꞌan apalej chi kꞌaꞌ, xa tayaꞌ chic apo ri jucꞌan apalej chuwech. Y wi cꞌo cꞌa chukaꞌ jun winek numej el achaqueta, can man cꞌa tapokonaj ta nayaꞌ el chukaꞌ ri jun chic atziak chare.\f + Mt. 5.40; 1 Co. 6.7.\f* \v 30 Xabachique cꞌa winek ri cꞌo nucꞌutuj chawe, tayaꞌ chare ri nrajoꞌ.\f + Dt. 15.7; Pr. 3.27; 21.26; Mt. 5.42.\f* Y wi cꞌo jun winek ri cꞌo numej el chawe, majun bey chic cꞌa tachꞌojij ta chare. \v 31 Achiꞌel niwajoꞌ riyix chi ri winek utz niquiben iwuqꞌui,\f + Mt. 7.12.\f* can quecꞌariꞌ tibanaꞌ riyix quiqꞌui riyeꞌ. \p \v 32 Y wi riyix xaxu (xaxe wi) yeꞌiwajoꞌ ri winek ri yeꞌajowan iwuche (iwixin), majun ri más ta chic rejkalen ri yixtajin chubanic. Ruma chi xa can queriꞌ chukaꞌ niquiben ri winek ri ma quiniman ta ri Dios,\f + Mt. 5.46.\f* riyeꞌ yecajoꞌ ri yeꞌajowan quiche (quixin). \v 33 Y wi riyix, xaxu (xaxe) wi ri winek ri yebano utzil chiwe, xaxu (xaxe wi) chique riyeꞌ niben wi utzil, majun ri más ta chic rejkalen ri yixtajin chubanic. Ruma chi xa can queriꞌ chukaꞌ niquiben ri winek ri ma quiniman ta ri Dios, riyeꞌ niquiben utzil chique ri winek ri yebano utzil chique riyeꞌ. \v 34 Y wi riyix niyaꞌ pa kajic jun cosa chare jun winek,\f + Mt. 5.42.\f* xa riche (rixin) chi niwoyobej ri kajbel riche (rixin), majun ri más ta chic rejkalen ri yixtajin chubanic. Ruma chi xa can queriꞌ chukaꞌ niquiben ri winek ri ma quiniman ta ri Dios, ruma riyeꞌ yequiyaꞌ ka pa kajic ri quicosas chiquiwech riyeꞌ, xa riche (rixin) chi cꞌo niquichꞌec ca chrij. \v 35 Yacꞌa riyix ma tiben ta queriꞌ. Xa queꞌiwajoꞌ ri winek ri yeꞌetzelan iwuche (iwixin); tibanaꞌ utzil chique.\f + Sal. 37.26.\f* Y tek riyix niyaꞌ pa kajic jun icosa, man cꞌa tiwoyobej ta ri ruqꞌuexel. Wi queriꞌ niben, nim ri rajel ruqꞌuexel ri xticꞌul, y xtikꞌalajin cꞌa chi can yix ralcꞌual chic\f + Mt. 5.45; 1 Jn. 3.1.\f* ri nimalaj Dios. Riyaꞌ jabel runaꞌoj\f + Hch. 14.17.\f* quiqꞌui ri winek ri sibilaj ye itzel, y jabel runaꞌoj quiqꞌui ri majun bey yematioxin ta. \v 36 Y riyix chukaꞌ tijoyowaj quiwech ri winek, can achiꞌel nuben ri Itataꞌ Dios\f + Mt. 5.48; Ef. 5.1, 2.\f* chi nujoyowaj quiwech quinojel. \s Ma queꞌitzuꞌ ta ri winek xaxu (xaxe wi) riche (rixin) chi itzel yixtzijon chiquij \p \v 37 Majun bey titzuꞌ ta achique quibanic ri winek\f + Mt. 7.1.\f* xaxu (xaxe wi) riche (rixin) chi itzel yixtzijon chiquij, riche (rixin) chi queriꞌ ma xtiban ta chukaꞌ queriꞌ chiwe riyix. Ma tirayij ta chi jun winek nika rucꞌayewal pa ruwiꞌ, riche (rixin) chi queriꞌ ma xtika ta chukaꞌ rucꞌayewal pan iwiꞌ riyix. Ticuyuꞌ quimac ri winek y xticuyutej chukaꞌ ri imac riyix. \v 38 Wi riyix yeꞌitoꞌ ri winek riqꞌui ri nicꞌatzin chique, xtiyaꞌox (xtyaꞌ) chukaꞌ ri rajel ruqꞌuexel chiwe riyix. Ri rajel ruqꞌuexel ri xtiyaꞌox (xtyaꞌ) chiwe riyix, sibilaj qꞌuiy, jun pajbel ri can xtinojsex, can xtipitzꞌ y can xtipulin ruwiꞌ. Y can achiꞌel ri niben riyix quiqꞌui ri winek, can queriꞌ chukaꞌ xtiban chiwe riyix.\f + Pr. 19.17; Mt. 7.2.\f* \p \v 39 Y ri Jesús xubij cꞌa chukaꞌ re jun cꞌambel tzij reꞌ chique: ¿Cꞌo cami jun moy ri nicowin ta nuyukej jun chic moy\f + Mt. 15.14.\f* y man ta yetzak pa tak jul? \v 40 Y queriꞌ chukaꞌ majun cꞌa discípulo ri más ta nim rukꞌij que chuwech ri rutijonel.\f + Mt. 10.24.\f* Xa cꞌa ya tek nretamaj na jabel ronojel ri nicꞌatzin, cꞌacꞌariꞌ junan nuben el riqꞌui ri rutijonel. \p \v 41 ¿Y achique ruma tek riyit xa ya ri ti kꞌayis ri cꞌo pa runakꞌ ruwech ri awachꞌalal ri natzꞌet chanin y ma nanaꞌ ta ri cheꞌ\f + Mt. 7.3.\f* kꞌatel pa runakꞌ awech riyit? \v 42 Y man cꞌa tabij ta chukaꞌ chare ri awachꞌalal: Tayaꞌ kꞌij chuwe riche (rixin) chi nwelesaj re ti kꞌayis kꞌatel pa runakꞌ awech, y ma nayaꞌ ta ka pa cuenta ri cheꞌ kꞌeꞌel pa runakꞌ awech riyit. Tek nabij queriꞌ xa caꞌiꞌ apalej. Nabey na tachojmirisaj ka ri acꞌaslen riyit, cꞌacꞌariꞌ utz natoꞌ ri awachꞌalal chi nuchojmirisaj ri rucꞌaslen. \s Jun cheꞌ netamex ruwech xaxu (xaxe wi) riqꞌui ri ruwech ri nuyaꞌ \p \v 43 Y majun utzilaj cheꞌ ri nuyaꞌ ta itzel tak ruwech. Majun chukaꞌ itzel cheꞌ ri nuyaꞌ ta utzilaj\f + Mt. 7.16; Ga. 5.19-23; 2 Ti. 3.1-9.\f* tak ruwech. \v 44 Ri cheꞌ netamex ruwech riqꞌui ri ruwech ri nuyaꞌ, wi utz o ma utz ta.\f + Mt. 12.33.\f* Ruma ri kꞌayis ri cꞌo quiqꞌuixal ma xtiquiyaꞌ ta higo, ni ma xtiquiyaꞌ ta uva. \v 45 Y can quecꞌariꞌ ri winek. Ri winek utz, ya ri utz ri nuben y nubij, ruma chi can ya ri utz ri cꞌo pa ránima. Yacꞌa ri winek itzel, ya ri itzel ri nuben y nubij, ruma chi can ya ri itzel ri cꞌo pa ránima. Ruma jun winek can ya cꞌa ri cꞌo pa ránima ri nubij.\f + Ro. 8.5-9.\f* \s Ri cꞌambel tzij chrij ri caꞌiꞌ jay \p \v 46 ¿Y achique cꞌa ruma tek riyix: Ajaf, Ajaf, yixchaꞌ chuwe,\f + Mal. 1.6; Mt. 25.11; Lc. 13.25.\f* y xa ma niben ta ri nbij chiwe?\f + Ro. 2.13; Stg. 1.22.\f* \v 47 Rumariꞌ ri winek ri nipe wuqꞌui, ri nracꞌaxaj\f + Mt. 7.24.\f* ri nuchꞌabel y nuben ri nbij chare, nbij chiwe achoj riqꞌui junan wi, \v 48 junan riqꞌui jun achi ri xuben jun rachoch. Nabey, xuben ka ri jul riche (rixin) ri rucimiento ri jay, y can pa ruwiꞌ abej xucꞌot wi ka ri jul riꞌ. Cꞌacꞌariꞌ xuyaꞌ ka ri rucimiento ri jay, y xuchop cꞌa samaj. Y tek cꞌachojnek chic cꞌa ri jay, xpe cꞌa ri raken yaꞌ. Y ri raken yaꞌ riꞌ riqꞌui ruchukꞌaꞌ xberilaꞌ ri jay. Pero ri jay ma xsilon ta,\f + Sal. 125.1; 2 Ti. 2.19.\f* ruma chi ri rucimiento ri jay riꞌ can pa ruwiꞌ abej tzꞌuyul wi. \v 49 Yacꞌa ri winek ri nipe wuqꞌui riche (rixin) chi nracꞌaxaj ri nuchꞌabel, y ma nuben ta\f + He. 10.28-31; 2 P. 2.20, 21.\f* ri nbij chare, xa junan riqꞌui jun achi ri xa pa ruwiꞌ ulef xuben wi ka rachoch, y xa ma xuyaꞌ ta ka ri rucimiento. Y tek ri raken yaꞌ xbeqꞌuiy pe, riqꞌui ruchukꞌaꞌ xberilaꞌ ri jay. Ri jay riꞌ xtzak y xqꞌuis\f + Job 8.13.\f* chiriꞌ. \c 7 \s Tek ri Jesús xucꞌachojsaj jun achi rumozo jun capitán \p \v 1 Tek ri Jesús xtaneꞌ chi tzij ri ruchapon rubixic chiquiwech ri winek, Riyaꞌ xbe pa tinamit Capernaum.\f + Mt. 8.5.\f* \v 2 Y chiriꞌ pa tinamit cꞌo jun achi capitán. Y ri achi riꞌ cꞌo jun rumozo ri sibilaj cꞌa nrajoꞌ, pero yawaꞌ, y ya xa jubaꞌ ma nicom ka. \v 3 Y tek ri capitán xracꞌaxaj cꞌa ri nitzijox chrij ri Jesús, riyaꞌ xerutek nicꞌaj rijitaꞌk tak achiꞌaꞌ ri cꞌo quikꞌij, achiꞌaꞌ israelitas, riche (rixin) chi queriꞌ niquicꞌutuj jun utzil chare ri Jesús chi tipe jubaꞌ, riche (rixin) chi norucꞌachojsaj ca ri rumozo. \v 4 Y tek ri rijitaꞌk tak achiꞌaꞌ xeꞌapon riqꞌui ri Jesús, sibilaj cꞌa xquicꞌutuj utzil chare. Y xquibij chukaꞌ chare: Can rucꞌamon wi cꞌa chi naben re jun utzil reꞌ chare ri capitán. \v 5 Ruma chi riyaꞌ sibilaj yojrajoꞌ riyoj israelitas, y chukaꞌ xuben jun jay ri nikamol wi kiꞌ, riche (rixin) chi nikacꞌaxaj ri ruchꞌabel ri Dios, xechaꞌ. \p \v 6 Y ri Jesús xbe cꞌa quiqꞌui ri rijitaꞌk tak achiꞌaꞌ ri ye takon pe ruma ri capitán. Y tek ri Jesús y ri ye benak riqꞌui xa jubaꞌ ma yeꞌapon chrachoch ri capitán, ri capitán xerutek cꞌa pe jun caꞌiꞌ oxiꞌ ramigo chucꞌulic ri Jesús. Y ri achiꞌaꞌ riꞌ xoquibij cꞌa chare ri Jesús: Ajaf, ri achi ri yoj takayon pe chiꞌacꞌulic rubin cꞌa pe: Ajaf, man cꞌa tatij ta más pokon wuma riyin, ruma riyit nim akꞌij y ma rucꞌamon ta (takal ta chuwij) chi yatoc pa wachoch. \v 7 Y ruma chi yin aj mac, can xinnaꞌ ka\f + Ex. 15.16.\f* chi ma rucꞌamon ta (takal ta chuwij) chi yin cꞌa riyin ri xinapon awuqꞌui. Riyit xaxu (xaxe wi) cꞌa tabij\f + Sal. 33.9; 107.20; Mr. 1.27; Lc. 5.13.\f* jun chꞌabel chi nicꞌachoj ri numozo, y xticꞌachoj.\f + Dt. 32.39; 1 S. 2.6.\f* \v 8 Riyin can wetaman wi chi queriꞌ xtibanatej, ruma chi yin jun achi ri nnimaj ri nubij ri aj kꞌatbel tzij chuwe ri cꞌo chi nben. Y yecꞌo chukaꞌ soldados ri ye yaꞌon pa nukꞌaꞌ. Tek nbij cꞌa chare jun chi tibe, can nibe wi; y wi nbij chukaꞌ chare jun chic chi tipe, can nipe wi chukaꞌ. Y tek nbij cꞌa chare ri numozo chi tabanaꞌ reꞌ, can nuben wi chukaꞌ, nichaꞌ pe, xechaꞌ ri achiꞌaꞌ chare ri Jesús. \p \v 9 Y ri Jesús can xumey cꞌa tek xracꞌaxaj ri rutakon el rubixic ri capitán. Y can yacꞌariꞌ xerutzuꞌ ri winek ri ye tzeketel chrij, y xubij cꞌa chique: Can kitzij nbij chiwe, chi ri achi ri takayon pe rubixic re chꞌabel reꞌ, can rucukuban wi rucꞌuꞌx wuqꞌui. Y majun cꞌa wech aj Israel ri wilon ta ri can rucukuban ta rucꞌuꞌx wuqꞌui,\f + Ro. 3.1, 3.\f* achiꞌel ri jun achi riꞌ. \p \v 10 Y tek xetzolin ri winek ri ye takon pe ruma ri capitán, xquitzꞌet cꞌa chi ri mozo ri yawaꞌ, can majun chic yabil cꞌo ta chare. \s Tek ri Jesús xucꞌasoj jun cꞌajol ri xa can caminek chic, ral jun malcaꞌn ixok \p \v 11 Jun chic cꞌa kꞌij, ri Jesús xbe pa jun tinamit ri Naín rubiꞌ, y ye benak chukaꞌ ri rudiscípulos riqꞌui. Y sibilaj ye qꞌuiy chukaꞌ winek ri ye tzeketel el chiquij. \v 12 Tek ri Jesús y ri ye benak riqꞌui xa jubaꞌ ma yeꞌoc apo ri pa tinamit Naín, xquitzꞌet cꞌa chi cꞌamon pe jun caminek riche (rixin) chi nbemuk ca. Ri caminek riꞌ jun ti cꞌajol, ral jun malcaꞌn ixok. Ri malcaꞌn ixok riꞌ, xa can xu (xe) wi cꞌa jun ral cꞌo, y yariꞌ ri benak chumukic. Y ye qꞌuiy cꞌa winek ri ye tzꞌetonel ri ye benak riqꞌui pa mukunic. \v 13 Y tek ri Ajaf Jesús xutzꞌet ri ixok ri xcom el ri ral, xujoyowaj ruwech,\f + Lm. 3.32; Jn. 11.33, 35; He. 2.17; 4.15.\f* y xubij cꞌa chare: Man cꞌa catokꞌ ta chic. \p \v 14 Y ri Jesús xuchop apo ri rucáxa ri caminek, y ri ye ucꞌuayon el riche (rixin) ri caminek xepaꞌeꞌ cꞌa chiriꞌ. Y Riyaꞌ xubij chare ri cꞌajol riꞌ: Chawe riyit yichꞌo wi y nbij chawe chi cayacatej. \p \v 15 Y tek ri Jesús xubij queriꞌ, ri caminek xyacatej,\f + Lc. 8.54; Jn. 11.43; Hch. 9.40; Ro. 4.17.\f* y xuchop nitzijon pe. Y ri Jesús xujech cꞌa el ri cꞌajol riꞌ chare ri ruteꞌ. \p \v 16 Tek ri winek xquitzꞌet ri xbanatej, xpe jun nimalaj xibinriꞌil chique. Y xquiyaꞌ chukaꞌ rukꞌij rucꞌojlen ri Dios, y niquibilaꞌ cꞌa: Wacami xbecꞌulun pe jun nimalaj profeta\f + Lc. 24.19; Jn. 4.19; 6.14; 9.17.\f* chkacojol, ri nikꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios. Wacami ri Dios xutek pe jun ri niyaꞌo rutzil chkacojol riyoj ri yoj rutinamit, xechaꞌ ri winek. \p \v 17 Y ri xuben ri Jesús chupan ri kꞌij riꞌ, xetamex\f + Lc. 1.68; 19.44.\f* pa ronojel ri Judea, y xbe chukaꞌ rutzijol ri pa tak tinamit ri yecꞌo pe chunakajal ri Judea. \s Ri Juan ri Bautista yecꞌo ri xerutek cꞌa riqꞌui ri Jesús, ruma nrajoꞌ nretamaj wi yariꞌ ri Cristo \p \v 18 Y ri ye rudiscípulos ri Juan ri Bautista xbequitzijoj cꞌa chare ronojel ri nuben ri Jesús. Rumariꞌ ri Juan xerusiqꞌuij (xeroyoj) ye caꞌiꞌ chique ri ye rudiscípulos,\f + Mt. 11.2.\f* \v 19 y xerutek cꞌa el cꞌa riqꞌui ri Jesús. Xerutek el riche (rixin) chi xbequicꞌutuj chare: ¿Can yit cꞌa riyit ri Cristo ri cꞌo chi nipe?\f + Ez. 21.27; 34.23, 30; Dn. 9.24-26; Mi. 5.2; Hag. 2.7; Zac. 9.9; Mal. 3.1-3.\f* ¿O xa nikoyobej chic na jun? Queriꞌ xubij el chique. \v 20 Y ri ye rutakon el ri Juan, xeꞌapon cꞌa riqꞌui ri Jesús. Y riyeꞌ xquibij cꞌa chare: Ri Juan ri Bautista yoj rutakon pe awuqꞌui, riche (rixin) chi nokacꞌutuj chawe: ¿Yit cꞌa riyit ri Cristo ri cꞌo chi nipe? ¿O xa nikoyobej chic na jun? xechaꞌ. \p \v 21 Y can ya hora riꞌ tek ri Jesús xerucꞌachojsaj ye qꞌuiy yawaꞌiꞌ. Xerucꞌachojsaj chukaꞌ winek ri ye chapatajnek ruma nimaꞌk tak yabil y xerelesalaꞌ chukaꞌ itzel tak espíritu ri yecꞌo quiqꞌui nicꞌaj winek, y xuben chukaꞌ chique ri moyiꞌ chi xetzuꞌun. \v 22 Y cꞌacꞌariꞌ ri Jesús xubij el chique ri ye caꞌiꞌ rudiscípulos ri Juan: Wacami quixtzolin, y jebeꞌitzijoj chare ri xitzꞌet ca y ri xiwacꞌaxaj el re waweꞌ. Jebeꞌitzijoj chare achique rubanic tek ri moyiꞌ yecowin yetzuꞌun el, achique rubanic tek ri winek ye cojo yebiyin el jabel,\f + Is. 29.18; 35.5; 42.6.\f* y achique rubanic tek ri ye yawaꞌiꞌ riqꞌui ri yabil lepra yechꞌajchꞌojir el. Jebeꞌitzijoj chukaꞌ chare ri achique rubanic tek ri ma yeꞌacꞌaxan ta yecꞌachoj, ri caminakiꞌ yecꞌastej, y chique ri pobres\f + Is. 29.19; Sof. 3.12; Mt. 11.5; Lc. 4.18; Stg. 2.5.\f* ntzijoj ri lokꞌolaj chꞌabel ri niyaꞌo colotajic. \v 23 Y tibij chukaꞌ chare chi can jabel ruwarukꞌij ri winek ri can rucukuban rucꞌuꞌx wuqꞌui y ma yirumalij ta ca, xeꞌucheꞌex el y xebe. \p \v 24 Y tek ri ye caꞌiꞌ achiꞌaꞌ ri ye rutakon pe ri Juan xebe el, ri Jesús xerubilaꞌ cꞌa utzilaj tak chꞌabel chrij ri Juan chiquiwech ri winek ri yecꞌo chiriꞌ. Y quecꞌareꞌ ri nubij ri Jesús chique ri winek: ¿Achique ri xbeꞌitzꞌetaꞌ riyix pa desierto? ¿La xitzꞌet cami riyix jun achi chiriꞌ, chi xa achiꞌel jun aj, ri xa nibe quelaꞌ y xa nibe chic quelaꞌ pa rukꞌaꞌ ri cakꞌikꞌ?\f + Mt. 11.7.\f* Ma que ta riꞌ. \v 25 ¿Achique cꞌa ri xbeꞌitzꞌetaꞌ riyix chiriꞌ? ¿La xitzꞌet cami riyix jun achi ri jabel tak tziek ye rucusan? Ma que ta riꞌ. Ruma ri achiꞌaꞌ ri ye quicusalon jabel tak tziek y cꞌo ronojel quiqꞌui, riyeꞌ can pa tak cachoch reyes yecꞌojeꞌ wi. \v 26 ¿Pero achique ri xbeꞌitzꞌetaꞌ riyix pa desierto? ¿Xitzꞌet cami jun profeta ri nikꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios? Can kitzij wi chi ri achi ri xitzꞌet chiriꞌ, can ya wi riꞌ ri rusamaj. Pero can cꞌo cꞌa chukaꞌ jun chic samaj ri yaꞌon pe chare. \v 27 Ruma can ya cꞌa riyaꞌ riꞌ ri takoꞌn ri natan chupan ri ruchꞌabel ri Dios ri tzꞌibatal ca, tek ri Dios xubij: \q Xtintek cꞌa ri nutakoꞌn ri ninabeyej chawech, \q riche (rixin) chi nuchojmirisaj apo ri abey.\f + Is. 40.3; Mal. 3.1; 4.5; Lc. 1.16, 17, 76.\f* \m Quecꞌariꞌ nubij ri tzꞌibatajnek ca. \m \v 28 Riyin kitzij nbij chiwe, chiquicojol quinojel ri ye alaxnek chuwech ri ruwachꞌulef, majun chic jun profeta ri más ta nim rukꞌij que chuwech ri Juan ri Bautista. Pero wacami ri pa rajawaren ri Dios, astapeꞌ jun winek xa coꞌol oc rukꞌij, hasta riꞌ más nim rukꞌij que chuwech ri Juan. \p \v 29 Y yecꞌo cꞌa ye qꞌuiy winek ye cꞌutuy tak alcawal\f + Lc. 3.12.\f* ri ye banon bautizar ruma ri Juan. Y tek riyeꞌ xquicꞌaxaj ri xubij ri Jesús chrij ri Juan, xquibij chi ri Dios can choj wi. \v 30 Y yacꞌa ri achiꞌaꞌ fariseos y ri achiꞌaꞌ ri yekꞌaxan ri nubij ri ley, riyeꞌ can kꞌalaj chi ma xcajoꞌ ta xquicꞌul ri ruchꞌobon ri Dios chi nuben quiqꞌui, ruma ma xcajoꞌ ta chi xeban bautizar ruma ri Juan. \p \v 31 Y ri Ajaf Jesús xubij: ¿Achoj riqꞌui cami yenjunumaj\f + Lm. 2.13; Mt. 11.16; Mr. 4.30.\f* wi ri winek ri yecꞌo re tiempo reꞌ? ¿Y achoj riqꞌui ye junan wi? \v 32 Re winek reꞌ xa ye junan quiqꞌui ri acꞌalaꞌ ye tzꞌuyul pa cꞌaybel. Ri acꞌalaꞌ riꞌ niquirakalaꞌ quichiꞌ tek yechꞌo chiquiwech, y niquibij cꞌa chupan ri quetzꞌanen: Xojkꞌojoman riqꞌui xul chiwech y ma xixxajo ta y ma xixquicot ta. Xkabixaj bix riche (rixin) bis chiwech y ma xixokꞌ ta. Queriꞌ niquibilaꞌ ri acꞌalaꞌ pa quetzꞌanen. Y ye queriꞌ re winek reꞌ, majun ri nika ta chiquiwech. \v 33 Ruma tek xpe ri Juan ri Bautista, riyaꞌ ma nutij ta\f + Mt. 3.4; Mr. 1.6; Lc. 1.15.\f* caxlan wey, ma nukum ta chukaꞌ ruyaꞌal uva. Yacꞌa riyix xibij chi riyaꞌ xa cꞌo itzel espíritu riqꞌui. \v 34 Y tek xinoka riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol, riyin ntij caxlan wey y nkum chukaꞌ ruyaꞌal uva. Y riyix nibij chuwe chi xu (xe wi) waꞌin nwajoꞌ, y nibij chukaꞌ chi yin jun kꞌabarel, chi yin cachibil ri cꞌutuy tak alcawal, y yin cachibil chukaꞌ ri aj maquiꞌ. \v 35 Pero ri runaꞌoj ri Dios\f + Os. 14.9; Mt. 11.19; 1 Co. 1.23, 24.\f* can nikꞌalajin pa quicꞌaslen quinojel ri ye ralcꞌual chic, chi can choj wi, xchaꞌ ri Jesús. \s Ri xbanatej tek ri Jesús xapon pa rachoch jun fariseo ri Simón rubiꞌ \p \v 36 Y cꞌo cꞌa jun achi fariseo ri xsiqꞌuin (xoyon) riche (rixin) ri Jesús riche (rixin) chi nbewaꞌ pa rachoch. Y tek ri Jesús xapon cꞌa pa rachoch ri achi riꞌ, xtzꞌuyeꞌ cꞌa apo ri pa mesa, riche (rixin) ri waꞌin.\f + Mt. 26.6; Mr. 14.3; Jn. 12.2.\f* \v 37 Y chupan ri tinamit riꞌ, cꞌo cꞌa jun ixok ri itzel rucꞌaslen.\f + Jn. 8.3, 4.\f* Y ri ixok riꞌ xretamaj cꞌa chi ri Jesús cꞌo pa rachoch ri jun achi fariseo, rumariꞌ riyaꞌ xapon chiriꞌ. Y riyaꞌ rucꞌuan cꞌa apo jun cꞌojlibel (frasco), ri banon riqꞌui jun abej ri alabastro rubiꞌ. Ri cꞌojlibel (frasco) riꞌ cꞌo el jun akꞌom jubul ruxlaꞌ chupan. \v 38 Y ri ixok riꞌ xapon cꞌa riqꞌui ri Jesús y xuchop cꞌa okꞌej.\f + Zac. 12.10.\f* Y ri ruyaꞌal ri runakꞌ tak ruwech ri ixok riꞌ xeka ka cꞌa chrij raken ri Jesús. Riyaꞌ yerusulaꞌ cꞌa raken ri Jesús riqꞌui ri rusmal tak ruwiꞌ. Ri ixok riꞌ yerutzꞌumalaꞌ (yerutzꞌubalaꞌ) cꞌa ri raken ri Jesús, y xuyaꞌ chukaꞌ ri akꞌom ri jubul ruxlaꞌ chrij ri raken. \v 39 Y ri fariseo ri xsiqꞌuin (xoyon) riche (rixin) ri Jesús, tek xutzꞌet ri xuben ri ixok, xuchꞌob ka: Wi ta re achi reꞌ kas kitzij wi chi jun profeta ri nikꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios, nunabej ta achique nichapo la raken, y achique chi winek la ixok laꞌ. Ruma la jun ixok laꞌ xa itzel ri rucꞌaslen,\f + Lc. 15.2.\f* xchaꞌ ka pa ránima. \v 40 Yacꞌa ri Jesús xubij chare ri achi fariseo ri xsiqꞌuin (xoyon) riche (rixin): Simón, cꞌo jun ri nwajoꞌ nbij chawe, xchaꞌ chare. Ri Simón xubij chare ri Jesús: Tijonel, ¿achique cꞌa ri nawajoꞌ nabij chuwe? xchaꞌ. \p \v 41 Y ri Jesús xubij chare: Xecꞌojeꞌ cꞌa ye caꞌiꞌ achiꞌaꞌ ri cꞌo quicꞌas riqꞌui jun achi ri niyaꞌo puek pa kajic. Jun chique ri achiꞌaꞌ riꞌ, wuꞌoꞌ ciento puek ri nibix denario chare ri rucꞌas, y ri jun chic, cincuenta ri rucꞌas.\f + Mt. 18.2.\f* \v 42 Pero ruma cꞌa ri achiꞌaꞌ riꞌ ma yecowin ta niquitoj ri quicꞌas, ri achi ri yayon ri puek chique pa kajic, xubij chi ma tiquitoj ta chic, xa tiqꞌuis chi queriꞌ,\f + Is. 1.18; 43.25; 44.22.\f* xchaꞌ chique. Y cꞌacꞌariꞌ ri Jesús xubij chukaꞌ chare ri Simón ri fariseo: Wacami tabij cꞌa chuwe, ¿achique cꞌa chique ri ye caꞌiꞌ achiꞌaꞌ riꞌ ri más najowan riche (rixin) ri achi ri xyaꞌo puek pa kajic? \p \v 43 Ri Simón xubij: Riyin nbij chi ya ri más qꞌuiy rucꞌas rubanon riqꞌui. Jaꞌ (je), can queriꞌ achiꞌel ri xabij, xchaꞌ ri Jesús chare ri Simón. \p \v 44 Y ri Jesús rutzuliben ri ixok tek xubij chare ri Simón ri fariseo: ¿Natzꞌet re ixok reꞌ? Riyin tek xinoc pe re waweꞌ pan awachoch, ma xayaꞌ ta nuyaꞌ\f + Gn. 18.4; Jn. 13.5, 14; 1 Ti. 5.10.\f* chꞌajbel waken. Yacꞌa re ixok reꞌ xeruchꞌej re waken riqꞌui ri ruyaꞌal ri runakꞌ tak ruwech, y xeruchakirisaj riqꞌui ri rusmal tak ruwiꞌ. \v 45 Chukaꞌ tek xinoc pe, ma xinatzꞌumaj (xinatzꞌubaj) ta\f + 1 Co. 16.20; 2 Co. 13.12.\f* riche (rixin) chi xayaꞌ rutzil nuwech. Yacꞌa re ixok reꞌ, can yacꞌa tek xinoc pe tek ruchapon yerutzꞌumaj (yerutzꞌubaj) ri waken. \v 46 Riyit chukaꞌ ma xakꞌej ta aceite\f + Sal. 23.5; Ec. 9.8; 1 Jn. 2.20, 27.\f* pa nujolon (nuwiꞌ) tek xinoc pe. Yacꞌa re ixok reꞌ, can ya ri akꞌom ri jubul ruxlaꞌ ri xuyalaꞌ chrij ri waken. \v 47 Rumariꞌ nbij chawe riyit Simón, chi re ixok reꞌ sibilaj nrajoꞌ ri xcuyu ri rumac. Y rumariꞌ ri janipeꞌ chi mac ri ye rubanalon pe xecuyutej yan. Yacꞌa jun winek ri nunaꞌ chi xa ma qꞌuiy ta ri rumac ri xecuy, xa ma can ta nrajoꞌ ri xcuyu ri rumac.\f + 1 Ti. 1.14.\f* \p \v 48 Y ri Jesús xubij chare ri ixok: Ri amac xecuyutej yan.\f + Mt. 9.2; Mr. 2.5; Lc. 5.20; Hch. 13.38, 39; Ro. 4.6-8; Col. 1.12-14.\f* \p \v 49 Y ri winek ri xesiqꞌuix (xeꞌoyox) ruma ri Simón ri fariseo y junan yecꞌo riqꞌui ri Jesús ri chiriꞌ pa mesa, niquibilaꞌ cꞌa chiquiwech: ¿Achique cꞌa chi achi\f + Is. 53.3.\f* reꞌ? Ruma can yerucuy chukaꞌ mac, yechaꞌ. \p \v 50 Y ri Jesús xubij chare ri ixok: Xacꞌachoj,\f + Mt. 9.22.\f* ruma chi xacukubaꞌ acꞌuꞌx wuqꞌui. Wacami cꞌa, catzolin; ruma xawil yan uxlanibel cꞌuꞌx. \c 8 \s Ri ixokiꞌ ri yebano ronojel ri nicꞌatzin chare ri Jesús \p \v 1 Xa cꞌa caꞌiꞌ oxiꞌ kꞌij tibanatej wi ronojel riꞌ, tek ri Jesús xuchop cꞌa chi nibe pa tak tinamit y pa tak aldeas, y chi ye cablajuj rudiscípulos ye benak riqꞌui. Y Riyaꞌ nutzijoj cꞌa ri lokꞌolaj chꞌabel ri nichꞌo chrij ri rajawaren ri Dios. \v 2 Y yecꞌo chukaꞌ caꞌiꞌ oxiꞌ ixokiꞌ ri ye tzeketel\f + Mt. 27.55, 56; Mr. 15.40, 41; Lc. 23.27; Hch. 1.14.\f* el chrij. Ri ixokiꞌ riꞌ, yeriꞌ ri ye rucꞌachojsan ri Jesús y relesalon itzel tak espíritu quiqꞌui. Chiquicojol cꞌa ri ixokiꞌ riꞌ benak ri María,\f + Mr. 16.1, 9; Jn. 19.25.\f* ri nibix chukaꞌ Magdalena chare. Y ya cꞌa riqꞌui ri ixok riꞌ xeꞌelesex wi ye wukuꞌ itzel tak espíritu ruma ri Jesús. \v 3 Y benak chukaꞌ ri Juana,\f + Lc. 24.10.\f* rixjayil ri jun achi ri Chuza rubiꞌ. Y ri achi riꞌ jun rumozo ri Herodes. Y benak chukaꞌ ri Susana. Y ye benak chukaꞌ nicꞌaj chic ixokiꞌ ri can cꞌo chukaꞌ quibeyomal ri can ye riyeꞌ yeyaꞌo y yebano ronojel ri nicꞌatzin chare ri Jesús, y chique ri ye rudiscípulos. \s Ri cꞌambel tzij chrij ri aj ticonel \p \v 4 Y riqꞌui ri Jesús sibilaj ye qꞌuiy winek ri xquimol apo quiꞌ, y yecꞌo chukaꞌ apo ri yepe pa nicꞌaj chic tinamit. Y Riyaꞌ cꞌo cꞌa jun cꞌambel tzij\f + Mt. 13.3; Mr. 4.2.\f* ri xubij chique, y quecꞌareꞌ ri xubij chique: \v 5 Cꞌo cꞌa jun achi ri xbe pa jopin ijaꞌtz. Y tek ri achi cꞌo chic pa samaj nijopin ijaꞌtz, jubaꞌ cꞌa chare ri ijaꞌtz riꞌ xa pa bey xka wi, rumariꞌ ri winek yekꞌax pa ruwiꞌ. Y xepe ri aj xicꞌ tak chicop ri yebe pa cakꞌikꞌ, xquitij el ri ijaꞌtz riꞌ. \v 6 Y jubaꞌ chic chare ri ijaꞌtz xka cojol tak abej. Ri ijaꞌtz cꞌa riꞌ xel pe. Xa yacꞌa tek xpe ruchukꞌaꞌ ri kꞌij, xechakiꞌj ka, ruma man cꞌo ta más ruraxal ri ulef ri xka wi. \v 7 Y jubaꞌ chic chare ri ijaꞌtz xka cojol tak kꞌayis ri cꞌo quiqꞌuixal. Y tek xeꞌel pe, junan xeqꞌuiy quiqꞌui ri qꞌuix. Y ruma chi ri qꞌuix sibilaj xeqꞌuiy, ri ticoꞌn xejikꞌ pa quikꞌaꞌ. \v 8 Yacꞌa ri jubaꞌ chic chare ri ijaꞌtz xka pa jun utzilaj ulef, y jabel xeqꞌuiy. Y xquiyalaꞌ jojun ciento quiwech jojun ijaꞌtz, xchaꞌ. Yacꞌa tek rubin chic ka riꞌ, can riqꞌui cꞌa ruchukꞌaꞌ xchꞌo, y xubij: Ri cꞌo cꞌa racꞌaxabel, can tracꞌaxaj cꞌa ri xinbij, xchaꞌ ri Jesús. \p \v 9 Y ri ye rudiscípulos ri Jesús xquicꞌutuj cꞌa chare chi achique cꞌa ri nrajoꞌ nukꞌalajsaj chiquiwech riqꞌui re jun cꞌambel tzij\f + Mt. 13.10; Mr. 4.10.\f* reꞌ. \v 10 Y ri Jesús xubij cꞌa chique: Chiwe cꞌa riyix can yaꞌon cꞌa kꞌij riche (rixin) chi niwetamaj chrij ri rajawaren ri Dios, yacꞌa ri nicꞌaj chic winek ri ma yeniman ta wuche (wixin), ma yaꞌon ta kꞌij chique chi niquetamaj. Rumacꞌariꞌ riqꞌui cꞌambel tak tzij yitzijon wi quiqꞌui, riche (rixin) chi queriꞌ astapeꞌ niquitzuꞌ y xa ma nichꞌobotej ta chiquiwech ri niquitzuꞌ, y riche (rixin) chi astapeꞌ niquicꞌaxaj y xa ma nikꞌax ta chiquiwech ri niquicꞌaxaj.\f + Is. 6.9; Mr. 4.12.\f* \p \v 11 Y quecꞌareꞌ ri nubij ri cꞌambel tzij riꞌ: Ri ijaꞌtz junan nuben riqꞌui ri ruchꞌabel\f + Mt. 13.18; Mr. 4.14; Hch. 20.27, 32; 1 Co. 3.6, 7; He. 4.12; Stg. 1.21; 1 P. 1.23.\f* ri Dios. \v 12 Ri jubaꞌ ijaꞌtz ri xeka pa bey, junan riqꞌui ri ruchꞌabel ri Dios tek nacꞌaxex cuma ri winek. Ri itzel winek\f + 2 Co. 2.11; 2 Ts. 2.9, 10; 1 P. 5.8.\f* chanin nipe, y nrelesaj el\f + 2 Co. 4.3; Stg. 1.23, 24.\f* ri ruchꞌabel ri Dios ri xtic pa tak cánima ri winek riꞌ, riche (rixin) chi queriꞌ ri winek riꞌ ma niquinimaj ta ri Dios, y ma yecolotej ta chukaꞌ. \v 13 Y ri ijaꞌtz ri xeka cojol tak abej, can nichꞌo wi cꞌa chrij ri ruchꞌabel ri Dios ri nacꞌaxex cuma ri winek. Ri winek riꞌ can sibilaj cꞌa yequicot tek niquicꞌul ri ruchꞌabel ri Dios pa tak cánima. Pero ruma can ma xbe ta ka jabel rucꞌamal ri ruchꞌabel ri Dios pa tak cánima, xa can ma niyaloj ta cꞌa ri quicoten quiqꞌui. Y tek yetojtobex, niquiyaꞌ ca ri Dios. \v 14 Ri ijaꞌtz ri xeka cojol tak kꞌayis ri cꞌo quiqꞌuixal can nichꞌo wi cꞌa chiquij ri winek ri niquicꞌaxaj ri ruchꞌabel ri Dios. Pero ri winek riꞌ xa yejikꞌ\f + Mt. 13.22; 1 Ti. 6.9, 10.\f* ruma xaxu (xaxe wi) niquichꞌob achique nicꞌatzin chare ri quicꞌaslen waweꞌ chuwech re ruwachꞌulef\f + 2 Ti. 4.10.\f* y xaxu (xaxe) wi niquichꞌob ri quibeyomal y chukaꞌ ri achique yequirayij. Y rumariꞌ ma niwachin ta jabel ri quicꞌaslen. \v 15 Yacꞌa ri ijaꞌtz ri xeka pa jun utzilaj ulef, can nichꞌo wi cꞌa chrij ri ruchꞌabel ri Dios ri nacꞌaxex cuma ri winek. Riyeꞌ riqꞌui ronojel cánima\f + Stg. 1.22, 25; 2 P. 1.5-10.\f* niquicꞌaxaj y niquiben ri nubij. Y can niquiyec pa cánima ri ruchꞌabel ri Dios, y niwachin jabel ri quicꞌaslen ronojel tiempo. \s Majun ri ewan ca ri man ta xtibekꞌalajin pe \p \v 16 Y majun chukaꞌ winek ri nutzij jun kꞌakꞌ y cꞌa ta riꞌ nutzꞌapij rij riqꞌui jun bojoꞌy o nuyaꞌ ta chuxeꞌ ri ruchꞌat. Ma que ta riꞌ nuben. Ri kꞌakꞌ riꞌ nicꞌatzin nicanox jun rucꞌojlibel ri acuchi (achique) nipaꞌeꞌ wi, riche (rixin) chi queriꞌ ri yeꞌoc apo pa jay yetzuꞌun jabel.\f + Mt. 5.15; Mr. 4.21; Lc. 11.33; Fil. 2.15, 16.\f* \v 17 Y majun ri ewan ca, ri man ta xtibekꞌalajin pe. Y chukaꞌ majun ri tzꞌapin ca rij, ri xa man ta xtibekꞌalajin pe y ntel pe chuwasakil.\f + Mt. 10.26; Lc. 12.2.\f* \p \v 18 Y queriꞌ, wi riyix niwacꞌaxaj ri ruchꞌabel ri Dios, tiyacaꞌ cꞌa ka ri pa tak iwánima. Ruma ri can cꞌo qꞌuiy riqꞌui xtiyaꞌox (xtyaꞌ) cꞌa más chare y queriꞌ qꞌuiy ri xticꞌojeꞌ riqꞌui.\f + Mt. 13.12; 25.29; Mr. 4.25; Lc. 19.26.\f* Yacꞌa ri xa jubaꞌ oc cꞌo riqꞌui, y astapeꞌ nuchꞌob chi cꞌo ri jubaꞌ riꞌ riqꞌui, hasta ri jubaꞌ riꞌ xa xtelesex\f + Jn. 15.2.\f* chare, xchaꞌ ri Jesús. \s Ri ruteꞌ y ri ye rachꞌalal ri Jesús \p \v 19 Y ri ruteꞌ y ri ye rachꞌalal\f + Mt. 12.46; Mr. 3.31; 6.3; Jn. 7.5; Hch. 1.14; 1 Co. 9.5; Ga. 1.19.\f* ri Jesús xepe cꞌa ri acuchi (achique) cꞌo wi Riyaꞌ. Pero xa ma xecowin ta xeꞌoc apo riqꞌui, ruma sibilaj ye qꞌuiy winek ri quimolon apo quiꞌ riqꞌui. \v 20 Y xbix cꞌa apo chare ri Jesús: Ri ateꞌ y ri ye awachꞌalal yecꞌo pe waweꞌ chuwajay el, ye petenak chatzꞌetic. \p \v 21 Yacꞌa Riyaꞌ xubij: Yecꞌa ri winek ri yeꞌacꞌaxan y niquiben ri nubij\f + Lc. 11.28.\f* ri ruchꞌabel ri Dios, yecꞌariꞌ ri ye achiꞌel nteꞌ y ye achiꞌel wachꞌalal, xchaꞌ ri Jesús. \s Tek ri Jesús xukꞌet ruchukꞌaꞌ ri cakꞌikꞌ y ri ruwiꞌ yaꞌ \p \v 22 Y cꞌo cꞌa jun kꞌij, tek ri Jesús ye rachibilan ri rudiscípulos, xoc el pa jun jucuꞌ. Y cꞌacꞌariꞌ xubij chique: Joꞌ, kojkꞌax la jucꞌan chic apo ruchiꞌ choy. Y xebe.\f + Mt. 8.23; Mr. 4.35.\f* \p \v 23 Y ri Jesús xwer el, tek quichapon el bey pa ruwiꞌ ri choy. Y xpe cꞌa jun nimalaj cakꞌikꞌ chiriꞌ pa ruwiꞌ ri choy. Rumariꞌ ri jucuꞌ ri ye benak wi, xuchop ninoj pe chi yaꞌ, y xa jubaꞌ ma yebe chuxeꞌ yaꞌ. Can pa rucꞌayewal cꞌa yecꞌo wi. \v 24 Xepe cꞌa ri discípulos xquicꞌasoj ri Jesús, y xquibij chare: ¡Tijonel! ¡Tijonel! Wacami yojcom, xechaꞌ chare. Y ri Jesús xyacatej cꞌa pe, y xubij: Tiqꞌuis el ri cakꞌikꞌ y ri ruwiꞌ yaꞌ titaneꞌ ka, xchaꞌ. Y queriꞌ xbanatej. Ri cakꞌikꞌ xqꞌuis el, y ri ruwiꞌ yaꞌ\f + Job 28.11; 38.11; Sal. 65.7; 89.9; 93.4; 107.29; 135.6; Nah. 1.4.\f* xtaneꞌ ka. \v 25 Yacꞌariꞌ tek ri Jesús xubij chique ri ye rudiscípulos: ¿Achique ruma tek ma xicukubaꞌ ta icꞌuꞌx wuqꞌui? Yacꞌa ri discípulos quixibin quiꞌ. Can xquimey tek xquitzꞌet ri xbanatej, y xquicꞌutulaꞌ chiquiwech: ¿Achique cꞌa chi achi reꞌ? Ruma tek nichꞌo chique ri cakꞌikꞌ y ri yaꞌ, can niquinimaj\f + Sal. 33.8, 9; Mr. 4.41; 6.51.\f* wi rutzij, xechaꞌ. \s Tek ri Jesús xerelesaj itzel tak espíritu riqꞌui jun achi aj Gadara \p \v 26 Ri Jesús y ri rudiscípulos xeꞌapon cꞌa ri jucꞌan chic ruchiꞌ choy, ri chiriꞌ pa jun lugar ri Gadara\f + Mt. 8.28; Mr. 5.1.\f* rubiꞌ, ri cꞌo apo chuwech ri Galilea. \v 27 Y tek ri Jesús xel pe chupan ri jucuꞌ, xapon cꞌa jun achi riche (rixin) ri tinamit riꞌ riqꞌui. Y ri achi riꞌ cꞌo chic cꞌa qꞌuiy tiempo ri yecꞌo pe itzel tak espíritu riqꞌui, majun rutziak nucusaj, ni ma nicꞌojeꞌ ta pa rachoch. Xa ya ri camposanto ri oconek rachoch.\f + Mt. 8.28.\f* \v 28 Y ri achi riꞌ, can xu (xe) wi xutzꞌet ri Jesús, can yacꞌariꞌ tek xbexuqueꞌ xbemajeꞌ\f + Fil. 2.10, 11.\f* chuwech. Y xurek apo ruchiꞌ chare ri Jesús, y xubij cꞌa: Riyit Jesús ri can yit Rucꞌajol ri nimalaj Dios,\f + Hch. 16.16, 17.\f* ¿achique ruma tek yinanek? Tabanaꞌ jun utzil ma quinachꞌujirisaj ta, xchaꞌ. \p \v 29 Ri achi xubij queriꞌ ruma ri Jesús xubij chare ri itzel espíritu ri cꞌo riqꞌui ri achi riꞌ chi tel el. Ruma qꞌuiy chic tiempo cꞌo pe ri itzel espíritu riꞌ riqꞌui. Y ruma chukaꞌ riꞌ ri winek qꞌuiy cꞌa mul quiximon rukꞌaꞌ raken ri achi riꞌ riqꞌui chꞌichꞌ y cadenas, pero ma ye cowinek ta chrij. Ruma chi ri achi riꞌ yerucꞌokpij ri cadenas ri achoj riqꞌui ximon wi, y ri itzel espíritu ri cꞌo riqꞌui nuben cꞌa chare chi nibe pa tak lugar ri acuchi (achique) majun winek cꞌo. \v 30 Y ri Jesús xucꞌutuj cꞌa chare ri achi: ¿Achique abiꞌ? Y ri itzel espíritu ri cꞌo riqꞌui ri achi xubij: Yoj qꞌuiy ri nubiꞌ, xchaꞌ. Queriꞌ xubij ruma can ye qꞌuiy ri itzel tak espíritu ri yecꞌo riqꞌui ri achi riꞌ. \v 31 Y ri itzel tak espíritu riꞌ sibilaj cꞌa xquicꞌutuj utzil chare ri Jesús, chi wi yerelesaj el riqꞌui ri achi, man cꞌa querutek ta el chupan ri itzel jul ri kꞌekuꞌm rupan, quilugar\f + Ap. 20.3.\f* ri itzel tak espíritu. \v 32 Y chunakajal apo ri cꞌo wi ri achi riꞌ, sibilaj cꞌa ye qꞌuiy ak yetajin yewaꞌ pa ruwiꞌ jun juyuꞌ, y rumariꞌ ri itzel tak espíritu xquicꞌutuj utzil chare ri Jesús chi tuyaꞌ kꞌij chique riche (rixin) chi yeꞌoc quiqꞌui ri ak\f + Lv. 11.7; Dt. 14.8.\f* riꞌ. Y ri Jesús xuyaꞌ kꞌij chique. \v 33 Y ri itzel tak espíritu can yacꞌariꞌ xeꞌel el riqꞌui ri achi, y xebeꞌoc quiqꞌui ri ak. Quinojel cꞌa ri ak riꞌ xquichop anin (anibel) chuwech jun juyuꞌ xulan ruwech y choj xebeka cꞌa pa choy. Y chiriꞌ xejikꞌ wi quinojel ri ak riꞌ. \p \v 34 Y ri yeyukꞌun quiche (quixin) ri ak riꞌ, tek xquitzꞌet ri xbanatej, xeꞌanmej y xbequiyalaꞌ ca rutzijol pa tinamit y ri pa tak juyuꞌ. \v 35 Y ri winek ri xeꞌacꞌaxan pe ri xbanatej, xepe chutzꞌetic. Tek ri winek riꞌ xeꞌoka riqꞌui ri Jesús, xquitzꞌet\f + Ro. 10.20.\f* cꞌa chi ri achi ri xeꞌelesex ri itzel tak espíritu riqꞌui, tzꞌuyul cꞌa apo riqꞌui ri Jesús, rucusan rutziak, y ma nuben ta chic\f + 1 Jn. 3.8.\f* cꞌa achiꞌel ri rubanon pe. Pero ri winek riꞌ xa xquixibij quiꞌ tek xquitzꞌet ri achi riꞌ. \v 36 Y xtzijox chukaꞌ chique achique rubanic ri xbanatej. Ronojel riꞌ xtzijox chique cuma ri winek ri can xetzꞌeto tek xeꞌelesex ri itzel tak espíritu riqꞌui ri achi ruma ri Jesús. \v 37 Riqꞌui cꞌa ronojel ri xbanatej, ri winek ri aj chiriꞌ pa Gadara, xquicꞌutuj\f + Job 21.14; Mt. 8.34; Mr. 5.17; Lc. 4.34; 5.8; Hch. 16.39; 1 Co. 2.14.\f* cꞌa utzil chare ri Jesús chi tel el ri chiriꞌ. Ri winek ri aj chiriꞌ xquibij cꞌa queriꞌ chare ruma chi sibilaj quixibin quiꞌ.\f + Dt. 5.25; 1 S. 6.20; 16.4; 2 S. 6.8, 9.\f* Rumacꞌariꞌ ri Jesús ye rachibilan ri rudiscípulos xeꞌoc el pa jucuꞌ riche (rixin) chi xebe. \v 38 Y ri achi ri xeꞌelesex ri itzel tak espíritu riqꞌui, nucꞌutuj cꞌa jun utzil chare ri Jesús chi tuyaꞌ kꞌij chare riche (rixin) chi nibe riqꞌui.\f + Sal. 116.12; Mr. 5.18.\f* Yacꞌa ri Jesús xa xubij cꞌa chare: \v 39 Catzolin chawachoch, y jatzijoj ri xuben ri Dios awuqꞌui riyit, xucheꞌex. Y ri achi can xberutzijoj na wi chrachoch, y chique quinojel ri winek pa rutinamit xutzijoj wi ri xuben ri Jesús riqꞌui riyaꞌ. \s Ri rumiꞌal ri Jairo y ri ixok ri xuchop rutziak ri Jesús \p \v 40 Y tek ri Jesús xtzolin cꞌa jucꞌan chic chare ri ruchiꞌ ri choy, ri winek yecꞌo chiriꞌ, riqꞌui cꞌa quicoten xquicꞌul apo, ruma chi ri winek riꞌ can ya cꞌa Riyaꞌ ri coyoben. \v 41 Xapon cꞌa chukaꞌ jun achi ri Jairo rubiꞌ. Ri achi cꞌa riꞌ jun principal chupan ri jay ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios. Riyaꞌ xbexuqueꞌ xbemajeꞌ\f + Mt. 9.18; Mr. 5.22.\f* chuwech ri Jesús, y xucꞌutuj cꞌa jun utzil chare chi nibe riqꞌui cꞌa pa rachoch, \v 42 ruma xa can xu (xe wi)\f + Lc. 7.12.\f* ri jun ti rumiꞌal cꞌo, y cꞌo achiꞌel xa cablajuj rujunaꞌ y ya xa jubaꞌ ma nicom ka. \p Y tek ri Jesús y ri ye benak riqꞌui xquichop el bey riche (rixin) chi yebe chrachoch ri Jairo, sibilaj ye qꞌuiy cꞌa winek ri xetzekeꞌ el chrij. Y rumariꞌ niquipitzꞌilaꞌ cꞌa quiꞌ chrij, ye benak. \p \v 43 Chiquicojol cꞌa ri winek, benak jun ixok ri cꞌo jun ruyabil riche (rixin) icꞌ\f + Lv. 15.25; Mt. 9.20; Mr. 5.25.\f* chare. Ri ixok riꞌ cꞌo chic cꞌa cablajuj junaꞌ ri ma tanel ta ri ruquiqꞌuel. Xuqꞌuis yan cꞌa ronojel rurajil, ruma benak chic quiqꞌui qꞌuiy ajkꞌomanel, y majun chique ri ajkꞌomanel cowinek ta rakꞌoman ri ruyabil. \v 44 Ri ixok riꞌ xjel cꞌa apo chrij ri Jesús, y xberuchapaꞌ\f + Dt. 22.12; Mr. 5.27, 28; 6.56; Hch. 5.15; 19.12.\f* cꞌa ca jubaꞌ ri ruchiꞌ rutziak ri Jesús. Y can yacꞌariꞌ xkꞌatakꞌo ri ruquiqꞌuel. \p \v 45 Y yacꞌariꞌ tek ri Jesús xucꞌutuj: ¿Achique ri xichapo? Y ruma chi quinojel niquibij chi majun xquichop ta riyeꞌ, ri Pedro y ri nicꞌaj chic discípulos xquibij chare ri Jesús: Tijonel, riyit nawajoꞌ nawetamaj achique xachapo. Pero waweꞌ ma xtawetamaj ta, ruma sibilaj ye qꞌuiy winek niquipitzꞌ quiꞌ y niquinimilaꞌ quiꞌ chawij, y riyit nacꞌutuj: ¿Achique xichapo? \p \v 46 Y yacꞌariꞌ tek ri Jesús xubij: Cꞌo jun ri xichapo, ruma can xinnaꞌ chi cꞌo jun ri xincꞌachojsaj riqꞌui ri uchukꞌaꞌ\f + Mr. 5.30; Lc. 5.17; 6.19.\f* cꞌo wuqꞌui, xchaꞌ. \p \v 47 Y ri ixok tek xutzꞌet chi xa xnabex, nibarbot (nibaybot) cꞌa xoxuqueꞌ xomajeꞌ chuwech ri Jesús. Y chiquiwech quinojel ri winek xubij apo chare ri Jesús ri achique ruma tek xuchop ruchiꞌ rutziak. Y xubij chukaꞌ chi can xu (xe wi) xuchop ruchiꞌ rutziak ri Jesús, can yacꞌariꞌ xunaꞌ riyaꞌ chi xcꞌachoj. \v 48 Ri Jesús xubij chare: Numiꞌal, xacꞌachoj,\f + Mr. 10.52; Lc. 7.50.\f* ruma xacukubaꞌ acꞌuꞌx wuqꞌui. Wacami cꞌa, catzolin; ruma xawil yan uxlanibel cꞌuꞌx, xchaꞌ chare. \p \v 49 Y cꞌa ntajin na cꞌa nitzijon ri Jesús riqꞌui ri ixok, tek cꞌo jun achi xoka ri petenak chrachoch ri Jairo, ri Jairo ri principal chupan ri jay ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios. Ri jun achi ri xoka, xorubij cꞌa chare ri Jairo: Man chic tacꞌuaj ta el ri Tijonel Jesús, ruma ri ti amiꞌal xa xcom yan.\f + Mr. 5.35.\f* \p \v 50 Yacꞌa tek ri Jesús xracꞌaxaj pe, xubij chare ri Jairo: Ma taxibij ta awiꞌ ruma ri xobix chawe. Xaxu (xaxe wi) tacukubaꞌ cꞌa acꞌuꞌx\f + 2 Cr. 20.20; Mr. 9.23; 11.22-24; Jn. 11.25, 40.\f* wuqꞌui, y ri ti amiꞌal xticꞌastej, xchaꞌ chare. \p \v 51 Y tek xeꞌapon cꞌa chrachoch ri Jairo, ri Jesús xaxu (xaxe) wi cꞌa chique ri Pedro, ri Jacobo, ri Juan, y ri ruteꞌ rutataꞌ ri acꞌal xuyaꞌ kꞌij riche (rixin) chi xeꞌoc pa jay riqꞌui ri ti kꞌopoj ri caminek. \v 52 Y ri Jesús xerutzꞌet chi quinojel ri winek yeꞌokꞌ y can niquirek quichiꞌ chi okꞌej. Yacꞌa ri Jesús xubij chique: Man cꞌa tiwokꞌej ta chic ri ti kꞌopoj, ruma riyaꞌ xa ma caminek ta,\f + Jn. 11.11, 13.\f* riyaꞌ xa warnek, xchaꞌ chique. \p \v 53 Pero riyeꞌ xa xetzeꞌen chrij ri Jesús, ruma quetaman chi ri ti kꞌopoj xa caminek chic. \p \v 54 Y ri Jesús xuchop rukꞌaꞌ ri ti caminek, y xubij cꞌa: Nóya, cayacatej.\f + Lc. 7.14; Jn. 11.43; Hch. 9.40.\f* \p \v 55 Y ri ti kꞌopoj can xtzolin na wi pe ri ránima y can yariꞌ xyacatej pe. Y ri Jesús xubij chi titzuj (tisuj) ruway. \v 56 Y ri teꞌej tataꞌaj can xquimey tek xquitzꞌet ri xbanatej riqꞌui ri calcꞌual. Y ri Jesús xubij chique chi majun achoj chare tiquitzijoj wi\f + Mt. 8.4; 9.30; Mr. 5.43.\f* ri xbanatej. \c 9 \s Tek ri cablajuj discípulos xetak chutzijoxic ri ruchꞌabel ri Dios \p \v 1 Ri Jesús xerusiqꞌuij (xeroyoj) cꞌa ri cablajuj rudiscípulos, y xuyaꞌ\f + Mt. 10.1; Mr. 3.13; 6.7; Jn. 14.12; Hch. 3.6.\f* uchukꞌaꞌ chique y xuyaꞌ kꞌatbel tzij pa quikꞌaꞌ riche (rixin) chi yecowin yequelesaj quinojel quiwech itzel tak espíritu, y riche (rixin) chukaꞌ yequicꞌachojsaj yawaꞌiꞌ. \v 2 Y xerutek cꞌa el ri rudiscípulos riche (rixin) chi xebe\f + Mt. 10.7, 8; Mr. 6.12; Lc. 10.1, 9; Tit. 1.9; 2.12.\f* chutzijoxic ri rajawaren ri Dios, y riche (rixin) chukaꞌ chi yequicꞌachojsaj yawaꞌiꞌ. \v 3 Y ri Jesús xubij chukaꞌ chique: Re nichop el bey, can majun cꞌa ticꞌuaj el. Ma ticꞌuaj ta chꞌameꞌy, ma ticꞌuaj ta yaꞌl, ni caxlan wey, ni irajil. Y ma ticꞌuaj ta el caꞌiꞌ itziak, xa can xu (xe) wi ri icusan.\f + Sal. 37.3; Mt. 10.9; Mr. 6.8; Lc. 10.4; 22.35; 2 Ti. 2.4.\f* \v 4 Y xabachique ta na jay ri yixapon wi pa jun tinamit, chiriꞌ quixcꞌojeꞌ wi ka. Xa can cꞌa ya tek yixel pe chupan ri tinamit riꞌ, cꞌacꞌariꞌ utz chi niyaꞌ ca ri jay ri xixcꞌojeꞌ wi.\f + Mt. 10.11; Mr. 6.10.\f* \v 5 Y wi ri tinamit ri yixapon wi xa ma yixcꞌul ta, can quixel cꞌa pe chiriꞌ y titotalaꞌ (tiquiralaꞌ) ca\f + Mt. 10.14; Hch. 13.51.\f* ri pokolaj ri cꞌo chiwaken chiquiwech ri winek riꞌ, riche (rixin) chi queriꞌ tiquetamaj chi ma utz ta ri xquiben, xchaꞌ ri Jesús. \p \v 6 Y ri discípulos xebe na wi.\f + Mr. 6.12.\f* Xebe ri pa tak aldeas riche (rixin) chi xbequitzijoj ri lokꞌolaj chꞌabel ri niyaꞌo colotajic. Y xequicꞌachojsaj chukaꞌ yawaꞌiꞌ ronojel ri acuchi (achique) xekꞌax wi. \s Tek xcamisex ri Juan ri Bautista \p \v 7 Y ri Herodes, jun chique ri ye cajiꞌ aj kꞌatbel tak tzij chupan ri tiempo riꞌ, can yeracꞌaxalaꞌ\f + Mt. 14.1; Mr. 6.14.\f* cꞌa ronojel ri yerubanalaꞌ ri Jesús. Pero ma nril ta cꞌa achique ri nunimaj, ruma yecꞌo yebin chi ri nibano queriꞌ ya ri Juan ri Bautista ri xcꞌastej pe chiquicojol ri caminakiꞌ. \v 8 Yecꞌo cꞌa chukaꞌ yebin chi ri Jesús ya ri Elías ri xtzolin pe. Y nicꞌaj chic winek niquibij cꞌa chi ri Jesús jun chique ri profetas ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca, ri xbecꞌastej pe. \v 9 Y ri Herodes nubij: ¿Achique cami chi achi riꞌ? Ruma qꞌuiy yenwacꞌaxaj\f + Lc. 23.8.\f* chrij. Pero riyin nbij chi ma ya ta ri Juan ri Bautista, ruma ri Juan yin cꞌa riyin xitako rutzaqꞌuixic rujolon (ruwiꞌ), xchaꞌ. Y ri Herodes nucanolaꞌ cꞌa achique nuben, ruma nrajoꞌ nutzꞌet ruwech ri Jesús. \s Tek ri Jesús xerutzuk más ye wuꞌoꞌ mil winek \p \v 10 Y tek ri ye ruꞌapóstoles ri Jesús xetzolin pe chubanic ri rusamaj ri Dios, xquitzijolaꞌ\f + Mt. 14.13; Mr. 6.30.\f* cꞌa chare ri Jesús ri xequibanalaꞌ. Y ri Jesús xerucꞌuaj cꞌa el ri ruꞌapóstoles, y xebe pa jun desierto, jun lugar ri cꞌo pa rucuenta ri tinamit Betsaida. \v 11 Y tek ri winek xquinabej el chi xbe ri Jesús ye rachibilan ri rudiscípulos, xebe chukaꞌ riyeꞌ. Y tek ri winek riꞌ xeꞌapon riqꞌui ri Jesús, Riyaꞌ jabel xerucꞌul y xubij chukaꞌ chique achique rubanic ri rajawaren ri Dios. Y chukaꞌ xerucꞌachojsaj yawaꞌiꞌ. \p \v 12 Y tek xka ka ri kꞌij riꞌ, ri cablajuj discípulos xejel apo riqꞌui ri Jesús y xquibij chare: Queꞌatakaꞌ cꞌa el re winek reꞌ riche (rixin) chi yebe chucanoxic acuchi (achique) yebewer wi, y yebe chukaꞌ chucanoxic quiway pa tak aldeas y pa nicꞌaj chic lugar ri yecꞌo pe nakaj. Ruma re yojcꞌo wi, xa majun winek\f + Mt. 14.15; Mr. 6.35; Jn. 6.1, 5.\f* yecꞌo, xechaꞌ chare. \p \v 13 Yacꞌa ri Jesús xubij chique ri rudiscípulos: Tiyaꞌ quiway\f + 2 R. 4.42, 43.\f* riyix. Y ri discípulos xquibij chare ri Jesús: Waweꞌ ma qꞌuiy ta caxlan wey cꞌo riche (rixin) chi nikayaꞌ chique, xaxu (xaxe wi) wuꞌoꞌ caxlan wey y caꞌiꞌ car. Re winek reꞌ yewaꞌ, pero wi yojbe chulokꞌic cosas\f + Nm. 11.22.\f* riche (rixin) chi niquitij, xechaꞌ. \v 14 Ruma ri winek sibilaj ye qꞌuiy. Y xaxu (xaxe wi) ri achiꞌaꞌ yecꞌo achiꞌel xa wuꞌoꞌ mil. Y ri Jesús xubij chique ri ye rudiscípulos: Tibij chique re winek reꞌ chi quetzꞌuyeꞌ pa tak moc y chi nicꞌaj tak ciento tiquicꞌuaj quiꞌ, xchaꞌ chique. \p \v 15 Y can que na wi riꞌ xquiben ri discípulos, xquiben chique quinojel ri winek chi xetzꞌuyeꞌ. \v 16 Y ri Jesús xeruliꞌej cꞌa pa rukꞌaꞌ ri wuꞌoꞌ caxlan wey y ri caꞌiꞌ car y cꞌacꞌariꞌ xtzuꞌun chicaj y xucꞌutuj ri rubendición ri Dios pa ruwiꞌ. Y cꞌacꞌariꞌ ri Jesús xeruwechꞌelaꞌ cꞌa el ri caxlan wey y ri car, y xuyaꞌ el chique ri rudiscípulos riche (rixin) chi niquiyaꞌ chique ri winek. \v 17 Can quinojel cꞌa jabel xewaꞌ. Can majun cꞌa ri man ta xwaꞌ chi utz.\f + Sal. 145.15, 16.\f* Y cꞌa cꞌo na cꞌa cablajuj chaquech caxlan wey y car ri xmolotej ca. \s Tek ri Pedro xubij chi ri Jesús yariꞌ ri Cristo \p \v 18 Y cꞌo cꞌa jun kꞌij tek ri Jesús ruyon cꞌa ntajin nuben orar, y ri ye rudiscípulos can yecꞌo chukaꞌ apo chunakajal. Y yacꞌariꞌ tek ri Jesús xucꞌutuj chique ri rudiscípulos: ¿Yin achique cꞌa riyin niquibij ri winek?\f + Mt. 16.13; Mr. 8.27.\f* \p \v 19 Y riyeꞌ xquibij chare: Yecꞌo ri yebin chi yit cꞌa riyit ri Juan ri Bautista.\f + Mt. 14.2.\f* Yecꞌo nicꞌaj chic niquibij chi yit cꞌa riyit ri Elías. Y yecꞌo cꞌa chukaꞌ ri yebin chi riyit jun chique ri profetas ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca, y wacami xacꞌastej pe chiquicojol ri caminakiꞌ, xechaꞌ chare ri Jesús. \p \v 20 Y Riyaꞌ xucꞌutuj cꞌa chique ri rudiscípulos: ¿Yin achique cꞌa riyin nibij riyix? xchaꞌ chique. Y ri Pedro can yacꞌariꞌ tek xubij chare ri Jesús: Yit cꞌa riyit ri Cristo,\f + Mt. 16.16; Mr. 8.29; Jn. 1.41, 49; 4.29, 42; 6.69; 7.41; 11.27; 20.31; Hch. 8.37; 9.22; Ro. 10.9; 1 Jn. 4.14, 15; 5.5.\f* ri yit takon pe ruma ri Dios, xchaꞌ chare. \s Tek ri Jesús xubij chi xticamisex \p \v 21 Yacꞌa ri Jesús sibilaj xuchilabej chique ri ye rudiscípulos chi majun achoj chare tiquitzijoj wi chi ya Riyaꞌ ri Cristo. \v 22 Y xubij cꞌa chukaꞌ chique: Riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol, cꞌo chi nkꞌaxaj na qꞌuiy tijoj pokonal. Y xquinetzelex cuma ri rijitaꞌk tak achiꞌaꞌ ri cꞌo quikꞌij. Xquinetzelex cuma ri principaliꞌ tak sacerdotes y cuma ri aj tzꞌibaꞌ. Y xquicamisex. Pero pa rox kꞌij xquicꞌastej pe, xchaꞌ ri Jesús.\f + Mt. 16.21; 17.22, 23; 20.17-19; Mr. 9.31; Lc. 18.31-33; 24.6, 7.\f* \p \v 23 Y cꞌacꞌariꞌ xubij chique quinojel: Wi cꞌo jun nrajoꞌ yirutzekelbej, man cꞌa tupokonaj ta nukꞌaxaj tijoj pokonal. Xa can tubanaꞌ cꞌa achiꞌel nuben jun ri benak chuxeꞌ jun cruz riche (rixin) chi nbecamisex. Ma nuben ta chic ri nurayij ka riyaꞌ. Wi cꞌo cꞌa jun nichꞌobo chi nicowin nuben queriꞌ kꞌij kꞌij, utz chi nipe wuqꞌui y quirutzekelbej\f + Mt. 10.38; 16.24; Mr. 8.34; Lc. 14.27.\f* cꞌa. \v 24 Ruma wi can nupokonaj ri rucꞌaslen re waweꞌ chuwech re ruwachꞌulef, xa ma xtril ta cꞌa rucꞌaslen riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek. Yacꞌa ri ma nupokonaj ta ri rucꞌaslen re waweꞌ chochꞌulef, astapeꞌ ta na can napon pa camic wuma riyin, xa can xtril rucꞌaslen riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek. \v 25 Ruma, ¿achique ta cꞌa nucꞌom pe chare ri winek wi nicꞌojeꞌ ri beyomel riche (rixin) ronojel ri ruwachꞌulef riqꞌui y wi xa ma nicolotej ta?\f + Mt. 16.26; Mr. 8.36.\f* Xa ruyon cꞌa nuyaꞌ riꞌ chupan ri camic riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek. \v 26 Ruma wi jun winek niqꞌuix yirukꞌalajsaj riyin y niqꞌuix nukꞌalajsaj ri nuchꞌabel, queriꞌ chukaꞌ xtinben riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol, tek xquipe chic jun bey, xquiqꞌuix nbij chi ri jun winek riꞌ wuche (wixin) riyin,\f + Mt. 10.33; Mr. 8.38; 2 Ti. 2.12.\f* tek xtikꞌalajin chi can yin Rey wi, y chukaꞌ junan chic nukꞌij nucꞌojlen riqꞌui ri Nataꞌ y ye wachibilan pe ri lokꞌolaj tak ángeles. \v 27 Y can kitzij cꞌa re nbij chiwe chi yecꞌo cꞌa nicꞌaj chiwe ri yecꞌo waweꞌ ri ma xquecom ta na, xquecom pero cꞌa ya tek quitzꞌeton chic\f + Mt. 16.28; Mr. 9.1.\f* na ca ri rajawaren ri Dios, xchaꞌ ri Jesús. \s Tek ri Jesús xjalatej ruwachbel \p \v 28 Y achiꞌel xa cꞌo yan jun semana kꞌaxnek ca tek ri Jesús tichꞌo wi chiquiwech ri winek, yacꞌariꞌ tek Riyaꞌ xeruchaꞌ cꞌa ri Pedro, ri Juan y ri Jacobo riche (rixin) chi yerachibilaj el chi nibe pa ruwiꞌ jun juyuꞌ chubanic orar.\f + Mt. 17.1.\f* \v 29 Y tek ri Jesús ntajin cꞌa chare ri oración, xjalatej cꞌa ri ruwachbel,\f + Ex. 34.29-35.\f* y can queriꞌ chukaꞌ ri rutziak, can xjalatej ri yetzuꞌun. Ri rutziak sibilaj rusakil xuben y nitzꞌitzꞌan. \v 30 Y can yacꞌariꞌ tek xquichop tzij ye caꞌiꞌ achiꞌaꞌ riqꞌui ri Jesús. Y ri ye caꞌiꞌ achiꞌaꞌ riꞌ ya ri Moisés y ri Elías\f + 2 R. 2.11.\f* ri ye rusamajel ri Dios ri xecꞌojeꞌ ojer ca. \v 31 Riyeꞌ xusutij cꞌa riꞌ jun lokꞌolaj sakil chiquij, y yetzijon cꞌa chrij ri camic ri xtiban chare ri Jesús pa Jerusalem. \v 32 Y ri Pedro y ri ye rachibil, sibilaj quiwaran\f + Dn. 8.18; 10.9.\f* cꞌo, pero xquicochꞌ ma xewer ta, y rumariꞌ xquitzꞌet cꞌa ri lokꞌolaj sakil riche (rixin) ri Jesús, y xequitzꞌet chukaꞌ ri ye caꞌiꞌ achiꞌaꞌ ri yecꞌo riqꞌui ri Jesús. \v 33 Y tek ri caꞌiꞌ achiꞌaꞌ riꞌ niquiyaꞌ cꞌa ca ri Jesús riche (rixin) chi yebe, yacꞌariꞌ tek ri Pedro xubij chare ri Jesús: Tijonel, xa utz kabanon chi yojcꞌo waweꞌ. Tikabanaꞌ oxiꞌ tak caꞌaj, jun awuche (awixin) riyit, jun riche (rixin) ri Moisés y queriꞌ chukaꞌ jun riche (rixin) ri Elías, xchaꞌ chare. Ri Pedro quecꞌariꞌ xubij apo y ma retaman ta achique ruma tek xchꞌo apo. Xa chꞌobon, ma chꞌobon ri xerubilaꞌ apo. \p \v 34 Y cꞌa nichꞌo na cꞌa ri Pedro, tek cꞌo jun sutzꞌ ri xka pe pa quiwiꞌ y xerucuch. Y ri ye rudiscípulos xquixibij quiꞌ tek xquinaꞌ chi yecꞌo chic chupan ri sutzꞌ riꞌ. \v 35 Y yacꞌariꞌ tek cꞌo jun chꞌabel xquicꞌaxaj chupan ri sutzꞌ riꞌ, y xubij: Yareꞌ ri Nucꞌajol y can sibilaj nwajoꞌ. Can ya cꞌa Riyaꞌ tiwacꞌaxaj,\f + Ex. 23.21; Dt. 18.15-18; Mt. 3.17; Hch. 3.22; He. 2.3; 12.25; 2 P. 1.16, 17.\f* xchaꞌ ri chꞌabel riꞌ. \p \v 36 Y yacꞌa tek quicꞌaxan chic ri jun chꞌabel riꞌ, yacꞌariꞌ tek xquitzꞌet chi ri Jesús xa ruyon chic cꞌo ca. Y ri discípulos riꞌ, qꞌuiy cꞌa kꞌij ri majun achoj chare xquibij wi ri xquitzꞌet ri chiriꞌ pa ruwiꞌ ri juyuꞌ.\f + Mt. 17.9.\f* \s Tek ri Jesús xucꞌachojsaj jun cꞌajol ri cꞌo jun itzel espíritu riqꞌui \p \v 37 Y pa rucaꞌn kꞌij, tek ri Jesús ye rachibilan ri ye oxiꞌ rudiscípulos xka pe pa ruwiꞌ ri juyuꞌ, can ye sibilaj cꞌa ye qꞌuiy ri winek ri xecꞌulu apo riche (rixin). \v 38 Y jun achi ri cꞌo chiquicojol ri winek, riqꞌui ruchukꞌaꞌ xchꞌo apo chare ri Jesús y xubij: Tijonel, riyin xaxu (xaxe wi) jun\f + Mr. 9.17; Lc. 7.12.\f* walcꞌual cꞌo. Ncꞌutuj cꞌa jun utzil chawe chi tatzuꞌ jubaꞌ, \v 39 ruma chi cꞌo jun itzel espíritu nichapo. Y tek nuchop, nuben cꞌa chare chi nurek ruchiꞌ, nuben chare chi nibarbot (nibaybot)\f + Mr. 1.26.\f* ri ruchꞌacul, y nuben chukaꞌ chare chi niwoko pa ruchiꞌ. Ri itzel espíritu riꞌ can nikꞌax ruwiꞌ nuben chare ri nucꞌajol, y cꞌarunaj nuyaꞌ ca tek nuchop. \v 40 Rumariꞌ xincꞌutuj yan jun utzil chique re adiscípulos chi tiquelesaj el re jun itzel espíritu reꞌ riqꞌui ri nucꞌajol, pero xa ma ye cowinek ta chi niquelesaj, xchaꞌ chare ri Jesús. \p \v 41 Y ri Jesús yacꞌariꞌ tek xubij chique: Riyix winek ri yixcꞌo chuwech re ruwachꞌulef, majun chiwe ri cukul ta rucꞌuꞌx riqꞌui ri Dios. Chiꞌiwonojel xa yix sachnek.\f + Dt. 32.5; Sal. 78.8.\f* ¿Riyix nichꞌob chi riyin can ronojel kꞌij xquicꞌojeꞌ iwuqꞌui, y man cꞌa xquitaneꞌ ta chi yixincochꞌ? Tacꞌamaꞌ pe ri acꞌajol waweꞌ, xchaꞌ ri Jesús. \p \v 42 Y tek ri cꞌajol xapon apo riqꞌui ri Jesús, ri itzel espíritu riqꞌui ruchukꞌaꞌ xuyicaj y xuchꞌakij pan ulef. Ri Jesús xchapon cꞌa chare ri itzel espíritu, riche (rixin) chi tel el riqꞌui ri cꞌajol riꞌ. Y ri Jesús can xucꞌachojsaj wi cꞌa el y xujech el chare ri rutataꞌ. \v 43 Y quinojel cꞌa ri winek xquimey tek xkꞌalajin ri nimalaj ruchukꞌaꞌ ri Dios. \s Tek ri Jesús xubij chic jun bey chi xticamisex \p Y tek quinojel cꞌa ri winek yetajin niquimey cꞌa rij ronojel ri yerubanalaꞌ ri Jesús, Riyaꞌ xubij chique ri rudiscípulos: \v 44 Can tiwacꞌaxaj cꞌa jabel re tzij reꞌ, y man cꞌa timestaj ta: Riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol, can xquijach wi pa quikꞌaꞌ ri winek, xchaꞌ. \p \v 45 Y ri tzij riꞌ ma xkꞌax ta\f + Mr. 9.32; Lc. 2.50; 18.34; Jn. 12.16; 14.5; 2 Co. 3.14.\f* chiquiwech ri discípulos, ruma ma yaꞌon ta kꞌij chique chi nikꞌax chiquiwech, y riyeꞌ niquixibij cꞌa quiꞌ niquicꞌutuj chare ri Jesús chi achique ri xubij chique. \s Tek ri Jesús xubij achique ri cꞌo más rukꞌij \p \v 46 Y ri rudiscípulos ri Jesús xquichꞌojilaꞌ chiquiwech chi achique chique riyeꞌ ri más nim rukꞌij.\f + Mt. 18.1; Mr. 9.34.\f* \v 47 Yacꞌa ri Jesús can retaman cꞌa achique yetajin chuchꞌobic pa tak cánima ri rudiscípulos. Rumariꞌ Riyaꞌ xberucꞌamaꞌ pe jun ti acꞌal, y xupabaꞌ riqꞌui. \v 48 Y xubij chique ri rudiscípulos: Xabachique ri nucꞌul jun acꞌal pa nubiꞌ riyin,\f + Mt. 18.5; Mr. 9.37.\f* jun ri achiꞌel reꞌ, ma xu (xe) ta wi xtucꞌul ri acꞌal, xa can xquirucꞌul chukaꞌ riyin. Y ri xticꞌulu cꞌa wuche (wixin) riyin, can xtucꞌul cꞌa chukaꞌ ri yin takayon pe.\f + Mt. 10.40; Jn. 12.44; 13.20; 1 Ts. 4.8.\f* Ruma chi ri can nuchꞌutinirisaj riꞌ chicojol riyix, yariꞌ ri más nim rukꞌij,\f + Mt. 23.11, 12.\f* xchaꞌ ri Jesús. \s Ri ma yojquetzelaj ta, can kachibil cꞌa kiꞌ quiqꞌui \p \v 49 Y xpe cꞌa ri Juan xubij chare ri Jesús: Tijonel, riyoj katzꞌeton cꞌa jun achi ri pan abiꞌ riyit yerelesalaꞌ itzel tak espíritu. Pero ruma xa ma kachibil ta, xkakꞌil ca,\f + Nm. 11.28; Mr. 9.38.\f* xchaꞌ chare ri Jesús. \p \v 50 Y ri Jesús xubij cꞌa chare ri Juan: Ma tikꞌil ta chic. Ruma ri ma yojquetzelaj ta, can ye kachibil wi cꞌa riꞌ.\f + Mr. 9.39-41.\f* \s Tek ri Jesús xchapon chique ri Jacobo y ri Juan \p \v 51 Y tek xa noka yan cꞌa ri kꞌij riche (rixin) chi ri Jesús xtitzolin chilaꞌ chicaj,\f + 2 R. 2.1; Mr. 16.19; Jn. 6.62; Hch. 1.2.\f* Riyaꞌ can xuchꞌob cꞌa pa ránima chi xuchop el ri rubey riche (rixin) chi nibe pa tinamit Jerusalem. \v 52 Y yecꞌo chukaꞌ ri xerutek el nabey riche (rixin) chi xebe pa jun aldea ri cꞌo pa rucuenta ri Samaria, xebe chucanoxic jun jay ri acuchi (achique) xtibeꞌuxlan wi ri Jesús y ri ye rachibilan el. \v 53 Pero ri winek aj chiriꞌ ma xcajoꞌ ta xquicꞌul ri Jesús,\f + Jn. 4.4, 9.\f* ruma chi ri winek riꞌ xquinabej chi xa pa Jerusalem ruchapon wi el bey. \v 54 Tek ri discípulos Jacobo y Juan xquinabej chi ma nicꞌul ta ri Jesús cuma ri winek, xquibij chare ri Jesús: Ajaf, ¿nawajoꞌ chi nikacꞌutuj chi tika pe kꞌakꞌ\f + 2 R. 1.10, 12; Ap. 13.13.\f* chilaꞌ chicaj, riche (rixin) chi yeruqꞌuis re winek reꞌ? Achiꞌel xuben ri Elías, ri jun achi ri xkꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca, xechaꞌ. \p \v 55 Y ri Jesús xerutzuꞌ y xchapon chique. Y xubij cꞌa chique: Riyix ni ma iwetaman ta chi ri Espíritu ri cꞌo iwuqꞌui riche (rixin) chi yeꞌiwajoꞌ quinojel. \v 56 Ruma chi riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol, ma xipe ta waweꞌ chuwech re ruwachꞌulef chiquicamisaxic winek, riyin xa xipe chiquicolic,\f + Jn. 13.17; 12.47.\f* xchaꞌ. Y ri Jesús y ri rudiscípulos xebe pa jun chic aldea. \s Oxiꞌ achiꞌaꞌ ri xebin chi niquitzekelbej ri Jesús \p \v 57 Y tek riyeꞌ quichapon chic cꞌa el bey, cꞌo cꞌa jun achi ri xbecꞌulun pe, y xubij chare ri Jesús: Ajaf, riyin nwajoꞌ cꞌa yatintzekelbej xabacuchi (xabachique) yabe wi,\f + Mt. 8.19.\f* xchaꞌ chare. \p \v 58 Yacꞌa ri Jesús xubij chare ri achi: Ri xwan, can cꞌo wi jul ri acuchi (achique) yecꞌojeꞌ wi; y queriꞌ chukaꞌ ri aj xicꞌ tak chicop ri yebe pa cakꞌikꞌ, can cꞌo chukaꞌ quisoc. Yacꞌa riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol, can majun wachoch ri acuchi (achique) yinuxlan wi jubaꞌ, xchaꞌ chare ri achi riꞌ. \p \v 59 Y ri Jesús xubij cꞌa chare jun chic achi: Quinatzekelbej. Yacꞌa ri achi riꞌ xubij: Ajaf, riyin can nwajoꞌ wi yatintzekelbej. Xa yacꞌa chi tayaꞌ na kꞌij chuwe chi nmuk na el ri nataꞌ, cꞌacꞌariꞌ tek xcatintzekelbej\f + Mt. 8.21.\f* chic, xchaꞌ. \p \v 60 Yacꞌa ri Jesús xubij chare ri achi riꞌ: Xa tayaꞌ cꞌa ca chi ri caminakiꞌ quemuk na cuma ri ye caminek chupan ri quimac. Yacꞌa riyit jet, jatzijoj achique rubanic ri rajawaren ri Dios. \p \v 61 Y cꞌo chic cꞌa jun ri xbin chare ri Jesús: Ajaf, riyin nwajoꞌ yatintzekelbej. Pero nabey, tayaꞌ cꞌa kꞌij chuwe riche (rixin) chi yibechꞌo na ca chique ri nteꞌ nataꞌ y chique ri ye wachꞌalal,\f + 1 R. 19.20.\f* xchaꞌ. \p \v 62 Yacꞌa ri Jesús xubij chare ri achi riꞌ: Tek jun achi nisamej pa juyuꞌ riqꞌui ri arado, ma utz ta chi nitzuꞌun ca chrij.\f + He. 6.4.\f* Queriꞌ cꞌa chukaꞌ ri winek ri niniman riche (rixin) ri Dios, ma utz ta chi nitzuꞌun ca chrij. Ruma wi queriꞌ nuben, ma rucꞌamon ta chi nisamej chupan ri samaj riche (rixin) ri rajawaren ri Dios, xchaꞌ ri Jesús. \c 10 \s Tek xetak ri setenta achiꞌaꞌ chutzijoxic ri ruchꞌabel ri Dios \p \v 1 Y tek banatajnek chic cꞌa ronojel riꞌ, ri Ajaf Jesús xeruchaꞌ cꞌa nicꞌaj chic achiꞌaꞌ riche (rixin) chi yesamej riqꞌui; y can ye setenta cꞌa achiꞌaꞌ ri xeruchaꞌ, riche (rixin) chi xerutek el chi ye cacaꞌ.\f + Mr. 6.7.\f* Xerutek ri pa tak tinamit y pa tak nicꞌaj chic lugar ri acuchi (achique) cꞌo chi xtapon wi Riyaꞌ. \v 2 Y ri Jesús xubij cꞌa chique ri achiꞌaꞌ ri xeruchaꞌ: Can kitzij wi chi ri samaj riche (rixin) chi nitzijox ri ruchꞌabel ri Dios, sibilaj nim;\f + Jn. 4.35.\f* yecꞌa ri yetzijon ri chꞌabel riꞌ xa ma ye qꞌuiy ta oc. Rumariꞌ can ticꞌutuj cꞌa chare ri Rajaf ri samaj, chi querutakaꞌ pe qꞌuiy samajelaꞌ\f + Mt. 9.37, 38; 2 Ts. 3.1.\f* chiquicojol ri winek ri rajawaxic chi niquicꞌaxaj ri ruchꞌabel. \v 3 Y wacami quixbiyin cꞌa. Y riyix iwetaman chi xa yix achiꞌel tak carneꞌl\f + Mt. 10.16.\f* ri yixbeka chiquicojol ri winek ri ye achiꞌel utiwaꞌ (coyotes). \v 4 Y man cꞌa ticꞌuaj\f + Mt. 10.9, 10; Mr. 6.8; Lc. 9.3.\f* ta yabel irajil, ni man cꞌa ticꞌuaj ta yaꞌl, y man cꞌa ticꞌuaj ta chukaꞌ jun chic cꞌulaj ixajab. Ni ma quixpaꞌeꞌ ta pa tak bey riche (rixin) chi yeꞌiyalaꞌ ca rutzil tak quiwech ri winek. Xa jic (choj) quixbiyin\f + 2 R. 4.29.\f* cꞌa acuchi (achique) cꞌo chi yixapon wi. \v 5 Y tek yixapon cꞌa pa jun jay, ri nabey cꞌo chi niben, ya ri yeꞌiyalaꞌ rutzil quiwech\f + Mt. 10.12.\f* ri winek. Y nibij cꞌa chique: Ya ta cꞌa ri uxlanibel cꞌuꞌx riche (rixin) ri Dios ri xticꞌojeꞌ iwuqꞌui chupan re jay reꞌ, quixchaꞌ chique. \v 6 Y wi chiriꞌ chupan ri jay riꞌ, cꞌo jun winek riqꞌui quicoten xquixrucꞌul, ri uxlanibel cꞌuꞌx riche (rixin) ri Dios xticꞌojeꞌ ca riqꞌui. Yacꞌa ri winek ri xa ma xquixrucꞌul ta, ri uxlanibel cꞌuꞌx ma xticꞌojeꞌ ta ca riqꞌui, xa xtitzolin pe iwuqꞌui riyix. \v 7 Riyix can quixcꞌojeꞌ cꞌa ka chupan ri jay ri yixapon wi ri jabel icꞌulic niquiben, titijaꞌ y tikumuꞌ ri xtiquisipaj chiwe. Ruma ri samajel can rucꞌamon wi chi nitoj\f + Mt. 10.10; 1 Co. 9.4.\f* ruma ri samaj ri nuben. Y man cꞌa tijalalaꞌ ta ri jay ri acuchi (achique) yixcꞌojeꞌ wi. Xa can acuchi (achique) yixapon wi nabey mul, chiriꞌ quixcꞌojeꞌ wi ka. \v 8 Y queriꞌ chukaꞌ tibanaꞌ tek yixapon xabachique tinamit y jabel icꞌulic niban. Can titijaꞌ cꞌa ronojel ri nisipex chiwe. \v 9 Queꞌicꞌachojsaj cꞌa chukaꞌ ri yawaꞌiꞌ ri yecꞌo chiriꞌ, y tibij cꞌa chique: Xa nakaj chic cꞌa cꞌo wi ri rajawaren ri Dios\f + Lc. 9.2.\f* iwuqꞌui. \v 10 Yacꞌa tek yixapon pa jun tinamit ri xa ma utz ta icꞌulic niban, quixel cꞌa el ri pa tak bey riche (rixin) ri tinamit y tibij cꞌa chique ri winek: \v 11 Ri pokolaj riche (rixin) re tinamit reꞌ ri cꞌo el chikaken, nikatotaj (nikaquiraj)\f + Mt. 10.14.\f* ca chiwech, riche (rixin) chi queriꞌ tiwetamaj chi ma utz ta ri xiben chi ma xojicꞌul ta. Y tiwetamaj ca chukaꞌ chi ri rajawaren ri Dios xa nakaj chic cꞌo wi iwuqꞌui, quixchaꞌ chique. \v 12 Y ri Jesús xubij chukaꞌ el chique: Tek xtapon ri kꞌij tek ri Dios xtukꞌet tzij, ri winek quiche (quixin) ri tinamit ri ma xtiquicꞌul ta ri ruchꞌabel ri Dios ri nibij riyix chique, más cꞌa xtikꞌax ruwiꞌ ri rucꞌayewal ri xtika pa quiwiꞌ riyeꞌ, que chuwech ri tinamit Sodoma.\f + Mt. 10.15.\f* \s Tek ri Jesús xubij chi juyiꞌ oc quiwech ri tinamit ri ma xtitzolin ta pe quicꞌuꞌx \p \v 13 Rumariꞌ juyiꞌ oc iwech riyix ri yixcꞌo pa tinamit Corazín, y juyiꞌ oc chukaꞌ iwech riyix ri yixcꞌo pa tinamit Betsaida, ruma sibilaj qꞌuiy milagros xeban chiwech y ma xinimaj ta ri ruchꞌabel ri Dios. Ruma xa ta ya ri pa tinamit Tiro y pa tinamit Sidón ri xeban ta wi ri milagros riꞌ, ri winek aj chiriꞌ xtzolin yan ta pe quicꞌuꞌx riqꞌui ri Dios, y quicusalon ta chic quitziak riche (rixin) bis, y quiyalon ta chic chaj chiquij, riche (rixin) chi queriꞌ nikꞌalajin chi yebison ruma sibilaj qꞌuiy quimac ri ye quibanalon.\f + Ez. 3.6; Jon. 3.5; Mt. 11.21.\f* \v 14 Yacꞌa tek xtapon ri kꞌij tek xtikꞌat tzij pa ruwiꞌ re ruwachꞌulef, yix cꞌa riyix ri yixcꞌo pa Corazín y ri yixcꞌo pa Betsaida ri más xtikꞌax ruwiꞌ ri rucꞌayewal ri xtika pan iwiꞌ, que chiquiwech ri aj Tiro y ri aj Sidón. \v 15 Y riyix ri yixcꞌo pa tinamit Capernaum can nichꞌob chi yixbe chilaꞌ chicaj\f + Gn. 11.4.\f* riqꞌui ri Dios y xtinimirisex ikꞌij. Pero xa ma que ta riꞌ. Xa xtikasex ikꞌij,\f + Ez. 26.19, 20; Mt. 11.23.\f* ruma xa cꞌa chupan ri lugar riche (rixin) ri tijoj pokonal xquixbeka wi. \p \v 16 Y achique cꞌa winek ri xquixrucꞌul jabel riche (rixin) chi nracꞌaxaj ri ruchꞌabel ri Dios, can yin cꞌa chukaꞌ riyin ri yirucꞌul. Y achique cꞌa chukaꞌ ri xquixetzelan ruma ri ruchꞌabel ri Dios, can yin cꞌa chukaꞌ riyin ri yiretzelaj. Y ri netzelan wuche (wixin) riyin, can ya chukaꞌ ri Dios\f + Jn. 5.23; 1 Ts. 4.8.\f* ri yin takayon pe ri nretzelaj, xchaꞌ cꞌa el ri Jesús chique ri setenta achiꞌaꞌ ri xeruchaꞌ. \s Tek xetzolin pe ri setenta achiꞌaꞌ ri xetak chutzijoxic ri ruchꞌabel ri Dios \p \v 17 Y tek xetzolin cꞌa pe ri setenta achiꞌaꞌ riꞌ chare ri samaj ri bin el chique y xeꞌoka riqꞌui ri Jesús, sibilaj yequicot, y xquibij cꞌa chare: Ajaf, ri itzel tak espíritu can xeniman chukaꞌ chake tek pan abiꞌ riyit xojchꞌo wi chique. \p \v 18 Y ri Jesús xubij chique: Jaꞌ (je), can kitzij wi ri nibij. Ruma riyin can xintzꞌet chi ri Satanás xunaꞌ yan chi xchꞌacatej, ruma can achiꞌel nuben ri kꞌakꞌ riche (rixin) ri coklajay chicaj, queriꞌ xuben riyaꞌ tek xtzak pe.\f + Jn. 12.31.\f* \v 19 Riyin can nyaꞌon kꞌatbel tzij chiwe riche (rixin) chi yeꞌipalbej cumatz\f + Mr. 16.18.\f* y alacrán (kꞌasnaꞌj) y riche (rixin) chukaꞌ chi yixchꞌacon chrij ri ruchukꞌaꞌ ri itzel winek, y majun achique ta ri xticꞌulwachij. \v 20 Yacꞌa riyix ma quixquicot ta xaxu (xaxe wi) ruma chi ri itzel tak espíritu yixquinimaj. Más quixquicot pa tak iwánima ruma can tzꞌibatal\f + Ex. 32.32; Sal. 69.28.\f* ri ibiꞌ chilaꞌ chicaj riqꞌui ri Dios. \s Ri Jesús ri Cꞌajolaxel can nuyaꞌ wi cꞌa rukꞌij ri Tataꞌixel \p \v 21 Y can yacꞌa hora riꞌ, ri Jesús xquicot ránima ruma ri Lokꞌolaj Espíritu. Y xubij: Nyaꞌ akꞌij Nataꞌ Dios, riyit ri can yit Rajaf ri caj y re ruwachꞌulef, ruma ma xakꞌalajsaj ta ri lokꞌolaj achꞌabel chiquiwech ri winek ri can niquinaꞌ chi sibilaj qꞌuiy quinaꞌoj y qꞌuiy quetaman. Y xa chiquiwech ri winek ri ma qꞌuiy ta quetaman ri xa ye achiꞌel tak acꞌalaꞌ, xa chiquiwech riyeꞌ xakꞌalajsaj wi\f + Mt. 11.25; 1 Co. 1.19, 26; Col. 2.8.\f* re lokꞌolaj achꞌabel reꞌ. Can que wi cꞌa riꞌ Nataꞌ Dios, ruma chi queriꞌ ri araybel riyit, xchaꞌ ri Jesús pa ruꞌoración. \p \v 22 Y cꞌacꞌariꞌ tek Riyaꞌ xubij: Ri Nataꞌ Dios can ronojel cosas rujachon\f + Mt. 28.18; Jn. 3.35; 13.3.\f* pa nukꞌaꞌ. Y majun chic cꞌa etamayon ta yin achique riyin, xaxu (xaxe) wi ri Nataꞌ ri etamayon. Y majun chukaꞌ etamayon ta achique riꞌ ri Nataꞌ, xaxu (xaxe) wi riyin ri Rucꞌajol ri etamayon, y ri winek ri achoj chare xtinwajoꞌ xtinkꞌalajsaj wi riyin, xtretamaj achique cꞌa riꞌ ri Nataꞌ. \p \v 23 Yacꞌariꞌ tek ri Jesús xerutzuꞌ ri rudiscípulos y xaxu (xaxe wi) chique riyeꞌ xubij wi: Jabel ruwaꞌikꞌij\f + Mt. 13.16.\f* riyix, ruma re yixtajin chutzꞌetic riqꞌui ri runakꞌ tak iwech. Y chukaꞌ can jabel ruwaquikꞌij ri nicꞌaj chic winek ri yetzꞌeto ronojel reꞌ. \v 24 Y can nbij cꞌa chiwe, chi ye qꞌuiy chique ri profetas ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios y ri reyes ri xecꞌojeꞌ ojer ca, sibilaj xcajoꞌ chi xquitzꞌet\f + 1 P. 1.10.\f* ta ri nitzꞌet riyix wacami, y xa ma xquitzꞌet ta el. Can sibilaj chukaꞌ xcajoꞌ chi xquicꞌaxaj ta ri niwacꞌaxaj riyix re wacami, y xa ma xquicꞌaxaj ta el, xchaꞌ ri Jesús. \s Jun cꞌambel tzij chrij jun utzilaj achi aj Samaria \p \v 25 Y cꞌo cꞌa jun achi ri nikꞌaxan ri nubij ri ley chiquiwech ri winek ri xbeyacatej pe y xbechꞌo riqꞌui ri Jesús, y ruma chi nrajoꞌ nutojtobej ri Jesús, xubij cꞌa chare: Tijonel, ¿achique ri rajawaxic chi nben riyin riche (rixin) chi ntoc ta wuche (wixin) ri cꞌaslen riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek?\f + Mt. 19.16; Mr. 10.17; Lc. 18.18.\f* xchaꞌ. \p \v 26 Ri Jesús xubij chare: ¿Achique cꞌa ri nubij chupan ri ley ri xuyaꞌ ri Dios chare ri Moisés? ¿Y achique nikꞌax chawech riyit? \p \v 27 Y ri achi ri nikꞌaxan ri nubij ri ley xubij chare ri Jesús: Ri ley nubij chi tawajoꞌ ri Dios ri Awajaf.\f + Dt. 6.5.\f* Tawajoꞌ riqꞌui ronojel awánima. Tawajoꞌ chupan ronojel ri acꞌaslen, riqꞌui ronojel awuchukꞌaꞌ, y riqꞌui chukaꞌ ri anojibal. Y can achiꞌel nawajoꞌ ka awiꞌ riyit, can queriꞌ chukaꞌ queꞌawajoꞌ\f + Lv. 19.18.\f* ri awucꞌ awachꞌalal. \p \v 28 Y yacꞌariꞌ tek ri Jesús xubij chare ri achi ri nikꞌaxan ri nubij ri ley: Can kitzij wi ri xabij. Wacami cꞌa, wi xtaben ronojel reꞌ, xtoc cꞌa awuche (awixin) ri cꞌaslen\f + Lv. 18.5; Neh. 9.29; Ez. 20.11; Ro. 10.5.\f* riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek, xchaꞌ ri Jesús chare. \p \v 29 Yacꞌa ri achi riꞌ ri nikꞌaxan ri nubij ri ley can xrajoꞌ chi nitzꞌetetej chi achiꞌel xa majun rumac.\f + Lc. 16.15.\f* Rumariꞌ xucꞌutuj cꞌa chare ri Jesús: ¿Achique cꞌa riꞌ ri wucꞌ wachꞌalal ri rucꞌamon chi yenwajoꞌ ri achiꞌel nwajoꞌ ka wiꞌ riyin? xchaꞌ. \p \v 30 Y ri Jesús can yacꞌariꞌ xutzijoj jun cꞌambel tzij chare ri achi ri nikꞌaxan ri nubij ri ley: Cꞌo cꞌa jun achi ri elenak pe ri pa tinamit Jerusalem y xulan ka riche (rixin) chi nibe ka cꞌa pa tinamit Jericó. Pero ri achi riꞌ xebeꞌel pe alekꞌomaꞌ chrij pa bey, y ri alekꞌomaꞌ riꞌ ronojel xquelesaj el chare. Hasta ri rutziak ri rucusan ri achi xquelesaj el chrij. Y sibilaj xquisoc ca ruma sibilaj xquichꞌey ca. Ri achi riꞌ xpuneꞌ cꞌa ca ri chiriꞌ pa bey y xa jubaꞌ ma nicom. \v 31 Y cꞌo cꞌa jun sacerdote ri petenak chukaꞌ chupan ri bey riꞌ. Y tek ri sacerdote riꞌ xutzꞌet chi punul ri achi ri chiriꞌ pa bey, xu (xe wi) xutzuꞌ ca y xa choj xkꞌax el.\f + Sal. 38.11; 69.20; Pr. 21.13; Stg. 2.13; 1 Jn. 3.16.\f* \v 32 Y queriꞌ chukaꞌ jun achi levita, ri yetoꞌo quiche (quixin) ri sacerdotes ri pa rachoch ri Dios, petenak chukaꞌ chupan ri bey riꞌ. Y tek ri levita riꞌ xapon chupan ri lugar riꞌ, xutzꞌet chukaꞌ chi ri achi punul pa bey, y can achiꞌel xuben ri sacerdote can queriꞌ chukaꞌ xuben riyaꞌ. Xu (xe wi) xutzuꞌ ca, y xa choj xkꞌax el. \v 33 Pero cꞌo cꞌa jun achi aj Samaria ri petenak chukaꞌ chupan ri bey riꞌ, y cꞌo cꞌa chi nikꞌax riqꞌui ri achi punul ca pa bey, ri achi ri chꞌayon ca cuma alekꞌomaꞌ. Y tek ri aj Samaria xutzꞌet ri achi punul pa bey, sibilaj cꞌa xujoyowaj ruwech ruma ri rucꞌulwachin\f + Pr. 27.10.\f* ca. \v 34 Rumariꞌ ri aj Samaria riꞌ xjel apo riqꞌui ri achi punul pa bey, xutzꞌet achique rubanon. Y xerakꞌomalaꞌ ruwech ri rusocotajic ri achi riqꞌui aceite olivo y riqꞌui vino, xerupislaꞌ cꞌa chukaꞌ ri socotajic riqꞌui tziek. Y cꞌo ruquiej rucꞌamom pe ri achi aj Samaria, chrij riꞌ xuyaꞌ wi el ri achi socotajnek y xucꞌuaj cꞌa pa jun posada. Y xuchajij cꞌa ri jun akꞌaꞌ riꞌ. \v 35 Pa rucaꞌn kꞌij tek ri aj Samaria nuchop yan chic el ri rubey, riyaꞌ xrelesaj caꞌiꞌ puek ri nibix denario chare y xuyaꞌ ca chare ri rajaf ri posada, y xubij chare: Tawilij y tawakꞌomaj re jun achi reꞌ. Y tek xquitzolin pe, xtintoj cꞌa chawe ri nicꞌaj chic ri xtasech chrij. \v 36 Rumacꞌariꞌ, chawech riyit, ¿achique cꞌa chique ri ye oxiꞌ achiꞌaꞌ ri can achiꞌel nrajoꞌ ka riꞌ riyaꞌ, can queriꞌ chukaꞌ xrajoꞌ ri achi ri xka pa quikꞌaꞌ alekꞌomaꞌ? xchaꞌ ri Jesús chare ri achi ri nikꞌaxan ri nubij ri ley. \p \v 37 Y ri achi ri nikꞌaxan ri nubij ri ley xubij: Ya ri achi ri xjoyowan ruwech, xchaꞌ. Y ri Jesús xubij cꞌa chare ri achi ri nikꞌaxan ri nubij ri ley: Wacami cabiyin cꞌa y tabanaꞌ\f + Lc. 6.31; Jn. 13.15; Ro. 12.20; 1 P. 2.21; 1 Jn. 3.16, 18; 4.10, 11.\f* achiꞌel xuben ri achi aj Samaria, xchaꞌ chare. \s Tek ri Jesús xapon chiquitzꞌetic ri Marta y ri María \p \v 38 Y ri Jesús xuchop chic cꞌa rubey y xapon pa jun aldea. Y chiriꞌ chupan ri aldea riꞌ cꞌo cꞌa jun ixok ri Marta\f + Jn. 11.1.\f* rubiꞌ, y riyaꞌ xucꞌul apo ri Jesús pa rachoch. \v 39 Ri ixok cꞌa riꞌ cꞌo cꞌa jun rachꞌalal María rubiꞌ. Y ri María riꞌ xtzꞌuyeꞌ cꞌa chraken ka ri Jesús, riche (rixin) chi queriꞌ nracꞌaxaj\f + Dt. 33.3.\f* ri ruchꞌabel ri Dios ri nutzijoj ri Jesús. \v 40 Yacꞌa ri Marta xa ma que ta riꞌ xuben. Riyaꞌ xa chꞌujernek\f + 1 Co. 7.32.\f* cꞌa chubanic ri rusamaj. Rumacꞌariꞌ ri Marta xapon riqꞌui ri Jesús y xubij chare: Ajaf, ¿chak utz chawe chi ri María nuyon riyin yin ruyaꞌon ca chuwech re samaj? Tabij cꞌa jubaꞌ chare chi quirutoꞌ, xchaꞌ. \p \v 41 Pero ri Ajaf Jesús xubij chare: Marta, Marta, riyit qꞌuiy ri nachꞌob, y sachnek acꞌuꞌx ruma qꞌuiy ri cꞌo chi naben. \v 42 Pero xaxu (xaxe wi) cꞌa jun ri más rajawaxic y más utz, y yacꞌariꞌ ri xuchaꞌ ri María. Y ri xuchaꞌ riyaꞌ, majun xtelesan ta chare. \c 11 \s Ri Jesús nucꞌut rubanic ri oración \p \v 1 Y jun bey cꞌa, ri Jesús cꞌo pa jun lugar, y nuben cꞌa orar. Y tek tanel chic ka, jun cꞌa chique ri rudiscípulos xubij chare: Ajaf, kojatijoj riche (rixin) chi nikaben orar, achiꞌel ri Juan ri Bautista xerutijoj ri rudiscípulos riche (rixin) chi niquiben orar.\f + Sal. 10.17; 19.14; Ro. 8.26, 27; 2 Co. 3.5; Stg. 4.2, 3; Jud. 20.\f* \v 2 Y can yacꞌariꞌ tek ri Jesús xubij chique ri rudiscípulos: Tek xtiben cꞌa orar, tibanaꞌ cꞌa jun oración achiꞌel reꞌ: Katataꞌ Dios yitcꞌo chilaꞌ chicaj, xtibanatej ta cꞌa chi quinojel ta ri winek niquiyaꞌ ta akꞌij,\f + 2 Cr. 20.6; Is. 11.9; 63.16; Dn. 7.14; Mt. 5.16.\f* y man ta xtiquixolkꞌotij ri lokꞌolaj abiꞌ. Y xtipe yan ta cꞌa ri awajawaren. Y can ya ta cꞌa ri nawajoꞌ riyit ri xtibanatej waweꞌ chuwech re ruwachꞌulef, achiꞌel nibanatej chilaꞌ chicaj awuqꞌui riyit. \v 3 Y tayaꞌ cꞌa chukaꞌ ri kaway ri nicꞌatzin chake ronojel kꞌij. \v 4 Y xtacuy ta cꞌa ronojel ri kamac ri yekaben\f + Mt. 6.12; Ef. 4.32; Stg. 2.13.\f* chawech, can achiꞌel yekacuy\f + Mt. 6.14, 15.\f* ri winek ri cꞌo pokon niquiben chake. Y man cꞌa tayaꞌ ta kꞌij chi ri itzel nuben ta chake chi yojtzak\f + Lc. 22.46; 1 Co. 10.13; Stg. 1.13.\f* pa mac. Xa can kojacoloꞌ\f + Ap. 3.10.\f* cꞌa chuwech, xchaꞌ ri Jesús. \p \v 5 Y ri Jesús xubij cꞌa chukaꞌ chique ri rudiscípulos: Wi jun chiwe riyix napon pa nicꞌaj akꞌaꞌ riqꞌui jun ramigo ri can retaman ruwech jabel, y nubij ta cꞌa chare: Tabanaꞌ jun utzil nayaꞌ ta oxiꞌ caxlan wey chuwe, y xa cꞌa xtinyaꞌ na ruqꞌuexel chawe. \v 6 Ruma cꞌo jun wamigo ri jucꞌan chic petenak wi y xoka wuqꞌui, y riyin majun cꞌo wuqꞌui riche (rixin) chi nyaꞌ apo chare riche (rixin) chi nutij. Rumacꞌariꞌ tabanaꞌ jun utzil chuwe, xcachaꞌ apo chare. \v 7 Y ri winek ri achoj chare nacꞌutuj wi apo, can cꞌa pa ruwarabel cꞌa xtichꞌo wi pe chawe y xtubij cꞌa: Tabanaꞌ jun utzil ma yinanek ta, ruma chi ri ruchiꞌ jay xa xintzꞌapij yan ca y ri acꞌalaꞌ xa wuqꞌui riyin ye warnek wi. Rumariꞌ ma utz ta yiyacatej el riche (rixin) chi nbenyaꞌ ca chawe ri nawajoꞌ. \v 8 Y ri Jesús xubij cꞌa chique ri rudiscípulos: Can kitzij wi nbij chiwe, chi ri winek ri achoj chare nicꞌutux wi apo, xtibeyacatej pe, pero ma ruma ta chi can ya ri ramigo ri nicꞌutun apo chare. Ma que ta riꞌ, xa ruma chi ma nitaneꞌ ta chucꞌutuxic, rumariꞌ xtibeyacatej pe y nberuyaꞌ pe ronojel ri nicꞌatzin chare, riche (rixin) chi titaneꞌ apo chucꞌutuxic.\f + Lc. 18.1.\f* \p \v 9 Y riyin nbij cꞌa chiwe riyix, can ticꞌutuj cꞌa ri nicꞌatzin chiwe y ri Dios can xtuyaꞌ wi pe chiwe. Ticanoj ri niwajoꞌ y xtiwil. Quixsiqꞌuin (quixoyon) apo chuchiꞌ jay y xtojak chiwech.\f + 1 Jn. 5.14, 15.\f* \v 10 Ruma wi riyix can riqꞌui ronojel iwánima nicꞌutuj chare ri Dios, Riyaꞌ can xtuyaꞌ wi pe chiwe. Wi riyix can nicanoj, can xtiwil wi. Y wi riyix yixsiqꞌuin (yixoyon) apo chuchiꞌ jay, can xtojak wi cꞌa chiwech. \p \v 11 ¿La cꞌo ta cami jun tataꞌaj ri nuyaꞌ\f + Mt. 7.9.\f* jun abej pa rukꞌaꞌ ri ralcꞌual, tek ri acꞌal xa jun caxlan wey ri nucꞌutuj chare? ¿O la nuyaꞌ ta cami jun itzel cumatz pa rukꞌaꞌ, tek ri acꞌal xa jun car ri nrajoꞌ? \v 12 ¿O la nuyaꞌ ta cꞌa jun alacrán (kꞌasnaꞌj) pa rukꞌaꞌ, tek ri acꞌal xa jun sakmoloꞌ ri nucꞌutuj chare? \v 13 Riyix majun bey niben ta queriꞌ. Y astapeꞌ ta chi ma can ta utz ri inaꞌoj, pero riyix ya ri utz tak cosas ri niyaꞌ chique ri iwalcꞌual. Cꞌa ta cꞌa ri Itataꞌ ri cꞌo chilaꞌ chicaj chi man ta xtuyaꞌ pe chiwe ri nicꞌutuj chare. Riyaꞌ can nuyaꞌ wi cꞌa ri Lokꞌolaj Espíritu\f + Is. 44.3; Mt. 7.11; Jn. 4.10.\f* chique ri can niquicꞌutuj, xchaꞌ ri Jesús. \s Tek ma junan ta quiwech niquiben ri winek ri yecꞌo pa jun jay \p \v 14 Y cꞌo cꞌa jun kꞌij ri Jesús ntajin nrelesaj jun itzel espíritu riqꞌui jun achi. Ri itzel espíritu riꞌ rubanon cꞌa mem chare ri achi. Y xbanatej cꞌa chi tek ri Jesús xubij cꞌa chare ri itzel espíritu chi tel el riqꞌui ri achi riꞌ, ri itzel espíritu can xel cꞌa el, y yacꞌariꞌ tek ri achi mem\f + Mt. 9.32; 12.22.\f* xchꞌo. Y ri winek ri xetzꞌeto, can xquimey cꞌa ri xquitzꞌet. \v 15 Pero yecꞌo cꞌa chukaꞌ chique ri winek ri xebin: Ri Jesús cꞌo ri Beelzebú riqꞌui; ri cajawalul ri itzel tak espíritu. Y ya ri Beelzebú ri niyaꞌo uchukꞌaꞌ chare riche (rixin) chi queriꞌ nicowin yerelesaj\f + Mt. 9.34; 12.24.\f* ri itzel tak espíritu. \p \v 16 Y yecꞌo cꞌa nicꞌaj chic winek, ri xaxu (xaxe wi) riche (rixin) chi niquitojtobej ri Jesús, xquibij cꞌa chare chi tubanaꞌ cꞌa chi cꞌo jun retal\f + Mt. 12.38; 16.1.\f* nibanatej chuwech ri caj. \p \v 17 Yacꞌa ri Jesús retaman\f + Jn. 2.25; Ap. 2.23.\f* cꞌa ri niquichꞌobolaꞌ ri achiꞌaꞌ riꞌ, rumariꞌ xubij chique: Wi ri winek riche (rixin) jun ruwachꞌulef wi xa ma junan ta quiwech niquiben, nipe chꞌaꞌoj chiquicojol. Y riꞌ ma utz ta, ruma nuben chare ri quiruwachꞌulef chi ma xtiyaloj ta. Y queriꞌ chukaꞌ ri winek pa jun jay, wi xa ma junan ta quiwech niquiben, xa xtiquitaluj el quiꞌ.\f + Mt. 12.25; Mr. 3.24.\f* \v 18 Y queriꞌ cꞌa chukaꞌ ri Satanás, wi xa nuben ka chꞌaꞌoj chrij riyaꞌ mismo, y caꞌiꞌ cꞌa nuben, chanin nitzak y niqꞌuis ka rukꞌij. Rumariꞌ xa ma kitzij ta ri nibij riyix, chi riyin xa ya ri uchukꞌaꞌ riche (rixin) ri Beelzebú ri ncusaj riche (rixin) chi yenwelesaj ri itzel tak espíritu. \v 19 Ruma wi xa ya ri uchukꞌaꞌ riche (rixin) ri Beelzebú ri ncusaj riche (rixin) chi yenwelesaj ri itzel tak espíritu, ¿achique cꞌa nichꞌob riyix chiquij ri ye tzekelbey iwuche (iwixin)? ¿La ya cami ruchukꞌaꞌ ri Beelzebú ri niquicusaj chukaꞌ riyeꞌ riche (rixin) chi yequelesaj ri itzel tak espíritu? Ma que ta riꞌ. Rumariꞌ can yecꞌa ri ye tzekelbey iwuche (iwixin) ri xquebin chiwe chi xa ma kitzij ta ri nibij riyix. \v 20 Y wi ya ri Dios ri yayon pe uchukꞌaꞌ chuwe riche (rixin) chi yenwelesaj ri itzel tak espíritu, ntel chi tzij chi xoka yan ri rajawaren ri Dios iwuqꞌui riyix. \p \v 21 Tek cꞌo jun achi ri can cꞌo ruchukꞌaꞌ,\f + Mt. 12.29; Mr. 3.27; Ef. 6.12.\f* y cꞌo ronojel ruwech camisabel riqꞌui, ri achi riꞌ can jabel wi nuchajij\f + 1 P. 5.8.\f* ri rachoch, y majun ri xtelesan ta chare ronojel ri cosas ri yecꞌo pa rachoch. \v 22 Yacꞌa tek nocꞌulun chic cꞌa jun achi ri más kꞌaxnek ruchukꞌaꞌ\f + Is. 53.12; Col. 2.15; He. 7.24, 25.\f* que chuwech riyaꞌ, nichꞌacatej ruma ri achi riꞌ y nelesex chare ronojel ri camisabel ri nucusaj ri can rucukuban rucꞌuꞌx riqꞌui. Y ri achi ri más cꞌo ruchukꞌaꞌ, ronojel cꞌa ri cosas ri xerelesaj el nujachalaꞌ chique ri rachibil. \p \v 23 Y rumacꞌariꞌ, achique cꞌa ri ma ruyaꞌon ta ránima wuqꞌui, xa can yiretzelaj wi cꞌa riꞌ. Y achique ri ma nitoꞌo ta wuche (wixin), xa yariꞌ ri niyojo ronojel ri yenben riyin.\f + Mt. 12.30.\f* \s Tek jun itzel espíritu nitzolin chic ri acuchi (achique) elenak wi el \p \v 24 Y tek jun itzel espíritu ntel el pa ránima jun winek, nucanoj uxlanen pa chakiꞌj tak lugar. Y tek nunaꞌ chi majun uxlanen nril,\f + Mt. 12.43.\f* nuchꞌob ka: Quitzolin na chic pa ránima ri winek ri acuchi (achique) xinel wi pe, nichaꞌ cꞌa. \v 25 Y tek ri itzel espíritu riꞌ nitzolin chic apo pa ránima ri winek, nril cꞌa ri ránima ri winek riꞌ achiꞌel jun jay ri majun cꞌo ta chupan, meson y wikon jabel. \v 26 Y cꞌacꞌariꞌ tek ri itzel espíritu riꞌ yeberucꞌamaꞌ pe ye wukuꞌ chic itzel tak espíritu ri más chi na ye itzel, y quinojel cꞌa riꞌ yeꞌoc pa ránima ri winek. Y ri winek achoj riqꞌui yecꞌojeꞌ wi ri itzel tak espíritu riꞌ, más lawaloꞌ\f + Jn. 5.14; He. 6.4-6; 10.26; 2 P. 2.20.\f* nuben ri rucꞌaslen que chuwech ri rubanon pa nabey mul. \s Ri Jesús nubij achique ri más jabel ruwaquikꞌij \p \v 27 Y tek ri Jesús ntajin cꞌa chubixic re tzij reꞌ chiquiwech ri sibilaj ye qꞌuiy winek ri quimolon quiꞌ riqꞌui, yacꞌariꞌ tek cꞌo cꞌa jun ixok chiriꞌ chiquicojol xurek pe ruchiꞌ, y xubij cꞌa: Jabel ruwarukꞌij\f + Lc. 1.28, 48.\f* ri teꞌej ri xalan awuche (awixin) chuwech re ruwachꞌulef y xaqꞌuiytisan riqꞌui tzꞌumaj, xchaꞌ ri ixok chare ri Jesús. \p \v 28 Yacꞌa ri Jesús xubij: Más jabel ruwaquikꞌij ri yeꞌacꞌaxan y niquiben\f + Mt. 7.21; 12.50; Lc. 8.21; Stg. 1.25.\f* ronojel ri nubij ri ruchꞌabel ri Dios, xchaꞌ ri Jesús. \s Ri winek ri ma niquinimaj ta ri Dios nicajoꞌ chi niban jun milagro chiquiwech \p \v 29 Y tek can ye sibilaj qꞌuiy cꞌa ri winek ri yetajin niquimol apo quiꞌ chrij ri Jesús, xpe Riyaꞌ xubij cꞌa chique ri winek riꞌ: Ri winek ri yecꞌo re tiempo reꞌ sibilaj ye itzel y ma niquinimaj ta ri nbij chique. Rumariꞌ tek nicajoꞌ chi riyin nben jun milagro chiquiwech riche (rixin) chi yinquinimaj. Pero ma ya ta cꞌa ri nicajoꞌ riyeꞌ ri xtibanatej. Xa can xu (xe) wi cꞌa ri xbanatej riqꞌui ri profeta Jonás, ri jun achi ri xkꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca, xaxu (xaxe wi) cꞌa riꞌ ri retal\f + Mt. 12.38, 39.\f* ri xtibanatej. \v 30 Ri xucꞌulwachij ri Jonás xucꞌut chiquiwech ri winek ri xecꞌojeꞌ ojer ca chupan ri tinamit Nínive, chi can ya ri Dios takayon pe riche (rixin). Y queriꞌ chukaꞌ riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol, ri xtincꞌulwachij riyin xtucusex riche (rixin) jun retal\f + Jon. 1.17; 2.10.\f* chiquiwech ri winek ri yecꞌo wacami. \v 31 Y tek xtapon cꞌa ri kꞌij riche (rixin) chi xtikꞌat tzij pa quiwiꞌ ri winek ri yecꞌo re tiempo reꞌ, xticꞌastej cꞌa pe ri jun reina ri xcꞌojeꞌ ojer ca, ri xkꞌato tzij pa ruwiꞌ ri ruwachꞌulef ri cꞌo pa sur y xtubij cꞌa chi ma utz ta xquiben ri winek ri yecꞌo re tiempo reꞌ. Ruma tek xcꞌaseꞌ ri jun reina riꞌ, sibilaj nej xbiyin wi riche (rixin) chi xoracꞌaxaj\f + 1 R. 10.1.\f* ri runaꞌoj ri jun rey riche (rixin) re Israel, ri xubiniꞌaj Salomón. Y wacami yincꞌo riyin ri más nim nukꞌij\f + Is. 9.6; Ro. 9.5; Fil. 2.10; Tit. 2.13.\f* que chuwech ri rey Salomón ri xcꞌojeꞌ ojer ca, y xa ma yinquinimaj ta ri winek, xchaꞌ ri Jesús. \v 32 Y tek xtapon cꞌa ri kꞌij riche (rixin) chi xtikꞌat tzij pa quiwiꞌ ri winek ri yecꞌo re tiempo reꞌ, xquecꞌastej cꞌa pe ri winek aj Nínive y xtiquibij cꞌa chi ma utz ta xquiben ri winek ri yecꞌo re tiempo reꞌ. Ruma ri winek ri xecꞌojeꞌ pa tinamit Nínive ri ojer ca, can xu (xe) wi cꞌa xquicꞌaxaj ri ruchꞌabel ri Dios ri xutzijoj ri Jonás chique, can yacꞌariꞌ tek xtzolin pe quicꞌuꞌx\f + Jon. 3.5.\f* riqꞌui ri Dios. Y wacami yincꞌo riyin ri más nim nukꞌij que chuwech ri Jonás, y xa ma yinquinimaj ta ri winek, xchaꞌ ri Jesús. \s Ri runakꞌ tak awech yecꞌatzin achiꞌel nicꞌatzin jun kꞌakꞌ riche (rixin) sakil \p \v 33 Y majun winek ri nutzij ta jun kꞌakꞌ y cꞌacꞌariꞌ nuyaꞌ ta acuchi (achique) ri ma nikꞌalajin ta pe, o nuyaꞌ ta chuxeꞌ jun almul. Ri winek ri nutzij jun kꞌakꞌ, can cꞌo rucꞌojlibel ri acuchi (achique) nuyaꞌ\f + Mt. 5.15; Mr. 4.21.\f* wi riche (rixin) chi queriꞌ niquitzꞌet quibey ri yeꞌoc apo pa jay. \v 34 Y ri runakꞌ tak awech can yecꞌatzin cꞌa chawe, achiꞌel nicꞌatzin jun kꞌakꞌ riche (rixin) sakil. Ruma chi ri runakꞌ tak awech wi ye utz, riyit yitcꞌo pa jun sakil.\f + Sal. 119.18; Mt. 6.22; Mr. 8.18; Hch. 26.18; Ef. 1.17, 18.\f* Yacꞌa wi ri runakꞌ tak awech ma ye utz ta, riyit yitcꞌo pa jun kꞌekuꞌm. \v 35 Rumacꞌariꞌ tachajij ri acꞌaslen, riche (rixin) chi queriꞌ ri sakil ri ruyaꞌon ri Dios pan awánima ma tijalatej ta, riche (rixin) chi man xa tibecꞌulun pe chi xa pa kꞌekuꞌm chic yitcꞌo wi. \v 36 Ruma wi can yitcꞌo pa jun sakil, y wi can majun cꞌa retal ri kꞌekuꞌm awuqꞌui, can yacowin wi cꞌa yatzuꞌun jabel achiꞌel tek tzijon jun kꞌakꞌ riche (rixin) sakil. \s Tek ri Jesús xukꞌalajsaj ri achique chi mac yetajin chubanic ri fariseos y ri yekꞌaxan ri nubij ri ley \p \v 37 Y tek ri Jesús xtaneꞌ cꞌa ka riche (rixin) chi nitzijon chiquiwech ri winek, cꞌo cꞌa jun chique ri achiꞌaꞌ fariseos xubij chare ri Jesús chi tubanaꞌ jun utzil nibe ta jubaꞌ ri pa rachoch, riche (rixin) chi nutij jun ruway. Y ri Jesús can xbe na wi. Riyaꞌ xapon, y xbetzꞌuyeꞌ ri pa mesa. \p \v 38 Y ri achi fariseo, can achique na xunaꞌ tek xutzꞌet chi ri Jesús xtzꞌuyeꞌ apo pa mesa y ma xuchꞌej ta rukꞌaꞌ achiꞌel rubanic ri niquiben riyeꞌ.\f + Mr. 7.3.\f* \v 39 Y ri Ajaf Jesús xutzꞌet ri nuchꞌob ri fariseo ri xsiqꞌuin (xoyon) riche (rixin), y rumariꞌ xubij chare: Riyix fariseos xa yix achiꞌel lek ri jabel chꞌajchꞌoj rij y ri rupan xa tzꞌil. Riyix can nicꞌut cꞌa chiquiwech ri winek chi utz ri yeꞌibanalaꞌ, yacꞌa ri pa tak iwánima xa ma que ta riꞌ, ruma xa nojnek riqꞌui alekꞌ, y nojnek riqꞌui etzelal.\f + Mt. 23.25; 2 Ti. 3.5; Tit. 1.15.\f* \v 40 Riyix xa yix nacanek. ¿Can ma iwetaman ta cꞌa chi ri xbano re kachꞌacul, xuben chukaꞌ ri kánima? \v 41 Rumariꞌ ri rajawaxic chi niben riche (rixin) chi nikꞌalajin chi wi kitzij chi chꞌajchꞌoj ri iwánima, ya ri ticusaj ri cꞌo iwuqꞌui riche (rixin) chi yeꞌitoꞌ\f + Is. 58.7; Dn. 4.27; Lc. 12.33.\f* ri winek ri nicꞌatzin quitoꞌic. Y wi queriꞌ niben, can xtikꞌalajin cꞌa chi yix chꞌajchꞌoj. \p \v 42 ¡Juyiꞌ oc iwech riyix fariseos! Tek riyix niyaꞌ ri idiezmo can niyaꞌ wi ri kꞌayis ri jubul ruxlaꞌ ri menta rubiꞌ, ri róra (ruda) y nicꞌaj quiwech ichaj. Pero yacꞌa ri ruchojmilal ri cꞌaslen, xa ma niben ta y ma niwajoꞌ ta ri Dios. Y ya ta cꞌa riꞌ ri rajawaxic chi niben, y rajawaxic chukaꞌ chi ma niyaꞌ ta ca ruyaꞌic ri idiezmo.\f + Mal. 3.8-10; Mt. 23.23.\f* \p \v 43 ¡Juyiꞌ oc iwech riyix fariseos! ruma can ya oc ri nabey tak chꞌaquet yeꞌicanolaꞌ ri pa tak jay ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios, riche (rixin) chi queriꞌ nibix chi riyix can cꞌo ikꞌij. Y can más chukaꞌ nika chiwech ri niyaꞌox (nyaꞌ) ca rutzil tak iwech\f + Mt. 23.6, 7; Mr. 12.38, 39.\f* ri pa tak cꞌaybel. \p \v 44 ¡Juyiꞌ oc iwech riyix aj tzꞌibaꞌ y chukaꞌ riyix fariseos ri xa caꞌiꞌ ipalej!\f + Sal. 5.9; Mt. 23.27; Hch. 23.3.\f* ruma xa yix achiꞌel ri ulef ri cꞌo pa quiwiꞌ ri caminakiꞌ. Tek ri ulef riꞌ xa xqꞌuis yan ka y xa ma can ta nikꞌalajin chic, ri winek choj chic yekꞌax el pa ruwiꞌ. Can man cꞌa quetaman ta chi xa pa ruwiꞌ jun caminek yekꞌax wi el, xchaꞌ ri Jesús. \p \v 45 Pero jun cꞌa chique ri achiꞌaꞌ ri nikꞌaxan ri nubij ri ley xubij chare ri Jesús: Tijonel, tek riyit nabij queriꞌ, ma xu (xe) ta wi chique ri fariseos nabij wi, xa can chake chukaꞌ riyoj nabij wi, xchaꞌ chare. \p \v 46 Y ri Jesús xubij cꞌa chare ri achi ri nikꞌaxan ri nubij ri ley: ¡Juyiꞌ oc chukaꞌ iwech riyix! ruma nimaꞌk tak ejkaꞌn niyalaꞌ chiquikul ri winek ri can cꞌayef (cuesta) quicꞌuaxic. Ri ejkaꞌn riꞌ xaxu (xaxe) wi cꞌa chiquikul ri winek niyaꞌ wi, y riyix ni xa ta jun ti ruwiꞌ ikꞌaꞌ nisiloj riche (rixin) chi nicꞌuaj ta ri ejkaꞌn ri nibij ri cꞌo chi niquicꞌuaj ri winek.\f + Mt. 23.4.\f* \p \v 47 ¡Juyiꞌ oc iwech riyix ri yixkꞌaxan ri nubij ri ley! ruma riyix nibanalaꞌ ruchojmil ri panteón\f + Mt. 23.29.\f* ri acuchi (achique) ye mukun wi ri profetas ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca, y riyeꞌ xa ye ri iwatiꞌt imamaꞌ ri xecamisan quiche (quixin). \v 48 Wacami nikꞌalajin cꞌa chi riyix can nika chiwech ri itzel ri xequibanalaꞌ ri iwatiꞌt imamaꞌ\f + Hch. 7.51, 52; 1 Ts. 2.14, 15.\f* ojer, ruma ye riyeꞌ ri xecamisan ri ruprofetas\f + Stg. 5.10.\f* ri Dios, y riyix nibanalaꞌ ruchojmil ri quipanteón ri profetas riꞌ. \p \v 49 Y rumacꞌariꞌ ri Dios, ri can retaman ronojel, xubij: Xquentek cꞌa profetas ri xquekꞌalajsan\f + Mt. 23.34.\f* ri nuchꞌabel, y xquentek chukaꞌ apóstoles\f + 1 Co. 1.1, 2.\f* chiquicojol. Pero yecꞌo cꞌa ri xquentek ri xquecamisex, y yecꞌo ri xtiban chique chi niquikꞌaxaj tijoj pokonal pa quikꞌaꞌ ri winek, xchaꞌ. \v 50 Rumariꞌ, xubij ri Jesús, pa quiwiꞌ cꞌa re winek ri yecꞌo re tiempo reꞌ, pa quiwiꞌ cꞌa riyeꞌ xtuyaꞌ wi ri Dios rutojbalil ri quicamic quinojel ri profetas ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca, quinojel ri ye camisan ri winakirsan wi pe re ruwachꞌulef. \v 51 Xuchop pe riqꞌui tek xcamisex ri Abel\f + Gn. 4.8.\f* y nbeqꞌuis cꞌa riqꞌui tek xcamisex ri profeta Zacarías, ri xcamisex chunakajal ri altar ri cꞌo chuwarachoch ri Dios. Rumacꞌariꞌ nbij chiwe chi pa quiwiꞌ re winek ri yecꞌo re tiempo reꞌ xtuyaꞌ wi ri Dios rutojbalil ri quicamic quinojel ri profetas. \p \v 52 ¡Juyiꞌ oc iwech riyix ri yixkꞌaxan ri nubij ri ley! ruma chi riyix iwetaman achique rubaniquil riche (rixin) chi jun winek ntoc riche (rixin) ri Dios, yacꞌa riyix ma yix oconek ta riche (rixin) ri Dios y chukaꞌ ye ikꞌaton\f + Mt. 23.13.\f* ri winek ri nicajoꞌ yeꞌoc riche (rixin) ri Dios. \p \v 53 Tek ri Jesús xubij ronojel reꞌ, ri aj tzꞌibaꞌ y ri fariseos sibilaj xpe coyowal. Y rumacꞌariꞌ riyeꞌ ronojel cꞌa niquicꞌutuj apo chare ri Jesús xaxu (xaxe) wi riche (rixin) chi niquinek. \v 54 Ri aj tzꞌibaꞌ y ri fariseos, can ma niquiyaꞌ ta ca jubaꞌ ri Jesús, cꞌo ta nicajoꞌ riyeꞌ chi niquicꞌaxaj chi Riyaꞌ cꞌo ta jun chꞌabel ri ma rucꞌamon ta ri nubij y nika ta pa quikꞌaꞌ,\f + Mr. 12.13.\f* riche (rixin) chi niquitzujuj (niquisujuj). Yacꞌa ri Jesús can ruyon cꞌa pa ruchojmil ri yerubij. \c 12 \s Ri fariseos caꞌiꞌ quipalej \p \v 1 Y ri winek xemolotej cꞌa apo. Pa mil winek ri xquimol apo quiꞌ. Rumariꞌ niquipalbej chic quiꞌ. Y ri Jesús xuchop cꞌa tzij quiqꞌui ri ye rudiscípulos nabey, y xubij cꞌa chique: Tichajij iwiꞌ\f + Mt. 16.6, 12; Mr. 8.15; 1 Co. 5.7, 8.\f* chuwech ri chꞌom (levadura) quiche (quixin) ri achiꞌaꞌ fariseos. Ri chꞌom (levadura) quiche (quixin) ri achiꞌaꞌ fariseos ntel chi tzij chi xa caꞌiꞌ quipalej, xa ma niquiben ta ri niquicꞌut. \v 2 Y ronojel ri ma kꞌalajsan ta, xtikꞌalajin pe. Y ronojel ri tzꞌapel ca rij, xtel\f + Ec. 12.14; Mt. 10.26; Mr. 4.22; Lc. 8.17; 1 Co. 4.5.\f* cꞌa pe chuwasakil. \v 3 Rumacꞌariꞌ riyix, ronojel ri tzij ri nitzijoj pa kꞌekuꞌm, ronojel riꞌ xtel rutzijoxic pa sakil. Y ronojel cꞌa chꞌabel ri pan ekal ibin pa tak ixquin ri pa tak jay, xtetamex na cuma ri winek y xtiquirek quichiꞌ chubixic cꞌa pa ruwiꞌ tak jay. \s Ri achoj chuwech rucꞌamon chi nikaxibij wi kiꞌ \p \v 4 Y riyix ri can yix wamigo nbij cꞌa chiwe: Ma tixibij ta iwiꞌ\f + Is. 8.12, 13; 51.7, 8, 12, 13; Jer. 1.8; Mt. 10.28; Fil. 1.28; 1 P. 3.14.\f* chiquiwech ri xaxu (xaxe wi) ri chꞌaculaj ri yecowin niquicamisaj, y tek quicamisan chic ri chꞌaculaj majun chic achique ta ri xquecowin xtiquiben. \v 5 Y nbij cꞌa chiwe achoj chuwech ri rucꞌamon chi nixibij wi iwiꞌ: Tixibij iwiꞌ chuwech ri jun ri can nicowin nucamisaj ri chꞌaculaj y nicowin yixrutek pa kꞌakꞌ.\f + Sal. 9.17; Mt. 10.28; 25.41, 46; 2 P. 2.4; Ap. 1.18.\f* Can chuwech cꞌa riꞌ tixibij wi iwiꞌ. \p \v 6 Y riyix chukaꞌ jabel iwetaman chi tek yeꞌicꞌayij wuꞌoꞌ aj xicꞌ tak chicop, xaxu (xaxe) wi caꞌiꞌ oxiꞌ oc tak centavos cajel. Y ma riqꞌui ta chi ri aj xicꞌ tak chicop riꞌ xa ma qꞌuiy ta oc cajel, ri Dios majun bey yerumestaj ta ca.\f + Mt. 10.29.\f* \v 7 Y cꞌa ta cꞌa riyix. Ruma riyix hasta ri rusmal tak iwiꞌ ajlan ronojel. Ri Dios can sibilaj yixrajoꞌ. Riyix más cꞌo iwejkalen que chiquiwech ye qꞌuiy aj xicꞌ tak chicop. Rumacꞌariꞌ ma tixibij ta iwiꞌ. \s Ri niniman riche (rixin) ri Jesucristo, ma tiqꞌuix ta nukꞌalajsaj riꞌ \p \v 8 Chukaꞌ nbij cꞌa chiwe, chi xabachique winek ri nukꞌalajsaj riꞌ chi yin runiman riyin, queriꞌ chukaꞌ riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol, xtinkꞌalajsaj chiquiwech ri ruꞌángeles ri Dios chi ri winek riꞌ wuche (wixin) chic riyin.\f + Mt. 10.32; Ro. 10.9, 10; 2 Ti. 2.12; 1 Jn. 2.23; Ap. 2.13.\f* \v 9 Yacꞌa jun winek ri ma nukꞌalajsaj ta riꞌ chiquiwech ri winek chi yin runiman riyin, queriꞌ chukaꞌ xtinben riyin, man cꞌa xtinkꞌalajsaj ta chiquiwech ri ruꞌángeles ri Dios, ruma ri winek riꞌ xa ma wuche (wixin) ta riyin. \p \v 10 Y xabachique cꞌa winek ri niyokꞌon chuwij riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol, cꞌa nicuyutej na rumac. Yacꞌa ri niyokꞌon chrij ri Lokꞌolaj Espíritu, man cꞌa xticuyutej ta rumac.\f + Mt. 12.31, 32; Mr. 3.28, 29.\f* \p \v 11 Y tek yixucꞌuex cꞌa chiquiwech ri principaliꞌ pa tak jay ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios, y tek yixucꞌuex chukaꞌ chiquiwech ri aj kꞌatbel tak tzij, ma tichꞌujirisaj ta iwiꞌ chuchꞌobic achique chi chꞌabel ri xtibij\f + Mt. 10.19; Mr. 13.11; Lc. 21.14.\f* tek yixchꞌo chiquiwech. \v 12 Ruma tek cꞌo chi yixchꞌo apo, can ya ri Lokꞌolaj Espíritu ri xtiyaꞌo\f + Ex. 4.12.\f* ri chꞌabel chiwe ri rajawaxic chi xtibij apo, xchaꞌ ri Jesús. \s Ri cꞌambel tzij chrij jun beyon y ri rucꞌayewal ri beyomel \p \v 13 Y chiriꞌ chiquicojol ri sibilaj ye qꞌuiy winek ri quimolon apo quiꞌ, cꞌo cꞌa jun ri xchꞌo apo y xubij chare ri Jesús: Tijonel, tabanaꞌ jun utzil cachꞌo riqꞌui ri wachꞌalal y tabij chare chi tuyaꞌ pe ri werencia ri rubanon ka riche (rixin) chare, xchaꞌ chare ri Jesús. \p \v 14 Yacꞌa ri Jesús xubij chare ri achi: Riyin ma banon ta pe chuwe chi yin jun aj kꞌatbel tzij pan iwiꞌ riyix y chukaꞌ ma yin ta jun jachoy herencia chicojol.\f + Jn. 18.36.\f* \p \v 15 Y ri Jesús xchꞌo chic cꞌa chique ri winek y xubij: Can titzuꞌ cꞌa ka iwiꞌ jabel riche (rixin) chi nichajij ri icꞌaslen, riche (rixin) chi ma tipe ta raynic pa tak iwánima chrij ronojel ruwech cosas.\f + Pr. 28.16; 1 Ti. 6.7; He. 13.5.\f* Ruma astapeꞌ jun winek sibilaj qꞌuiy rubeyomal cꞌo, ma ya ta riꞌ ri xtiyaꞌo ri rucꞌaslen. \p \v 16 Y can yacꞌariꞌ tek ri Jesús xuchop rubixic jun cꞌambel tzij, y xubij: Cꞌo cꞌa jun achi beyon, ri sibilaj ulef cꞌo riqꞌui. Y jun bey cꞌa, qꞌuiy cosecha ri xumol. \v 17 Rumacꞌariꞌ ri beyon riꞌ xuchꞌob ka pa ránima: ¿Achique ta jun nben riche (rixin) chi queriꞌ nyec ronojel ri nucosecha? Ruma majun chic nyaꞌ wi re nicꞌaj chic, xchaꞌ. \v 18 Y tek xchꞌobotej chuwech, xubij: Más utz quenwulaj na el re cocoj tak nucꞌujay, y yenben chic nicꞌaj más ye nimaꞌk. Y chupan ri nucꞌujay riꞌ xquenyacalaꞌ wi ri cꞌo wuqꞌui y ronojel ri nucosecha. \v 19 Y xtinbij cꞌa chare ri wánima: Wánima, wacami sibilaj qꞌuiy abeyomal ri ayacon, y qꞌuiy junaꞌ ma xtatij ta wayjal. Caquicot cꞌa, catuxlan, cawaꞌ y catucꞌyaꞌ, xchaꞌ ri beyon chare ri ránima.\f + Job 20.22; 27.8; Sal. 52.7; Pr. 27.1; Ec. 11.9; Dn. 4.30, 31; 1 Ts. 5.3; Stg. 4.14, 16.\f* \v 20 Pero ri Dios xubij chare ri beyon riꞌ: Nacanic chi achi, chupan re akꞌaꞌ reꞌ xtinsiqꞌuij (xtinwoyoj) el ri awánima, y ronojel ri abeyomal ri ayacon, ¿achoj riche (rixin) cami xtoc wi ca?\f + Sal. 39.6.\f* \v 21 Quecꞌariꞌ ri winek ri nimolo beyomel riche (rixin) re ruwachꞌulef, y xa man cꞌo ta ri beyomel riche (rixin) ri Dios riqꞌui.\f + Mt. 6.20; 1 Ti. 6.18, 19; Stg. 2.5.\f* \s Tek ri Jesús xubij chi ma tikachꞌujirisaj ta kiꞌ chupan ri kacꞌaslen \p \v 22 Y ri Jesús xubij cꞌa chique ri rudiscípulos: Nbij cꞌa chiwe, chi ma tichꞌujirisaj ta iwiꞌ chupan ri icꞌaslen, chi acuchi (achique) xtipe wi ri iway y chi acuchi (achique) xtipe wi ri itziak.\f + Mt. 6.25; Fil. 4.6.\f* \v 23 Ruma chi ri kitzij cꞌaslen, más rejkalen que chuwech ri iway iwucꞌyaꞌ y ri ichꞌacul chukaꞌ can más rejkalen que chuwech ri itziak. \v 24 Queꞌitzꞌetaꞌ na peꞌ ri koꞌch.\f + Job 38.41; Sal. 147.9.\f* Ri aj xicꞌ tak chicop riꞌ majun quiticoꞌn niquiben ta, y majun cosecha niquelesaj, ni majun riche (rixin) quiwaybal quiyacon, majun chukaꞌ quicꞌujay. Pero ma riqꞌui wi riꞌ, riyeꞌ yewaꞌ, ruma chi ri Dios can nuyaꞌ wi quiway. ¿Cꞌa ta cꞌa riyix man ta xtuyaꞌ iway ri Dios? tek riyix más iwejkalen que chiquiwech ri aj xicꞌ tak chicop. Rumacꞌariꞌ ma más ta cꞌa tichꞌob riꞌ. \v 25 ¿La cꞌo ta cami cꞌa jun chiwe riyix ri nicowin chi niqꞌuiy chic nicꞌaj vara ri rupalen, ruma can nuchꞌujirisaj riꞌ? Majun. \v 26 Y wi xa jun samaj ri xa ti coꞌol oc achiꞌel riꞌ ma yixcowin ta niben, ¿achique cꞌa ruma tek can nichꞌujirisaj iwiꞌ riche (rixin) chi niwil nicꞌaj chic chique ri yecꞌatzin chiwe? \p \v 27 Queꞌitzuꞌ na peꞌ ri cotzꞌiꞌj ri lirio quibiꞌ. Queꞌitzuꞌ na peꞌ tek yeqꞌuiy. Riyeꞌ ma yesamej ta, ni ma yebatzꞌin ta, riyeꞌ majun quitziak niquiben, pero ma riqꞌui wi riꞌ jabel oc yetzuꞌun. Y cꞌo cꞌa jun rey riche (rixin) re ruwachꞌulef Israel ri xcꞌojeꞌ ojer ca, ri xubiniꞌaj Salomón. Riyaꞌ ruyon jabel tak tziek ri xerucusaj, pero majun bey xucusaj ta jun rutziak ri can achiꞌel jun cotzꞌiꞌj. \v 28 Y wi ri Dios queriꞌ yeruwik ri kꞌayis, ri wacami cꞌo pa juyuꞌ y chuaꞌk xa niyaꞌ pa kꞌakꞌ, ¿cꞌa ta cꞌa riyix winek chi man ta xtuyaꞌ itziak ri Dios? Rumariꞌ, ¿achique cꞌa ruma tek xa ma nicukubaꞌ ta icꞌuꞌx riqꞌui? \v 29 Rumariꞌ riyix ma tichꞌujirisaj ta iwiꞌ chupan ri icꞌaslen chi acuchi (achique) nipe wi ri iway iwucꞌyaꞌ. \v 30 Ruma chi quinojel ri winek queriꞌ niquiben. Yacꞌa riyix cꞌo jun Itataꞌ ri can retaman chi ronojel riꞌ nicꞌatzin chiwe.\f + 2 Cr. 16.9.\f* \v 31 Rumariꞌ ri más rajawaxic chi niben riyix ya ri ticanoj ri rajawaren ri Dios. Y wi queriꞌ xtiben, ri Dios can xtuyaꞌ cꞌa pe ronojel ri nicꞌatzin chiwe.\f + Mt. 6.33; Ro. 8.31.\f* \s Ri beyomel riche (rixin) ri chilaꞌ chicaj \p \v 32 Ma tixibij ta iwiꞌ riyix ri yixtzekelben wuche (wixin), ruma astapeꞌ xa yix jubaꞌ oc, ri Tataꞌixel can nrajoꞌ wi cꞌa chi yixbecꞌojeꞌ pa rajawaren. \v 33 Ticꞌayilaꞌ cꞌa ri cꞌo iwuqꞌui y tiyalaꞌ chique ri winek ri nicꞌatzin quitoꞌic. Wi queriꞌ niben, xticꞌojeꞌ jun iyaconobal chilaꞌ chicaj ri majun bey xtijar ta,\f + Mt. 19.21.\f* y xticꞌojeꞌ ibeyomal chupan, beyomel ri majun bey xtiqꞌuis ta, ni majun alekꞌom xtelekꞌan ta,\f + Mt. 6.20.\f* ni ma nichicopir ta chukaꞌ. \v 34 Ruma chi acuchi (achique) cꞌo wi ri ibeyomal,\f + Mt. 6.21.\f* chiriꞌ chukaꞌ nicꞌojeꞌ wi ri iwánima. \s Rajawaxic chi nikoyobej apo ri kꞌij tek xtipe ri Jesucristo \p \v 35 Tichajij cꞌa ri icꞌaslen, y can ma tichuptej ta ri icantil.\f + Mt. 25.1, 8.\f* \v 36 Tibanaꞌ cꞌa achiꞌel niquiben ri mozos pa jun jay. Ri mozos coyoben ajan (jampeꞌ) nitzolin pe ri quipatrón ri benak pa jun cꞌulanen, riche (rixin) chi queriꞌ tek noka y nisiqꞌuin (noyon) apo, can yacꞌariꞌ niquijek pe ruchiꞌ ri jay chuwech. \v 37 Y can jabel cꞌa ruwaquikꞌij ri mozos ri ye qꞌues tek noka ri quipatrón. Y kas kitzij nbij chiwe, chi ri quipatrón xtuchojmirisaj cꞌa riꞌ y yerutzꞌuyubaꞌ cꞌa ri rumozos pa mesa. Y yerunimaj yerilij apo jabel ruma sibilaj niquicot chi cꞌa coyoben na apo ri hora riꞌ.\f + Mt. 24.46; 25.21-23; 2 Ti. 4.7, 8; 1 P. 5.1-4; 2 P. 3.14.\f* \v 38 Y wi ri quipatrón ri mozos riꞌ noka pa nicꞌaj akꞌaꞌ o ya tek xa niseker yan pe, ri mozos riꞌ can jabel ruwaquikꞌij ruma cꞌa ye qꞌues na chiroyobexic ri quipatrón ri hora riꞌ. \v 39 Y riyix iwetaman, chi xa ta ri rajaf jun jay nretamaj ajan (jampeꞌ) napon ri alekꞌom\f + 1 Ts. 5.2; Ap. 16.15.\f* pa rachoch, ri rajaf ri jun jay riꞌ nicꞌaseꞌ ta riche (rixin) chi nuchajij ri rachoch, y man ta nuyaꞌ kꞌij chare ri alekꞌom chi nelekꞌ el pa rachoch. \v 40 Rumacꞌariꞌ riyix nicꞌatzin chi can quiniwoyobej apo,\f + Mt. 25.13; Mr. 13.33; Ro. 13.11-14; 2 P. 3.14.\f* ruma riqꞌui jubaꞌ ri hora tek xa ma yin ta riyin ri yinichꞌob, yariꞌ tek xquipe riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol, xchaꞌ ri Jesús. \s Tikabanaꞌ achiꞌel nuben jun utzilaj mozo, y ma tikaben ta achiꞌel nuben jun itzel mozo \p \v 41 Yacꞌariꞌ tek ri Pedro xubij chare ri Jesús: Ajaf, ¿tek riyit xatzijoj re cꞌambel tzij reꞌ, la xaxu (xaxe) wi chake riyoj ri yoj adiscípulos, o xabij chukaꞌ chique quinojel ri winek? \p \v 42 Y ri Ajaf xubij: Ri mayordomo ri choj y cꞌo runaꞌoj, yacꞌariꞌ ri nichaꞌox (nchaꞌ) ca ruma ri rupatrón,\f + Mt. 24.45, 46; 25.21; Lc. 19.15-19.\f* riche (rixin) chi nicanaj ca pa quiwiꞌ quinojel ri yecꞌo pa rachoch ri rupatrón, riche (rixin) chi nuyaꞌ quiway y ronojel ri nicꞌatzin chique tek napon ri hora. \v 43 Can jabel cꞌa ruwarukꞌij ri mozo riꞌ, ruma ntajin chubanic ri samaj tek noꞌilitej ruma ri rupatrón. \v 44 Can kitzij cꞌa nbij chiwe chi ri patrón can xtuyaꞌ\f + Ap. 3.21.\f* wi cꞌa ronojel ri rubeyomal pa rukꞌaꞌ ri mozo riche (rixin) chi nuchajij. \v 45 Pero ri mozo riꞌ wi xa nuchꞌob ka pa ránima: Ri nupatrón riꞌ xa cꞌa ma jane noka ta na, nichaꞌ; y nuchop cꞌa quichꞌayic ri nicꞌaj chic mozos chi achiꞌaꞌ y chi ixokiꞌ, y can xu (xe) wi waꞌin y tijoj yaꞌ nuben quiqꞌui ri kꞌabarelaꞌ, \v 46 ya cꞌa ri kꞌij y ri hora tek majun nuchꞌob chi noka ri rupatrón, yacꞌariꞌ tek noka. Ri rupatrón can xtucꞌajsaj\f + Mt. 24.51.\f* wi ruwech ri mozo riꞌ y xtuyaꞌ quiqꞌui ri nicꞌaj chic ri ma yeniman ta tzij. \p \v 47 Ri mozo ri retaman\f + Nm. 15.30; Jn. 9.41; 15.22; Hch. 17.30; Stg. 4.17.\f* achique ri nrajoꞌ ri rupatrón, pero xa ma xuchojmij ta riꞌ riche (rixin) chi nuben ri samaj, ni ma nuben ta ri nrajoꞌ ri rupatrón, ri mozo cꞌa riꞌ sibilaj cꞌa xtichꞌay.\f + Dt. 25.2.\f* \v 48 Yacꞌa ri mozo ri xa ma retaman ta\f + Lv. 5.17; 1 Ti. 1.13.\f* achique ri nrajoꞌ ri rupatrón, astapeꞌ cꞌo ri ma utz ta yerubanalaꞌ apo, y astapeꞌ ri mozo riꞌ can rucꞌamon chi nichꞌay ta más, pero xa ma que ta riꞌ xtiban chare. Riyaꞌ ma xtikꞌax ta ruwiꞌ ri chꞌayquil ri xtiban chare. Ruma ri can qꞌuiy cꞌa yaꞌon ca chare, chukaꞌ can qꞌuiy cꞌa ri xtichꞌojix chare, y chukaꞌ ri can qꞌuiy ri jachon ca pa rukꞌaꞌ, can qꞌuiy cꞌa chukaꞌ ri xticꞌutux chare, xchaꞌ ri Jesús. \s Tek ri Jesús xubij chi ruma Riyaꞌ tek nipe oyowal chiquicojol ri winek \p \v 49 Riyin can chuyaquic cꞌa kꞌakꞌ chicojol re xipe chuwech re ruwachꞌulef. Y riyin nwajoꞌ chi ri kꞌakꞌ riꞌ nicꞌat ta chic. \v 50 Pero nabey nicꞌatzin cꞌa chi nkꞌaxaj na tijoj pokonal, y can nikꞌaxo ri wánima ruma ri woyoben apo, y sibilaj nrayij chi kꞌaxnek ta chic ca ri jun cꞌayewalej\f + Mt. 20.22; Mr. 10.38.\f* bautismo riꞌ. \v 51 ¿Riyix nichꞌob chi riyin xipe riche (rixin) chi nyaꞌ uxlanibel cꞌuꞌx chuwech re ruwachꞌulef? Ma que ta riꞌ. Wuma riyin yecꞌo ri xa xtiquitaluj quiꞌ.\f + Mt. 10.34.\f* \v 52 Rumariꞌ re xtibe apo, wi pa jun jay yecꞌo ye wuꞌoꞌ winek, ye oxiꞌ xa xqueyacatej cꞌa chiquij ri ye caꞌiꞌ, o ya ri ye caꞌiꞌ ri xqueyacatej\f + Mi. 7.6; Mt. 10.35; Jn. 7.43; 10.19.\f* chiquij ri ye oxiꞌ. Y can xtiquitaluj quiꞌ. \v 53 Ri tataꞌaj ma xtika ta cꞌa chuwech ri nubij ri rucꞌajol. Ni ri cꞌajolaxel ma xtika ta chuwech ri nubij ri tataꞌaj. Ni ri teꞌej ma xtika ta chuwech ri nubij ri ruxokꞌal (ruxok-al) chare. Y can queriꞌ cꞌa chukaꞌ ri kꞌopoj ma xtika ta chuwech ri nubij ri ruteꞌ chare. Y can quecꞌariꞌ ri aliteꞌ ma xtiquicꞌuaj ta quiꞌ riqꞌui ri ralibatz, ruma ma junan ta niquichꞌob, y can ni ta cꞌa ri alibetz xtiquicꞌuaj quiꞌ riqꞌui ri raliteꞌ.\f + Mi. 7.6.\f* \s Ri Jesús xubij chi cꞌo retal tek nijalatej ri tiempo \p \v 54 Y ri Jesús xubij cꞌa chukaꞌ chique ri winek: Riyix iwetaman\f + Mt. 16.2.\f* achique nitzuꞌun ri sutzꞌ ri nicꞌamo pe job. Y tek nitzꞌet cꞌa ri sutzꞌ riꞌ, chanin nibij chi nipe job. Y can nipe wi. \v 55 Y tek nipe ri cakꞌikꞌ quereꞌ pa sur, ya cꞌa retal riꞌ iyaꞌon chi nuchop rukꞌijul ri sakꞌij.\f + Job 37.17.\f* Y can nuchop wi cꞌa ri sakꞌij. \v 56 Riyix xa caꞌiꞌ cꞌa ipalej, ruma jabel iwetaman nitzuꞌ achique nuben ruwech ri caj y jabel chukaꞌ iwetaman achique ri nipe xaxu (xaxe wi) riqꞌui nitzuꞌ achique rubanon re ruwachꞌulef. ¿Achique cꞌa ruma tek can ma niwetamaj ta chukaꞌ achique tiempo\f + Mt. 16.3; Lc. 19.42-44; Ga. 4.4.\f* re yojcꞌo wi wacami? \s Tatojoꞌ cꞌa ri acꞌas chanin, riche (rixin) chi ma yatucꞌuex ta chuwech ri aj kꞌatbel tzij \p \v 57 ¿Y achique ruma tek ma nichꞌobotej ta ka iwuma riyix mismo achique ri rucꞌamon chi niben y achique ri ma rucꞌamon ta? \v 58 Tek cꞌo jun chiwe riyix ri nitzujux (nisujux) pa kꞌatbel tzij, tutijaꞌ rukꞌij riche (rixin) chi nuchojmirisaj riꞌ riqꞌui ri rucꞌulel tek xa cꞌacꞌariꞌ quichapon el bey pa kꞌatbel tzij. Ruma wi ma nuchojmirisaj\f + Sal. 32.6; Pr. 25.8; Is. 55.6; Mt. 5.25.\f* ta riꞌ riqꞌui ri nitzujun (nisujun) chrij, can xtucꞌuex cꞌa chuwech ri aj kꞌatbel tzij, y ri aj kꞌatbel tzij riꞌ nujech el pa rukꞌaꞌ ri aj chꞌameꞌy, y ri aj chꞌameꞌy nucꞌuaj el, y nberutzꞌapij ca pa cárcel.\v 59 Y can kitzij nbij, chi ri winek ri ntoc pa cárcel ruma rucꞌas, ma xtel ta pe chiriꞌ cꞌa ya tek rutojon chic ca ri ruqꞌuisbel centavo ri nibix chare ri cꞌo chi nutoj. \c 13 \s Nicꞌatzin chi nitzolin pe kacꞌuꞌx riqꞌui ri Dios \p \v 1 Y yecꞌa kꞌij riꞌ tek yecꞌo caꞌiꞌ oxiꞌ winek ri xeꞌapon riqꞌui ri Jesús, y riyeꞌ xquichop cꞌa niquitzijoj apo chare ri Jesús ri xuben ri Pilato chique nicꞌaj achiꞌaꞌ ri ye aj Galilea, tek ri achiꞌaꞌ riꞌ yecꞌo cꞌa pa rachoch ri Dios, y ye quicꞌualon apo chicop riche (rixin) chi yequicamisaj chi yequitzuj (yequisuj) chuwech ri Dios. Y yacꞌa tek yetajin chutzujic (chusujic) ri chicop chuwech ri Dios, yacꞌariꞌ tek ri aj kꞌatbel tzij ri Pilato rubiꞌ xutek quicamisaxic ri achiꞌaꞌ riꞌ. Rumariꞌ ri quiquiqꞌuel cꞌa ri chicop y ri quiquiqꞌuel ri achiꞌaꞌ, xuxol riꞌ. \p \v 2 Yacꞌa ri Jesús xubij chique: ¿Riyix nichꞌob chi ri achiꞌaꞌ aj Galilea riꞌ, queriꞌ xquicꞌulwachij ruma más cꞌo quimac\f + Job 22.5-16; Jn. 9.2; Hch. 28.4.\f* que chiquiwech ri nicꞌaj chic aj Galilea? \v 3 Ma que ta riꞌ. Yacꞌa riyix, wi ma xtitzolin ta pe icꞌuꞌx riqꞌui ri Dios, xa can xtitzꞌilaꞌ chukaꞌ iwiꞌ chiꞌiwonojel riyix achiꞌel riyeꞌ. \v 4 ¿O riyix nichꞌob chukaꞌ chi ri ye wakxaklajuj ri xecom acuchi (achique) cꞌo wi ri atinibel ri Siloé\f + Neh. 3.15.\f* rubiꞌ, tek xtzak ri torre chiquij, chi más cꞌo quimac que chiquiwech quinojel ri nicꞌaj chic winek ri yecꞌo chiriꞌ pa tinamit Jerusalem? \v 5 Ma que ta riꞌ. Nbij cꞌa chiwe: Wi riyix ma xtitzolin ta pe icꞌuꞌx riqꞌui ri Dios,\f + Ez. 18.30.\f* xa can xtitzꞌilaꞌ chukaꞌ iwiꞌ chiꞌiwonojel riyix achiꞌel riyeꞌ. \s Ri cꞌambel tzij chrij juwiꞌ cheꞌ ri higo rubiꞌ ri majun ruwech \p \v 6 Y ri Jesús xuchop cꞌa rubixic jun cꞌambel tzij chiquiwech, y xubij: Cꞌo cꞌa jun achi ruticon juwiꞌ cheꞌ ri higo\f + Mt. 21.19.\f* rubiꞌ pa rulef, y xapon chuxeꞌ ri cheꞌ chutzꞌetic wi cꞌo ruwech. Y ri juwiꞌ cheꞌ riꞌ xa majun ti ruwech cꞌo ta. \v 7 Rumariꞌ ri rajaf ri ulef xubij chare ri achi ri samajiy rulef: Oxiꞌ yan cꞌa junaꞌ reꞌ noncanoj ruwech re cheꞌ reꞌ, y majun bey wilon ta jun ti ruwech. Rumacꞌariꞌ más utz tachoyoꞌ el. ¿Achique nicꞌatzin wi chi xaxu (xaxe wi) nuqꞌuis ruchukꞌaꞌ re ulef? \v 8 Yacꞌa ri samajiy riche (rixin) ri ulef xubij chare ri rajaf: Tayaꞌ na chic ca re junaꞌ reꞌ.\f + Ex. 32.11; Jl. 2.17; He. 7.25.\f* Ncꞌot na ri ulef chuxeꞌ y nyaꞌ na abono chuxeꞌ. \v 9 Wi nuyaꞌ cꞌa ruwech, utz. Y wi mani, tachoyoꞌ cꞌa el, xchaꞌ ri samajiy riche (rixin) ri ulef. Queriꞌ ri cꞌambel tzij ri xutzijoj ri Jesús. \s Pa jun uxlanibel kꞌij ri Jesús xucꞌachojsaj cꞌa jun ixok luculic rij \p \v 10 Y pa jun uxlanibel kꞌij, ri Jesús yerutijoj cꞌa ri winek riqꞌui ri ruchꞌabel ri Dios, pa jun jay ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios. \v 11 Y chiquicojol ri winek ri quimolon quiꞌ ri chiriꞌ, cꞌo cꞌa jun ixok ri cꞌo chic wakxaklajuj junaꞌ ruchapon pe yabil. Ri ixok cꞌa riꞌ luculic rij, y can ma nicowin ta nipaꞌeꞌ choj. Ri ixok riꞌ rucꞌulwachin cꞌa queriꞌ ruma jun itzel espíritu. \v 12 Pero tek ri Jesús xutzꞌet apo ri ixok riꞌ, xusiqꞌuij (xroyoj) apo y xubij chare: Re wacami yacꞌareꞌ xacolotej chuwech ri ayabil.\f + Sal. 107.20; Mt. 8.16.\f* \p \v 13 Y xuyaꞌ cꞌa rukꞌaꞌ\f + Mr. 16.18; Hch. 9.17.\f* pa ruwiꞌ ri ixok. Y ri ixok can yacꞌariꞌ xchojmir, xpaꞌeꞌ jabel. Y ri ixok can yacꞌariꞌ xuyaꞌ rukꞌij rucꞌojlen ri Dios.\f + Lc. 17.15.\f* \v 14 Yacꞌa ri achi ri principal chiriꞌ chupan ri jay ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios, sibilaj itzel xunaꞌ chare ri Jesús ruma xucꞌachojsaj ri ixok chupan ri uxlanibel kꞌij. Rumariꞌ ri achi principal xubij chique ri winek ri quimolon quiꞌ chiriꞌ: Ronojel semana cꞌo wakiꞌ kꞌij riche (rixin) chi yojsamej. Y chupan cꞌa ri kꞌij riꞌ, quixpe riqꞌui ri Jesús riche (rixin) chi yixcꞌachojsex,\f + Jn. 5.15, 16; Ro. 10.2.\f* y ma ya ta chupan jun uxlanibel kꞌij, xchaꞌ. \p \v 15 Yacꞌa ri Ajaf Jesús can yacꞌariꞌ tek xubij chare: Riyit xa caꞌiꞌ apalej. ¿Chiꞌijujunal riyix la ma yeꞌiquir ta cꞌa el jubaꞌ ri iwáquix, ri iquiej pa jun uxlanibel kꞌij,\f + Mt. 12.10; Mr. 3.2; Lc. 6.7; 14.3, 5; Jn. 7.21-24.\f* riche (rixin) chi yixbe chuyaꞌic quiyaꞌ? \v 16 Cꞌa ta cꞌa re jun ixok reꞌ, ri can riy rumam ca ri Abraham.\f + Lc. 19.9; Ro. 4.12-16.\f* Y re ixok reꞌ cꞌo chic wakxaklajuj junaꞌ kasan chi yabil ruma ri Satanás. ¿La ma rucꞌamon ta cami chi nicꞌachojsex chupan jun uxlanibel kꞌij? \p \v 17 Tek ri Jesús rubin chic ka ri tzij riꞌ, quinojel ri yeꞌetzelan riche (rixin) xeqꞌuix apo chuwech. Yacꞌa ri nicꞌaj chic winek sibilaj niquicot cánima,\f + Lc. 18.43.\f* ruma ri Jesús ntajin chubanic nimaꞌk tak samaj riche (rixin) ri Dios. \s Ri cꞌambel tzij chrij ri ijaꞌtz riche (rixin) ri mostaza \p \v 18 Y ri Jesús xubij cꞌa: ¿Achique rubanic xtinbij chrij ri rajawaren ri Dios? ¿Y achoj riqꞌui njunumaj wi?\f + Mt. 13.31; Mr. 4.30.\f* \v 19 Riyin nbij cꞌa chi junan riqꞌui ri ijaꞌtz riche (rixin) ri mostaza ri nutic ka jun achi pa rulef. Tek niqꞌuiy, can achiꞌel jun ti alaj cheꞌ nuben. Rumariꞌ ri aj xicꞌ tak chicop ri yebe pa cakꞌikꞌ, niquibanalaꞌ quisoc pa tak rukꞌaꞌ. \s Ri cꞌambel tzij chrij ri chꞌom (levadura) \p \v 20 Y ri Jesús xubij cꞌa chukaꞌ: ¿Achoj riqꞌui junan wi ri rajawaren ri Dios? \v 21 Xa can junan cꞌa riqꞌui ri chꞌom (levadura)\f + Mt. 13.33.\f* ri nberucꞌamaꞌ pe jun ixok y nuyaꞌ ca chupan oxiꞌ pajbel harina, y nuchꞌomirisaj ronojel, xchaꞌ ri Jesús. \s Quixoc pa ruchiꞌ jay ri xa coꞌol ruwech \p \v 22 Y ri Jesús xuchop chic cꞌa el ri rubey\f + Hch. 10.38.\f* chi nibe pa tinamit Jerusalem. Pero nabey xbekꞌax na pe pa tak tinamit y pa tak aldeas riche (rixin) chi nutzijoj ri ruchꞌabel ri Dios.\f + Mt. 9.35; Mr. 6.6.\f* \v 23 Y cꞌo cꞌa jun ri xcꞌutun chare ri Jesús, y xubij chare: Ajaf, ¿ye qꞌuiy cami ri xquecolotej? Yacꞌa ri Jesús xa chique cꞌa quinojel xchꞌo wi, y xubij: \v 24 Can titijaꞌ cꞌa ikꞌij yixoc pa ruchiꞌ jay ri xa coꞌol ruwech.\f + Mt. 7.13.\f* Ruma sibilaj cꞌa ye qꞌuiy ri winek xticajoꞌ xqueꞌoc chupan ri ruchiꞌ jay riꞌ, pero ma xquecowin ta\f + Jn. 7.34; 8.21; 13.33; Ro. 9.31; 10.2, 3.\f* xqueꞌoc. \v 25 Ruma tek ri Ajaf xtiyacatej pe y xtorutzꞌapij\f + Mt. 25.10.\f* ca ruchiꞌ ri jay, riyix ri ma jane yix oconek ta apo riqꞌui, xquixsiqꞌuin (xquixoyon) cꞌa apo\f + Sal. 32.6; Is. 55.6.\f* y xtibij: Ajaf, Ajaf, tajakaꞌ\f + Mt. 25.11.\f* ri ruchiꞌ jay chkawech riche (rixin) chi yoj-oc apo, xquixchaꞌ. Pero Riyaꞌ xtubij pe chiwe: Ma wetaman ta acuchi (achique) quixpe wi.\f + Mt. 7.23.\f* \v 26 Y riyix xtibilaꞌ cꞌa apo chare: Yoj cꞌa riyoj ri xojwaꞌ xojucꞌyaꞌ awuqꞌui. Y ya ri pa tak cꞌaybel ri pa tak katinamit, chiriꞌ xacꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios.\f + Tit. 1.16.\f* \v 27 Yacꞌa Riyaꞌ xtubij pe chiwe: Xinbij yan chiwe chi ma wetaman ta acuchi (achique) quixpe wi. Quixel el chinuwech\f + Sal. 6.8; Mt. 7.23; 25.41.\f* riyix ri xa yix banoy tak etzelal, xtichaꞌ ri Ajaf. \v 28 Y tek xqueꞌitzꞌet ri Abraham, ri Isaac, ri Jacob\f + Mt. 8.11.\f* y quinojel ri profetas ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca, chi yecꞌo pa rajawaren ri Dios chilaꞌ chicaj, yacꞌariꞌ tek xquixokꞌ ruma bis, xtikachꞌachꞌej iwey\f + Mt. 8.12; 13.42; 24.51.\f* ruma xixelesex ca. \v 29 Y xquepe cꞌa winek quereꞌ pa jotol, quereꞌ pa xulan, quereꞌ pa relebel kꞌij y quereꞌ pa rukajbel kꞌij.\f + Gn. 28.14.\f* Winek ri quicukuban quicꞌuꞌx wuqꞌui. Y ri winek riꞌ xquetzꞌuyeꞌ cꞌa apo ri pa mesa chupan ri rajawaren ri Dios. \v 30 Y cꞌo ri yecꞌo nabeyel ri xquecanaj cꞌa pa ruqꞌuisbel y cꞌo ri yecꞌo pa ruqꞌuisbel ri xquecꞌojeꞌ pa nabey,\f + Mt. 19.30; 20.16; Mr. 10.31.\f* xchaꞌ ri Jesús. \s Tek ri Jesús xerokꞌej ri winek aj Jerusalem \p \v 31 Y chupan cꞌa chukaꞌ ri kꞌij riꞌ, yecꞌo achiꞌaꞌ fariseos ri xeꞌapon riqꞌui ri Jesús, y xquibij chare: Ri Herodes, ri aj kꞌatbel tzij, nrajoꞌ yarucamisaj. Catel cꞌa el waweꞌ chanin, xechaꞌ chare. \p \v 32 Yacꞌa ri Jesús xubij chique ri achiꞌaꞌ riꞌ: Quixbiyin y tibij chare ri jun aj kꞌatbel tzij riꞌ, ri achiꞌel jun itzel xwan, chi riyin cꞌa yenwelesaj na itzel tak espíritu y can cꞌa yencꞌachojsaj na chukaꞌ ri cꞌo quiyabil. Queriꞌ xtinben re wacami, ri chuaꞌk y cꞌa pa rox kꞌij xtinqꞌuis ca rubanic re samaj reꞌ. \v 33 Riyin xa can cꞌo wi chi nchop el nubey re wacami, ri chuaꞌk y ri cabij. Cꞌo chi pa tinamit Jerusalem xquicamisex wi,\f + He. 2.10; 5.8.\f* ruma chi ri profetas ri yekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios, majun bey ri xquecamisex ta pa jun chic tinamit. \p \v 34 Y cꞌacꞌariꞌ ri Jesús xubij cꞌa: Riyix aj Jerusalem, aj Jerusalem, ¿achique cꞌa ruma tek yeꞌicamisalaꞌ ri profetas ri yekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios? ¿Achique cꞌa ruma chukaꞌ tek yeꞌicamisalaꞌ chi abej ri yerutek pe ri Dios chicojol?\f + 2 Cr. 24.20, 21; Neh. 9.26; Mt. 21.35, 36.\f* Y riyin can qꞌuiy cꞌa mul ri xinwajoꞌ chi xixinmol ta wuqꞌui, achiꞌel nuben ri quiteꞌ ecꞌ chique ri tak ral, yerumol chuxeꞌ ri ruxicꞌ. Yacꞌa riyix ma xiwajoꞌ ta.\f + Mt. 23.37.\f* \v 35 Wacami cꞌa, ri itinamit xtimalix ca ruma ri Dios, xtiban cꞌa ca chare achiꞌel jun desierto.\f + Lv. 26.31, 32; Sal. 69.25; Pr. 1.24-30; Is. 1.7; Mi. 3.12.\f* Y kas kitzij chukaꞌ nbij chiwe chi man cꞌa xquinitzꞌet ta chic.\f + Jn. 8.21.\f* Xquinitzꞌet chic jun bey, cꞌa ya tek xtapon na ri kꞌij tek xtibij chuwe: ¡Matiox chi petenak re jun achi reꞌ! ¡Riyaꞌ can banon pe bendecir ruma ri Ajaf Dios!\f + Sal. 118.26; Mt. 21.9; Lc. 19.38; Jn. 12.13.\f* ¡Y can pa rubiꞌ ri Ajaf Dios petenak wi! xquixchaꞌ chuwe, xchaꞌ ri Jesús. \c 14 \s Tek ri Jesús xucꞌachojsaj jun achi sipojnek \p \v 1 Y pa jun uxlanibel kꞌij, ri Jesús xbe pa rachoch jun principal quiche (quixin) ri achiꞌaꞌ fariseos. Ri Jesús siqꞌuin (oyon) cꞌa ruma ri achi riꞌ riche (rixin) jun waꞌin.\f + Lc. 7.36.\f* Y ri yecꞌo chiriꞌ niquitzulaꞌ cꞌa apo ri Jesús. \v 2 Y chiriꞌ chuwech ri Jesús cꞌo cꞌa apo jun achi ri sipojnek. \v 3 Y ri Jesús xubij cꞌa chique ri achiꞌaꞌ ri yekꞌaxan ri nubij ri ley y chukaꞌ chique ri achiꞌaꞌ fariseos ri yecꞌo apo chiriꞌ: ¿La xajan cami chi nicꞌachojsex jun yawaꞌ pa jun uxlanibel kꞌij?\f + Mt. 12.10.\f* ¿Achique nibij riyix? xchaꞌ chique. \p \v 4 Yacꞌa riyeꞌ majun xquibij. Rumariꞌ ri Jesús xuchop apo ri yawaꞌ y xucꞌachojsaj y xubij chare chi tibe el. \v 5 Y cꞌacꞌariꞌ tek ri Jesús xubij chique ri achiꞌaꞌ ri yekꞌaxan ri nubij ri ley y chique ri fariseos: Wi cꞌo jun chiwe riyix ri nitzak jun ruquiej o jun ruwáquix pa jun jul, ¿La ma nibe ta cami chanin churelesaxic,\f + Ex. 23.5; Dt. 22.4; Lc. 13.15.\f* astapeꞌ pa jun uxlanibel kꞌij? \p \v 6 Y ri achiꞌaꞌ ri yekꞌaxan ri nubij ri ley y ri fariseos ma xquil ta cꞌa achique xquibij apo chare ri Jesús. \s Ri ye siqꞌuin (oyon) pa jun cꞌulanen \p \v 7 Y ri Jesús xuchop cꞌa rubixic jun cꞌambel tzij chique ri winek ri ye siqꞌuin (oyon) chupan ri waꞌin riꞌ, ruma xerutzꞌet chi ri winek riꞌ yequichalaꞌ ri nabey tak chꞌaquet\f + Mt. 23.6.\f* riche (rixin) chi yetzꞌuyeꞌ chiriꞌ pa mesa. Rumariꞌ xubij cꞌa chique: \v 8 Tek cꞌo cꞌa jun ri nisiqꞌuin (noyon) iwuche (iwixin) pa jun cꞌulanen, man cꞌa quixtzꞌuyeꞌ ta pa tak chꞌaquet ri xa quiche (quixin) ri nimaꞌk quikꞌij. Ruma chi riqꞌui jubaꞌ yit tzꞌuyul chic ri chiriꞌ tek napon jun winek ri más nim rukꞌij que chawech riyit, \v 9 y nipe ri xsiqꞌuin (xoyon) awuche (awixin) chupan ri cꞌulanen riꞌ, y nubij chawe: Tabanaꞌ jun utzil tayaꞌ ca re chꞌaquet reꞌ chare re jun re nusiqꞌuin (woyon) chukaꞌ. Y riyit xa xcaqꞌuix ka tek xcabetzꞌuyeꞌ pa ruqꞌuisbel tak chꞌaquet. \v 10 Rumacꞌariꞌ tek cꞌo jun ri nisiqꞌuin (noyon) awuche (awixin) pa jun cꞌulanen, catzꞌuyeꞌ ri pa ruqꞌuisbel tak chꞌaquet riche (rixin) chi queriꞌ tek yarutzꞌet pe ri xsiqꞌuin (xoyon) awuche (awixin), xtoka cꞌa awuqꞌui riyit y xtubij chawe: Tabanaꞌ jun utzil cajoteꞌ pe waweꞌ. Y tek queriꞌ xtiban chawe, quinojel cꞌa ri yetzꞌuyeꞌ awuqꞌui ri pa mesa riche (rixin) ri waꞌin, xtiquetamaj chi can cꞌo akꞌij.\f + Pr. 15.33; 18.12; 25.6, 7.\f* \v 11 Rumacꞌariꞌ, xabachique ri nunimirisaj riꞌ, xa xtikasex rukꞌij. Y yacꞌa ri nuchꞌutinirisaj riꞌ, xtinimirisex rukꞌij,\f + Job 22.29; Sal. 18.27; Pr. 29.23; Mt. 23.12; Lc. 18.14; Stg. 4.6; 1 P. 5.5.\f* xchaꞌ ri Jesús. \p \v 12 Y ri Jesús xubij cꞌa chukaꞌ chare ri xsiqꞌuin (xoyon) riche (rixin): Tek nawajoꞌ cꞌa chi cꞌo yepe awuqꞌui riche (rixin) chi noquibanaꞌ jun waꞌin, ma xaxu (xaxe) ta wi ri awachibil, ri ateꞌ atataꞌ, ri ye awachꞌalal, y ri avecinos ri ye beyomaꞌ ri yeꞌasiqꞌuij (yeꞌawoyoj), ruma chi riyeꞌ xa can yecowin chukaꞌ yatquisiqꞌuij (yatcoyoj) riyit pa jun waꞌin pa cachoch, y riqꞌui riꞌ xa can xtiquiyaꞌ yan el ri rajel ruqꞌuexel chawe. \v 13 Yacꞌa riyit, tek naben jun nimakꞌij, queꞌasiqꞌuij (queꞌawoyoj)\f + Neh. 8.10, 12; Job 31.14-20; Pr. 3.9, 28.\f* ri pobres, ri winek ri cut quikꞌaꞌ o cut caken, ri ye cojos y ri moyiꞌ. \v 14 Y wi queriꞌ naben can jabel cꞌa ruwaꞌakꞌij, ruma ri winek ri xeꞌasiqꞌuij (xeꞌawoyoj), ma yecowin ta niquiyaꞌ rajel ruqꞌuexel chawe. Yacꞌa riyit xtacꞌul ri rajel ruqꞌuexel, tek junan xcacꞌastej el\f + Dn. 12.2; Jn. 5.29; Hch. 24.15.\f* quiqꞌui ri chojmilaj tak winek, xchaꞌ ri Jesús. \s Ri cꞌambel tzij chrij ri jun nimalaj waꞌin \p \v 15 Y cꞌo cꞌa jun achi ri tzꞌuyul chiriꞌ pa mesa, tek racꞌaxan chic ka ri tzij ri xubij ri Jesús, xubij cꞌa apo chare ri Jesús: Jabel ruwarukꞌij\f + Ap. 19.9.\f* ri can xtibewaꞌ pa rajawaren ri Dios, xchaꞌ. \p \v 16 Y yacꞌariꞌ tek ri Jesús xubij: Jun achi jun bey ca, xuben jun nimakꞌij\f + Mt. 22.2.\f* pa rachoch riche (rixin) chi niquiben jun waꞌin. Rumariꞌ riyaꞌ ye qꞌuiy winek ri xubij chique chi yeroyobej chrachoch ri kꞌij riche (rixin) ri waꞌin. \v 17 Rumariꞌ, tek xapon ri kꞌij riche (rixin) ri waꞌin, ri achi xutek cꞌa el jun rumozo chiquisiqꞌuixic (chicoyoxic) quinojel ri winek riꞌ. Y ri mozo xberubij cꞌa chique: Ronojel ya cꞌo chic, wacami joꞌ cꞌa pa waꞌin. \v 18 Pero quinojel can cꞌo cꞌa jun ri xquibij pe, chi achique ruma tek ma yecowin ta yebe. Cꞌo cꞌa jun xubij pe: Tabanaꞌ jun utzil tabij jubaꞌ chare ri apatrón, chi tucuyuꞌ jubaꞌ numac chi ma yicowin ta yibe,\f + Mt. 6.24; 13.22; Lc. 8.14; Jn. 5.40; 1 Ti. 6.9, 10; 2 Ti. 4.10.\f* ruma xa cꞌa xinlokꞌ ca jun wulef, y rajawaxic chi yibe chutzꞌetic. \v 19 Cꞌo chic cꞌa jun ri xa xubij pe: Tabanaꞌ jun utzil tabij jubaꞌ chare ri apatrón chi ma yicowin ta yibe, ruma yecꞌo lajuj nuwáquix riche (rixin) samaj xenlokꞌ, y rajawaxic chi yentojtobej na. \v 20 Y jun chic xubij pe: Ma yicowin ta yibe ruma xa cꞌa xicꞌuleꞌ. \v 21 Y tek ri mozo ri takon el xtzolin apo riqꞌui ri rupatrón, ronojel cꞌa ri xbix pe xberubij chare. Rumariꞌ ri rupatrón xpe royowal, y xubij chare ri rumozo: Wacami cꞌa cabiyin\f + Mt. 28.19; Hch. 13.46.\f* pa tak cꞌaybel y pa tak bey riche (rixin) re tinamit reꞌ y quebeꞌamoloꞌ cꞌa pe ri cut quikꞌaꞌ o cut caken, ri ye cojo, ri ye moyiꞌ, y chukaꞌ ri pobres. \v 22 Y tek ri mozo xtzolin pe, xubij cꞌa chare ri rupatrón: Xencꞌom pe ri winek ri xabij el chuwe, pero ri chꞌaquet cꞌa qꞌuiy na cꞌo. \v 23 Y ri rupatrón xubij chare ri mozo riꞌ: Wacami cꞌa jet ri tzan tak jay y ri pa tak bey ri yeꞌel el chare ri tinamit y tabanaꞌ\f + Pr. 1.20; 2 Co. 5.20.\f* cꞌa chique ri winek chi puersa yepe pa wachoch, riche (rixin) chi queriꞌ ninoj rupan re wachoch. \v 24 Ruma riyin can kitzij wi nbij chiwe chi majun chique ri xensiqꞌuij (xenwoyoj)\f + Mt. 8.11, 12; 21.43; 22.8; Hch. 13.46; He. 3.19.\f* nabey, ri xtorubanaꞌ ta re waꞌin reꞌ wuqꞌui. Queriꞌ xubij ri achiꞌ riꞌ, xchaꞌ ri Jesús. \s Ri nicꞌatzin chi nikaben riche (rixin) chi nikatzekelbej ri Jesús \p \v 25 Y sibilaj cꞌa ye qꞌuiy winek ri ye tzekelbeyon el riche (rixin) ri Jesús. Y tek Riyaꞌ xtzuꞌun cꞌa ca chrij y xerutzꞌet ri winek riꞌ, xpaꞌeꞌ, y xuchop cꞌa rubixic chique: \v 26 Wi cꞌo cꞌa jun ri nipe wuqꞌui riche (rixin) chi nrajoꞌ yirutzekelbej, cꞌo cꞌa chi can yin cꞌa riyin ri más yirajoꞌ.\f + Dt. 13.6, 10; Mt. 10.37; Ap. 12.11.\f* Man cꞌa rucꞌamon ta cꞌa chi ya ta ri ruteꞌ rutataꞌ ri más yerajoꞌ que chinuwech riyin. Ni ma rucꞌamon ta chukaꞌ chi ya ta ri rixjayil, ri ye ralcꞌual, ri ye rachꞌalal ri más yerajoꞌ o xa ya ri rucꞌaslen riyaꞌ mismo ri más nrajoꞌ. Cꞌo cꞌa chi can yin cꞌa riyin ri más yirajoꞌ. Ruma wi ma que ta riꞌ ri nuben, ma nicowin ta cꞌa ntoc tzekelbey wuche (wixin). \v 27 Ri winek ri can nrajoꞌ wi yirutzekelbej, nicꞌatzin chi ma tupokonaj\f + Mt. 16.24; Mr. 8.34; Lc. 9.23.\f* ta nukꞌaxaj tijoj pokonal wuma riyin, achiꞌel jun ri can benak chuxeꞌ jun cruz riche (rixin) chi nbecamisex. Yacꞌa ri winek ri xa nupokonaj nukꞌaxaj tijoj pokonal wuma riyin, ma nicowin ta ntoc tzekelbey wuche (wixin). \v 28 Ruma tek cꞌo jun chiwe riyix ri nrajoꞌ nuben jun jay nim, ¿la ma nitzꞌuyeꞌ ta cami jubaꞌ riche (rixin) chi nuchꞌob janipeꞌ puek ri xticꞌatzin chare, y wi can cꞌo ronojel riqꞌui riche (rixin) nuqꞌuis rubanic o xa ma nicowin ta? \v 29 Ruma wi xaxu (xaxe wi) ri rucimiento ri jay ri nicowin nuyaꞌ ka y nupabaꞌ ca ri samaj chiriꞌ, xquepe cꞌa ri winek xquetzeꞌen chrij. \v 30 y xtiquibilaꞌ cꞌa: La jun achi laꞌ xrajoꞌ xupabaꞌ jun jay, y xa ma xcowin ta chic xuqꞌuis, xquechaꞌ. \v 31 O wi jun rey ri cꞌo chi nuben chꞌaꞌoj riqꞌui jun chic rey, ¿la ma nitzꞌuyeꞌ ta cami jubaꞌ riche (rixin) chi queriꞌ nuchꞌob na wi lajuj mil rusoldados yecowin niquiben chꞌaꞌoj quiqꞌui ri juwinek mil soldados ri ye rucꞌamom pe ri jun chic rey? \v 32 Y wi nuchꞌob chi ma nicowin ta, riyaꞌ yerutek achiꞌaꞌ chucꞌulic ri rey, tek cꞌa cꞌanej cꞌo wi. Y ri achiꞌaꞌ ri yebe chucꞌulic nbequicꞌutuj ri achique cꞌa nrajoꞌ chi niquiyaꞌ chare riche (rixin) chi tiqꞌuis chi queriꞌ ri chꞌaꞌoj.\f + Job 22.21; Mt. 5.25; Lc. 12.58; 2 Co. 6.2.\f* \v 33 Rumariꞌ, wi jun chiwe riyix nrajoꞌ yirutzekelbej, cꞌo cꞌa chi nuchꞌob nabey chi rajawaxic chi nuyaꞌ ca ronojel\f + Mt. 19.27, 28; Lc. 18.22.\f* ri cꞌo riqꞌui. Wi ma nuben ta queriꞌ, ma nicowin ta ntoc tzekelbey wuche (wixin). \s Tek ri atzꞌan ma natzꞌamin ta chic \p \v 34 Ri atzꞌan jabel. Y wi ta ri atzꞌan niqꞌuis ta el ri ratzꞌamil,\f + Mt. 5.13; Mr. 9.50.\f* ¿achique ta cꞌa rubanic niban chare riche (rixin) chi queriꞌ nitzolin ta chic pe ri ratzꞌamil? \v 35 Jun atzꞌan ri ma natzꞌamin ta chic, ni ma nicꞌatzin ta chare ri ulef, ni ma nicꞌatzin ta chi nucusex achiꞌel ri mes riche (rixin) chi niban abonar jun ulef. Xa nirokix el, ruma majun chic nicꞌatzin wi. Ri cꞌo racꞌaxabel, can tracꞌaxaj cꞌa ri xinbij, xchaꞌ ri Jesús. \c 15 \s Ri cꞌambel tzij chrij jun carneꞌl ri sachnek ca \p \v 1 Y quinojel cꞌa ri achiꞌaꞌ ri ye cꞌutuy tak alcawal y ri nicꞌaj chic winek ri xa ye aj maquiꞌ xeꞌapon\f + Ez. 18.23; Mt. 9.10; 1 Ti. 1.15.\f* cꞌa apo riqꞌui ri Jesús riche (rixin) chi niquicꞌaxaj ri ruchꞌabel ri Dios ri nutzijoj. \v 2 Yacꞌa ri achiꞌaꞌ fariseos y ri aj tzꞌibaꞌ xexebexot (xexebeloj) apo chrij ri Jesús. Y niquibilaꞌ cꞌa: Re Jesús can junan ruwech quiqꞌui ri xa ye aj maquiꞌ. Ruma ma xu (xe) ta wi chi jabel quicꞌulic nuben, xa can niwaꞌ chukaꞌ quiqꞌui,\f + Hch. 11.3.\f* yechaꞌ cꞌa. \p \v 3 Rumacꞌariꞌ ri Jesús xuchop cꞌa rubixic jun cꞌambel tzij chiquiwech, y xubij: \v 4 Wi ta jun chiwe riyix ri yecꞌo ta jun ciento rucarneꞌl y nisach\f + Mt. 18.12; 1 P. 2.25.\f* ta ca jun tek yeberuyukꞌuj, ¿la ma yeruyaꞌ ta cami ca jubaꞌ ri nicꞌaj chic tak rucarneꞌl chiriꞌ pa juyuꞌ, y nibe chucanoxic ri jun hasta que nril pe? \v 5 Y tek nberilaꞌ pe ri carneꞌl riꞌ, nuyaꞌ cꞌa pe chuwiruteleꞌn.\f + Is. 40.11.\f* Can niquicot wi cꞌa ruma chi xril pe. \v 6 Y tek napon chrachoch, yerusiqꞌuij (yeroyoj) ri winek ri retaman quiwech, y yerusiqꞌuij (yeroyoj) chukaꞌ ri ruvecinos, y nubij cꞌa chique: Quixquicot cꞌa wuqꞌui re wacami, ruma ri nucarneꞌl ri sachnek ca, xinwil pe.\f + 1 P. 2.10, 25.\f* \v 7 Can kitzij cꞌa nbij chiwe, chi chilaꞌ chicaj cꞌo más quicoten tek cꞌo jun aj mac ri nitzolin pe rucꞌuꞌx riqꞌui ri Dios que chiquiwech yecꞌo ta noventa y nueve ri choj quicꞌaslen, ri ma nicꞌatzin ta chique chi nitzolin pe quicꞌuꞌx riqꞌui ri Dios. \s Ri cꞌambel tzij chrij ri puek sachnek \p \v 8 O wi ta cꞌo jun ixok ri cꞌo lajuj sakapuek riqꞌui, y chare ri lajuj sakapuek riꞌ nisach ta jun ri chiriꞌ pa rachoch, ¿la ma nutzij ta cami jun kꞌakꞌ, y la ma numes ta cami rupan ri rachoch riche (rixin) chi nucanoj? Ri ixok riꞌ can xtucanoj wi. \v 9 Y tek nril, yerusiqꞌuij (yeroyoj) ri winek ri retaman quiwech, y yerusiqꞌuij (yeroyoj) chukaꞌ ri ruvecinos, y nubij cꞌa chique: Quixquicot cꞌa wuqꞌui, ruma ri nurajil ri sachnek, xinwil, xtichaꞌ. \v 10 Y can kitzij cꞌa nbij chiwe, chi can queriꞌ chukaꞌ sibilaj yequicot ri ángeles\f + Mt. 18.10.\f* riche (rixin) ri Dios, tek cꞌo jun aj mac ri nitzolin pe rucꞌuꞌx riqꞌui ri Dios, xchaꞌ ri Jesús. \s Ri cꞌambel tzij chrij jun cꞌajol achi ri ma utz ta rucusaxic xuben chare ri ruherencia \p \v 11 Y ri Jesús xubij cꞌa chukaꞌ chique: Cꞌo cꞌa jun achi ri yecꞌo caꞌiꞌ rucꞌajol. \v 12 Y jun kꞌij ri chakꞌlaxel xubij cꞌa chare ri rutataꞌ: Táta, riyin nwajoꞌ cꞌa ri werencia, y tayaꞌ cꞌa chuwe ri cꞌo chi nayaꞌ chuwe, xchaꞌ. Y ri tataꞌaj can xujech wi cꞌa ri herencia chiquiwech chi ye caꞌiꞌ. \v 13 Cꞌa jubaꞌ riꞌ, ri chakꞌlaxel xucꞌayilaꞌ ca ronojel ri ruherencia. Can qꞌuiy cꞌa ri puek ri xumol el, y cꞌacꞌariꞌ xbe pa jun chic ruwachꞌulef ri nej cꞌo wi. Y tek cꞌo chic chiriꞌ, xucꞌuaj cꞌa jun itzel\f + Gn. 6.5; Sal. 81.12; Jer. 2.5; Ro. 1.21; Tit. 3.3.\f* cꞌaslen, y rumariꞌ xuqꞌuis ronojel ri rurajil. \v 14 Pero tek riyaꞌ kas xuqꞌuis ronojel ri rurajil, ya chukaꞌ tiempo riꞌ tek xpe jun nimalaj wayjal chupan ri ruwachꞌulef ri acuchi (achique) cꞌo wi. Y ri cꞌajol riꞌ xpe cꞌa nimalaj wayjal chare y majun chic cꞌa nucusaj. \v 15 Y rumariꞌ xberutzujuꞌ (xberusujuꞌ) riꞌ pa samaj riqꞌui jun achi aj chiriꞌ chupan ri ruwachꞌulef riꞌ, y ri achi xutek cꞌa el pa rulef riche (rixin) chi yeruyukꞌuj ak. \v 16 Y ruma chi can cꞌo sibilaj wayjal chare ri cꞌajol riꞌ, can nurayij cꞌa nutij ri quiway ri ak. Pero majun ri niyaꞌo ta chare. \v 17 Y ri cꞌajol riꞌ, cꞌacꞌariꞌ tek xtzolin pe rucꞌuꞌx, y xubij ka pa ránima: Qꞌuiy mozos ri yecꞌo chrachoch ri nataꞌ y cꞌo qꞌuiy quiway. Y riyin xa jubaꞌ ma yicom ka waweꞌ ruma wayjal. \v 18 Más utz quitzolin na\f + Lv. 26.40, 41; 1 R. 8.47, 48; 2 Cr. 33.12, 13; Job 33.27, 28; Lm. 3.40; Jon. 2.4.\f* riqꞌui ri nataꞌ, y xtinbij cꞌa chare: Táta, ximacun chuwech ri Dios, y can ximacun chukaꞌ chawech riyit. \v 19 Man cꞌa rucꞌamon ta chic chi nabij acꞌajol chuwe. Xa más utz tabanaꞌ chuwe chi yinoc jun amozo, xchaꞌ ka pa ránima. \v 20 Y can xuchop cꞌa el bey chi nibe chrachoch, cꞌa riqꞌui ri rutataꞌ. Y ri cꞌajol riꞌ cꞌanej\f + Hch. 2.39; Ef. 2.13, 17.\f* na cꞌa cꞌo wi riche (rixin) chi napon chrachoch, tek ri tataꞌaj xutzꞌet yan ri rucꞌajol, y sibilaj cꞌa xujoyowaj\f + Is. 49.15.\f* ruwech. Rumariꞌ ri tataꞌaj junanin (anibel) xbe chucꞌulic, xutzꞌumaj (xutzꞌubaj) ruchiꞌ y xukꞌetej. \v 21 Y ri cꞌajol can yacꞌariꞌ xubij chare ri rutataꞌ: Táta, ximacun chuwech ri Dios, y can ximacun chukaꞌ chawech riyit.\f + Sal. 51.4.\f* Man cꞌa rucꞌamon ta chic chi nabij acꞌajol chuwe. \v 22 Yacꞌa ri tataꞌaj xubij cꞌa chique ri rumozos: Tiwelesaj pe ri tziek más jabel y tiwikaꞌ\f + Mt. 22.11; Ga. 3.27; Ap. 19.8.\f* re nucꞌajol. Tiyaꞌ jun pukꞌaꞌ (napakꞌeꞌ) chuwirukꞌaꞌ y tiyaꞌ chukaꞌ ruxajab chraken. \v 23 Y jibeꞌicꞌamaꞌ cꞌa pe chukaꞌ ri ti wáquix ri más tiꞌoj, y ticamisaj. Tikabanaꞌ cꞌa jun nimakꞌij, y kojwaꞌ cꞌa. \v 24 Ruma chi riyin nbij cꞌa, chi re jun nucꞌajol reꞌ caminek chic, pero wacami xa achiꞌel xcꞌastej pe.\f + Ef. 2.1; 5.14; Col. 1.13.\f* Rusachon cꞌa el riꞌ, pero xoka chic kiqꞌui,\f + Is. 35.10.\f* xchaꞌ ri tataꞌaj. Y yacꞌariꞌ tek xchapatej ri nimakꞌij. \p \v 25 Y tek ntajin cꞌa ri nimakꞌij, ri nimalaxel nisamej pa juyuꞌ. Y tek xtzolin cꞌa pe y xapon cꞌa chunakajal ri jay, xracꞌaxaj cꞌa chi ntajin ri kꞌojon y xajoj. \v 26 Rumariꞌ riyaꞌ xusiqꞌuij (xroyoj) jun chique ri mozos y xucꞌutuj cꞌa chare: ¿Achique xbanatej? ¿Y achique ruma tek cꞌo nimakꞌij ntajin? xchaꞌ. \v 27 Y ri mozo xubij cꞌa chare: Ruma chi xtzolin pe ri achakꞌ, y utz ruwech xtzolin pe. Rumariꞌ ri atataꞌ xutek rucamisaxic ri alaj wáquix ri más tiꞌoj. \v 28 Tek xracꞌaxaj ri queriꞌ ri nimalaxel, xyacatej royowal,\f + 1 S. 17.28; Jon. 4.1-3.\f* y ma nrajoꞌ ta cꞌa ntoc apo ri pa jay. Xbeꞌel cꞌa pe ri rutataꞌ, y nubochilaꞌ cꞌa, riche (rixin) chi queriꞌ ntoc ta apo. \v 29 Pero ma xrajoꞌ ta. Riyaꞌ xa xubij cꞌa chare ri rutataꞌ: Riyin can ronojel kꞌij cꞌa yisamej awuqꞌui y majun bey ri man ta nuniman atzij. Y ma riqꞌui wi riꞌ, majun ri ayaꞌon ta chuwe. Astapeꞌ xa ta jun ti qꞌuisicꞌ (cabra) riche (rixin) chi nikaben ta jun nimakꞌij quiqꞌui ri wamigos, pero majun,\f + Mt. 20.11, 12.\f* xchaꞌ. \v 30 Y wacami riyit xacamisaj ri ti wáquix tiꞌoj, xaxu (xaxe wi) ruma chi xtzolin pe re jun acꞌajol reꞌ, ri xa xberuqꞌuisaꞌ yan ca ronojel ri abeyomal quiqꞌui ixokiꞌ ri ma utz ta quicꞌaslen, xchaꞌ. \v 31 Y ri tataꞌaj xubij: Nucꞌajol, riyit can yitcꞌo wi wuqꞌui.\f + Jn. 8.35.\f* Rumariꞌ ronojel ri cꞌo wuqꞌui, can awuche (awixin) wi riyit. \v 32 Yacꞌa ri achakꞌ chinuwech riyin can caminek chic, y wacami xa achiꞌel xcꞌastej pe. Rusachon cꞌa el riꞌ, y wacami xoka chic kiqꞌui. Y rumariꞌ rajawaxic chi cꞌo nimakꞌij y quicoten\f + Sal. 51.8; Is. 35.10.\f* pa tak kánima, xchaꞌ ri tataꞌaj riꞌ, xchaꞌ ri Jesús. \c 16 \s Ri cꞌambel tzij chrij jun mozo ri ma utz ta xuben \p \v 1 Ri Jesús xubij cꞌa chukaꞌ chique ri ye rudiscípulos: Cꞌo cꞌa jun achi beyon. Y ri beyon riꞌ cꞌo cꞌa jun rumayordomo ri ruyaꞌon pa ruwiꞌ ronojel ri rubeyomal. Y xbix cꞌa chare ri achi beyon chi ri rumayordomo, ntajin cꞌa chuqꞌuisic ri beyomel. \v 2 Y ri patrón xutek cꞌa rusiqꞌuixic (royoxic) ri mayordomo riꞌ. Y tek xoka cꞌa ri mayordomo, ri patrón xubij cꞌa chare: ¿Achique cꞌa nabij chuwe chrij ri nitzijox chawij chi achapon ruqꞌuisic ri nubeyomal? Wacami nwajoꞌ cꞌa ntzꞌet achique rubanon\f + Ro. 14.12.\f* ronojel ri nubeyomal pan akꞌaꞌ, ruma chi ri asamaj yareꞌ niqꞌuis ca waweꞌ, xchaꞌ ri patrón chare. \v 3 Y ri mayordomo xuchꞌob cꞌa ka pa ránima: ¿Achique nben? Ruma chi re nupatrón nrelesaj nusamaj. Wi yibesamej pa juyuꞌ, xa ma yicowin ta. Wi yinoc cꞌutuy limosna pa tak bey, yiqꞌuix. \v 4 Tek xchꞌobotej chuwech, xubij: Wacami wetaman chic achique ri xtinben, riche (rixin) chi queriꞌ yecꞌo yecꞌulu wuche (wixin) ri pa tak cachoch, tek xtelesex ri nusamaj. \v 5 Ri mayordomo cꞌa riꞌ xerusiqꞌuij (xeroyoj) chiquijujunal ri cꞌo quicꞌas riqꞌui ri rupatrón, y xucꞌutuj cꞌa chare ri nabey: ¿Achique cꞌa ri acꞌas, y janipeꞌ? \v 6 Y ri achi aj cꞌas xubij cꞌa: Riyin cꞌo jun ciento barril aceite olivo ri nucꞌas, xchaꞌ. Y ri rumayordomo ri beyon achi xubij cꞌa chare ri aj cꞌas: Ya ruwujil ri acꞌas reꞌ. Y wacami aninek catzꞌuyeꞌ ka y tabanaꞌ chic ca jun ruwujil. Y chupan ri jun wuj ri xtaben, tabanaꞌ cꞌa ka chupan chi xa nicꞌaj ciento barril aceite ri acꞌas. \v 7 Y tek xapon chic cꞌa jun aj cꞌas, ri mayordomo xucꞌutuj cꞌa chare: Y riyit, ¿achique ri acꞌas y janipeꞌ? Ri aj cꞌas xubij: Riyin cꞌo jun ciento pajbel trigo ri nucꞌas, xchaꞌ. Y ri mayordomo xubij cꞌa chare: Ya ruwujil ri acꞌas reꞌ, y wacami catzꞌuyeꞌ ka y tabanaꞌ chic jun. Y chupan ri jun chic wuj ri xtaben, tatzꞌibaj ka chi xa ochenta, xchaꞌ. \v 8 Y tek ri rupatrón xracꞌaxaj ri nuben ri jun itzel mayordomo riꞌ, xubij: Can cꞌo runaꞌoj chubanic, xchaꞌ. Y achiꞌel cꞌa ri achi riꞌ, ye queriꞌ ri winek ri xa riqꞌui re ruwachꞌulef quicukuban wi quicꞌuꞌx. Can cꞌo quinaꞌoj niquiben quiqꞌui ri winek ri xa riqꞌui chukaꞌ re ruwachꞌulef quicukuban wi quicꞌuꞌx. Y can más cꞌa cꞌo quinaꞌoj ri winek riꞌ, que chiquiwech ri quiniman ri Dios y ye riche (rixin) chic ri sakil.\f + Jn. 12.36.\f* \p \v 9 Y riyin nbij cꞌa chiwe chi can ticusaj ri beyomel riche (rixin) re ruwachꞌulef,\f + Lc. 11.41.\f* riche (rixin) chi yeꞌitoꞌ ri nicꞌatzin quitoꞌic. Riche (rixin) chi queriꞌ tek xtiqꞌuis ri ibeyomal, xquixcꞌul cꞌa ri chilaꞌ chicaj, chupan ri jay ri can cꞌo riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek, xchaꞌ ri Jesús. \p \v 10 Jun winek ri can utz nuben riqꞌui ri xa ma qꞌuiy ta ri yaꞌon ca chare, can utz\f + Mt. 25.21; Lc. 19.17.\f* cꞌa chukaꞌ xtuben riqꞌui wi qꞌuiy niyaꞌox (nyaꞌ) ca chare. Yacꞌa jun winek ri xa ma utz ta nuben riqꞌui ri ma qꞌuiy ta ri yaꞌon ca chare, xa can ma utz ta chukaꞌ xtuben riqꞌui wi qꞌuiy niyaꞌox (nyaꞌ) ca chare. \v 11 Y wi riqꞌui ri beyomel ri xa riche (rixin) re ruwachꞌulef, riyix majun utz niben riqꞌui, ¿la xtujech cami ri Dios ri kitzij beyomel\f + Ef. 3.8; Ap. 3.18.\f* chiwe? \v 12 Ruma wi xa majun utz niben riqꞌui jun beyomel ri xa ma iwuche (iwixin) ta riyix, ¿la cꞌo ta cami jun xtijacho ri kitzij beyomel pan ikꞌaꞌ, beyomel ri can yacon apo riche (rixin) chi ntoc iwuche (iwixin) riyix? \p \v 13 Y majun cꞌa mozo ri nicowin ta nisamej quiqꞌui ye caꞌiꞌ patrón.\f + Mt. 6.24.\f* Ruma wi nrajoꞌ jun chique ri rupatrón, nretzelaj ca ri jun chic. Y wi can sibilaj nunimaj rutzij ri jun, can nretzelaj ri jun chic. Y quecꞌariꞌ chukaꞌ, ri winek ri xa benak ránima chrij ri beyomel, ma nicowin ta nuben ri nrajoꞌ ri Dios, xchaꞌ ri Jesús. \p \v 14 Y ri achiꞌaꞌ fariseos xquicꞌaxaj cꞌa ri xubij ri Jesús, rumariꞌ xquibanalaꞌ apo quipalej chuwech, ruma chi riyeꞌ can benak cánima chrij ri beyomel. \v 15 Y ri Jesús xubij chique: Riyix can nibananej iwiꞌ chiquiwech ri winek chi can sibilaj yix choj. Yacꞌa ri Dios xa can retaman wi achique ri cꞌo\f + 1 S. 16.7; Sal. 7.9; Jer. 17.10; Ap. 2.23.\f* pan iwánima, y ma utz ta yixrutzꞌet. Y astapeꞌ can jabel cꞌa yixtzꞌet y astapeꞌ chukaꞌ chi can janipeꞌ na nimirisan ikꞌij cuma ri winek. \s Ri ruchꞌabel ri Dios ma xtiqꞌuis ta \p \v 16 Y tek cꞌa ma jane cꞌa tuchop ta samaj ri Juan ri Bautista, can cꞌa ya na cꞌa ri ley riche (rixin) ri Moisés ri nitzijox. Y can cꞌa ya na chukaꞌ ri ruchꞌabel ri Dios ri tzꞌiban ca cuma ri profetas ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca, can cꞌa ya na cꞌa chukaꞌ riꞌ nitzijox. Yacꞌa tek xuchop samaj ri Juan, yacꞌariꞌ tek xchapatej rutzijoxic\f + Mt. 11.12.\f* ri lokꞌolaj ruchꞌabel ri Dios ri nichꞌo chrij ri rajawaren ri Dios. Y ye qꞌuiy cꞌa winek ri sibilaj niquitij quikꞌij riche (rixin) chi yeꞌoc chupan. \p \v 17 Y chukaꞌ nbij chiwe, chi xa ma can ta cꞌayef (cuesta) chi re ruwachꞌulef y ri caj xquekꞌax,\f + Is. 40.8; 51.6; 1 P. 1.25.\f* que chuwech ri ley. Ruma ri nubij chiriꞌ, can cꞌo wi cꞌa chi nibanatej na ronojel, y majun jun ti letra chak ta queriꞌ xticꞌojeꞌ ta ca, xchaꞌ ri Jesús.\f + 1 Co. 7.10, 11.\f* \s Tek ri Jesús xubij chi ri achi ma utz ta chi nujech ca ri rixjayil \p \v 18 Y ri Jesús xubij chukaꞌ: Wi cꞌo cꞌa jun achi ri nujech ca ri rixjayil y cꞌacꞌariꞌ nucꞌom chic jun ixok, ri achi riꞌ nimacun chuwech ri Dios. Y wi cꞌo cꞌa jun achi ri nicꞌamo jun ixok ri jachon ca ruma ri rachijil, chukaꞌ ri achi riꞌ nimacun chuwech ri Dios. \s Jun achi beyon y ri Lázaro \p \v 19 Y ri Jesús xubij cꞌa chukaꞌ: Xcꞌojeꞌ cꞌa jun achi ri qꞌuiy rubeyomal cꞌo. Ri achi riꞌ ruyon cꞌa jabel tak tziek ri jotol cajel ri yerucusalaꞌ, y kꞌij kꞌij nubanalaꞌ nimakꞌij. \v 20 Pero queriꞌ chukaꞌ xcꞌojeꞌ cꞌa jun cꞌutuy limosna y nojnek ri ruchꞌacul pa chꞌaꞌc. Ri achi riꞌ Lázaro rubiꞌ, y can yacꞌa ri pa ruchiꞌ rachoch ri beyon nicꞌojeꞌ wi. \v 21 Ri Lázaro can sibilaj cꞌa nurayij chi nutij ta ri rucꞌaj tak wey ri yetzak ka chuxeꞌ ri mesa. Y ri tzꞌiꞌ can yeꞌapon cꞌa riqꞌui churakꞌic ri chꞌaꞌc ri cꞌo chrij. \v 22 Y cꞌo cꞌa jun kꞌij tek ri cꞌutuy limosna xcom, y xucꞌuex cꞌa el cuma ri ángeles y cꞌa ya ri lugar riche (rixin) quicoten xapon wi; chiriꞌ riqꞌui ri Abraham.\f + Mt. 8.11.\f* Y chukaꞌ ri achi beyon xcom, y xmuk. \v 23 Y tek ri beyon nutij chic cꞌa pokonal chupan ri lugar ri yeꞌapon wi ri caminakiꞌ ri ma xquinimaj ta el ri Dios, riyaꞌ xtzuꞌun anej chicaj, y yacꞌariꞌ tek xutzꞌet ri Abraham, pero cꞌanej cꞌa cꞌo wi. Xutzꞌet cꞌa chukaꞌ ri Lázaro rakꞌel apo chuwarucꞌuꞌx ri Abraham. \v 24 Y ri achi beyon xurek ruchiꞌ y xubij cꞌa chare ri Abraham: Nataꞌ Abraham, tajoyowaj nuwech. Tabanaꞌ cꞌa jun utzil tatakaꞌ pe ri Lázaro wuqꞌui waweꞌ, chi astapeꞌ xaxu (xaxe wi) jubaꞌ ruwiꞌ rukꞌaꞌ tuxekꞌebaꞌ (tuchꞌekebaꞌ) pe, riche (rixin) chi noruyaꞌ ca pa ruwiꞌ wakꞌ. Ruma nicꞌat\f + Is. 66.24; Mr. 9.44; He. 10.31.\f* wánima chupan re kꞌakꞌ reꞌ, xchaꞌ. \v 25 Yacꞌa ri Abraham xubij chare: Nucꞌajol, toka cꞌa chacꞌuꞌx, chi tek xacꞌaseꞌ chuwech ri ruwachꞌulef, sibilaj jabel xakꞌaxaj\f + Job 21.13; Sal. 17.14; Lc. 6.24.\f* ri acꞌaslen, y re Lázaro sibilaj tijoj pokonal xukꞌaxaj. Pero riyaꞌ sibilaj jabel ri rucꞌaslen ri xorilaꞌ waweꞌ, y riyit xa jun cꞌaslen riche (rixin) tijoj pokonal ri xawil. \v 26 Y chukaꞌ xa cꞌo jun nimalaj siwan chkacojol. Rumariꞌ, wi cꞌo jun ri cꞌo waweꞌ nrajoꞌ ta napon iwuqꞌui, ma nicowin ta. Y wi ta jun chiwe riyix nrajoꞌ nipe waweꞌ kiqꞌui riyoj, ma nicowin ta chukaꞌ,\f + 2 Ts. 1.9.\f* xchaꞌ ri Abraham. \v 27 Y ri achi beyon xubij cꞌa: Wi queriꞌ, nwajoꞌ cꞌa ncꞌutuj jun chic utzil chawe riyit nataꞌ Abraham. Tatakaꞌ cꞌa el jubaꞌ ri Lázaro pa rachoch ri nataꞌ. \v 28 Ruma yecꞌo wuꞌoꞌ wachꞌalal, y nberubij ta chique riche (rixin) chi ma yepe ta chupan re jun lugar riche (rixin) tijoj pokonal, xchaꞌ. \v 29 Y ri Abraham xubij chare: Riyeꞌ cꞌo ri ruchꞌabel ri Dios quiqꞌui, ri rutzꞌiban ca ri Moisés.\f + Is. 34.16; Jn. 5.39, 45; Hch. 15.21; 17.11.\f* Y cꞌo chukaꞌ ruchꞌabel ri Dios ri tzꞌiban ca cuma ri profetas ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca. Yacꞌariꞌ ri tiquicꞌaxaj, y tiquinimaj, xchaꞌ ri Abraham. \v 30 Y ri achi beyon xubij: Jaꞌ (je), can kitzij wi ri xabij, nataꞌ Abraham. Pero wi cꞌo jun ri caminek chic ri nicꞌastej el y napon quiqꞌui ri wachꞌalal, can xtitzolin wi pe quicꞌuꞌx riqꞌui ri Dios, xchaꞌ ri beyon. \v 31 Yacꞌa ri Abraham xubij chare: Wi can ma niquinimaj ta ri ruchꞌabel ri Dios ri rutzꞌiban ca ri Moisés, ni ma niquinimaj ta chukaꞌ ri ruchꞌabel ri Dios ri quitzꞌiban ca ri profetas ri xekꞌalajsan ri chꞌabel riꞌ ojer ca, cꞌa ta cꞌa chi xtiquinimaj\f + Jn. 12.10.\f* jun ri nicꞌastej el chiquicojol ri caminakiꞌ. \c 17 \s Juyiꞌ oc ruwech ri winek ri nibano chare jun winek chi nitzak pa mac \p \v 1 Y ri Jesús xubij cꞌa chique ri ye rudiscípulos: Ronojel tiempo can cꞌo wi cꞌa ri xtibano chique ri winek riche (rixin) chi yetzak pa mac. Pero juyiꞌ oc ruwech\f + Mt. 18.6, 7; Mr. 9.42.\f* ri nibano chare jun chic winek chi nitzak pa mac. \v 2 Ruma ri winek ri xbano ri pokon riꞌ, nimalaj rucꞌayewal nipe pa ruwiꞌ. Rumariꞌ xa utz na jubaꞌ chi ximon ta jun nimalaj caꞌ chukul y nbecꞌak ca pa mar, que chuwech nuben chare jun coꞌol chi nitzak pa mac. \v 3 Rumariꞌ riyix tichajij cꞌa ri icꞌaslen. Y wi cꞌo jun awachꞌalal ri cꞌo jun pokon nuben chawe, tabij\f + Lv. 19.17; Pr. 17.10; Mt. 18.15; Stg. 5.19, 20.\f* cꞌa chare chi ma utz ta xuben. Y wi ri nibano pokon chawe norucꞌutuj cuybel rumac chawech ruma xtzolin pe rucꞌuꞌx, tacuyuꞌ cꞌa rumac. \v 4 Y wi pa jun kꞌij wukuꞌ\f + Mt. 18.21.\f* ta mul cꞌo pokon nuben chawe y chi wukuꞌ mul nitzolin ta pe rucꞌuꞌx y nipe awuqꞌui y nubij chawe: Tacuyuꞌ tasachaꞌ numac, nichaꞌ ta; can utz cꞌa chi nacuy rumac, xchaꞌ ri Jesús. \s Ri discípulos niquicꞌutuj más quicukbel cꞌuꞌx chare ri Jesús \p \v 5 Y ri apóstoles xquibij cꞌa chare ri Ajaf Jesús: Tabanaꞌ cꞌa chake chi nikacukubaꞌ más kacꞌuꞌx riqꞌui ri Dios. \p \v 6 Yacꞌa ri Ajaf Jesús xubij chique: Xa riqꞌui ta nicukubaꞌ jubaꞌ icꞌuꞌx\f + Mt. 17.20; 21.21; Mr. 9.23; 11.23.\f* riqꞌui ri Dios, astapeꞌ jun cukbel cꞌuꞌx ri xa achiꞌel jun ti ijaꞌtz riche (rixin) ri mostaza, xa riqꞌui riꞌ can yixcowin wi nibij chare re jun cheꞌ ri sicómoro rubiꞌ chi tel el waweꞌ y tikꞌax chupan ri mar riche (rixin) chi nberuticaꞌ riꞌ chiriꞌ, y re cheꞌ reꞌ can xtunimaj wi itzij. \s Ri rajawaxic chi nuben jun mozo \p \v 7 Y wi cꞌo ta jun chiwe riyix ri cꞌo jun rumozo ri rutakon el pa juyuꞌ riche (rixin) chi nisamej riqꞌui ri arado o niyukꞌun carneꞌl, ¿la can xu (xe wi) cami tek nitzolin pe, can ya cami riꞌ xtubij chare: Catoc pa jay, catzꞌuyeꞌ pa mesa y cawaꞌ? Mani. \v 8 ¿La ma nubij ta cami chare: Tachojmirisaj ri xtintij re wacami tikakꞌij, y tachojmirisaj awiꞌ riche (rixin) chi queriꞌ yinanimaj yinawilij pe re yiwaꞌ y yinucꞌyaꞌ, y can cꞌa ya tek xiwaꞌ yan riyin, cꞌacꞌariꞌ xcawaꞌ y xcatucꞌyaꞌ riyit? \v 9 ¿Y numatioxij cami chare ri mozo ruma xuben ri xubij chare? Ma que ta riꞌ. \v 10 Y can achiꞌel ri mozo riꞌ, queriꞌ chukaꞌ riyix. Tek ibanon chic ri samaj ri nubij ri Dios chiwe, tibij: Riyoj yoj mozos ri majun yojcꞌatzin wi.\f + Mt. 25.37-40; Ro. 3.12; Flm. 11.\f* Ruma xaxu (xaxe) wi ri bin\f + 1 Co. 9.16.\f* chake, xaxu (xaxe) wi riꞌ ri xkaben, quixchaꞌ, xchaꞌ ri Jesús chique ri ye rudiscípulos. \s Tek ri Jesús xerucꞌachojsaj ye lajuj achiꞌaꞌ ri cꞌo ri yabil lepra chiquij \p \v 11 Y tek ri Jesús ye rachibilan ri ye rudiscípulos xuchop chic el bey chi nibe pa Jerusalem, xkꞌax cꞌa chiquicojol ri lugar Samaria\f + Jn. 4.4.\f* y ri Galilea. \v 12 Y tek xapon pa jun aldea, yecꞌo cꞌa ye lajuj achiꞌaꞌ ri cꞌo ri yabil lepra chiquij. Ri achiꞌaꞌ riꞌ xebecꞌulun pe, pero cꞌanej\f + Lv. 13.46.\f* xepaꞌeꞌ wi apo chare ri Jesús. \v 13 Y xquichop niquirek apo quichiꞌ chare ri Jesús y xquibij: Tijonel, tajoyowaj kawech ruma re kabanon, xechaꞌ. \p \v 14 Y ri Jesús tek xerutzuꞌ xubij cꞌa chique: Quixbiyin cꞌa y jeꞌicꞌutuꞌ iwiꞌ\f + Lv. 13.2; 14.2; Mt. 8.4.\f* chiquiwech ri sacerdotes, xchaꞌ el ri Jesús chique. Y tek quichapon cꞌa el binen riche (rixin) chi nbequicꞌutuꞌ quiꞌ chiquiwech ri sacerdotes, ri quiyabil xqꞌuis el chiquij y xechꞌajchꞌojir cꞌa. \v 15 Y jun cꞌa chique ri ye lajuj achiꞌaꞌ riꞌ, tek xutzꞌet chi can xcꞌachojsex wi chare ri ruyabil, riyaꞌ xtzolin. Y can nuyaꞌ rukꞌij rucꞌojlen\f + Sal. 103.1.\f* ri Dios, y can nurek ruchiꞌ chubixic. \v 16 Y tek xapon riqꞌui ri Jesús, xxuqueꞌ chuwech y xujupubaꞌ ka ri rupalej cꞌa pan ulef, y sibilaj cꞌa numatioxij chare ri Jesús. Ri achi cꞌa riꞌ aj Samaria.\f + 2 R. 17.24; Jn. 8.48.\f* \v 17 Y ri Jesús xubij: Ye lajuj cꞌa ri xecꞌachoj chare ri quiyabil y xechꞌajchꞌojir. Y ri belejeꞌ chic, ¿acuchi (achique) yecꞌo wi? \v 18 ¿Can majun chic cꞌa ri xtzolin ta pe riche (rixin) chi nuyaꞌ rukꞌij rucꞌojlen ri Dios? ¿Xaxu (xaxe) wi re jun achi reꞌ ri ma israelita ta? xchaꞌ ri Jesús. \p \v 19 Y ri Jesús xubij cꞌa chare ri achi aj Samaria: Cayacatej y cabiyin cꞌa. Xacꞌachoj ruma chi can xacukubaꞌ acꞌuꞌx\f + Mt. 9.22; Mr. 5.34.\f* wuqꞌui, xchaꞌ chare. \s Ri rajawaren ri Dios cꞌo chic \p \v 20 Y ri achiꞌaꞌ fariseos xquicꞌutuj cꞌa chare ri Jesús chi achique tiempo xtoka ri rajawaren ri Dios. Y ri Jesús xubij cꞌa chique: Can ma xtinabex ta achique tiempo xtoka ri rajawaren\f + Jn. 18.36.\f* ri Dios. \v 21 Y majun cꞌa xtibin ta chi yareꞌ cꞌo waweꞌ, o yalaꞌ cꞌo chilaꞌ, ruma chi ri rajawaren ri Dios cꞌo\f + Jn. 1.26; Ro. 14.17; Col. 1.27.\f* chic chicojol, xchaꞌ ri Jesús. \p \v 22 Y Riyaꞌ xchꞌo cꞌa chique ri ye rudiscípulos, y xubij: Xqueꞌoka\f + Mt. 9.15.\f* cꞌa ri kꞌij tek riyix xtiwajoꞌ chi astapeꞌ xaxu (xaxe wi) jun kꞌij xtiwajoꞌ xtitzꞌet ri Cꞌajolaxel ri xalex chicojol. Pero ma xtitzꞌet ta. \v 23 Y can yecꞌo cꞌa ri xquebin chiwe: Yareꞌ cꞌo waweꞌ. Yalaꞌ cꞌo chilaꞌ.\f + Mt. 24.23; Mr. 13.21; Lc. 21.8; 1 Jn. 4.1.\f* Pero riyix man cꞌa quixbe ta quiqꞌui, ni man cꞌa chukaꞌ queꞌitzekelbej ta. \v 24 Ruma tek xtapon ri kꞌij chi ri Cꞌajolaxel ri xalex chicojol xtipe chic jun bey, can xtuben wi cꞌa achiꞌel jun coyopaꞌ, ri can nusakirisaj ruwech ri caj ruma can nitzꞌetetej\f + 1 Ti. 6.15.\f* cuma quinojel ri winek. \v 25 Pero nabey cꞌo cꞌa chi nkꞌaxaj na qꞌuiy tijoj pokonal,\f + Lc. 9.22.\f* y cꞌo cꞌa chukaꞌ chi yinetzelex cuma ri winek riche (rixin) re tiempo reꞌ. \v 26 Y ri kꞌij cꞌa tek xquipe chic riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol, can xtibanatej\f + Mt. 24.37.\f* cꞌa chukaꞌ achiꞌel ri xcꞌulwachitej pa rutiempo ri Noé.\f + Gn. 7.22, 23.\f* \v 27 Chupan cꞌa ri rutiempo ri Noé, ri winek riꞌ xaxu (xaxe) wi cꞌa chrij ri quiway quicꞌuyaꞌ benak wi ri cánima, chukaꞌ chi achiꞌaꞌ chi ixokiꞌ can benak cꞌa cánima chrij ri quicꞌulanen. Y can cꞌa que na riꞌ yetajin chubanic ri winek chupan ri kꞌij tek ri Noé y ri ye aj pa rachoch xeꞌoc chupan ri nimalaj barco, y xuchop ri nimalaj kꞌekelaj job. Y quinojel ri winek xecom. \v 28 Y can queriꞌ cꞌa chukaꞌ xcꞌulwachitej pa rutiempo ri Lot. Ri winek riꞌ xaxu (xaxe) wi cꞌa chrij ri quiway quicꞌuyaꞌ benak wi cánima, riqꞌui ri quilokꞌoj, ri quicꞌayij, ri quiticoꞌn y ri paban tak jay. \v 29 Y ya cꞌa ri kꞌij tek ri Lot y ri ye aj pa rachoch xeꞌel el pa tinamit Sodoma, xka cꞌa ca kꞌakꞌ y azufre pa ruwiꞌ ri tinamit.\f + Gn. 19.16, 24.\f* Can achiꞌel cꞌa job xuben tek xka pe ri chicaj, y can quinojel ri winek yecꞌo chiriꞌ xeqꞌuis ruma ri kꞌakꞌ. \v 30 Y quecꞌariꞌ quibanon ri winek chupan ri kꞌij tek ri Cꞌajolaxel ri xalex chicojol xtipe\f + Mt. 24.3; Mr. 13.26; Lc. 21.27; 2 Ts. 1.7.\f* chic jun bey, sibilaj cꞌa ye qꞌuiy winek ri xa riqꞌui ronojel ri cꞌo quiqꞌui benak wi ri cánima. \p \v 31 Ri cꞌo cꞌa pa ruwiꞌ ri rachoch tek xtibanatej ronojel riꞌ, xa utz chi tanmej el. Y ma tika ta pe riche (rixin) chi ntoc pa rachoch riche (rixin) chi nberucꞌamaꞌ pe ri rucosas ri cꞌo pa jay.\f + Mr. 13.15.\f* Y wi cꞌo cꞌa chukaꞌ jun ri nisamej pa juyuꞌ chupan ri kꞌij riꞌ, ma titzolin ta chic pa rachoch. \v 32 Ruma toka cꞌa chiꞌicꞌuꞌx ri xucꞌulwachij\f + Gn. 19.26.\f* ri rixjayil ri Lot, tek xporox ri tinamit Sodoma ruma ri Dios. \v 33 Ri can sibilaj cꞌa nupokonaj\f + Mt. 16.25; Jn. 12.25.\f* ri rucꞌaslen re waweꞌ chuwech re ruwachꞌulef, ma xtril ta rucꞌaslen riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek. Yacꞌa ri ma nupokonaj ta ri rucꞌaslen re waweꞌ chochꞌulef, xtril ri rucꞌaslen riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek. \p \v 34 Y tek riyin xquipe chic jun bey, yacꞌariꞌ tek xtibanatej chi yecꞌo ye caꞌiꞌ ye warnek pa jun chꞌat, jun xtucꞌuex el\f + 1 Ts. 4.17.\f* y jun ri xticanaj ca. \v 35 Chukaꞌ ye caꞌiꞌ ixokiꞌ ri junan yequiꞌen,\f + Mt. 24.41.\f* jun cꞌa ri xtucꞌuex el y jun ri xticanaj ca. \v 36 Y chukaꞌ ye caꞌiꞌ achiꞌaꞌ ri junan yesamej pa juyuꞌ, jun cꞌa ri xtucꞌuex el y jun ri xticanaj ca. \p \v 37 Y tek ri ye rudiscípulos quicꞌaxan chic ka ri xubij ri Jesús, xquicꞌutuj cꞌa chare: Ajaf, ¿acuchi (achique) cꞌa xticꞌulwachitej wi ri queriꞌ riꞌ? xechaꞌ. Y ri Jesús xubij cꞌa chique: Ri rucꞌayewal ri xtuyaꞌ ri Dios xtika acuchi (achique) cꞌo wi ri mac. Can xtibanatej cꞌa achiꞌel niquiben ri cꞌuch. Ruma ri aj xicꞌ tak chicop riꞌ xabachique lugar cꞌo wi jun caminek chꞌaculaj, chiriꞌ cꞌa yeka wi,\f + Job 39.30.\f* xchaꞌ chique. \c 18 \s Ri cꞌambel tzij chrij jun malcaꞌn ixok y jun aj kꞌatbel tzij \p \v 1 Y ri Jesús xutzijoj cꞌa jun cꞌambel tzij chique ri ye rudiscípulos riche (rixin) chi nucꞌut chiquiwech chi can rajawaxic wi chi ma quetaneꞌ\f + Lc. 21.36; Ro. 12.12; Ef. 6.18; Col. 4.2; 1 Ts. 5.17.\f* ta chi niquiben orar y ma tiquimalij ta ca rubanic. \v 2 Riyaꞌ xubij cꞌa chique: Pa jun cꞌa tinamit xcꞌojeꞌ jun aj kꞌatbel tzij ri can ma nuxibij ta riꞌ chuwech ri Dios, y majun chukaꞌ quejkalen ri winek chuwech. \v 3 Y chupan cꞌa chukaꞌ ri tinamit riꞌ, cꞌo cꞌa jun malcaꞌn ixok. Y ri malcaꞌn ixok riꞌ binakil napon riqꞌui ri aj kꞌatbel tzij riꞌ y nubij cꞌa chare: Takꞌataꞌ tzij pa ruwiꞌ ri nucꞌulel, nichaꞌ. \v 4 Y qꞌuiy cꞌa kꞌij ri xkꞌax, y ri aj kꞌatbel tzij ma xrajoꞌ ta xutoꞌ ri ixok riꞌ chuwech ri rucꞌulel. Pero jun kꞌij ri aj kꞌatbel tzij riꞌ xuchꞌob cꞌa ka pa ránima: Astapeꞌ riyin ma nnimaj ta ri Dios, ni majun chukaꞌ quejkalen ri winek chinuwech, \v 5 pero ruma cꞌa re ixok reꞌ ntel ntoc wuqꞌui, nben na cꞌa ri nrajoꞌ. Ruma wi ma xtinben ta, xticꞌo\f + Lc. 11.8.\f* nucꞌuꞌx pa rukꞌaꞌ. Queriꞌ nubij ri cꞌambel tzij ri xutzijoj ri Jesús. \p \v 6 Y cꞌacꞌariꞌ ri Ajaf Jesús xubij: Riyin wetaman chi riyix xiwacꞌaxaj ri jabel tak chꞌabel ri xerubij ri aj kꞌatbel tzij, y riyaꞌ xa ma utzilaj aj kꞌatbel tzij ta. \v 7 ¿Cꞌa ta cꞌa ri Dios chi man ta xquerutoꞌ ri winek ri ye ruchaꞌon chic Riyaꞌ y chi pakꞌij chi chakꞌaꞌ niquiben orar? ¿Ri Dios ma chanin ta cami xquerutoꞌ pe ri winek ri ye ruchaꞌon chic? \v 8 Riyin can nbij cꞌa chiwe chi chanin xquerutoꞌ pe. Y tek ri Cꞌajolaxel ri xalex chicojol xtipe\f + He. 10.37; 2 P. 3.8, 9.\f* chic jun bey waweꞌ chuwech re ruwachꞌulef, ¿la cꞌa yecꞌo na cami winek ri quicukuban quicꞌuꞌx riqꞌui ri Dios? xchaꞌ ri Jesús. \s Ri cꞌambel tzij chrij jun fariseo y jun cꞌutuy alcawal \p \v 9 Y ri Jesús xubij chic cꞌa jun cꞌambel tzij chiquiwech ri winek, ruma yecꞌo chique riyeꞌ ri niquichꞌob chi choj\f + Lc. 10.29; 16.15; Ap. 3.17.\f* ri quicꞌaslen, y yequetzelaj ri nicꞌaj chic winek. Rumariꞌ ri Jesús xubij: \v 10 Yecꞌo cꞌa ye caꞌiꞌ achiꞌaꞌ ri xebe pa rachoch ri Dios riche (rixin) chi nbequibanaꞌ orar. Ri jun achi, jun chique ri fariseos, y ri jun chic, jun cꞌutuy alcawal. \v 11 Ri achi fariseo paꞌel, ruyon nuben orar, y nubij cꞌa chupan ri ruꞌoración: Dios, matiox nyaꞌ chawe ruma chi riyin ma yin junan ta quiqꞌui ri nicꞌaj chic. Ruma chi ri nicꞌaj chic winek ye alekꞌomaꞌ, cꞌo quixjayil y yequicanoj nicꞌaj chic ixokiꞌ, y ma choj ta ri quicꞌaslen.\f + Is. 1.15; 58.1.\f* Ni ma yin junan ta cꞌa chukaꞌ riqꞌui re jun achi cꞌutuy alcawal reꞌ. \v 12 Ruma chi riyin can caꞌiꞌ cꞌa kꞌij pa jun semana ri ma yiwaꞌ ta riche (rixin) chi nben orar. Y niwelesaj ca ri nudiezmo chare ronojel ri nchꞌec, riche (rixin) chi nyaꞌ chawe riyit, xchaꞌ ri fariseo pa ruꞌoración. \v 13 Y yacꞌa ri cꞌutuy alcawal cꞌanej cꞌa xpaꞌeꞌ wi ca y xluqueꞌ cꞌa chiriꞌ, riche (rixin) chi nuben orar, ruma chi chuwech riyaꞌ can ma rucꞌamon ta (takal ta chrij) chi nuyec ri runakꞌ ruwech chicaj y riyaꞌ nubajilaꞌ cꞌa ruwarucꞌuꞌx riqꞌui ri rukꞌaꞌ, y nubij cꞌa chare ri Dios: Tajoyowaj nuwech, ruma chi riyin yin jun aj mac chawech, xchaꞌ. \v 14 Can kitzij cꞌa nbij chiwe, xchaꞌ ri Jesús, chi ri achi cꞌutuy alcawal xtzolin el, y xtzꞌetetej ruma ri Dios chi xa majun rumac. Y yacꞌa ri achi fariseo ma que ta riꞌ xcꞌulun chuwech ri Dios. Ruma chi xabachique cꞌa ri nunimirisaj riꞌ,\f + Job 22.29; 40.9-13; Is. 2.11-17; Stg. 4.6; 1 P. 5.5, 6.\f* xa can xtikasex cꞌa rukꞌij. Yacꞌa ri ruchꞌutinirisan riꞌ, xtinimirisex rukꞌij, xchaꞌ ri Jesús. \s Tek ri Jesús xeruben bendecir ri acꞌalaꞌ \p \v 15 Y yecꞌo cꞌa acꞌalaꞌ ri xeꞌucꞌuex\f + Mt. 19.13; Mr. 10.13.\f* apo chuwech ri Jesús, chi nuyaꞌ ta el ri rukꞌaꞌ pa quiwiꞌ, riche (rixin) chi niquicꞌul ri rubendición ri Dios. Yacꞌa ri discípulos xa xechapon chique ri winek chi ma quequicꞌom ta pe ri acꞌalaꞌ. \v 16 Pero ri Jesús xerusiqꞌuij (xeroyoj) ri ye rudiscípulos y xubij chique: Tiyaꞌ kꞌij chique ri acꞌalaꞌ chi yepe wuqꞌui riyin, y ma queꞌikꞌet ta. Ruma ri xqueꞌoc pa rajawaren ri Dios, xaxu (xaxe) wi ri winek ri ye achiꞌel re acꞌalaꞌ reꞌ. \v 17 Y can kitzij cꞌa nbij chiwe, chi ri xa ma niquiben ta achiꞌel ri acꞌalaꞌ riche (rixin) chi niquijech quiꞌ pa rukꞌaꞌ ri Dios, can man cꞌa xqueꞌoc ta pa rajawaren ri Dios, xchaꞌ. \s Tek jun cꞌajol achi ri cꞌo qꞌuiy rubeyomal xbetzijon riqꞌui ri Jesús \p \v 18 Y cꞌo cꞌa jun achi ri nim rukꞌij, xucꞌutuj cꞌa chare ri Jesús: Riyit ri can yit utzilaj Tijonel, tabij cꞌa chuwe: ¿Achique cꞌa ri rajawaxic chi nben riyin riche (rixin) chi ntoc ta wuche (wixin)\f + Mt. 19.16.\f* ri cꞌaslen riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek? xchaꞌ chare ri Jesús. \p \v 19 Y ri Jesús xubij chare: ¿Achique ruma tek nabij utz chuwe riyin? Ruma majun winek ri utz ta, xa can xu (xe wi) ri Dios ri utz. \v 20 Y riyin nbij chi riyit jabel awetaman ri rupixaꞌ ri Dios: chi riyit achi ri cꞌo awixjayil man cꞌa tacanoj ta jun chic ixok, ma cacamisan ta; ma catelekꞌ ta; ma tatzꞌuc ta tzij chrij jun chic winek; tayaꞌ quikꞌij\f + Ex. 20.12; Dt. 5.16; Ef. 6.2; Col. 3.20.\f* ri ateꞌ atataꞌ, xchaꞌ ri Jesús. \p \v 21 Y ri achi xubij chare ri Jesús: Cꞌa yin coꞌol na tek nchapon pe rubanic ronojel riꞌ, xchaꞌ. \p \v 22 Tek ri Jesús xracꞌaxaj queriꞌ, xubij: Cꞌa cꞌo na cꞌa jun ri ma abanon ta. Ma ayaꞌon ta ri abeyomal chique ri pobres. Tacꞌayij cꞌa ronojel ri cꞌo awuqꞌui y ri rajel tayaꞌ chique ri pobres, riche (rixin) chi queriꞌ nicꞌojeꞌ abeyomal\f + Mt. 6.19; 19.21; 1 Ti. 6.18, 19.\f* chilaꞌ chicaj. Y catam pe wuqꞌui y quinatzekelbej, xchaꞌ ri Jesús. \p \v 23 Y tek ri achi riꞌ xracꞌaxaj ri xubij ri Jesús, sibilaj xbison pa ránima, ruma qꞌuiy rubeyomal cꞌo y ma nrajoꞌ ta ntel pa rukꞌaꞌ. \v 24 Y tek ri Jesús xutzꞌet chi xa xpe sibilaj bis pa ránima ri achi, xubij: Ri cꞌo quibeyomal,\f + Pr. 11.28; 18.11; 1 Ti. 6.9.\f* cꞌayef (cuesta) chi yeꞌoc pa rajawaren ri Dios. \v 25 Xa ma can ta cꞌayef (cuesta) chi nikꞌax ri jun chicop ri camello rubiꞌ pa ti rachek jun bak riche (rixin) tꞌisoꞌn (tzꞌisoꞌn), que chuwech chi ntoc jun beyon pa rajawaren ri Dios, xchaꞌ ri Jesús. \p \v 26 Ri xeꞌacꞌaxan ri xubij ri Jesús, xquibilaꞌ cꞌa: Wi can achiꞌel ri xubij, ¿achique ta cꞌa jun ri xticolotej? xechaꞌ. \p \v 27 Y ri Jesús xubij cꞌa chique: Ri ma yecowin ta niquiben ri winek, ri Dios can nicowin wi\f + Jer. 32.17; Ef. 1.19, 20.\f* nuben, xchaꞌ chique. \p \v 28 Yacꞌariꞌ tek ri Pedro xubij: Riyit awetaman chi riyoj kayaꞌon ca\f + Mt. 19.27.\f* ri cꞌo kiqꞌui, riche (rixin) chi yit katzekelben, xchaꞌ. \p \v 29 Y ri Jesús xubij cꞌa chique: Can kitzij nbij chiwe, chi xabachique winek ri ruyaꞌon ca rachoch, ruyaꞌon ca ruteꞌ rutataꞌ,\f + Dt. 33.9.\f* rachꞌalal, rixjayil o ralcꞌual, riche (rixin) chi nuben samaj riche (rixin) ri rajawaren ri Dios, can xtucꞌul cꞌa rajel ruqꞌuexel. \v 30 Can qꞌuiy yan cꞌa ri nucꞌul\f + Job 42.10.\f* chupan re tiempo re kachapon. Y chupan apo ri jun chic tiempo chkawech apo, can xtiyatej cꞌa chukaꞌ rucꞌaslen riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek.\f + Ap. 2.7.\f* \s Tek ri Jesús xunataj chic jun bey chi xticamisex \p \v 31 Y ri Jesús xerucꞌuaj cꞌa el jubaꞌ quelaꞌ pa quiyonil ri cablajuj rudiscípulos, y xubij chique: Riyix iwetaman chi pa tinamit Jerusalem kachapon wi el bey, y ri chiriꞌ, qꞌuiy cꞌa ri xtiban chuwe riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol. Can ronojel wi cꞌa ri tzꞌibatal ca chuwij riyin can xtibanatej wi,\f + Sal. 22; Is. 53; Mt. 16.21.\f* can achiꞌel ri quitzꞌiban ca ri profetas ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca. \v 32 Xquijach\f + Mt. 27.2; Lc. 23.1.\f* cꞌa pa quikꞌaꞌ winek ri ma ye israelitas ta. Y ri winek riꞌ xquetzeꞌen chuwij, xtiquibilaꞌ itzel tak chꞌabel chuwe y xquinquichubaj. \v 33 Xquinquichꞌey, y cꞌacꞌariꞌ xquinquicamisaj. Pero pa rox kꞌij xquicꞌastej cꞌa pe, xchaꞌ ri Jesús. \p \v 34 Pero ri cablajuj rudiscípulos can ma xkꞌax ta cꞌa chiquiwech ri xubij ri Jesús. Ri chꞌabel riꞌ xa ewatajnek cꞌa chiquiwech riche (rixin) chi ma niquetamaj ta, rumacꞌariꞌ xaxu (xaxe) wi xquicꞌaxaj y ma xkꞌax ta chiquiwech achique ntel wi ri tzij riꞌ. \s Tek ri Jesús xucꞌachojsaj jun achi moy pa tinamit Jericó \p \v 35 Tek ri Jesús ntoc yan cꞌa apo ri pa tinamit Jericó,\f + Mt. 20.29; Mr. 10.46.\f* ri chiriꞌ chuchiꞌ bey tzꞌuyul cꞌa jun achi. Y ri achi cꞌa riꞌ moy, y nucꞌutulaꞌ ca limosna chique ri winek ri yekꞌax el queriꞌ. \v 36 Y tek ri moy riꞌ xracꞌaxaj chi sibilaj ye qꞌuiy winek ri yekꞌax el, xucꞌutuj cꞌa chi achique ri xcꞌulwachitej. \v 37 Y xquibij chare chi ya ri Jesús aj Nazaret ri nikꞌax el queriꞌ. \v 38 Y ri achi moy riꞌ xurek ruchiꞌ, y xubij cꞌa: Riyit Jesús, ri yit ralcꞌual ca ri rey David, tajoyowaj nuwech ruma re nbanon, xchaꞌ. \p \v 39 Y ri winek cꞌa ri ye nabeynek el chuwech ri Jesús, xquikꞌil cꞌa ri achi chi ma turek ta chic ruchiꞌ. Pero riyaꞌ xa más xurek ruchiꞌ, y xubij: Riyit ri yit ralcꞌual ca ri rey David, tajoyowaj nuwech ruma ri nbanon, xchaꞌ. \p \v 40 Y ri Jesús xracꞌaxaj cꞌa ri ruchꞌabel. Rumariꞌ xpaꞌeꞌ cꞌa y xubij chi ticꞌamer pe. Y tek cꞌo chic apo ri achi riqꞌui, xucꞌutuj cꞌa chare: \v 41 ¿Achique cꞌa ri nawajoꞌ? Y ri achi moy xubij: Ajaf, riyin nwajoꞌ yitzuꞌun, xchaꞌ. \p \v 42 Y ri Jesús xubij chare: Catzuꞌun cꞌa. Ruma chi xacukubaꞌ acꞌuꞌx\f + Lc. 17.19.\f* wuqꞌui, rumariꞌ xacꞌachoj. \p \v 43 Y ri achi moy can yacꞌariꞌ tek xtzuꞌun\f + Is. 35.5.\f* y xtzekeꞌ el chrij ri Jesús. Ri achi cꞌa chukaꞌ riꞌ nuyaꞌ rukꞌij rucꞌojlen ri Dios.\f + Sal. 103.1; Is. 43.7, 21; Lc. 17.15; Hch. 11.18; 1 P. 2.9.\f* Y quinojel ri winek ri xetzꞌeto chi xtzuꞌun ri moy, can xquiyaꞌ cꞌa chukaꞌ rukꞌij rucꞌojlen ri Dios. \c 19 \s Ri Jesús y ri Zaqueo \p \v 1 Y yacꞌariꞌ tek ri Jesús ye rachibilan ri rudiscípulos xoc apo ri pa tinamit Jericó,\f + Jos. 2.1; 6.26; 1 R. 16.34; 2 R. 2.18.\f* y nikꞌax cꞌa el. \v 2 Y ri chiriꞌ chupan ri tinamit riꞌ cꞌo cꞌa jun achi beyon ri Zaqueo rubiꞌ. Ri achi cꞌa riꞌ, yariꞌ ri más nim rukꞌij que chiquiwech ri nicꞌaj chic cꞌutuy tak alcawal. \v 3 Y riyaꞌ can nutij cꞌa rukꞌij riche (rixin) chi nrajoꞌ nutzuꞌ el ri Jesús, pero ruma chi sibilaj ye qꞌuiy ri winek y riyaꞌ xa ti coꞌol oc ri rupalen, rumariꞌ ma nicowin ta cꞌa nutzꞌet el ri Jesús. \v 4 Rumariꞌ riyaꞌ junanin (anibel) xnabeyej el y xbejoteꞌ pa ruwiꞌ jun cheꞌ ri sicómoro rubiꞌ, riche (rixin) chi queriꞌ nutzꞌet el ri Jesús, ruma cꞌo chi nikꞌax el queriꞌ. \v 5 Y tek ri Jesús nikꞌax cꞌa el queriꞌ, xtzuꞌun anej pa ruwiꞌ ri cheꞌ, y xubij cꞌa chare ri jotol chiriꞌ: Zaqueo, chanin caka pe chiriꞌ, ruma chi can ya re wacami cꞌo chi yinapon pan awachoch,\f + Jn. 14.23.\f* riche (rixin) chi yinuxlan jubaꞌ, xchaꞌ chare. \p \v 6 Y ri Zaqueo can yacꞌariꞌ xka pe chanin, y riqꞌui quicoten xucꞌul apo ri Jesús pa rachoch. \v 7 Tek xbanatej cꞌa ri queriꞌ, ri winek xexebexot (xexebeloj) cꞌa apo chrij ri Jesús y niquibilaꞌ cꞌa chi ri Jesús xa pa rachoch jun achi aj mac\f + Mt. 9.11; Lc. 5.30.\f* xbecꞌojeꞌ wi. \v 8 Y ri Zaqueo xpaꞌeꞌ cꞌa y xchꞌo apo chare ri Ajaf Jesús y xubij: Ajaf, wacami pa nicꞌaj chare ri nubeyomal nyaꞌ chique ri pobres. Y wi cꞌo winek ri can xkꞌax ruwiꞌ ri alcawal welesan chique, can cajiꞌ\f + Ex. 22.1; 1 S. 12.3.\f* chic cꞌa ruqꞌuexel ri xtintzolij chique, y ma xu (xe wi) ta chic ri xinwelesaj chique, xchaꞌ. \p \v 9 Y ri Jesús xubij chare: Wacami xoka yan ri colotajic chupan re jay reꞌ, ruma chi riyaꞌ chukaꞌ can riy rumam ca ri Abraham.\f + Lc. 13.16.\f* \v 10 Ruma chi riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol, can xipe cꞌa chiquicanoxic y chiquicolic ri ye sachnek\f + Mt. 10.6; 15.24.\f* pa mac, xchaꞌ ri Jesús. \s Ri cꞌambel tzij chiquij lajuj mozos ri xjach ca puek chique ruma ri quipatrón \p \v 11 Y tek ri Jesús rubin chic ka ronojel riꞌ, ri winek cꞌa ri yeꞌacꞌaxan riche (rixin) ri Jesús, niquichꞌob cꞌa chi tek Riyaꞌ xtoc apo ri pa tinamit Jerusalem, xtibetzꞌuyeꞌ ca pa kꞌatbel tzij\f + Hch. 1.6.\f* y chanin xtibekꞌalajin pe ri rajawaren ri Dios. Y ruma chi queriꞌ niquichꞌob ri winek, y ruma chi xa nakaj chic yecꞌo wi apo chare ri tinamit Jerusalem, rumariꞌ ri Jesús xuchop cꞌa rubixic jun cꞌambel tzij chique. \v 12 Y Riyaꞌ xubij cꞌa: Xcꞌojeꞌ cꞌa jun achi ri nim rukꞌij. Ri achi riꞌ xbe\f + Mt. 25.14; Mr. 13.34.\f* cꞌa pa jun chic ruwachꞌulef ri cꞌanej cꞌo wi, riche (rixin) chi ntoc pe rey. Y cꞌacꞌariꞌ nitzolin chic pe. \v 13 Yacꞌa tek cꞌa ma jane cꞌa tibe, xerusiqꞌuij (xeroyoj) ye lajuj rumozos y xuyaꞌ ca lajuj puek chique ri nibix mina chare, y xubij chique: Ticꞌuaj cꞌa re puek re xinyaꞌ ca chiwe riche (rixin) chi cꞌo nichꞌec riqꞌui, cꞌa achique tiempo xquitzolin pe riyin, xchaꞌ ca chique, y xbe. \v 14 Pero ri achi riꞌ netzelex cꞌa cuma ri ruwinak, rumariꞌ tek riyaꞌ cꞌo chic chupan ri ruwachꞌulef ri acuchi (achique) cꞌo chi napon wi riche (rixin) chi niyaꞌox (nyaꞌ) pe kꞌatbel tzij pa rukꞌaꞌ riche (rixin) chi ntoc pe rey, ri ye ruwinak xequitek cꞌa el achiꞌaꞌ ri xeꞌapon ri cꞌa acuchi (achique) cꞌo wi riyaꞌ riche (rixin) chi xbequibij: Riyoj ma nikajoꞌ ta\f + Jn. 1.11.\f* chi re achi reꞌ ntoc jun aj kꞌatbel tzij pa kawiꞌ, xechaꞌ. \v 15 Y xcꞌulwachitej cꞌa chi tek xbetzolin pe riyaꞌ, tek cꞌo chic pe rukꞌij rucꞌojlen, y tek cꞌo chic ri pa ruruwachꞌulef, xutek cꞌa quisiqꞌuixic (coyoxic) ri rumozos ri ruyaꞌon ca puek chique tek riyaꞌ cꞌa ma jane tibe. Queriꞌ xuben ruma nrajoꞌ nretamaj janipeꞌ puek quichꞌacon chiquijujunal. \v 16 Tek xapon cꞌa ri nabey mozo ri rucꞌulun ca puek ri nibix mina chare, xubij: Ajaf ri puek ri xayaꞌ ca chuwe riche (rixin) chi cꞌo nchꞌec riqꞌui, can xinchꞌec wi cꞌa lajuj chic riqꞌui, xchaꞌ. \v 17 Y ri achi, rey chic ri tiempo riꞌ, xubij cꞌa chare ri rumozo: Sibilaj utz ri xaben. Riyit can yit jun utzilaj numozo ri can naben wi ri nibix chawe. Y ruma cꞌa chi can utz xaben\f + Mt. 25.21; Lc. 16.10.\f* riqꞌui ri jubaꞌ ri xinyaꞌ ca chawe, wacami cꞌa nyaꞌ lajuj tinamit pan akꞌaꞌ riche (rixin) chi nakꞌet tzij pa quiwiꞌ, xchaꞌ ri rey. \v 18 Y yacꞌariꞌ tek xapon jun chic mozo ri rucꞌulun ca chukaꞌ puek ri nibix mina chare, y xubij: Ajaf, ri puek ri xayaꞌ ca chuwe tek xabe, xinchꞌec wuꞌoꞌ puek más riqꞌui, xchaꞌ. \v 19 Y ri rey xubij cꞌa chukaꞌ chare ri jun mozo riꞌ: Ruma cꞌa chi can utz xaben riqꞌui ri jubaꞌ ri xinyaꞌ ca chawe, wacami cꞌa nyaꞌ wuꞌoꞌ tinamit pan akꞌaꞌ riche (rixin) chi nakꞌet tzij pa quiwiꞌ, xchaꞌ chukaꞌ ri rey chare. \v 20 Yacꞌa tek xapon jun chic mozo ri rucꞌulun ca chukaꞌ puek ri nibix mina chare, xubij: Ajaf, ya cꞌa arajil reꞌ nonjachaꞌ ca chawe. Re puek reꞌ ximpis pa jun suꞌt riche (rixin) chi xinyec. \v 21 Ruma riyin nxibij wiꞌ\f + Ex. 20.19, 20; 1 S. 12.20; Mt. 25.24, 25; Ro. 8.15; 2 Ti. 1.7; 1 Jn. 4.18; Ap. 21.8.\f* chawech. Ruma yit jun cꞌaꞌnlaj (cꞌaꞌelaj) achi. Riyit xa yit junan riqꞌui jun achi ri nberucꞌutuj pe rurajil y xa majun puek ruyaꞌon ca chiriꞌ. Y chukaꞌ nawajoꞌ nacꞌul ri ntel pe chuwech ri ticoꞌn ri xa ma riyit ta xatico ka, xchaꞌ ri mozo chare ri rey. \v 22 Y ri rey xubij cꞌa chare ri mozo riꞌ: Riyit xa yit jun itzel mozo. Ri tzij ri xabij\f + 2 S. 1.16; Job 15.6; Mt. 12.37; Tit. 3.11.\f* yariꞌ ri xtincusaj riche (rixin) chi nkꞌet tzij pan awiꞌ. Ruma wi can awetaman chi riyin can yin cꞌaꞌnlaj (cꞌaꞌelaj) achi, chi riyin can nchꞌojij wi nurajil ri acuchi (achique) xa majun nyacon ca, y chukaꞌ can nwajoꞌ ncꞌul ri ntel pe chuwech ri ticoꞌn ri xa ma yin ta riyin xitico ka; \v 23 wi queriꞌ nabij riyit, ¿achique cꞌa ruma tek ma xayaꞌ ta re nurajil pa banco? Riche (rixin) chi queriꞌ ncꞌul ta cꞌa ri puek ri can wuche (wixin) riyin y ncꞌul ta chukaꞌ ral re nurajil re wacami re xitzolin pe, xchaꞌ. \v 24 Y ri rey xubij cꞌa chique ri yecꞌo chiriꞌ: Tiwelesaj cꞌa ca la puek pa rukꞌaꞌ re itzel mozo reꞌ, y tiyaꞌ chare ri utzilaj mozo ri cꞌo chic ri lajuj puek riqꞌui. \v 25 Y ri yecꞌo chiriꞌ xquibij: Ajaf, pero ri utzilaj mozo cꞌo chic lajuj riqꞌui, xechaꞌ. \v 26 Pero riyaꞌ xubij chique: Riyin nbij cꞌa chiwe, chi ri cꞌo qꞌuiy riqꞌui,\f + Mt. 13.12; 25.29; Mr. 4.25; Lc. 8.18.\f* xtiyaꞌox (xtyaꞌ) más chare y queriꞌ qꞌuiy ri xticꞌojeꞌ riqꞌui. Yacꞌa ri xa jubaꞌ oc cꞌo riqꞌui, hasta ri jubaꞌ riꞌ xa xtelesex chare. \v 27 Wacami cꞌa, queꞌicꞌamaꞌ cꞌa pe ri yeꞌetzelan wuche (wixin), y ri ma xeꞌajowan ta chi xinoc rey, y chinuwech riyin queꞌicamisaj wi, xchaꞌ ri rey. Queriꞌ xubij ri Jesús. \s Ri xbanatej tek ri Jesús xoc apo pa tinamit Jerusalem \p \v 28 Y tek ri Jesús xtaneꞌ chubixic reꞌ chiquiwech ri winek, xuchop chic cꞌa el bey chi xjoteꞌ pa Jerusalem,\f + Mr. 10.32; Lc. 9.51.\f* nabeynek el chiquiwech ri ye rudiscípulos. \v 29 Y tek xa nakaj chic cꞌa yecꞌo wi apo chique ri tinamit Betfagé\f + Mt. 21.1; Mr. 11.1.\f* y Betania, tinamit ri yecꞌo chunakajal ri juyuꞌ Olivos, ri Jesús xerutek cꞌa el ye caꞌiꞌ chique ri rudiscípulos. \v 30 Y xubij el chique: Quixbiyin apo chupan la aldea la nitzuꞌ apo chilaꞌ y can xu (xe) wi xquixoc apo, xtiwil jun ti alaj bur ri ximil ca chiriꞌ ri can cꞌa ma jane jun chꞌocolbeyon ta. Tiquiraꞌ cꞌa pe y nicꞌom cꞌa pe chuwe. \v 31 Y wi cꞌo cꞌa jun xtibin pe chiwe chi achique ruma yixtajin niquir ri ti alaj bur, riyix tibij cꞌa ca chare chi nicꞌatzin chare ri Ajaf,\f + Sal. 50.10-12; Mt. 21.2, 3; Mr. 11.2-6.\f* xeꞌucheꞌex el ruma ri Jesús. \p \v 32 Ri caꞌiꞌ discípulos ri xetak el, xebe cꞌa, y can xquil na wi ri ti alaj bur, can achiꞌel ri bin el chique ruma ri Jesús. \v 33 Yacꞌa tek yetajin chuquiric, ri ye rajaf xquibij pe chique: ¿Achique ruma tek niquir el? xechaꞌ pe. \p \v 34 Y ri ye rudiscípulos ri Jesús xquibij cꞌa ca chique ri ye rajaf ri ti bur: Xa nicꞌatzin chare ri Ajaf, xechaꞌ ca chique. \p \v 35 Y xquicꞌom pe chare ri Jesús. Y riyeꞌ xquiyaꞌ cꞌa chukaꞌ quitziak\f + 2 R. 9.13; Mt. 21.7; Mr. 11.7.\f* chrij ri bur riꞌ, y xquichꞌocobaꞌ cꞌa el ri Jesús chrij.\f + Jn. 12.14.\f* \v 36 Y tek benak cꞌa ri Jesús, ri winek niquiriqꞌuilaꞌ\f + Mt. 21.8.\f* cꞌa ka ri nimaꞌk tak quitziak pa rubey riche (rixin) chi niquiyaꞌ rukꞌij. Y queriꞌ ri niquibanalaꞌ ye benak. \v 37 Yacꞌa tek xa yeꞌapon yan apo acuchi (achique) nuchop nixuleꞌ wi el ri bey chuwech ri juyuꞌ Olivos, quinojel ri ye tzekelbey riche (rixin) ri Jesús ri ye benak, ruma niquicot ri cánima, xquichop cꞌa niquirek quichiꞌ chuyaꞌic rukꞌij ri Dios. Niquiyaꞌ cꞌa rukꞌij ri Dios ruma ye quitzꞌeton ri milagros ri ye rubanalon ri Jesús. \v 38 Riyeꞌ niquibij cꞌa: ¡Re Rey reꞌ can banon pe bendecir ruma ri Ajaf Dios, y can pa rubiꞌ ri Ajaf Dios petenak wi! ¡Uxlanibel cꞌuꞌx cꞌa ri chilaꞌ chicaj! ¡Janiꞌ na niyaꞌox (nyaꞌ) rukꞌij rucꞌojlen ri Dios ri chilaꞌ chicaj!\f + Sal. 118.26; Zac. 9.9; Mt. 21.9; Lc. 2.14; 13.35.\f* yechaꞌ. \p \v 39 Y chiriꞌ chiquicojol ri winek, ye benak cꞌa nicꞌaj achiꞌaꞌ fariseos. Y riyeꞌ xquibij cꞌa chare ri Jesús: Tijonel, queꞌakꞌilaꞌ ri ye adiscípulos, xechaꞌ chare. \p \v 40 Yacꞌariꞌ tek ri Jesús xubij chique: Can kitzij cꞌa nbij chiwe, chi xa ta yetaneꞌ ka riyeꞌ, ye ri abej\f + Hab. 2.11.\f* xquebechꞌo pe riche (rixin) chi niquiyaꞌ nukꞌij, xchaꞌ chique ri fariseos. \p \v 41 Y tek nakaj chic cꞌo wi apo ri Jesús chare ri tinamit Jerusalem, xutzꞌet cꞌa apo ri tinamit riꞌ y xuchop nrokꞌej\f + Os. 11.8.\f* ruwech, \v 42 y xubij cꞌa: Riyix ri yixcꞌo pa Jerusalem, astapeꞌ cꞌa ya kꞌij reꞌ nikꞌax ta chiwech achique ri niyaꞌo uxlanibel cꞌuꞌx chiwe. Pero xa ewatajnek chiwech, y rumariꞌ ma yixcowin ta nitzꞌet. \v 43 Ruma xtapon na kꞌij tek xtipe kꞌaxon pan iwiꞌ, kꞌij tek ri achiꞌaꞌ ye banoy tak chꞌaꞌoj xquebeyacatej pe chiwij, y xtiquisutij rij ri itinamit y xtiquiben achiꞌel jun coral chiwij. Xquixquiyaꞌ pa quinicꞌajal\f + Is. 29.3, 4; Jer. 6.2, 3.\f* y xquixcꞌojeꞌ pa tijoj pokonal. \v 44 Xtiquikasaj cꞌa pan ulef ri itinamit iwachibilan riyix. Y chare ri itinamit majun cꞌa jay ri xtipaꞌeꞌ ta ca. Ronojel ronojel xquewulex.\f + 1 R. 9.7, 8; Mt. 24.2.\f* Ruma chi can ma xiyaꞌ ta pa cuenta chi ri Dios xoka yan iwuqꞌui re tiempo reꞌ, xchaꞌ. \s Tek ri Jesús xerokotaj pe ri yetajin yecꞌayin y ri yelokꞌonaj pa rachoch ri Dios \p \v 45 Y tek ri Jesús aponak chic cꞌa, Riyaꞌ xoc cꞌa pa rachoch ri Dios ri cꞌo chiriꞌ pa Jerusalem. Yacꞌariꞌ tek Riyaꞌ xerokotalaꞌ pe\f + Mt. 21.12.\f* ri yetajin yecꞌayin y ri yelokꞌonaj ri chiriꞌ pa rachoch ri Dios. \v 46 Y xubij cꞌa chukaꞌ chique: Chupan ri ruchꞌabel ri Dios ri tzꞌibatal ca, nubij chi ri wachoch, jay riche (rixin) oración. Yacꞌa riyix xa achiꞌel jul quiche (quixin) alekꞌomaꞌ ibanon chare,\f + Sal. 93.5; Jer. 7.11.\f* xchaꞌ chique. \p \v 47 Y yacꞌariꞌ tek ri Jesús kꞌij kꞌij yerutijoj ri winek riqꞌui ri ruchꞌabel ri Dios, chiriꞌ chupan ri rachoch ri Dios. Pero ri principaliꞌ tak sacerdotes ye cachibilan ri aj tzꞌibaꞌ y ri achiꞌaꞌ ri can cꞌo wi quikꞌij chupan ri tinamit, niquicanolaꞌ cꞌa achique ta rubanic niquiben riche (rixin) chi queriꞌ niquicamisaj ri Jesús.\f + Mr. 11.18; Jn. 7.19; 8.37.\f* \v 48 Y ma niquil ta cꞌa achique niquiben chare, ruma chi ri winek can benak cánima chiracꞌaxaxic ri nubij ri Jesús chique. \c 20 \s Yecꞌo ri yecꞌutun chare ri Jesús chi achique xyaꞌo kꞌatbel tzij pa rukꞌaꞌ \p \v 1 Y xbanatej cꞌa chi jun chique ri kꞌij tek ri Jesús cꞌo ri pa rachoch ri Dios ntajin nucꞌut y nutzijoj ri lokꞌolaj chꞌabel ri niyaꞌo colotajic chiquiwech ri winek, yacꞌariꞌ tek ri principaliꞌ tak sacerdotes, ri aj tzꞌibaꞌ ye cachibilan ri rijitaꞌk tak achiꞌaꞌ ri cꞌo quikꞌij xeꞌoka\f + Mt. 21.23.\f* riqꞌui ri Jesús. \v 2 Y ri achiꞌaꞌ riꞌ xquibij cꞌa chare ri Jesús: Tabij cꞌa chake: ¿Achique chi kꞌatbel tzij cꞌo pan akꞌaꞌ\f + Hch. 4.7; 7.27.\f* riche (rixin) chi xeꞌawokotaj el ri winek ri yecꞌayin waweꞌ pa rachoch ri Dios? ¿Y achique chukaꞌ xyaꞌo ri kꞌatbel tzij riꞌ pan akꞌaꞌ chi yeꞌabanalaꞌ quereꞌ? xechaꞌ chare. \p \v 3 Y ri Jesús xubij cꞌa chique: Riyin cꞌo cꞌa chukaꞌ jun ri nwajoꞌ ncꞌutuj chiwe. Tibij cꞌa chuwe: \v 4 ¿Ri Juan xtak pe ruma ri Dios riche (rixin) chi xeruben bautizar ri winek? ¿O xa ye ri winek xebin chare chi xuben queriꞌ? xchaꞌ ri Jesús. \p \v 5 Yacꞌa ri principaliꞌ tak sacerdotes, ri aj tzꞌibaꞌ y ri rijitaꞌk tak achiꞌaꞌ ri cꞌo quikꞌij, xquibilaꞌ cꞌa chiquiwech: ¿Achique cꞌa xtikabij chare wacami? xechaꞌ ka. Ruma wi nikabij chi ri Juan ya ri Dios ri takayon pe, ri Jesús xa xtubij cꞌa chake chi achique cꞌa ruma tek ma xinimaj ta ri xubij. \v 6 Y wi nikabij chi xa winek xebin chare ri Juan chi xuben queriꞌ, xquepe quinojel ri winek y xkojquiqꞌuek chi abej. Ruma chi ri winek can quetaman wi chi ri Juan can jun chique ri profetas\f + Mt. 14.5; 21.26.\f* ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios, xechaꞌ cꞌa ka chiquiwech. \p \v 7 Yacꞌariꞌ tek xquibij apo chare ri Jesús chi ma quetaman ta achique xbin chare ri Juan chi xeruben bautizar ri winek. \p \v 8 Y ri Jesús xubij cꞌa chique ri achiꞌaꞌ riꞌ: Ruma cꞌa chi riyix ma xixcowin ta xibij chuwe, queriꞌ cꞌa chukaꞌ riyin ma xtinbij ta chiwe achique yayon kꞌatbel tzij pa nukꞌaꞌ chi yicowin yenbanalaꞌ quereꞌ,\f + Job 5.12, 13.\f* xchaꞌ ri Jesús. \s Ri cꞌambel tzij chiquij ri itzel tak kajoy ulef \p \v 9 Y ri Jesús xuchop cꞌa rubixic jun cꞌambel tzij chique ri winek, y xubij cꞌa: Xcꞌojeꞌ cꞌa jun achi ri xutic ruwech ri rulef riqꞌui uva. Y cꞌacꞌariꞌ xuyaꞌ ca pa kajic chique caꞌiꞌ oxiꞌ mozos. Y riyaꞌ xbe el riche (rixin) qꞌuiy tiempo.\f + Mt. 21.33; Mr. 12.1.\f* \v 10 Y ri rajaf ri ulef riꞌ xutek cꞌa jun rumozo quiqꞌui ri achiꞌaꞌ ri ye kajayon ri ulef, tek can rukꞌijul chic riche (rixin) chi niquiyaꞌ ri uva kajbel riche (rixin) ri ulef. Yacꞌa tek xapon ri mozo quiqꞌui ri achiꞌaꞌ ri ye kajayon ri ulef, ri kajoy tak ulef riꞌ xquichop cꞌa ri mozo y xquichꞌey, y majun cꞌa uva xquiyaꞌ el chare.\f + 2 R. 17.13, 14; 2 Cr. 36.15, 16; Hch. 7.52.\f* \v 11 Y ri rajaf ri ulef xutek chic jun rumozo chucꞌamaric ri uva kajbel riche (rixin) ri ulef. Pero ri achiꞌaꞌ kajoy tak ulef xa xquichop y xquichꞌey. Qꞌuiy cꞌa pokon ri xquibanalaꞌ y xquibilaꞌ el chare, y majun chukaꞌ uva kajbel riche (rixin) ri ulef xquiyaꞌ ta el chare. \v 12 Yacꞌa ri rajaf ri ulef xutek chic cꞌa el jun rumozo chucꞌamaric ri uva kajbel riche (rixin) ri ulef, pero can queriꞌ chukaꞌ xucꞌulwachij. Xquisocolaꞌ, y cꞌacꞌariꞌ xcokotaj el.\f + Neh. 9.29, 30.\f* \p \v 13 Y pa ruqꞌuisbel cꞌa, ri rajaf ri ulef xuchꞌob ka: ¿Achique cꞌa xtintek el? xchaꞌ. Y riyaꞌ cꞌo cꞌa jun rucꞌajol ri sibilaj nrajoꞌ, y yacꞌariꞌ ri xutek el chucꞌamaric ri kajbel riche (rixin) ri ulef.\f + Jn. 3.16; Ro. 8.3; Ga. 4.4.\f* Ruma ri rajaf ri ulef riꞌ xuchꞌob chi ri achiꞌaꞌ ri ye kajayon ri rulef, riqꞌui jubaꞌ can xqueniman wi chare ri rucꞌajol tek xtiquitzꞌet chi can ya riyaꞌ ri napon quiqꞌui. \v 14 Yacꞌa ri achiꞌaꞌ ri ye kajayon ri ulef, can xu (xe) wi xquitzꞌet chi ya ri rucꞌajol ri rajaf ri ulef\f + Is. 9.6; Col. 1.15, 16; He. 1.2.\f* ri xapon, xquibilaꞌ cꞌa chiquiwech: Yareꞌ ri xtoc ca rajaf ronojel re ulef re kakajon. Wacami quixam pe, tikacamisaj riche (rixin) chi queriꞌ re ulef reꞌ ntoc ca kiche (kixin) riyoj, xechaꞌ. \v 15 Y can queriꞌ wi cꞌa xquiben. Xquelesaj cꞌa el ri cꞌajolaxel chiriꞌ chupan ri rulef y xquicamisaj.\f + Hch. 3.15; 1 Co. 2.8.\f* Yacꞌariꞌ tek ri Jesús xubij: ¿Achique cami xtuben ri rajaf ulef chique ri achiꞌaꞌ kajoy tak ulef? \v 16 Ri rajaf ri ulef xtipe cꞌa y xquerucamisaj ri kajoy tak ulef riꞌ y ri rulef xtuyaꞌ chic ca pa kajic chique nicꞌaj chic, xchaꞌ ri Jesús. Tek ri winek quicꞌaxan chic ka ri cꞌambel tzij riꞌ, xquibij: Dios ta cꞌa xkojtoꞌo chi man ta xtibanatej queriꞌ, xechaꞌ. \p \v 17 Y ri Jesús xerutzuꞌ cꞌa ri winek, y xubij: ¿Achique cami ntel wi chi tzij ri nubij chupan ri ruchꞌabel ri Dios ri tzꞌibatal ca? Tek nubij: \q Cꞌo cꞌa jun abej ri ma xka ta chiquiwech chi xquicusaj ri nicꞌaj aj banoy tak jay. \q Pero re abej reꞌ xa can cꞌo wi xucusan chare ri xquina riche (rixin) ri jay, riche (rixin) chi ri jay riꞌ ma nitzak ta.\f + Sal. 118.22; Mt. 21.42; 1 P. 2.7.\f* \m \v 18 Y xabachique cꞌa winek ri xtitzak chuwech re jun abej reꞌ, can xtuquiraj riꞌ chuwech. Y xabachique cꞌa winek ri xtika ri abej riꞌ chrij, can xticꞌajtej\f + Is. 8.15; Dn. 2.34, 35; Mt. 21.44.\f* cꞌa, xchaꞌ ri Jesús. \s Tek xcꞌutux chare ri Jesús wi utz o ma utz ta chi nitoj ri alcawal \p \v 19 Y ri principaliꞌ tak sacerdotes, y ri aj tzꞌibaꞌ, can yacꞌariꞌ tek riyeꞌ can ta cꞌo xcajoꞌ chi xquichop ta el ri Jesús, ruma xquinabej chi ri achiꞌaꞌ kajoy tak ulef ri xerunataj chupan ri cꞌambel tzij, xa chiquij riyeꞌ xchꞌo wi. Pero ma xquichop ta el, ruma niquixibij quiꞌ chiquiwech ri winek ri yecꞌo riqꞌui. Y xebe. \v 20 Y ri principaliꞌ tak sacerdotes y ri aj tzꞌibaꞌ riꞌ xequitek cꞌa pe nicꞌaj chic achiꞌaꞌ ri can choj ri quicꞌaslen nikꞌalajin, pero xa ma ye que ta riꞌ. Queriꞌ xquiben ruma chi can nicajoꞌ chi ri Jesús nitzak ta pa quikꞌaꞌ riqꞌui ri chꞌabel ri nubij.\f + Mt. 22.15.\f* Y wi can nika cꞌa pa quikꞌaꞌ, niquiyaꞌ pa rukꞌaꞌ ri aj kꞌatbel tzij. \v 21 Y riche (rixin) cꞌa chi nitzak ta ri Jesús pa quikꞌaꞌ, ri achiꞌaꞌ riꞌ xquicꞌutuj cꞌa chare: Riyit ri can yit jun Tijonel, riyoj can ketaman wi chi can kitzij ri natzijoj.\f + Mt. 22.16; Mr. 12.14.\f* Ma naxibij ta awiꞌ chuwech jun winek, astapeꞌ cꞌo rukꞌij. Y can nacꞌut wi ri bey riche (rixin) ri Dios chiquiwech ri winek. \v 22 ¿Achique nabij riyit? ¿La rucꞌamon cami chi nikatoj ri alcawal ri nubij ri César ri cꞌo chi nikatoj, o xa ma rucꞌamon ta? xechaꞌ chare ri Jesús. \p \v 23 Yacꞌa ri Jesús can retaman wi cꞌa ri niquichꞌob chrij. Rumariꞌ Riyaꞌ xubij cꞌa chique: ¿Achique cꞌa ruma riyix nitij ikꞌij riche (rixin) chi yinitojtobej? \v 24 Ticꞌutuꞌ cꞌa pe jun puek, xchaꞌ. Y ri Jesús xucꞌutuj cꞌa: ¿Achoj ruwachbel laꞌ? ¿Y achoj rubiꞌ chukaꞌ la cꞌo chuwech la puek? xchaꞌ chique. Y riyeꞌ xquibij chare: Riche (rixin) ri César, xechaꞌ. \p \v 25 Y ri Jesús xubij cꞌa chique: Can tiyaꞌ cꞌa chare ri César ri can riche (rixin) wi ri César. Y can tiyaꞌ cꞌa chare ri Dios, ri can riche (rixin) wi ri Dios, xchaꞌ chique. \p \v 26 Y ri achiꞌaꞌ ri xecꞌutun chare ri Jesús, man cꞌa xechꞌacon ta chrij chiquiwech ri winek, ruma chi ri Jesús ronojel tzij pa ruchojmil cꞌa yerubilaꞌ chique. Y ri achiꞌaꞌ riꞌ can xquimey cꞌa tek xquicꞌaxaj ri xubij ri Jesús chique. Y rumariꞌ ma xechꞌo ta chic apo. \s Ri saduceos cꞌo xquicꞌutuj chrij ri cꞌastajbel quiche (quixin) ri caminakiꞌ \p \v 27 Y yacꞌariꞌ tek nicꞌaj chique ri achiꞌaꞌ saduceos xeꞌapon riqꞌui ri Jesús ruma cꞌo nicajoꞌ niquicꞌutuj chare. Ri achiꞌaꞌ riꞌ ma niquinimaj ta cꞌa chi ri caminakiꞌ can xquecꞌastej\f + Mt. 22.23; Mr. 12.18; Hch. 4.1, 2; 23.6.\f* chic pe. Y rumacꞌariꞌ riyeꞌ xquibij chare ri Jesús: \v 28 Riyit ri can yit jun Tijonel, cꞌo cꞌa jun ri nikajoꞌ nikacꞌutuj chawe. Ri Moisés can rutzꞌiban wi cꞌa ca chake chi tek jun achi nicom el y majun ralcꞌual nicꞌojeꞌ ca riqꞌui ri rixjayil, can jun cꞌa rachꞌalal ri achi riꞌ cꞌo chi nicꞌuleꞌ riqꞌui ri ixok ri xmalcanij ca, riche (rixin) chi queriꞌ yecꞌojeꞌ ta ralcꞌual riqꞌui ri ixok riꞌ. Y ri nabey ti cꞌajol (alaꞌ) ri nalex ntoc ralcꞌual ri caminek chic el.\f + Gn. 38.8; Dt. 25.5.\f* \v 29 Y riyeꞌ xquibij cꞌa: Xecꞌojeꞌ cꞌa ye wukuꞌ achiꞌaꞌ cachꞌalal quiꞌ. Y xbanatej cꞌa chi ri nimalaxel xcꞌuleꞌ, pero ri achi riꞌ xcom el, y majun ralcꞌual xcꞌojeꞌ ta ca. \v 30 Xpe ri rucaꞌn achi, ri rachꞌalal ca ri achi ri caminek chic el, xcꞌuleꞌ cꞌa riqꞌui ri malcaꞌn ixok. Pero chukaꞌ ri achi riꞌ xcom el, y majun ralcꞌual xcꞌojeꞌ ta ca. \v 31 Ri rox achi xcꞌuleꞌ cꞌa chukaꞌ riqꞌui ri malcaꞌn ixok, pero can achiꞌel ri xquicꞌulwachij el ri ye caꞌiꞌ nabey rachꞌalal, can queriꞌ cꞌa chukaꞌ xucꞌulwachij el riyaꞌ. Y chi ye wukuꞌ achiꞌaꞌ cachꞌalal quiꞌ queriꞌ xquicꞌulwachilaꞌ el. Y majun cꞌa chique ri ye wukuꞌ achiꞌaꞌ riꞌ ri xecꞌojeꞌ ta ca ralcꞌual. \v 32 Y pa ruqꞌuisbel xcom chukaꞌ el ri ixok. \p \v 33 Y ri achiꞌaꞌ saduceos xquibij cꞌa chare ri Jesús: Riyit nabij chi xtapon na jun kꞌij tek ri caminakiꞌ xquecꞌastej pe. Tek xtapon cꞌa ri kꞌij riꞌ, ¿achoj rixjayil cꞌa xtoc wi ri ixok riꞌ? Ruma chi ye wukuꞌ achiꞌaꞌ cachꞌalal quiꞌ xecꞌojeꞌ riqꞌui, xechaꞌ chare. \p \v 34 Y ri Jesús can yacꞌariꞌ tek xubij chique: Chuwech re ruwachꞌulef, ri achi nicꞌojeꞌ rixjayil y ri ixok nicꞌojeꞌ rachijil ruma cꞌa cꞌo na cꞌulanen nibanatej. \v 35 Yacꞌa ri ye caminek chic el ri can rucꞌamon (takal chiquij)\f + 2 Ts. 1.5; Ap. 3.4.\f* chi yebe chilaꞌ chicaj, tek xtapon ri kꞌij chi xquecꞌastej el chiquicojol ri caminakiꞌ, ri achi ma xticꞌojeꞌ ta chic rixjayil y ri ixok ma xticꞌojeꞌ ta chic rachijil, ruma can majun chic cꞌulanen xtibanatej. \v 36 Y chukaꞌ ri camic can ma xtapon ta chic quiqꞌui, ruma xqueꞌoc achiꞌel ri ángeles\f + Mt. 22.30; Mr. 12.25; Ro. 8.23; 1 Jn. 3.1, 2.\f* y chukaꞌ ye ralcꞌual ri Dios ruma ye cꞌastajnek chic el. \v 37 Yacꞌa ri cꞌastajbel quiche (quixin) ri caminakiꞌ, can cꞌo wi.\f + He. 11.19, 35.\f* Ri Moisés rutzꞌiban ca chupan ri ruchꞌabel ri Dios, tek riyaꞌ xutzꞌet chi nicꞌat ri juwiꞌ kꞌayis ri cꞌo ruqꞌuixal, y xracꞌaxaj tek xubij ri Ajaf Dios: Yin cꞌa riyin ri ru-Dios ri Abraham, ri ru-Dios ri Isaac, y ri ru-Dios chukaꞌ ri Jacob,\f + Ex. 3.6; Hch. 7.32.\f* xchaꞌ. \v 38 Ruma ri Dios ma Dios ta quiche (quixin) caminakiꞌ, xa can Dios quiche (quixin) ri can cꞌo quicꞌaslen. Rumacꞌariꞌ chuwech ri Dios riyeꞌ can ye qꞌues wi.\f + Sal. 16.5-11; 73.23-26; Jn. 11.25; Ro. 4.17; 2 Co. 13.4.\f* \p \v 39 Y yecꞌo cꞌa nicꞌaj chique ri aj tzꞌibaꞌ ri xquibij chare ri Jesús: Tijonel, can kitzij wi ri xabij, xechaꞌ chare. \p \v 40 Y yacꞌariꞌ tek can majun chic ri xbano cowil chi cꞌo ta ri xquicꞌutuj apo chare ri Jesús.\f + Mt. 22.46; Mr. 12.34.\f* \s Ri niquichꞌob ri aj tzꞌibaꞌ chrij ri Cristo \p \v 41 Yacꞌariꞌ tek ri Jesús xubij cꞌa chique: ¿Achique cꞌa ruma tek ri winek niquibij chi ri Cristo xa choj jun ralcꞌual ca ri rey David?\f + Mt. 22.42-45; Mr. 12.35.\f* \v 42 Tek xa can ya ri rey David tzꞌibayon ca chupan ri wuj ri Salmos rubiꞌ, tek xubij: \q Ri Dios xubij chare ri Wajaf: \q Catzꞌuyeꞌ re pa wajquikꞌaꞌ, \q \v 43 cꞌa ya tek xquenyaꞌ na pan akꞌaꞌ pan awaken ri yeꞌetzelan awuche (awixin).\f + Sal. 110.1.\f* \m Queriꞌ ri rutzꞌiban ca. \p \v 44 Y wi ri rey David Wajaf xchaꞌ chare ri Cristo, ¿achique cꞌa ruma tek ri winek niquibij chi ri Cristo xa choj jun ralcꞌual ca ri rey David? xchaꞌ ri Jesús. \s Tek ri Jesús xukꞌalajsaj ri achique chi mac yetajin chubanic ri aj tzꞌibaꞌ \p \v 45 Y quinojel cꞌa ri winek ri quimolon quiꞌ chiriꞌ, xquicꞌaxaj tek ri Jesús xubij chique ri rudiscípulos: \v 46 Man cꞌa tiben ta achiꞌel niquiben ri achiꞌaꞌ ye aj tzꞌibaꞌ. Ruma riyeꞌ sibilaj nika chiquiwech niquicusaj tukutek tak tziek,\f + Mt. 23.5.\f* riche (rixin) chi queriꞌ nitzꞌet chi can cꞌo quikꞌij. Sibilaj chukaꞌ nika chiquiwech chi niyaꞌox (nyaꞌ) rutzil tak quiwech\f + Lc. 11.43.\f* ri pa tak cꞌaybel. Y ri pa tak jay ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios, can ya cꞌa ri nabey tak chꞌaquet yequicanolaꞌ, riche (rixin) chi queriꞌ nibix chi riyeꞌ cꞌo quikꞌij. Y can queriꞌ chukaꞌ yequibanalaꞌ ri pa nimaꞌk tak waꞌin. \v 47 Y yequelesalaꞌ chukaꞌ ronojel quicosas ri malcaniꞌ tak ixokiꞌ. Y xaxu (xaxe wi) riche (rixin) chi can quenimex chi riyeꞌ can ye utzilaj tak winek, yeyaloj tek niquiben orar. Pero riyeꞌ can xtikꞌax ruwiꞌ ri rucꞌayewal ri xtika pa quiwiꞌ, ruma sibilaj qꞌuiy quimac,\f + Mt. 23.14.\f* xchaꞌ ri Jesús. \c 21 \s Ri ofrenda ri xuyaꞌ ri malcaꞌn ixok \p \v 1 Ri chiriꞌ cꞌa ri pa rachoch ri Dios, ri Jesús xerutzꞌet cꞌa chi ri winek beyomaꞌ niquiyalaꞌ ca ofrenda ri acuchi (achique) niyalox wi ca ri ofrenda chiriꞌ pa rachoch ri Dios.\f + Mr. 12.41.\f* \v 2 Y queriꞌ cꞌa chukaꞌ xutzꞌet chi jun malcaꞌn ixok ri can nikꞌalajin chi ma beyon ta, xuyaꞌ ca caꞌiꞌ tak puek\f + Mt. 12.42.\f* ri ma rubanon ta ni jun centavo. \v 3 Y tek ri Jesús xutzꞌet ri jun malcaꞌn ixok riꞌ, xucꞌut cꞌa chiquiwech ri ye rudiscípulos, y xubij chique: Can kitzij cꞌa nbij chiwe, chi riyin ntzꞌet chi xa ya la ixok laꞌ ri xyaꞌo ca más qꞌuiy\f + Pr. 3.9; 2 Co. 8.12.\f* que chiquiwech quinojel ri ye yayon ca puek. \v 4 Ruma riyaꞌ, astapeꞌ xa ti mebaꞌ, xa can xuyaꞌ cꞌa ca ronojel ri cꞌo riqꞌui, astapeꞌ xa can yariꞌ nicꞌatzin chare riche (rixin) chi nutzukbej riꞌ. Yacꞌa ri beyomaꞌ, astapeꞌ sibilaj qꞌuiy puek xquiyalaꞌ ca, xa jubaꞌ oc chare ronojel ri beyomel ri cꞌo quiqꞌui ri xquiyalaꞌ ca, xchaꞌ ri Jesús. \s Tek ri Jesús xubij yan apo ri xtiban chare ri rachoch ri Dios \p \v 5 Y yecꞌo cꞌa ri quichapon tzij chrij achique rubanic ri rachoch ri Dios.\f + Mt. 24.1; Mr. 13.1.\f* Y niquibilaꞌ cꞌa chi sibilaj jabel rubanic, chi ruyon jabel tak abej ri ye ucusan chare, y chi ronojel ri wikbel, ruyon ofrenda quiche (quixin) ri winek, xechaꞌ. Y ri Jesús xubij cꞌa chique: \v 6 Xtapon na jun kꞌij tek ronojel re nitzꞌet waweꞌ xquewulex y majun chic ri xtipaꞌeꞌ ta ca. Ronojel re nimaꞌk tak abej re ye ucusan chare re jay reꞌ, xa can xquewulex cꞌa pe. Can majun cꞌa abej ri xticꞌojeꞌ ta ca achiꞌel la rubanon wacami,\f + 1 R. 9.7-9; Is. 64.10, 11; Lm. 2.6-8; Ez. 7.20-22; Mi. 3.12.\f* xchaꞌ chique. \s Ri xquebanatej yan tek can cꞌa ma jane niqꞌuis ta re tiempo re kachapon \p \v 7 Y ri discípulos xquicꞌutuj cꞌa chare ri Jesús: Tijonel, ¿ajan (jampeꞌ) cꞌa xticꞌulwachitej ri xabij yan ka chrij ri rachoch ri Dios? ¿Y achique cꞌa retal nibanatej tek xa yecꞌulwachitej yan riꞌ? xechaꞌ. \p \v 8 Y ri Jesús xubij chique: Can jabel cꞌa tichajij iwiꞌ riche (rixin) chi ma xquixkꞌolotej ta.\f + Mt. 24.4; Mr. 13.5; 2 Co. 11.13-15; Ef. 5.6; 2 Ts. 2.3; 2 Ti. 3.13; 1 Jn. 4.1; Ap. 12.9.\f* Ruma can ye qꞌuiy ri xquepe y xtiquibilaꞌ: Yin cꞌa riyin ri Cristo, xquechaꞌ. Ya tiempo reꞌ xoka, xquechaꞌ. Yacꞌa riyix ma queꞌinimaj ta, ni ma queꞌitzekelbej ta chukaꞌ. \v 9 Y tek xtiwacꞌaxalaꞌ cꞌa chi yecꞌo ruwachꞌulef ri cꞌo chꞌaꞌoj ntajin chiquicojol o ri winek yeyacatej chiquij ri aj kꞌatbel tak tzij pa quitinamit, man cꞌa tixibij ta iwiꞌ, ruma nabey can cꞌo chi nibanatej na queriꞌ, pero xa ma ya ta riꞌ ri ruqꞌuisbel tak kꞌij chare re ruwachꞌulef. \p \v 10 Y ri Jesús xubij cꞌa chukaꞌ: Jun tinamit xtiyacatej cꞌa el chi nberubanaꞌ chꞌaꞌoj riqꞌui jun chic tinamit. Yecꞌo cꞌa chukaꞌ nimaꞌk tak ruwachꞌulef ri xqueyacatej cꞌa el chi nbequibanaꞌ chꞌaꞌoj quiqꞌui nicꞌaj chic nimaꞌk tak ruwachꞌulef.\f + Mt. 24.7.\f* \v 11 Xquepe nimaꞌk tak silonel, xabachique lugar chare re ruwachꞌulef, xquepe wayjal y yabil. Xtuyaꞌ cꞌa jun nimalaj xibinriꞌil ri xquebanatej y xquetzꞌetetej chuwech ri caj ri majun bey ye tzꞌeton ta. \p \v 12 Y tek ma jane nibanatej ta ronojel riꞌ, riyix xquixchapatej y xtiban cꞌa chiwe chi xtikꞌaxaj tijoj pokonal ruma ri ruchꞌabel ri Dios. Xquixucꞌuex cꞌa chiquiwech ri principaliꞌ ri pa tak jay ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios. Xquixtzꞌapix pa cárcel. Xquixucꞌuex chiquiwech aj kꞌatbel tak tzij; chiquiwech reyes\f + Hch. 25.23.\f* y nicꞌaj chic aj kꞌatbel tak tzij. Ronojel cꞌa riꞌ xticꞌulwachilaꞌ ruma icꞌuan ri nubiꞌ riyin.\f + Jn. 15.20; Ap. 2.10.\f* \v 13 Y tek queriꞌ cꞌa xtiban chiwe cuma ri winek, yacꞌariꞌ tek xquixcowin xquinikꞌalajsaj chiquiwech.\f + Fil. 1.28.\f* \v 14 Y can ticꞌojeꞌ cꞌa pa tak iwánima chi ma rajawaxic ta chi nichꞌob más\f + Mt. 10.19.\f* achique chi chꞌabel ri cꞌo chi xtibij riche (rixin) chi nitoꞌ iwiꞌ, \v 15 ruma can yin cꞌa riyin ri xquiyaꞌo chꞌabel chiwe. Y xtinyaꞌ chukaꞌ naꞌoj chiwe riche (rixin) chi queriꞌ, riqꞌui ri naꞌoj riꞌ xtikꞌil quichiꞌ\f + Hch. 6.10.\f* ri yeꞌetzelan iwuche (iwixin). \v 16 Y xquixjachalox cꞌa pa quikꞌaꞌ ri yeꞌetzelan iwuche (iwixin). Y riqꞌui jubaꞌ hasta ri iteꞌ itataꞌ, ri iwachꞌalal o can ye ri iwachibil ri xquejacho iwuche (iwixin). Y yecꞌo cꞌa jojun chiwe riyix ri can xquecamisex.\f + Hch. 7.59; 12.2.\f* \v 17 Xa can xquixetzelex wi cꞌa cuma quinojel, ruma icukuban icꞌuꞌx wuqꞌui\f + Mt. 10.22; 2 Ti. 3.12.\f* riyin. \v 18 Pero man cꞌa tixibij ta iwiꞌ, ruma ri Dios can yixruchajij yixruwaraj, y ni xa ta jun ti rusmal iwiꞌ ri xtitzak ta ca chak ta queriꞌ.\f + Mt. 10.30.\f* \v 19 Y riqꞌui cꞌa ronojel cochꞌonic,\f + Ro. 5.3; Stg. 1.3.\f* xtiwil cꞌa ri utzilaj cꞌaslen riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek. \p \v 20 Y tek xtitzꞌet cꞌa chi ri tinamit Jerusalem sutin chic rij cuma achiꞌaꞌ ye banoy tak chꞌaꞌoj, tiwetamaj cꞌa riꞌ chi xa jubaꞌ chic tiempo nrajoꞌ riche (rixin) chi ri tinamit xtiwulex.\f + Mt. 24.15.\f* \v 21 Rumariꞌ, riyix ri yixcꞌo pa ruwachꞌulef Judea, quixanmej cꞌa el y jeꞌiwewaj iwiꞌ ri pa tak juyuꞌ. Y wi pa tinamit Jerusalem yixcꞌo wi, quixanmej cꞌa pe chupan. Y wi pa tak juyuꞌ yixcꞌo wi, man chic cꞌa quixtzolin ta apo ri pa tinamit. \v 22 Ruma tek xtapon cꞌa ri kꞌij riche (rixin) ri tijoj pokonal, yacꞌariꞌ tek ri tinamit riꞌ xtucꞌul rutojbalil ronojel ri ye rubanalon pe, y can xtibanatej cꞌa ronojel ri tzꞌibatal ca chupan ri ruchꞌabel ri Dios.\f + Dn. 9.26, 27.\f* \v 23 Yacꞌa ri ixokiꞌ ri coyoben chic alanen, y ri ixokiꞌ ri xa cꞌa yetzꞌuman na ri tak cal, juyiꞌ cꞌa oc quiwech tek xtapon ri kꞌij riꞌ. Ruma chi chupan ri kꞌij riꞌ can xtikꞌax ruwiꞌ ri tijoj pokonal ri xtipe pa ruwiꞌ re ruwachꞌulef, y can xtika wi cꞌa ri royowal ri Dios pa ruwiꞌ re tinamit reꞌ. \v 24 Sibilaj ye qꞌuiy cꞌa winek ri xquecamisex tzan espada cuma ri achiꞌaꞌ ye banoy tak chꞌaꞌoj. Y ri nicꞌaj chic chique ri winek xqueꞌucꞌuex preso cuma ri achiꞌaꞌ ye banoy chꞌaꞌoj. Xqueꞌucꞌuex cꞌa pa nicꞌaj chic ruwachꞌulef. Y re tinamit Jerusalem xtixakꞌ cꞌa chi aken cuma winek ri xa ma ye israelitas ta, cꞌa ya tek xtitzꞌaket na ri tiempo\f + Dn. 9.27; Ro. 11.25.\f* ri xticꞌojeꞌ pa quikꞌaꞌ. \s Ri xquebanatej tek xa nipe yan ri Jesús \p \v 25 Y qꞌuiy cꞌa ri majun bey ye banatajnek ta y majun bey ye tzꞌeton ta ri xquecꞌulwachitej chuwech ri kꞌij, ri icꞌ y ri chꞌumilaꞌ. Y ri winek cꞌa ri yecꞌo chuwech re ruwachꞌulef ma xtiquil ta chic achique xtiquiben, xa xtisach quicꞌuꞌx ruma chi ri mar, can xtikꞌax cꞌa ruwiꞌ xtikꞌajan, ruma sibilaj xtibolkoꞌt ri ruwiꞌ yaꞌ. \v 26 Y ri winek ruma chi can coyoben cꞌa ri achique xticꞌulwachitej chuwech re ruwachꞌulef, xtipe quicamic ruma ri xibinriꞌil riꞌ. Ruma hasta ronojel ri nimalaj tak uchukꞌaꞌ ri yecꞌo chilaꞌ chicaj xquesilon\f + Mt. 24.29.\f* na ruma ri ruchukꞌaꞌ ri Dios. \v 27 Y yacꞌariꞌ tek xquinitzꞌet riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol,\f + Ap. 14.14.\f* chi yin petenak pa jun sutzꞌ,\f + Hch. 1.9, 11; Ap. 1.7.\f* riqꞌui chic nimalaj wuchukꞌaꞌ y riqꞌui chukaꞌ jun nimalaj nukꞌij nucꞌojlen, xchaꞌ ri Jesús. \v 28 Y riyix, tek xtitzꞌet chi ronojel riꞌ yecꞌulwachitej chic, quixquicot y ticꞌojeꞌ el más iwuchukꞌaꞌ, ruma chi can napon yan ri kꞌij riche (rixin) chi yixcolotej el chuwech ronojel tijoj pokonal riche (rixin) re ruwachꞌulef, xchaꞌ ri Jesús. \p \v 29 Y yacꞌariꞌ tek Riyaꞌ xubij chukaꞌ jun cꞌambel tzij chique: Titzuꞌ na peꞌ ri juwiꞌ cheꞌ ri higo\f + Mr. 13.28.\f* rubiꞌ. O xabachique chic chi cheꞌ. \v 30 Tek xa can niquichop yeqꞌuiy pe ri ruxak, iwetaman cꞌa riꞌ chi ya xa nikꞌax yan rukꞌijul ri sakꞌij.\f + Ri español nubij chi ri sakꞌij xa nakaj chic cꞌo wi pe. Queriꞌ nubij ruma chi quelaꞌ pan Israel ri “verano” xa yariꞌ rukꞌijul ri job.\f* \v 31 Y quecꞌariꞌ tek xtitzꞌet chi yecꞌulwachitej chic y yebanatej chic ronojel ri xinbij yan ka, tiwetamaj cꞌa riꞌ chi xa noka yan ri rajawaren ri Dios. \p \v 32 Y tiwacꞌaxaj cꞌa jabel re xtinbij chiwe re wacami: Ronojel riꞌ xticꞌulwachitej, tek cꞌa ma jane queqꞌuis ta el ri winek riche (rixin) re tiempo re kachapon. \v 33 Y re ruwachꞌulef y ri caj xa xquekꞌax. Yacꞌa ri nuchꞌabel ma xtiqꞌuis ta chak que ta riꞌ, xa can xtibanatej na wi ri nubij. \p \v 34 Y tichajij cꞌa ri icꞌaslen. Ma xaxu (xaxe) ta wi chrij ri waꞌin tibe wi ri iwánima, y tichajij ri icꞌaslen chi ma quixkꞌaber ta;\f + Ro. 13.13.\f* y chukaꞌ ma xaxu (xaxe) ta wi ri nicꞌatzin chiwe chuwech re ruwachꞌulef ri nichꞌob, y xa cꞌa tek xtinaꞌ,\f + 1 Ts. 5.2; 2 P. 3.10; Ap. 3.3.\f* xa yariꞌ xoka ri kꞌij riche (rixin) chi riyin xquinoka. \v 35 Queriꞌ nbij chiwe ruma xa xtoka achiꞌel tika jun trampa. Queriꞌ rubanic tek xtoka pa quiwiꞌ quinojel ri winek ri yecꞌo chuwech re ruwachꞌulef. \v 36 Rumacꞌariꞌ can quiniwoyobej apo chi pakꞌij chi chakꞌaꞌ y ma quixwer ta ka. Y chukaꞌ can tibanaꞌ orar,\f + Mt. 25.13; Mr. 13.33; Lc. 18.1; Ef. 6.18.\f* riche (rixin) chi yixcolotej chuwech ronojel ri tijoj pokonal ri xtipe pa ruwiꞌ re ruwachꞌulef, y riche (rixin) chukaꞌ chi utz yixapon cꞌa chinuwech riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol,\f + 1 Jn. 2.28.\f* xchaꞌ ri Jesús chique ri ye rudiscípulos. \p \v 37 Y ri pakꞌij, ri Jesús nicꞌojeꞌ cꞌa chiriꞌ pa rachoch ri Dios, yerutijoj ri winek riqꞌui ri ruchꞌabel ri Dios. Y ri chakꞌaꞌ nibe el y nbecꞌojeꞌ ri pa juyuꞌ ri Olivos\f + Lc. 22.39; Jn. 8.1, 2.\f* rubiꞌ. \v 38 Y ruma cꞌa chi ri Jesús nutzijoj ri ruchꞌabel ri Dios ri chiriꞌ pa rachoch ri Dios, can ye qꞌuiy cꞌa winek ri yeꞌapon nimakꞌaꞌ yan riche (rixin) chi niquicꞌaxaj.\f + Hag. 2.7; Mal. 3.1.\f* \c 22 \s Tek ri principaliꞌ tak sacerdotes y ri aj tzꞌibaꞌ xquichꞌob yan apo chi niquicamisaj ri Jesús \p \v 1 Y tek xa nakaj chic cꞌa ri quinimakꞌij ri israelitas ri nibix pascua chare, jun nimakꞌij tek niquitij caxlan wey ri majun chꞌom (levadura) riqꞌui, \v 2 can yacꞌariꞌ tek ri principaliꞌ tak sacerdotes y ri aj tzꞌibaꞌ niquichꞌobolaꞌ cꞌa achique ta rubanic niquiben riche (rixin) chi queriꞌ niquicamisaj ri Jesús.\f + Sal. 2.2; Jn. 11.47.\f* Queriꞌ niquiben ruma xa quixibin quiꞌ chiquiwech ri winek. \p \v 3 Y ri Judas ri jun chique ri cablajuj rudiscípulos ri Jesús, ri xbix chukaꞌ Iscariote chare, can oconek chic ri Satanás pa ránima. \v 4 Rumariꞌ ri Judas xbe cꞌa quiqꞌui ri principaliꞌ tak sacerdotes y quiqꞌui chukaꞌ ri cꞌo quikꞌij chique ri ye chajinel ri chiriꞌ pa rachoch ri Dios, y xchꞌo quiqꞌui chrij chi achique rubanic xtuben riche (rixin) chi nujech ri Jesús pa quikꞌaꞌ. \v 5 Y riyeꞌ can sibilaj xequicot tek xquicꞌaxaj riꞌ, y xquitzuj (xquisuj) puek chare.\f + Zac. 11.12; 1 Ti. 6.10.\f* \v 6 Y ri Judas xubij cꞌa chique chi can xtujech ri Jesús pa quikꞌaꞌ. Y xuchop cꞌa ruchꞌobic chi achique ta rubanic nuben chi xtujech pa quikꞌaꞌ ri achiꞌaꞌ riꞌ, y xuchꞌob chi nujech tek majun winek quimolon ta quiꞌ riqꞌui ri Jesús.\f + Mt. 26.5; Mr. 14.2.\f* \s Tek ri Jesús xutiquiribaꞌ ca rubanic ri lokꞌolaj waꞌin, riche (rixin) chi ninatabex ri rucamic \p \v 7 Tek xapon rukꞌijul ri nimakꞌij, tek ri israelitas niquitij ri caxlan wey ri majun chꞌom (levadura) riqꞌui, y tek yecamisex chukaꞌ ri tak carneꞌl riche (rixin) ri pascua,\f + Mt. 26.17; Mr. 14.12.\f* \v 8 ri Jesús xerutek cꞌa el ri Pedro y ri Juan, y xubij cꞌa el chique: Quixbiyin y tibanaꞌ ruchojmil ri xtikatij chupan re pascua reꞌ. \p \v 9 Y ri caꞌiꞌ discípulos xquicꞌutuj cꞌa chare: ¿Acuchi (achique) cꞌa nawajoꞌ chi nikaben wi ruchojmil? xechaꞌ. \p \v 10 Y ri Jesús xubij chique: Tek xquixapon ri pa tinamit Jerusalem, xtitzꞌet cꞌa chi cꞌo jun achi ri rucꞌamom pe yaꞌ pa jun cucuꞌ. Titzekelbej cꞌa el ri achi riꞌ cꞌa achique jay xtoc wi. \v 11 Y tibij cꞌa chare ri tataꞌaj chupan ri jay riꞌ: Ri Katijonel rubin cꞌa pe: ¿Acuchi (achique) cꞌo wi jun jay ri jamel chare ri awachoch ri utz riche (rixin) chi nben ri waꞌin riche (rixin) re pascua ye wachibilan ri nudiscípulos? quixchaꞌ chare. \v 12 Y ri rajaf ri jay xquixrucꞌuaj cꞌa pa jun rucaꞌn tanaj (wik) chare ri jay. Y chiriꞌ cꞌo jun nimajay ri chojmirisan chic rupan. Ya ri chiriꞌ tibanaꞌ wi ruchojmil ri xtikatij chupan re pascua, xeꞌucheꞌex el. \p \v 13 Y ri caꞌiꞌ discípulos xebe cꞌa. Y can achiꞌel ri rubin el ri Jesús chique, can queriꞌ ri xbanatej. Y riyeꞌ can xquiben wi cꞌa ruchojmil ronojel ri nicꞌatzin chare ri waꞌin chupan ri pascua riꞌ. \p \v 14 Y tek xapon cꞌa ri hora, ri Jesús y ri cablajuj apóstoles xetzꞌuyeꞌ apo ri pa mesa.\f + Mt. 26.20.\f* \v 15 Y ri Jesús xubij cꞌa chique: Can nrayin pe chi tek cꞌa ma jane yinapon ta chuwech ri camic, junan nikaben re jun waꞌin riche (rixin) re jun pascua reꞌ. \v 16 Ruma can nbij wi cꞌa chiwe, chi majun bey xtinben ta chic re waꞌin reꞌ, cꞌa ya tek banatajnek chic ronojel pa rajawaren ri Dios ri nucꞌut re jun waꞌin reꞌ. Can cꞌa yacꞌariꞌ tek xtinben chic re waꞌin reꞌ. \p \v 17 Y ri Jesús xuchop cꞌa jun vaso ri cꞌo ruyaꞌal uva chupan, y tek rumatioxin chic chare ri Dios, xubij: Tikumuꞌ cꞌa ca chiꞌiwonojel. \v 18 Ruma can nbij wi cꞌa chiwe, chi can cꞌa ya tek cꞌo chic na ri rajawaren ri Dios, can yacꞌariꞌ tek xtinkum chic jun bey ri ruyaꞌal uva,\f + Jue. 9.13; Sal. 104.15; Is. 24.9; 25.6; 55.1; Zac. 9.15; Mt. 26.29; Mr. 14.25.\f* xchaꞌ. \p \v 19 Y queriꞌ cꞌa chukaꞌ xucꞌom apo jun caxlan wey, y tek rumatioxin chic chare ri Dios, cꞌacꞌariꞌ xuwechꞌelaꞌ ri caxlan wey riꞌ y xuyaꞌ chique ri rudiscípulos y xubij: Yacꞌareꞌ ri nuchꞌacul ri xtijach pa camic, riche (rixin) chi yixcolotej.\f + 1 Co. 11.24.\f* Tibanaꞌ cꞌa reꞌ riche (rixin) natabel wuche (wixin) riyin. \p \v 20 Y tek ye waynek chic, ri Jesús xuchop cꞌa chukaꞌ ri vaso ri cꞌo ruyaꞌal uva chupan, y xubij: Re ruyaꞌal uva reꞌ, yacꞌareꞌ ri nuquiqꞌuel\f + 1 Co. 10.16.\f* ri xtibiyin tek xquicamisex. Riqꞌui cꞌa ri xtibiyin ri nuquiqꞌuel, can yacꞌariꞌ tek xticꞌachoj ri cꞌacꞌacꞌ trato ri rajowan pe ri Dios chi nuben quiqꞌui ri winek. Ri nuquiqꞌuel ri xtibiyin, iwuma riyix riche (rixin) chi yixcolotej. \p \v 21 Y wacami cꞌa, ri achi ri xquijacho el pa quikꞌaꞌ ri winek, can cꞌo cꞌa pe wuqꞌui re pa mesa.\f + Sal. 41.9; Mr. 14.18; Jn. 13.21, 26.\f* \v 22 Can tiwacꞌaxaj cꞌa re nbij chiwe, chi riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol, can xquicamisex na wi, ruma can yareꞌ ri ruchꞌobon pe ri Dios chi nibanatej.\f + Hch. 2.23; 4.28.\f* Pero juyiꞌ cꞌa ruwech ri xtijacho el wuche (wixin), xchaꞌ ri Jesús. \p \v 23 Y yacꞌariꞌ tek ri ye rudiscípulos ri Jesús niquibilaꞌ ka chiquiwech chi achique cami ri xtijacho el riche (rixin) ri Jesús. \s Ri nrajoꞌ chi nicꞌojeꞌ rukꞌij, querunimaj querilij ri nicꞌaj chic \p \v 24 Y ri discípulos riꞌ xquichop cꞌa yechꞌojin pa ruwiꞌ chi achique ri más nim rukꞌij chiquicojol riyeꞌ.\f + Mr. 9.34; Lc. 9.46.\f* \v 25 Yacꞌa ri Jesús xa xubij chique: Ri aj kꞌatbel tak tzij riche (rixin) re ruwachꞌulef,\f + Mt. 20.25.\f* ruma can cꞌo quikꞌatbel tzij pa quiwiꞌ ri winek, rumariꞌ can niquinaꞌ chi can yecꞌa riyeꞌ ri ye cꞌajaf ri winek, y nicajoꞌ chi nibix chique chi ye aj banoy tak utzil. \v 26 Yacꞌa ri chicojol riyix jun wi chic. Ruma ri nrajoꞌ chi nicꞌojeꞌ rukꞌij chicojol, xa tubanaꞌ chi ya riyaꞌ ri más coꞌol que chiquiwech ri nicꞌaj chic. Y ri nrajoꞌ chi ntoc jun cꞌamol bey chicojol riyix, xa yariꞌ ri tuchꞌutinirisaj riꞌ, querunimaj querilij ri nicꞌaj chic.\f + Lc. 9.48; Stg. 4.6; 1 P. 5.3.\f* \v 27 Rumacꞌariꞌ, ¿achique ri más cꞌo rukꞌij, ya ri tzꞌuyul pa mesa, o ya ri niyaꞌo apo pa ruwiꞌ mesa ronojel ri nitij? Can ya wi ri tzꞌuyul pa mesa ri cꞌo más rukꞌij. Pero riyin ma que ta riꞌ nben, ruma riyin yincꞌo chicojol ri xa yin achiꞌel jun ri niniman nilin apo pa mesa.\f + Fil. 2.7.\f* \p \v 28 Pero riyix can yixcꞌo pe wuqꞌui chupan ri tijoj pokonal\f + He. 2.18.\f* ri ye nkꞌaxan pe. \v 29 Rumacꞌariꞌ, riyin xtinyaꞌ jun kꞌatbel tzij pan ikꞌaꞌ riyix, can achiꞌel ri rubanon ri Nataꞌ Dios wuqꞌui riyin, \v 30 riche (rixin) chi queriꞌ xquixwaꞌ y xquixucꞌyaꞌ wuqꞌui pa numesa\f + Lc. 14.15.\f* ri pa nujawaren. Y riyix xquixtzꞌuyeꞌ na pa tek chꞌaquet riche (rixin) chi nikꞌet tzij pa quiwiꞌ ri cablajuj tinamit ri yecꞌo pa rucuenta ri Israel. \s Riyit xa xtabij chi ma awetaman ta nuwech, xchaꞌ ri Jesús chare ri Pedro \p \v 31 Y ri Ajaf Jesús xubij cꞌa chukaꞌ chare ri jun rudiscípulo ri nibix Pedro chare: Simón, Simón, nbij cꞌa chawe chi ri Satanás xixrucꞌutuj chare ri Dios riche (rixin) chi yixrutojtobej.\f + Am. 9.9; 1 P. 5.8.\f* Can nrajoꞌ cꞌa yixruchayuj achiꞌel nichayux ri trigo chupan jun chuybel. \v 32 Pero riyin can nbanon wi orar\f + Jn. 17.9.\f* pan awiꞌ riyit, riche (rixin) chi queriꞌ can nacukubaꞌ acꞌuꞌx wuqꞌui. Can xcatapon wi pa rukꞌaꞌ ri Satanás. Pero tek xtitzolin pe acꞌuꞌx wuqꞌui, tabanaꞌ chique ri nicꞌaj chic awachꞌalal chi can niquicukubaꞌ quicꞌuꞌx wuqꞌui,\f + Sal. 51.13.\f* xchaꞌ ri Jesús. \p \v 33 Y ri Simón xubij: Ajaf, wi riyit xcatucꞌuex pa cárcel, yibe awuqꞌui. Hasta yibe awuqꞌui, wi riyit xcatapon pa camic,\f + Jn. 13.37.\f* xchaꞌ. \p \v 34 Yacꞌa ri Jesús xubij chare: Pedro, riyin nbij cꞌa chawe, chi chupan re jun akꞌaꞌ re wacami, cꞌa ma jane tisiqꞌuin ta pe ri ecꞌ, tek riyit oxiꞌ yan chic mul abin chique ri yecꞌutun chawe, chi ma awetaman ta nuwech,\f + Mt. 26.34; Jn. 13.38.\f* xchaꞌ ri Jesús chare ri Pedro. \s Ri Jesús cꞌo ri xubij chique ri ye rudiscípulos tek xa napon yan chuwech ri camic \p \v 35 Y ri Jesús xucꞌutuj cꞌa chique ri ye rudiscípulos: Tek xixintek y ma xinwajoꞌ ta chi xicꞌuaj yabel irajil, ni yaꞌl, ni jun chic cꞌulaj ixajab,\f + Lc. 9.3; 10.4.\f* ¿la cꞌo cami ri xiwajoꞌ y man ta xiwil? xchaꞌ chique. Y riyeꞌ xquibij: Majun ri man ta xkil, xechaꞌ. \p \v 36 Y ri Jesús xubij cꞌa chique: Yacꞌa re wacami jun wi chic ri rubanic nrajoꞌ chi niben. Ruma wacami ri cꞌo yabel rurajil y cꞌo ruyaꞌl, tucꞌuaj. Y ri majun ruꞌespada, tucꞌayij ri ruchaqueta y cꞌacꞌariꞌ tulokꞌoꞌ jun riche (rixin). \v 37 Y wacami quereꞌ nbij chiwe, ruma cꞌo chi nibanatej achiꞌel ri nubij chupan ri ruchꞌabel ri Dios ri tzꞌibatal ca. Ri chiriꞌ nubij cꞌa: Can achiꞌel chukaꞌ jun aj mac\f + Is. 53.12; Mr. 15.28; 2 Co. 5.21; Ga. 3.13.\f* xban chare. Queriꞌ ri tzꞌibatal ca. Y riꞌ can xtibanatej na wi wuqꞌui riyin. Ronojel cꞌa ri ye tzꞌibatal ca chuwij riyin chupan ri ruchꞌabel ri Dios, can xquebanatej na wi, xchaꞌ ri Jesús. \p \v 38 Y ri discípulos xquibij cꞌa chare ri Jesús: Ajaf, waweꞌ cꞌo caꞌiꞌ espada, xechaꞌ. Yacꞌa ri Jesús xubij chique: Xa riqꞌui cꞌa riꞌ, xchaꞌ. \s Tek ri Jesús xuben orar pa Getsemaní \p \v 39 Ri Jesús tek elenak chic cꞌa el chiriꞌ, xbe cꞌa ri acuchi (achique) kas tibe wi. Riyaꞌ xbe cꞌa ri pa juyuꞌ ri Olivos\f + Mt. 26.30, 36; Mr. 14.26, 32; Jn. 18.1.\f* rubiꞌ. Y ri rudiscípulos can ye tzeketel wi el chrij. \v 40 Y tek xeꞌapon cꞌa, xubij chique: Tibanaꞌ orar y ticꞌutuj chare ri Dios riche (rixin) chi queriꞌ ma yixtzak ta pa mac\f + Mt. 6.13; Mr. 14.38.\f* tek yixtojtobex. \p \v 41 Y ri Jesús xbiyin chic cꞌa apo jun caꞌiꞌ raken cꞌan, y cꞌacꞌariꞌ xxuqueꞌ ka chiriꞌ, y xuchop cꞌa rubanic orar. \v 42 Y nubij cꞌa ri pa ruꞌoración: Nataꞌ Dios, wi riyit nawajoꞌ, tabanaꞌ cꞌa chi riyin man ta nkꞌaxaj re jun tijoj pokonal reꞌ, pero ma taben ta ri xa nuraybel riyin. Tabanaꞌ ri araybel riyit,\f + Jn. 6.38.\f* xchaꞌ. \p \v 43 Y cꞌo cꞌa jun ángel ri petenak chilaꞌ chicaj xucꞌut riꞌ chuwech, riche (rixin) chi xoruyaꞌ ka más ruchukꞌaꞌ ri Jesús.\f + Mt. 4.11.\f* \v 44 Y can sibilaj cꞌa kꞌaxon ri cꞌo pa ránima Riyaꞌ. Rumariꞌ can riqꞌui cꞌa ronojel ránima nuben orar.\f + Jn. 12.27; He. 5.7.\f* Y ruma chukaꞌ ri kꞌaxon riꞌ, ri yaꞌ ri ntel chrij, xa can achiꞌel chic nimaꞌk tak tzꞌuj quicꞌ ri yeka pan ulef. \p \v 45 Tek Riyaꞌ xbeyacatej pe chare ri oración, xpe cꞌa quiqꞌui ri ye rudiscípulos, pero tek xoka quiqꞌui, xa quichapon waran, ruma yebison. \p \v 46 Y ri Jesús xubij cꞌa chique ri ye rudiscípulos riꞌ: ¿Achique ruma tek xa yix warnek? Quixyacatej, tibanaꞌ orar y ticꞌutuj chare ri Dios riche (rixin) chi ma yixtzak ta pa mac tek yixtojtobex, xchaꞌ chique. \s Tek xchapatej ri Jesús \p \v 47 Y can cꞌa nichꞌo na cꞌa ri Jesús quiqꞌui ri ye rudiscípulos, tek cꞌa xquitzꞌet xeꞌapon ye qꞌuiy winek quiqꞌui.\f + Mt. 26.47; Mr. 14.43; Jn. 18.3.\f* Y can ya cꞌa jun chique ri ye cablajuj discípulos, ri Judas rubiꞌ, ri ucꞌuayon apo quibey ri winek riꞌ. Y ri Judas xjel apo riqꞌui ri Jesús riche (rixin) chi xutzꞌumaj (xutzꞌubaj) ruchiꞌ. \v 48 Yacꞌa ri Jesús xubij chare ri Judas: Judas, ¿la riqꞌui jun tzꞌuban (tzꞌuman) chiꞌij najech el ri Cꞌajolaxel ri xalex chicojol? xchaꞌ ri Jesús. \p \v 49 Y ri discípulos tek xquitzꞌet ri ntajin nibanatej, xquinabej ri achique ri xticꞌulwachitej. Rumariꞌ xquibij cꞌa chare: Ajaf, ¿nawajoꞌ chi yojyacatej chiquij riqꞌui espada? xechaꞌ. \p \v 50 Y jun cꞌa chique ri ye rudiscípulos xusoc jun rumozo ri nimalaj sacerdote.\f + Mt. 26.51; Mr. 14.47; Jn. 18.10; Ro. 12.19; 2 Co. 10.4.\f* Can xuchoy ruxquin. Y ri ruxquin ri xuchoy ya ri cꞌo pa rajquikꞌaꞌ. \v 51 Y ri Jesús xubij cꞌa chique ri ye rudiscípulos: Ma tinek ta, xa tiyaꞌ ca. Y xpe ri Jesús xuchop ri ruxquin ri mozo riꞌ y xucꞌachojsaj ca. \v 52 Y cꞌacꞌariꞌ ri Jesús xubij chique ri principaliꞌ tak sacerdotes, y chique ri achiꞌaꞌ ri cꞌo quikꞌij chiquicojol ri ye chajinel pa rachoch ri Dios, y chique ri rijitaꞌk tak achiꞌaꞌ ri cꞌo quikꞌij ri ye benak chuchapic: ¿Achique cꞌa xichꞌob riyix? ¿Xichꞌob chi yix petenak chuchapic jun alekꞌom y rumariꞌ icꞌamom pe cheꞌ y espada? \v 53 Riyin can kꞌij kꞌij cꞌa xicꞌojeꞌ iwuqꞌui ri pa rachoch ri Dios, y majun achique ta xiben chuwe. Pero cꞌa ya cꞌa hora reꞌ ri yaꞌon chiwe riyix,\f + Gn. 3.15; Jn. 12.27; Hch. 2.23; 4.27, 28.\f* hora tek nikꞌalajin ruchukꞌaꞌ ri rajawalul ri kꞌekuꞌm, xchaꞌ ri Jesús chique. \s Tek ri Pedro xubij chi ma retaman ta ruwech ri Jesús \p \v 54 Xquichop cꞌa el ri Jesús, y xquicꞌuaj\f + Mt. 26.57; Hch. 8.32.\f* pa rachoch ri nimalaj sacerdote. Y ri Pedro ye rutzekelben el,\f + Jn. 18.15.\f* pero cꞌanej cꞌo wi ca chiquij. \v 55 Y ri chiriꞌ pa nicꞌaj ruwajay,\f + Mt. 26.69; Mr. 14.66.\f* xquibox cꞌa jun kꞌakꞌ, y xetzꞌuyeꞌ apo quinojel chuchiꞌ. Y chukaꞌ ri Pedro xtzꞌuyeꞌ apo chiquicojol. \v 56 Y jun ixok raj icꞌ ri nimalaj sacerdote, tek xutzꞌet chi ri Pedro tzꞌuyul chiriꞌ numekꞌ riꞌ, xutzuꞌ xutzuꞌ, y xubij: Re jun achi reꞌ rachibil chukaꞌ ri Jesús, xchaꞌ. \p \v 57 Yacꞌa ri Pedro xa xrewaj cꞌa y xubij: Riyin ma wetaman ta ruwech ri Jesús, xchaꞌ. \p \v 58 Y xa cꞌa jubaꞌ ka riꞌ, tek cꞌo chic cꞌa jun ri xtzꞌeto pe riche (rixin) ri Pedro, y xubij chare: Riyit, yit jun chique ri yecꞌo riqꞌui ri Jesús, xchaꞌ. Y ri Pedro xubij: Táta, kitzij nbij chawe ma yin ta riꞌ, xchaꞌ. \p \v 59 Y achiꞌel xa jun hora tikꞌax ka riꞌ, tek cꞌo chic cꞌa jun ri xbin: Re achi reꞌ, can kitzij wi chi rachibil ri Jesús, ruma can pa Galilea chukaꞌ nipe wi, xchaꞌ. \p \v 60 Yacꞌa ri Pedro xubij chare: Táta, ma nikꞌax ta chinuwech achique ruma tek nabij queriꞌ chuwe, xchaꞌ ri Pedro. Y can cꞌa nichꞌo na cꞌa ri Pedro, tek ri ecꞌ xsiqꞌuin pe. \v 61 Y ri Ajaf Jesús xtzuꞌun pe chrij y xutzuꞌ pe ri Pedro. Y ri Pedro can yacꞌariꞌ tek xenatej chare ri chꞌabel ri bin ca chare ruma ri Ajaf, chi cꞌa ma jane tisiqꞌuin ta pe ri ecꞌ tek riyit oxiꞌ yan chic mul abin chique ri yecꞌutun chawe, chi ma awetaman ta nuwech.\f + Mt. 26.75; Mr. 14.72; Jn. 13.38.\f* \v 62 Y ri Pedro xel cꞌa el y xuchop jun nimalaj okꞌej.\f + Is. 66.2; Ez. 7.16; 2 Co. 7.10.\f* \s Tek ri chajinel xquitzeꞌej y xquichꞌey ri Jesús \p \v 63 Y ri achiꞌaꞌ ri ye chajiyon cꞌa riche (rixin) ri Jesús, yetzeꞌen cꞌa chrij y niquichꞌey\f + Sal. 69.4; Is. 50.6; 52.14; Mt. 26.67, 68; Mr. 14.65.\f* cꞌa. \v 64 Y xquitzꞌapij runakꞌ ruwech y xquiyalaꞌ kꞌaꞌ chupalej y niquicꞌutulaꞌ cꞌa chare: ¿Achique cꞌa ri xachꞌeyo? Tabij na cꞌa chake, yechaꞌ chare ri Jesús. \p \v 65 Y cꞌo cꞌa qꞌuiy itzel tak tzij ri xquibilaꞌ chare. \s Tek ri Jesús xucꞌuex chiquiwech ri achiꞌaꞌ ri pa moc (comon) yekꞌato tzij \p \v 66 Tek xseker cꞌa pe, xquimol cꞌa quiꞌ ri rijitaꞌk tak achiꞌaꞌ ri cꞌo quikꞌij, ri principaliꞌ tak sacerdotes, y chukaꞌ ri aj tzꞌibaꞌ.\f + Sal. 2.1, 2; 22.12, 16; Mt. 27.1; Hch. 4.26.\f* Y ri Jesús xucꞌuex cꞌa apo chiquiwech ri achiꞌaꞌ riꞌ, ri can pa moc (comon) yekꞌato tzij. Y xquicꞌutuj cꞌa chare ri Jesús: \v 67 Tabij cꞌa chake: ¿La yit cꞌa riyit ri Cristo?\f + Mt. 26.63; Mr. 14.61.\f* xechaꞌ. Yacꞌa ri Jesús xubij chique: Wi nbij chiwe chi yin cꞌa riyin ri Cristo, ma yininimaj ta. \v 68 Y chukaꞌ wi ta cꞌo ri yencꞌutuj apo chiwe, majun xtibij pe chuwe, ni ma xquiniwiskꞌopij ta el chukaꞌ. \v 69 Y can xu (xe wi) xtinkꞌaxaj re jun tijoj pokonal reꞌ, can yacꞌariꞌ riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol, xquibetzꞌuyeꞌ cꞌa pa rajquikꞌaꞌ ri Dios ri nicowin nuben ronojel,\f + Sal. 110.1; Dn. 7.13, 14; He. 1.3; 8.1.\f* xchaꞌ ri Jesús. \p \v 70 Can yacꞌariꞌ tek quinojel xecꞌutun apo chare ri Jesús: ¿La can yit cꞌa riyit ri Rucꞌajol ri Dios? xechaꞌ. Jaꞌ (je), queriꞌ, can achiꞌel ri nibij riyix,\f + Mt. 26.64; Mr. 14.62.\f* xchaꞌ ri Jesús chique. \p \v 71 Y riyeꞌ xquibij: Ma rajawaxic ta cꞌa chi noka chic jun ri norubij chake chi re achi reꞌ can aj mac wi. Ruma konojel xkacꞌaxaj ri xa cꞌariꞌ xubij ka,\f + Mt. 26.65; Mr. 14.63.\f* xechaꞌ. \c 23 \s Tek ri Jesús xucꞌuex chuwech ri Pilato \p \v 1 Y cꞌacꞌariꞌ, quinojel ri yecꞌo chiriꞌ xeyacatej cꞌa el, y xquicꞌuaj el ri Jesús riche (rixin) chi nbequijachaꞌ pa rukꞌaꞌ ri aj kꞌatbel tzij ri Pilato\f + Mt. 27.2; Mr. 15.1; Jn. 18.28, 29.\f* rubiꞌ. \v 2 Y chiriꞌ chuwech ri aj kꞌatbel tzij, xquichop cꞌa niquitzujuj (niquisujuj) apo\f + Sal. 35.11; 62.4; 64.3-6; Dn. 3.12.\f* y niquibij: Riyoj ketaman chi re Jesús reꞌ qꞌuiy rumac. Riyaꞌ nusukꞌ quinaꞌoj ri katinamit Israel. Nubilaꞌ chukaꞌ chique ri winek chi ma tiquitoj ta\f + Mt. 22.21.\f* ri alcawal chare ri César. Y nubilaꞌ chi ya Riyaꞌ ri Cristo, y reꞌ ntel chi tzij chi jun Rey,\f + Jn. 19.12; Hch. 17.7.\f* xechaꞌ. \p \v 3 Y ri Pilato xucꞌutuj cꞌa chare ri Jesús: ¿Yit cꞌa riyit ri qui-Rey ri israelitas? xchaꞌ chare. Y ri Jesús xubij cꞌa: Jaꞌ (je), queriꞌ,\f + Mt. 27.11; 1 Ti. 6.13.\f* can achiꞌel ri xabij, xchaꞌ. \p \v 4 Y cꞌacꞌariꞌ ri Pilato xubij chique ri principaliꞌ tak sacerdotes y chukaꞌ chique ri winek: Riyin can majun achique ta mac nwil ta chrij re jun achi reꞌ,\f + Jn. 18.38; 2 Co. 5.21; 1 P. 2.22.\f* xchaꞌ. \p \v 5 Yacꞌa riyeꞌ xa ma yetaneꞌ ta ka. Xa niquitij cꞌa quikꞌij chi niquibilaꞌ apo: Xa nusukꞌ quinaꞌoj ri winek pa ronojel tinamit riche (rixin) re Judea. Chilaꞌ cꞌa pa Galilea ruchapon wi pe rubanic. Y queriꞌ nubanalaꞌ ri petenak y xocꞌulun cꞌa waweꞌ pa tinamit Jerusalem, xechaꞌ apo. \s Tek ri Jesús xucꞌuex apo chuwech ri Herodes \p \v 6 Y tek ri Pilato xracꞌaxaj ri xa cꞌariꞌ niquibij ka, xucꞌutuj cꞌa chi wi aj Galilea ri Jesús. \v 7 Tek xbix cꞌa chare ri Pilato chi ri Jesús kitzij chi aj Galilea,\f + Lc. 3.1.\f* ri lugar ri cꞌo pa rukꞌaꞌ ri Herodes, xutek cꞌa el chare ri Herodes, ri aj kꞌatbel tzij riche (rixin) ri Galilea. Ruma ri Herodes cꞌo cꞌa chiriꞌ pa tinamit Jerusalem ri kꞌij riꞌ. \v 8 Y tek ri Herodes xutzꞌet ri Jesús, sibilaj xquicot ránima, ruma can qꞌuiy chic kꞌij rurayin chi rutzꞌeton ta. Y qꞌuiy cꞌa ri racꞌaxan chrij. Rumariꞌ can royoben cꞌa chi can xtutzꞌet na jun bey tek nuben jun milagro.\f + Mt. 14.1; Mr. 6.14; Lc. 9.9.\f* \v 9 Y ri Herodes qꞌuiy cꞌa ri xerucꞌutuj chare ri Jesús, yacꞌa ri Jesús majun tzij xubij ta chare. \v 10 Y can yecꞌo cꞌa apo chukaꞌ ri principaliꞌ tak sacerdotes y ri aj tzꞌibaꞌ, riche (rixin) chi niquitzujuj (niquisujuj) ri Jesús. Riyeꞌ can niquitij cꞌa quikꞌij riche (rixin) chi yetzujun (yesujun) apo chrij. \v 11 Y ri Herodes y ri ye rusoldados can majun cꞌa rukꞌij xquiben chare ri Jesús\f + Is. 53.3.\f* y xquitzeꞌej. Xquiyaꞌ cꞌa jun tziek chrij, can achiꞌel ri yequicusalaꞌ ri reyes. Y cꞌacꞌariꞌ ri Herodes xutzolij chic el ri Jesús cꞌa riqꞌui ri Pilato. \v 12 Ri Herodes y ri Pilato quicꞌulel quiꞌ rubanon pe. Yacꞌa ri kꞌij riꞌ tek junan quiwech xquiben.\f + Hch. 4.27.\f* \s Tek ri Pilato xujech cꞌa el ri Jesús riche (rixin) chi nicamisex chuwech cruz \p \v 13 Yacꞌariꞌ tek ri Pilato xerusiqꞌuij (xeroyoj) ri ye principaliꞌ tak sacerdotes y ri ye cachibil ri pa moc (comon) yekꞌato tzij. Y chukaꞌ xerusiqꞌuij (xeroyoj) ri winek. \v 14 Y cꞌacꞌariꞌ xubij chique: Riyix xoꞌiyaꞌ re Jesús pa nukꞌaꞌ, y nitzujuj (nisujuj) chi nusukꞌ quinaꞌoj ri winek. Pero can chiwech cꞌa riyix xincꞌutuj wi chare, y riyin ntzꞌet chi can majun mac\f + Dn. 6.4.\f* ye rubanalon ta ri achiꞌel ri nibij riyix. \v 15 Y chukaꞌ ri Herodes majun xril ta chrij tek xixintek el riqꞌui, y rumariꞌ xutzolij chic pe pa nukꞌaꞌ riyin. Xaxu (xaxe wi) riqꞌui riꞌ niketamaj chi can majun mac rubanon riche (rixin) chi nicamisex. \v 16 Xtintek cꞌa ruchꞌayic,\f + Mt. 27.26; Mr. 15.15; Jn. 19.1; Hch. 5.40, 41.\f* y cꞌacꞌariꞌ ncol el, xchaꞌ ri Pilato. \p \v 17 Y ri aj kꞌatbel tzij can cꞌo cꞌa chi nucol el jun preso,\f + Mt. 27.15; Mr. 15.6; Jn. 18.39.\f* ruma queriꞌ niban ronojel junaꞌ chupan ri nimakꞌij pascua, jun chique ri quinimakꞌij ri israelitas. \v 18 Rumariꞌ quinojel junan xquirek apo quichiꞌ, y xquibij: ¡Ya ri Barrabás tacoloꞌ el, y ri Jesús ticamisex!\f + Hch. 3.14.\f* xechaꞌ. \p \v 19 Y ri Barrabás yaꞌon pa cárcel ruma xyacatej chrij ri kꞌatbel tzij chiriꞌ pa tinamit, y rubanon chukaꞌ camic. \v 20 Y ri Pilato, ruma cꞌa can nrajoꞌ wi nucol el ri Jesús, xchꞌo chic cꞌa jun bey chique ri winek. \v 21 Yacꞌa ri winek xquirek apo quichiꞌ, y xquibij: ¡Ticamisex chuwech cruz! ¡Ticamisex chuwech cruz! \p \v 22 Y pa rox mul ri Pilato xubij cꞌa chique: ¿Achique cꞌa mac rubanon chiwech re jun achi reꞌ? Riyin can majun achique ta mac nwil ta chrij, riche (rixin) chi rucꞌamon ta chi nicamisex. Xtintek cꞌa ruchꞌayic, y cꞌacꞌariꞌ ncol el, xchaꞌ. \p \v 23 Pero riyeꞌ xa ma xetaneꞌ ta ka, xa más niquirek apo quichiꞌ, niquicꞌutuj chi ticamisex ri Jesús chuwech cruz. Can nikꞌalajin cꞌa chi ya ri chꞌabel ri xquibilaꞌ apo ri winek y ri principaliꞌ tak sacerdotes ri xtichꞌacon. \v 24 Y yacꞌariꞌ tek ri Pilato xubij chi tiban cꞌa achiꞌel ri niquicꞌutuj apo riyeꞌ.\f + Ex. 23.2; Jn. 19.16.\f* \v 25 Y xucol cꞌa el ri achi ri xquicꞌutuj apo chare chi tucoloꞌ el. Y ri achi riꞌ xa yaꞌon pa cárcel ruma xyacatej chrij ri kꞌatbel tzij y rubanon chukaꞌ camic. Yacꞌa ri Jesús xa xujech el riche (rixin) chi ticamisex chuwech cruz, ruma can yariꞌ ri xcajoꞌ ri winek.\f + Pr. 17.15.\f* \s Tek ri Jesús xbajix chuwech cruz riche (rixin) chi nicamisex \p \v 26 Y tek ri soldados quicꞌuan cꞌa el ri Jesús riche (rixin) chi nbequibajij chuwech cruz, xquicꞌul cꞌa jun achi petenak pa juyuꞌ, jun achi aj Cirene, ri Simón rubiꞌ. Y ri soldados chrij cꞌa riyaꞌ xquiyaꞌ wi el ri rucruz ri Jesús. Riyaꞌ xucꞌuan el\f + Mt. 27.32.\f* ri cruz, y xutzekelbej el ri Jesús. \p \v 27 Y sibilaj ye qꞌuiy cꞌa winek ri ye benak chrij. Ye qꞌuiy cꞌa chukaꞌ ixokiꞌ yeꞌokꞌ ri ye benak chrij ri Jesús, y can niquibisoj ruwech. \v 28 Y ri Jesús xerutzuꞌ cꞌa, y xubij chique: Ixokiꞌ aj Jerusalem, man cꞌa quiniwokꞌej ta riyin. Xa tiwokꞌej ka iwiꞌ riyix, y queꞌiwokꞌej chukaꞌ ri ye iwal. \v 29 Ruma can xqueꞌoka cꞌa kꞌij tek xquepe rucꞌayewal y rumariꞌ tek xtibix chi jabel ruwarukꞌij ri ixok ri ma nalan ta, ni majun bey xralaj ta jun acꞌal, y majun acꞌal xtzꞌuman ta chuwarucꞌuꞌx.\f + Lc. 21.23.\f* \v 30 Y xtibanatej chukaꞌ chi ri winek xtiquibij chique ri nimaꞌk tak juyuꞌ: Quixtzak pe chikij. Chukaꞌ xtiquibij chique ri cocoj tak juyuꞌ: Kojiwewaj, xquechaꞌ.\f + Is. 2.19; Os. 10.8; Ap. 6.16; 9.6.\f* \v 31 Ruma wi chuwe riyin ri achiꞌel jun cheꞌ rex can niban chi cꞌo chi nkꞌaxaj tijoj pokonal, ¿achique ta cami ri ma xtiban ta chique ri xa ye achiꞌel chakiꞌj tak cheꞌ?\f + Pr. 11.31; Jer. 25.29; Ez. 20.47; 21.3, 4; 1 P. 4.17.\f* xchaꞌ ri Jesús. \p \v 32 Y yecꞌo cꞌa chukaꞌ ye caꞌiꞌ alekꞌomaꞌ ri ye ucꞌuan el, riche (rixin) chi yecamisex junan riqꞌui ri Jesús.\f + Is. 53.12; Mt. 27.38.\f* \v 33 Y tek xeꞌapon cꞌa acuchi (achique) cꞌo wi ri jun juyuꞌ ri nibix Rubakil Rujolon (Ruwiꞌ) Caminek\f + Mr. 15.22; Jn. 19.17; He. 13.12.\f* chare, ri soldados xquibajij cꞌa ri Jesús chuwech ri cruz, y queriꞌ chukaꞌ xquiben chique ri ye caꞌiꞌ alekꞌomaꞌ. Jun xcꞌojeꞌ pa rajquikꞌaꞌ ri Jesús, y ri jun chic pa rajxocon. \v 34 Y ri Jesús nubij cꞌa: Nataꞌ Dios, tacuyuꞌ quimac,\f + Mt. 5.44; Hch. 3.17; 7.60; 1 Co. 4.12.\f* ruma ma quetaman ta achique ri yetajin chubanic, xchaꞌ. Y ri soldados xesaquin cꞌa chrij rutziak ri Jesús, riche (rixin) chi xquitzꞌet achique chi tziek ri niquicꞌualaꞌ el chiquijujunal.\f + Mr. 15.24; Jn. 19.24.\f* \v 35 Y ri Jesús tzuliben\f + Sal. 22.17; Zac. 12.10.\f* cꞌa apo cuma sibilaj ye qꞌuiy winek y cuma chukaꞌ ri achiꞌaꞌ ri can yekꞌato wi tzij chiquicojol ri israelitas. Y quinojel cꞌa ri winek riꞌ niquitzeꞌej apo, y niquibilaꞌ cꞌa: Riyaꞌ can yecꞌo wi cꞌa ri xerucol. Wacami tucoloꞌ cꞌa riꞌ ruyon, wi kas kitzij chi ya Riyaꞌ ri Cristo ri chaꞌon pe ruma ri Dios, xechaꞌ. \p \v 36 Y can queriꞌ chukaꞌ niquiben ri soldados. Yetzeꞌen apo chrij ri Jesús. Yejel apo riqꞌui y xquitzuj (xquisuj) jun chꞌomilaj ruyaꞌal uva chare. \v 37 Y niquibilaꞌ cꞌa chukaꞌ chare: Wi can yit cꞌa riyit ri qui-Rey ri israelitas, tacoloꞌ cꞌa awiꞌ ayon, yechaꞌ chare. \p \v 38 Y pa ruwiꞌ cꞌa ri cruz cꞌo cꞌa jun tzij tzꞌiban chuwech jun tzꞌalan. Ri tzij cꞌa riꞌ tzꞌibatal el pan oxiꞌ chꞌabel. Tzꞌiban pa quichꞌabel ri aj Grecia, pa quichꞌabel ri aj Roma y pa quichꞌabel ri israelitas.\f + Jn. 19.19.\f* Y ri tzij riꞌ nubij cꞌa: YAREꞌ RI QUI-REY RI ISRAELITAS. \p \v 39 Y jun cꞌa chique ri ye caꞌiꞌ alekꞌomaꞌ ri yecꞌo chukaꞌ chuwech quicruz, itzel xchꞌo apo chare ri Jesús,\f + Mt. 27.44; Mr. 15.32.\f* ruma xubij: Riyit ri nabij chi yit cꞌa riyit ri Cristo, tacoloꞌ cꞌa awiꞌ riyit, y kojacoloꞌ chukaꞌ riyoj, xchaꞌ. \p \v 40 Yacꞌa ri jun chic alekꞌom xchapon apo chare ri jun y xubij: ¿Can ma naxibij ta awiꞌ chuwech ri Dios chupan re rucꞌayewal re junan yojcꞌo wi riqꞌui?\f + Ef. 5.11.\f* \v 41 Riyoj can utz wi rubanic chake, ruma yojtajin chutojic ri itzel ye kabanalon. Yacꞌa Riyaꞌ majun achique ta mac rubanon. \p \v 42 Y ri alekꞌom riꞌ xubij cꞌa apo chare ri Jesús: Quinatej cꞌa chawe, tek xcape y tek yitcꞌo chic chupan ri awajawaren,\f + He. 1.3; 8.1.\f* xchaꞌ. \p \v 43 Y ri Jesús xubij cꞌa chare: Kitzij cꞌa nbij chawe, chi can ya re wacami xcabecꞌojeꞌ wuqꞌui ri acuchi (achique) cꞌo wi quicoten,\f + Ap. 2.7.\f* xchaꞌ. \p \v 44 Achiꞌel xa pa nicꞌaj kꞌij tek xoc kꞌekuꞌm ronojel ri ruwachꞌulef. Y ri kꞌekuꞌm riꞌ xqꞌuis cꞌa el cꞌa pa tak a las tres ri tikakꞌij.\f + Mr. 15.33.\f* \v 45 Ri kꞌij can ma xtzuꞌun ta chic, y yacꞌariꞌ tek xel pa caꞌiꞌ\f + Mt. 27.51.\f* ri tziek ri achoj riqꞌui jachon wi rupan ri rachoch ri Dios. \v 46 Can yacꞌariꞌ tek ri Jesús xurek ruchiꞌ y xubij: Nataꞌ Dios, pan akꞌaꞌ cꞌa riyit njech wi ri wánima,\f + Sal. 31.15.\f* xchaꞌ. Y can xu (xe) wi cꞌa xubij queriꞌ, can yacꞌariꞌ xcom ka. \p \v 47 Tek ri quicapitán ri soldados xutzꞌet ri xbanatej, xuyaꞌ cꞌa rukꞌij rucꞌojlen ri Dios, y xubij cꞌa: Can kitzij na wi chi re jun achi reꞌ can majun wi rumac,\f + Mt. 27.54.\f* xchaꞌ. \p \v 48 Y quinojel cꞌa ri winek ri yecꞌo apo y xquitzꞌet ri xbanatej, niquibajlaꞌ (niquibucꞌlaꞌ) cꞌa ruwa tak quicꞌuꞌx\f + Lc. 18.13.\f* ri xetzolin el, ruma ri kꞌaxon cꞌo pa tak cánima. \v 49 Y ri ye etamayon ruwech ri Jesús, y ri ixokiꞌ ri can cꞌa pa Galilea ye tzeketel wi pe chrij, cꞌanej cꞌa yecꞌo wi el, niquitzuꞌ apo ri xbanatej.\f + Sal. 38.11; Jn. 19.25.\f* \s Tek xmuk ri Jesús \p \v 50 Y cꞌo cꞌa jun achi José rubiꞌ, y aj pa tinamit Arimatea,\f + Mt. 27.57; Mr. 15.43; Jn. 19.38.\f* tinamit ri cꞌo pa rucuenta ri Judea. Ri jun utzilaj y chojmilaj achi riꞌ cachibil ri achiꞌaꞌ ri yekꞌato tzij chiquicojol ri israelitas. \v 51 Y ri José chukaꞌ royoben apo\f + Lc. 2.25, 38.\f* ri rajawaren ri Dios y rumariꞌ tek riyaꞌ ma xka ta chuwech ri xquibij ri rachibil chi niban chare ri Jesús.\f + Gn. 37.21, 22; 42.21, 22; Ex. 23.2; 1 Ti. 5.22.\f* \v 52 Y riyaꞌ xbe cꞌa riqꞌui ri Pilato ri aj kꞌatbel tzij y xberucꞌutuj ri ruchꞌacul ri Jesús chare, riche (rixin) chi numuk. \v 53 Y tek rukasan chic cꞌa pe ri ruchꞌacul ri Jesús chuwech ri cruz, riyaꞌ xubor pa jun sakilaj tziek. Y cꞌacꞌariꞌ xberuyaꞌ ca pa jun jul riche (rixin) chi niyaꞌox (nyaꞌ) caminek chupan, ri cꞌoton chuwech jun nimabej. Can cꞌa ma jane jun caminek ri yaꞌon ta chupan ri jul riꞌ.\f + Is. 53.9; Mt. 27.59, 60.\f* \v 54 Pero ri kꞌij riꞌ, ri winek niquichojmirisalaꞌ chic cꞌa quiꞌ, ruma xa nuchop yan ri uxlanibel kꞌij. Y can ya cꞌa tek nika ri kꞌij riꞌ, yacꞌariꞌ tek nuchop\f + Mt. 27.62.\f* ri uxlanibel kꞌij. \p \v 55 Y ri ixokiꞌ ri can cꞌa pa Galilea ye tzeketel wi pe chrij ri Jesús,\f + Lc. 8.2, 3.\f* xquitzekelbej cꞌa chukaꞌ ri ruchꞌacul ri Jesús tek xbemuk ca; y rumariꞌ tek can jabel quetaman ri acuchi (achique) xmuk wi ca,\f + Mr. 15.47.\f* y chukaꞌ xquitzuꞌ ca jabel achique rubanic xban ca chare ri ruchꞌacul. \v 56 Y tek xetzolin ri pa tak cachoch ri ixokiꞌ riꞌ, xequibanalaꞌ ruchojmil ri akꞌom ri jubul ruxlaꞌ riche (rixin) chi yariꞌ nbequiyaꞌ ca chrij ruchꞌacul ri Jesús.\f + Mr. 16.1.\f* Y xeꞌuxlan cꞌa chupan ri jun kꞌij riche (rixin) uxlanen riꞌ, can achiꞌel nubij chupan ri ley riche (rixin) ri Moisés.\f + Ex. 20.10; Is. 56.2, 6; 58.13; Jer. 17.24.\f* \c 24 \s Tek cꞌastajnek chic ri Jesús \p \v 1 Y nimakꞌaꞌ yan cꞌa chupan ri nabey kꞌij chare ri semana, ri ixokiꞌ xebe cꞌa chuchiꞌ ri jul,\f + Mt. 28.1; Mr. 16.1; Jn. 20.1.\f* y ye quicꞌualon el akꞌom ri jubul ruxlaꞌ ri ye quichojmirisan el. Y yecꞌo cꞌa chukaꞌ nicꞌaj chic ixokiꞌ ri ye benak quiqꞌui. \v 2 Y tek xeꞌapon cꞌa chuchiꞌ ri jul, xquitzꞌet cꞌa chi ri abej tzꞌapebel ruchiꞌ ri jul, elesan chic el. \v 3 Riyeꞌ xeꞌoc cꞌa apo chupan ri jul,\f + Mr. 16.5.\f* y xquitzꞌet cꞌa chi ri ruchꞌacul ri Ajaf Jesús xa man cꞌo ta chic chiriꞌ. \v 4 Rumariꞌ sibilaj cꞌa xquixibij quiꞌ, y xsach quicꞌuꞌx. Y can yacꞌariꞌ tek xequitzꞌet ye caꞌiꞌ achiꞌel achiꞌaꞌ ye paꞌel apo quiqꞌui, y nitzꞌitzꞌan ri quitziak. \v 5 Y ri ixokiꞌ, ruma ri quixibinriꞌil xquilucubaꞌ ka quijolon (quiwiꞌ). Y yacꞌariꞌ tek ri achiꞌel achiꞌaꞌ xquibij cꞌa chique: ¿Achique cꞌa ruma riyix chiquicojol caminakiꞌ nicanoj wi ri xa qꞌues?\f + 1 Ti. 1.17; Ap. 1.18.\f* \v 6 Ri ruchꞌacul xa man cꞌo ta chic waweꞌ. Riyaꞌ xcꞌastej yan el. Toka cꞌa chiꞌicꞌuꞌx ri xubij chiwe tek Riyaꞌ cꞌa cꞌo na cꞌa chiriꞌ pa Galilea. \v 7 Ri Jesús xubij cꞌa chiwe: Riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol, can cꞌo cꞌa chi xquijach pa quikꞌaꞌ ri aj maquiꞌ. Xquicamisex chuwech cruz. Y pa rox kꞌij xquicꞌastej pe,\f + Mt. 16.21; Mr. 8.31; Lc. 9.22.\f* chinek ca chiwe, xechaꞌ ri ye caꞌiꞌ achiꞌel achiꞌaꞌ riꞌ. \p \v 8 Y ri ixokiꞌ can xoka cꞌa chiquicꞌuꞌx ri chꞌabel ri rubilon ca ri Jesús.\f + Jn. 2.22.\f* \v 9 Y tek ye tzolijnek chic cꞌa pe ri chiriꞌ pa jul, xquitzijoj chique ri julajuj apóstoles y chique ri quimolon quiꞌ quiqꞌui,\f + Mt. 28.8; Mr. 16.10.\f* ronojel ri xquitzꞌet ca. \v 10 Ri ixokiꞌ ri xebeyaꞌo rutzijol chique ri apóstoles ya ri María Magdalena, ri Juana, ri María ri ruteꞌ ri Jacobo, y nicꞌaj chic ixokiꞌ.\f + Lc. 8.3.\f* \v 11 Yacꞌa ri apóstoles xa xquichꞌob chi ri ixokiꞌ riꞌ xa chꞌobon ma chꞌobon ri xquibij apo, y rumariꞌ ma xquinimaj ta ri xbix chique\f + Lc. 24.25, 41.\f* cuma ri ixokiꞌ. \p \v 12 Y ri Pedro can yacꞌariꞌ xel el,\f + Jn. 20.3, 10.\f* y junanin (anibel) xbe cꞌa chuchiꞌ ri jul. Y tek xtzuꞌun cꞌa apo chupan ri jul, xutzuꞌ chi ri tziek yecꞌo ca chiriꞌ. Riyaꞌ xtzolin cꞌa el, y numey rij ri xbanatej. \s Ri xquicꞌulwachij caꞌiꞌ tzekelbey riche (rixin) ri Jesús tek quichapon el bey pan Emaús \p \v 13 Y chupan chukaꞌ ri kꞌij riꞌ, yecꞌo cꞌa ye caꞌiꞌ chique ri xetzekelben riche (rixin) ri Jesús quichapon el bey riche (rixin) chi yebe pa Emaús,\f + Mr. 16.12.\f* jun ti aldea ri nicanaj ca achiꞌel xa pa jun oxiꞌ leguas chare ri tinamit Jerusalem. \v 14 Y tek ye benak pa bey yetzijon cꞌa chrij ri xebanatej\f + Dt. 6.7; Mal. 3.16.\f* ri cabjir oxjir ca. \v 15 Y tek benak cꞌa cánima riqꞌui ri quitzij ri ye benak y riqꞌui ri niquicꞌutulaꞌ cꞌa chiquiwech ka riyeꞌ, ri Jesús cꞌastajnek chic el, xeberukꞌiꞌ cꞌa, y junan xebe.\f + Mt. 18.20.\f* \v 16 Ri ye caꞌiꞌ cꞌa achiꞌaꞌ riꞌ can niquitzuꞌ wi cꞌa ri benak quiqꞌui, pero cꞌo cꞌa banayon chique chi ma niquetamaj ta ruwech.\f + 2 R. 6.18, 20; Jn. 20.14; 21.4.\f* \v 17 Y ri Jesús xucꞌutuj cꞌa chique: ¿Achique cꞌa ri nitzijolaꞌ chiwech re yix petenak? ¿Y achique ruma tek yixbison? xchaꞌ chique. \p \v 18 Y jun cꞌa chique riyeꞌ, ri Cleofas\f + Jn. 19.25.\f* rubiꞌ, xubij apo chare: ¿Xaxu (xaxe wi) cꞌa riyit ri ma yit aj waweꞌ ta ri yitcꞌo pa Jerusalem y ma awetaman ta achique ri ye banatajnek chiriꞌ, chupan re caꞌiꞌ oxiꞌ kꞌij reꞌ? xchaꞌ chare. \p \v 19 Y ri Jesús xucꞌutuj cꞌa chique: ¿Achique ri xcꞌulwachitej? Y riyeꞌ xquibij: Ri xucꞌulwachij ri Jesús aj Nazaret, jun profeta ri xkꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios. Y chukaꞌ can xucꞌut chi cꞌo ruchukꞌaꞌ ruma cꞌo nimaꞌk tak milagros\f + Jn. 3.2; 6.14; Hch. 2.22.\f* ri xerubanalaꞌ y chukaꞌ cꞌo ruchukꞌaꞌ ri ruchꞌabel. Queriꞌ cꞌa xkꞌalajin chiquiwech ri winek y chukaꞌ chuwech ri Dios. \v 20 Yacꞌa ri principaliꞌ tak sacerdotes y ri ye cachibil ri pa moc (comon) yekꞌato tzij chkacojol, yeriꞌ ri xebano chi xcamisex chuwech cruz.\f + Mt. 27.1, 2, 20.\f* \v 21 Y riyoj can xkacukubaꞌ cꞌa kacꞌuꞌx riqꞌui chi can ya wi Riyaꞌ ri petenak chkacolic konojel riyoj israelitas.\f + Hch. 1.6.\f* Pero wacami majun chic cꞌa achique xtikaben, ruma ya xa xuben oxiꞌ kꞌij ticom wi el. \v 22 Pero yecꞌo ixokiꞌ ri ye kachibil, ri can nimakꞌaꞌ yan xebe chuchiꞌ ri jul, y xojoquixibij.\f + Mt. 28.1, 8; Mr. 16.1, 2, 10; Jn. 20.1, 2.\f* \v 23 Ruma xquibij chake chi ri ruchꞌacul ri Jesús xa man cꞌo ta chic chiriꞌ pa jul. Y niquibij cꞌa chukaꞌ chi cꞌo ángeles xquicꞌut quiꞌ chiquiwech, y chi ri ángeles riꞌ xquibij chique chi ri Jesús xcꞌastej yan el. \v 24 Y rumariꞌ yecꞌo cꞌa achiꞌaꞌ ri ye kachibil riyoj ri xebe chuchiꞌ ri jul riche (rixin) chi xbequitzꞌetaꞌ.\f + Lc. 24.12; Jn. 20.3.\f* Y can achiꞌel ri xquibij ri ixokiꞌ chake, can queriꞌ ri xbequitzꞌetaꞌ ca ri achiꞌaꞌ riꞌ, pero ri Jesús can man cꞌo ta chic chiriꞌ xquitzꞌet ca. \p \v 25 Y ri Jesús nitzijon benak quiqꞌui, xubij cꞌa chique: Nacanek. Ri iwánima riyix cꞌayef (cuesta) jubaꞌ chi nunimaj ri quibin ca ri profetas ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca. \v 26 ¿Ma quibin ta cami ca riyeꞌ chi ri Cristo can cꞌo wi chi nukꞌaxaj tijoj pokonal,\f + Hch. 17.3.\f* y cꞌacꞌariꞌ nibe chilaꞌ chicaj riche (rixin) chi nbecꞌojeꞌ chic rukꞌij rucꞌojlen? xchaꞌ chique.\f + Fil. 2.6-11; 1 P. 1.11.\f* \p \v 27 Y ri Jesús xuchop cꞌa rukꞌalajsaxic chiquiwech ri ye caꞌiꞌ achiꞌaꞌ riꞌ, ronojel ri ye tzꞌibatal ca chrij Riyaꞌ chupan ri ruchꞌabel ri Dios. Xuchop cꞌa el riqꞌui ri ye rutzꞌiban ca ri Moisés, cꞌa riqꞌui ri quitzꞌiban ca ri nicꞌaj chic profetas\f + Gn. 3.15; 22.18; 26.4; Nm. 21.9; Sal. 16.9, 10; Jer. 23.5; Ez. 34.23; Dn. 9.24.\f* ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca. \p \v 28 Y tek xeꞌapon cꞌa ri pan aldea Emaús, ri Jesús xuben chi can choj nikꞌax el. \v 29 Y riche (rixin) cꞌa chi can niquiben chare ri Jesús chi nicanaj ka quiqꞌui, ri caꞌiꞌ achiꞌaꞌ riꞌ xquibij cꞌa chare: Cacanaj ka kiqꞌui, ruma ri kꞌij xa xka yan ka,\f + Gn. 32.26.\f* y xa can ntoc yan pe ri akꞌaꞌ, xechaꞌ. Y ri Jesús xoc cꞌa apo, riche (rixin) chi nicꞌojeꞌ ka quiqꞌui. \v 30 Y tek ye tzꞌuyul chic cꞌa apo pa mesa, ri Jesús xucꞌom apo ri caxlan wey y tek rucꞌutun chic ri rubendición ri Dios pa ruwiꞌ, xuwechꞌelaꞌ cꞌa ri caxlan wey y xuyaꞌ chique. \v 31 Y can yacꞌariꞌ tek achiꞌel xjakatej ri runakꞌ tak quiwech, y cꞌacꞌariꞌ xquetamaj ruwech chi can ya wi ri Jesús ri cꞌo quiqꞌui. Ri Jesús xmalomoꞌ el chiquiwech. \v 32 Y ri caꞌiꞌ achiꞌaꞌ riꞌ niquibilaꞌ cꞌa chiquiwech: Can kitzij wi chi can nunaꞌ wi cꞌa jubaꞌ ri kánima tek yojtzijon ri yoj petenak, tek Riyaꞌ xukꞌalajsaj chkawech ri ruchꞌabel ri Dios ri tzꞌibatal ca, xechaꞌ. \p \v 33 Ri caꞌiꞌ achiꞌaꞌ riꞌ can yacꞌariꞌ xeyacatej el ri pa mesa, y xquichop bey riche (rixin) chi xetzolin pa Jerusalem. Y xebequilaꞌ cꞌa ri julajuj discípulos y ri nicꞌaj chic ri can ye tzekelbey wi riche (rixin) ri Jesús,\f + Mr. 16.12, 13.\f* quimolon quiꞌ. \v 34 Y ri discípulos y ri nicꞌaj chic niquibij cꞌa: Ri Ajaf Jesús can kitzij wi chi xcꞌastej el, y xucꞌut yan riꞌ chuwech ri Simón.\f + 1 Co. 15.5.\f* \p \v 35 Y yacꞌariꞌ tek ri caꞌiꞌ achiꞌaꞌ xquitzijoj apo ri xquicꞌulwachij tek quichapon el bey pan Emaús, y xquetamaj ruwech chi can ya wi ri Jesús tek xeruwechꞌ ri caxlan wey. \s Tek ri Jesús xucꞌut riꞌ chiquiwech ri rudiscípulos \p \v 36 Y quinojel ri quimolon quiꞌ, cꞌa yetzijon na cꞌa chrij ri Jesús, y cꞌa tek xquitzꞌet, xa cꞌo chic chiriꞌ chiquicojol, y xubij cꞌa chique: Ya ta cꞌa ri uxlanibel cꞌuꞌx ri xticꞌojeꞌ pa tak iwánima chiꞌiwonojel,\f + Jn. 20.19.\f* xchaꞌ. \p \v 37 Pero riyeꞌ xquichꞌob chi ri niquitzꞌet xa ya cꞌa ri ánima riche (rixin) ri Jesús, rumariꞌ sibilaj xquixibij quiꞌ.\f + Mt. 14.26; Mr. 6.49.\f* \v 38 Yacꞌa ri Jesús xubij chique: ¿Achique ruma tek xsach icꞌuꞌx tek xinitzꞌet y xpe re chꞌobonic reꞌ pa tak iwánima? \v 39 Queꞌitzuꞌ re nukꞌaꞌ waken. Quinichapaꞌ na peꞌ, y xtitzꞌet chi can yin wi riyin. Ruma xa ta yin jun ánima achiꞌel ri nichꞌob riyix, man ta cꞌo nuchꞌacul. Y riyix nitzꞌet chi riyin can cꞌo nuchꞌacul y cꞌo nubakil, xchaꞌ ri Jesús chique. \p \v 40 Y tek ri Jesús rubin chic ka queriꞌ chique, xerucꞌut cꞌa ri rukꞌaꞌ raken chiquiwech. \v 41 Yacꞌa riyeꞌ ma niquinimaj ta. Xa xquimey ruma ri niquitzuꞌ y ruma ri quicoten. Y riche (rixin) chi niquinimaj, xpe ri Jesús xucꞌutuj cꞌa chique: ¿Majun cami riche (rixin) nitij cꞌo iwuqꞌui? xchaꞌ. \p \v 42 Y riyeꞌ cꞌo cꞌa jubaꞌ saꞌon car y jubaꞌ cab ri cꞌa cꞌo na pa ruceraꞌil xquiyaꞌ chare. \v 43 Y Riyaꞌ xucꞌul y xuchop rutijic, riche (rixin) chi tiquitzꞌetaꞌ chi can ya wi Riyaꞌ ri Jesús.\f + Hch. 10.41.\f* \v 44 Y xubij cꞌa chique: Tek can cꞌa ma jane quicamisex ta, xinbij cꞌa chiwe ri xtinkꞌaxaj, y xinbij chukaꞌ chiwe chi can rajawaxic chi nibanatej na ronojel ri ye tzꞌibatal ca chuwij riyin chupan ri ruchꞌabel ri Dios, achiꞌel ri ye tzꞌibatal ca ruma ri Moisés, ri ye tzꞌibatal ca cuma ri nicꞌaj chic profetas ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca, y ri ye tzꞌibatal ca chupan ri wuj Salmos\f + Mt. 16.21; Mr. 8.31, 32; 9.31; Lc. 18.31, 32.\f* rubiꞌ. \p \v 45 Cꞌacꞌariꞌ Riyaꞌ xuben chique chi nikꞌax cꞌa chiquiwech ri ruchꞌabel ri Dios ri tzꞌibatal ca.\f + Hch. 16.14; 2 Co. 4.6.\f* \v 46 Y xubij cꞌa chique: Can tzꞌibatal wi ca, chi riyin ri Cristo cꞌo chi nkꞌaxaj tijoj pokonal, y chi can yicom na wi, y pa rox kꞌij yicꞌastej pe, \v 47 y chi yecꞌo ri xquebe pa nubiꞌ riyin chutzijoxic ri ruchꞌabel ri Dios chique ri winek chuwech ronojel re ruwachꞌulef,\f + Sal. 22.27; Is. 49.6.\f* chi titzolin pe quicꞌuꞌx riqꞌui ri Dios riche (rixin) chi nicuyutej quimac.\f + Jer. 31.34; Dn. 9.24; Hch. 13.38; 1 Jn. 2.12.\f* Y nitiquiribex el re pa Jerusalem. \v 48 Y riyix ri can xitzꞌet, tikꞌalajsaj cꞌa ri xitzꞌet.\f + Jn. 15.27; Hch. 1.21, 22.\f* \v 49 Y can tiwacꞌaxaj cꞌa jabel re nbij ca chiwe, xchaꞌ ri Jesús. Can xtintek cꞌa pe chiwe ri rutzujun (rusujun) ri Nataꞌ Dios chi nuyaꞌ pe chiwe. Ri rutzujun (rusujun) cꞌa Riyaꞌ chiwe riyix, ya ri Lokꞌolaj Espíritu.\f + Is. 44.3; Jl. 2.28; Jn. 14.16, 17; 15.26; Hch. 1.4, 5.\f* Y yacꞌariꞌ ri xtoyaꞌo ka iwuchukꞌaꞌ. Y can quixcꞌojeꞌ cꞌa re waweꞌ pa tinamit Jerusalem cꞌa ya tek xtapon ri kꞌij tek xtika pe ri Lokꞌolaj Espíritu, xchaꞌ chique. \s Tek ri Jesús xtzolin chilaꞌ chicaj riqꞌui ri Dios \p \v 50 Y ri Jesús xerucꞌuaj el ri rudiscípulos cꞌa pa tinamit Betania. Y chiriꞌ, Riyaꞌ xeruyec ri rukꞌaꞌ chicaj, y xeruben cꞌa bendecir. \v 51 Y ri Jesús ntajin cꞌa yeruben bendecir ri discípulos tek xujech el riꞌ chiquicojol. Yacꞌariꞌ tek xyacatej el pa cakꞌikꞌ y xucꞌuex cꞌa el chilaꞌ chicaj riqꞌui ri Dios.\f + 2 R. 2.11; Ef. 1.20.\f* \v 52 Y ri discípulos can xquiyaꞌ cꞌa rukꞌij rucꞌojlen ri Jesús chiriꞌ.\f + Mt. 28.9, 17.\f* Cꞌacꞌariꞌ xetzolin pa tinamit Jerusalem. Riyeꞌ can sibilaj cꞌa quicoten ri cꞌo pa tak cánima. \v 53 Y can kꞌij kꞌij cꞌa yecꞌo pa rachoch ri Dios\f + Hch. 2.46.\f* riche (rixin) chi niquiyaꞌ rukꞌij y niquinimirisaj rubiꞌ ri Dios. Amén.