\id JHN Kaqchikel, Western [ckw] NT (Colombia) -2011 bd. \h SAN JUAN \toc1 San Juan \toc2 Jn \mt Ri lokꞌolaj chꞌabel ri niyaꞌo colotajic ri tzꞌibatal ca ruma San Juan \ip Ri lokꞌolaj chꞌabel ri niyaꞌo colotajic ri tzꞌiban ca ruma San Juan, nubij chi ri Jesús yariꞌ ri Chꞌabel. Y ya Riyaꞌ ri xucusex ruma ri Dios riche (rixin) chi xukꞌalajsaj chkawech ri achique chi chꞌobonic rubanon ri Dios pa quiwiꞌ ri winek ri yecꞌo chuwech re ruwachꞌulef. Nubij chukaꞌ chi ri Jesús can Dios wi y ruma Riyaꞌ tek cꞌo ronojel ri ye tzꞌetetel y ri ma ye tzꞌetetel ta. \ip Re wuj reꞌ xtzꞌibex riche (rixin) chi nucꞌut chkawech chi ri Kajaf Jesús can ya wi Riyaꞌ ri tzujun (sujun) pe ruma ri Dios chi nipe chiquicolic ri tinamit Israel y chiquicolic chukaꞌ ri ma ye israelitas ta. Y rumariꞌ tek nubij chi xabachique cꞌa ri xtiniman ri Jesús can xtril wi cꞌa jun cꞌaslen ri can riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek. \io Ri tanaj 1 mocaj 19 y napon cꞌa pa mocaj 34, nucꞌut chkawech ri samaj ri xuben ri Juan ri Bautista. \io Ri tanaj 2 y napon cꞌa pa mocaj 50 chare ri tanaj 12, nukꞌalajsaj chkawech tek ri Kajaf Jesús xuchop rusamaj pa Judea y cꞌo chukaꞌ ri xuben pa Galilea. \io Ri tanaj 13 y napon cꞌa pa mocaj 42 chare ri tanaj 19, nukꞌalajsaj ri achique xbanatej pa Jerusalem chupan ri ruqꞌuisbel tak kꞌij chare ri rucꞌaslen ri Kajaf Jesús. \io Y ri tanaj 20 y ri tanaj 21, nukꞌalajsaj chkawech ri achique xbanatej tek ri Kajaf Jesús cꞌastajnek chic pe chiquicojol ri caminakiꞌ. Nubij chi Riyaꞌ xucꞌut riꞌ chiquiwech ri rudiscípulos chi xcꞌastej pe chiquicojol ri caminakiꞌ, xtzijon y xwaꞌ xucꞌyaꞌ quiqꞌui chuchiꞌ ri choy Galilea. Y nubij chukaꞌ tek ri Jesús xuchilabej chare ri Pedro chi ya riyaꞌ ri ntoc ucꞌuey bey quiche (quixin) ri nicꞌaj chic discípulos. \ip Chupan ri tanaj 20 mocaj 30 y 31, ri apóstol Juan nubij chukaꞌ ri achique ruma tek xtzꞌibex re wuj reꞌ. \c 1 \s Ri Cristo ri Chꞌabel xoc cꞌa winek achiꞌel riyoj \p \v 1 Tek xtiquir cꞌa pe ronojel, can cꞌo chic pe ri Chꞌabel;\f + Ap. 19.13.\f* y ri Chꞌabel yariꞌ ri Cristo. Riyaꞌ can cꞌo cꞌa riqꞌui ri Dios, y Riyaꞌ chukaꞌ can Dios wi.\f + Jn. 10.30; Fil. 2.6.\f* \v 2 Riyaꞌ can cꞌo riqꞌui ri Dios tek xban re ruwachꞌulef. \v 3 Y ruma Riyaꞌ tek cꞌo ronojel.\f + 1 Co. 8.6; Col. 1.15, 16.\f* Ruma ri Dios pa rukꞌaꞌ ri Cristo xuyaꞌ wi riche (rixin) chi xuben ronojel\f + He. 1.2.\f* ri cꞌo chicaj y ri cꞌo chochꞌulef. \v 4 Riqꞌui cꞌa Riyaꞌ cꞌo wi ri cꞌaslen.\f + Jn. 8.12; 11.25; 1 Jn. 5.11.\f* Y re cꞌaslen reꞌ, yacꞌareꞌ ri Sakil quiche (quixin) ri winek. \v 5 Y re jun Sakil reꞌ, can nisakirisan wi ri pa tak itzel quicꞌaslen ri winek ri achiꞌel kꞌekuꞌm. Y can majun bey cꞌa chuptajnek ta pa rukꞌaꞌ ri kꞌekuꞌm riꞌ. \p \v 6 Y xcꞌojeꞌ cꞌa jun achi ri can ya ri Dios\f + Mal. 3.1.\f* takayon pe riche (rixin), ri xubiniꞌaj Juan. \v 7 Ri Juan cꞌa riꞌ xpe riche (rixin) chi xorukꞌalajsaj ri Sakil, riche (rixin) chi queriꞌ can quinojel cꞌa winek tiquinimaj ri nuyaꞌ rutzijol chique. \v 8 Y ma ya ta cꞌa ri Juan ri Sakil.\f + Hch. 13.25.\f* Riyaꞌ xaxu (xaxe) cꞌa xorukꞌalajsaj achique riꞌ ri Sakil. \p \v 9 Y can yacꞌariꞌ tek xoka ri Cristo chuwech re ruwachꞌulef. Yariꞌ ri kas kitzij Sakil, ri nisakirisan quiche (quixin) ri winek.\f + Is. 49.6.\f* \v 10 Can xocꞌojeꞌ wi cꞌa ka chuwech re ruwachꞌulef ri banon ruma Riyaꞌ,\f + 1 Co. 8.6.\f* pero ri yecꞌo chuwech re ruwachꞌulef reꞌ xa ma xquetamaj ta cꞌa ruwech tek xoka. \v 11 Xoka chiquicojol ri israelitas ri can ye ruwinak Riyaꞌ mismo. Pero ri winek riꞌ xa ma xquicꞌul ta. \v 12 Yacꞌa quinojel ri xecꞌulu riche (rixin) tek xoka chuwech re ruwachꞌulef, ri xeniman riche (rixin), can xuben cꞌa chique chi xeꞌoc ralcꞌual ri Dios.\f + Ro. 8.15; Ga. 3.26.\f* \v 13 Ri xeꞌoc ralcꞌual ri Dios can xeꞌalex wi chic,\f + Jn. 3.3, 6, 7.\f* pero ma xeꞌalex ta chic achiꞌel tek xeꞌalex riqꞌui ri quiteꞌ quitataꞌ. Ri cꞌacꞌacꞌ alaxic ri xquicꞌul riyeꞌ, yariꞌ tek xeꞌalex achiꞌel ri ruraybel ri Dios, y ma ruraybel ta chic jun achi. \p \v 14 Y ri Chꞌabel, ya ri Cristo, ri xoka cꞌa chuwech re ruwachꞌulef y can xoc cꞌa winek achiꞌel riyoj.\f + Ro. 1.3; Col. 2.9; He. 2.14.\f* Y can xkatzꞌet cꞌa chi xaxu (xaxe) wi Riyaꞌ ri Rucꞌajol ri Dios, ruma can xkatzꞌet chi cꞌo rukꞌij rucꞌojlen.\f + Is. 40.5.\f* Y Riyaꞌ can nojnek cꞌa riqꞌui utzil y chukaꞌ riqꞌui ri kitzij. \v 15 Y ri Juan ri Bautista xukꞌalajsaj cꞌa ri Cristo. Can riqꞌui wi ruchukꞌaꞌ tek xubij: Yareꞌ ri ntzijon pe chiwe, tek xinbij chiwe chi chuwij ca riyin cꞌo cꞌa jun achi ri xtoka ri sibilaj nim rukꞌij que chinuwech riyin. Ruma Riyaꞌ can cꞌo tek cꞌa ma jane quinalex ta riyin, xchaꞌ cꞌa ri Juan ri Bautista. \p \v 16 Can konojel cꞌa riyoj kacꞌulun ri rutzil ránima\f + Ef. 1.6.\f* ri Cristo. Can ma nitaneꞌ ta cꞌa chi yeruyaꞌ pe ri utzil riꞌ pa kawiꞌ. \v 17 Ri Dios ya cꞌa ri Moisés ri xucusaj riche (rixin) chi xuyaꞌ pe ri ley. Yacꞌa riche (rixin) chi xoka ri utzil\f + Ro. 5.21.\f* y ri kitzij,\f + Jn. 14.6.\f* ya ri Jesucristo ri xucusaj. \v 18 Can majun cꞌa winek ri tzꞌeteyon ta riche (rixin) ri Dios,\f + Ex. 33.20.\f* xa can xu (xe) wi ri Rucꞌajol ri tzꞌeteyon riche (rixin). Ri Dios xaxu (xaxe wi) jun Rucꞌajol cꞌo\f + 1 Jn. 4.9.\f* y sibilaj nrajoꞌ. Y yariꞌ ri xokꞌalajsan ka ri Dios chkawech re waweꞌ chuwech re ruwachꞌulef. \s Ri Juan ri Bautista can xukꞌalajsaj wi ri Cristo \p \v 19 Y ri achiꞌaꞌ israelitas ri can cꞌo quikꞌij chiriꞌ pa tinamit Jerusalem, yecꞌo cꞌa achiꞌaꞌ ri xequitek el cꞌa riqꞌui ri Juan ri Bautista. Xequitek cꞌa ye sacerdotes y achiꞌaꞌ ri ye levitas nibix chique, riche (rixin) chi xbequicꞌaxaj chare ri Juan chi tubij wi ya riyaꞌ ri Cristo. Y riyaꞌ can xukꞌalajsaj wi chiquiwech chi ma ya ta riyaꞌ. \v 20 Ri Juan can kitzij wi ri xubij chique, ruma xubij cꞌa chique: Ma yin ta cꞌa riyin ri Cristo.\f + Jn. 3.28.\f* \p \v 21 Y yacꞌariꞌ tek ri achiꞌaꞌ ri ye takon el, xquicꞌutuj chic cꞌa chare: ¿Yit achique cꞌa riyit? ¿La ma yit ta cami riyit ri profeta Elías ri xkꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca? xechaꞌ chare. Pero ri Juan xubij: Ma yin ta riyin, xchaꞌ chique. Cꞌacꞌariꞌ ri achiꞌaꞌ riꞌ xquicꞌutuj chic cꞌa jun bey chare: ¿La ma yit ta cami riyit ri profeta ri nikꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ri kacꞌaxan rutzijol chi nipe?\f + Dt. 18.15, 18; Jn. 6.14.\f* xechaꞌ chare. Pero riyaꞌ xubij: Ma yin ta, xchaꞌ. \p \v 22 Yacꞌariꞌ tek can xquicꞌutuj chic cꞌa chare: ¿Yit achique cꞌa riyit? Ruma riyoj nicꞌatzin cꞌa chake chi niketamaj el yit achique cꞌa riyit, y yariꞌ ri nbekabij chique ri ye takayon pe kiche (kixin). Takꞌalajsaj cꞌa awiꞌ chkawech, xechaꞌ chare. \p \v 23 Ri Juan xubij cꞌa chique ri achiꞌaꞌ riꞌ: Yin cꞌa riyin riꞌ ri xunataj ca ri profeta Isaías chupan ri ruchꞌabel ri Dios, tek xubij: Cꞌo cꞌa jun achi ri xturek cꞌa ruchiꞌ pa jun desierto riche (rixin) chi xtubij chique ri winek ri xqueꞌapon riqꞌui: Tichojmirisaj apo rubey ri Ajaf,\f + Is. 40.3.\f* xtichaꞌ chique. Quecꞌariꞌ tzꞌibatajnek ca, y yin cꞌa riyin riꞌ, xchaꞌ ri Juan chique. \p \v 24 Ri achiꞌaꞌ cꞌa ri xetak el riqꞌui ri Juan, ye ri ye cachibil ri fariseos. \v 25 Y riyeꞌ xquicꞌutuj chic cꞌa chare: ¿Achique cꞌa ruma tek riyit yeꞌaben bautizar ri winek, wi xa ma yit ta riyit ri Cristo, ni xa ma yit ta chukaꞌ ri Elías, ni ma yit ta ri profeta ri nikꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ri kacꞌaxan rutzijol chi nipe na? xechaꞌ chare. \p \v 26 Y ri Juan xubij cꞌa chique: Riyin riqꞌui yaꞌ yenben wi bautizar\f + Mt. 3.11.\f* ri winek, pero chicojol riyix cꞌo cꞌa jun achi ri ma iwetaman ta ruwech, \v 27 y Riyaꞌ xtipe chuwij ca riyin re chkawech apo, pero can ya Riyaꞌ ri cꞌo nabey que chinuwech riyin. Y riyin can ma yin rucꞌamon ta (takal ta chuwij) riche (rixin) chi nquir ri ruximbel ri ruxajab. \p \v 28 Y ronojel cꞌa reꞌ, ya ri chiriꞌ pa Betábara xbanatej wi, ri lugar ri cꞌo jucꞌan chic ruchiꞌ ri raken yaꞌ Jordán, ri acuchi (achique) yeruben wi bautizar winek ri Juan. \s Ya ri Jesús nelesan quimac ri winek \p \v 29 Pa rucaꞌn kꞌij tek ri Juan ri Bautista xutzꞌet chi petenak ri Jesús cꞌa riqꞌui riyaꞌ, xubij: Yareꞌ xoka ri achiꞌel Alaj Carneꞌl\f + Is. 53.7; 1 P. 1.19; Ap. 5.6.\f* ri takon pe ruma ri Dios, riche (rixin) chi nrelesaj quimac\f + 1 Co. 15.3; Ga. 1.4; He. 1.3; 9.28; 1 P. 2.24; 1 Jn. 2.2; Ap. 1.5.\f* ri winek ri yecꞌo chuwech re ruwachꞌulef. \v 30 Y yareꞌ ri nutzijon chiwe, tek xinbij chi chuwij cꞌa riyin xtoka na jun achi ri can sibilaj nim rukꞌij que chinuwech riyin, y can cꞌo tek riyin cꞌa ma jane quinalex ta.\f + Jn. 1.15.\f* \v 31 Y riyin ma wetaman ta ruwech achique chi achi riꞌ. Pero riche (rixin) chi nikꞌalajsex chare re tinamit Israel, rumariꞌ xipe chi yenben bautizar ri winek riqꞌui yaꞌ. \p \v 32 Y ri Juan xukꞌalajsaj cꞌa chukaꞌ y xubij: Riyin can xintzꞌet cꞌa ri Lokꞌolaj Espíritu tek xka pe chilaꞌ chicaj achiꞌel nika jun palomax, y xka pa ruwiꞌ\f + Mt. 3.16.\f* y can xcꞌojeꞌ riqꞌui. \v 33 Y riyin ri chiriꞌ can cꞌa ma jane cꞌa wetaman ta ruwech achique chi achi riꞌ. Pero ri Dios ri yin takayon pe riche (rixin) chi yenben bautizar ri winek riqꞌui yaꞌ, can rukꞌalajsan wi cꞌa chic chinuwech chi tek xtintzꞌet chi nika pe ri Lokꞌolaj Espíritu y xtika pa ruwiꞌ jun achi y can xticꞌojeꞌ riqꞌui, ya cꞌa achi riꞌ ri nibano bautizar quiche (quixin) ri winek riqꞌui ri Lokꞌolaj Espíritu.\f + Jn. 20.22; Hch. 1.5.\f* \v 34 Wacami xintzꞌet yan cꞌa. Y rumariꞌ nkꞌalajsaj chi ya Riyaꞌ ri Rucꞌajol ri Dios.\f + Mt. 14.33; Jn. 1.49.\f* \s Ye caꞌiꞌ chique ri ye rudiscípulos ri Juan ri Bautista xquitzekelbej el ri Jesús \p \v 35 Y pa rucaꞌn kꞌij, ri Juan ri Bautista cꞌo chic cꞌa chiriꞌ jun bey, ye rachibilan ye caꞌiꞌ chique ri rudiscípulos. \v 36 Y yacꞌariꞌ tek riyaꞌ xutzꞌet chi ri Jesús nikꞌax el queriꞌ. Riyaꞌ xubij: Titzuꞌ, ya achi laꞌ, ri achiꞌel Alaj Carneꞌl ri takon pe ruma ri Dios. \p \v 37 Y ri ye caꞌiꞌ rudiscípulos ri Juan tek xquicꞌaxaj cꞌa ri xubij, riyeꞌ xquitzekelbej el ri Jesús. \v 38 Y tek ri Jesús xtzuꞌun ca chrij y xerutzꞌet ri ye caꞌiꞌ rudiscípulos ri Juan chi ye tzeketel el chrij, Riyaꞌ xucꞌutuj cꞌa chique: ¿Achique nicanoj? xchaꞌ chique. Y riyeꞌ xquibij cꞌa chare ri Jesús: Rabí, riyoj nikajoꞌ niketamaj acuchi (achique) cꞌo wi ri awachoch, xechaꞌ chare. Rabí ntel chi tzij nimalaj tijonel. \p \v 39 Y ri Jesús xubij cꞌa chique: Joꞌ, y jeꞌiwetamaj ca. Y riyeꞌ xebe chiretamaxic ri rachoch. Y xecꞌojeꞌ cꞌa ka riqꞌui ri kꞌij riꞌ, ruma xa can a las cuatro chic ri tikakꞌij. \p \v 40 Ri jun cꞌa chique ri ye caꞌiꞌ discípulos ri xeꞌacꞌaxan el achique ri xubij ri Juan y xquitzekelbej el ri Jesús, ya cꞌa ri Andrés ri rachꞌalal ri Simón Pedro. \v 41 Ri Andrés nabey cꞌa xberilaꞌ ri Simón ri rachꞌalal y xberubij chare: Xkil ri Mesías. Ri Mesías ntel chi tzij ri Cristo. \p \v 42 Y ri Andrés xucꞌuaj cꞌa ri Simón cꞌa riqꞌui ri Jesús. Y tek ri Jesús xutzꞌet, xubij cꞌa chare: Yit cꞌa riyit ri Simón ri rucꞌajol ri Jonás. Wacami xtabiniꞌaj Cefas, xchaꞌ chare. Ri Cefas ntel chi tzij Pedro. \s Tek ri Jesús xerusiqꞌuij (xeroyoj) ri Felipe y ri Natanael \p \v 43 Yacꞌa ri pa rucaꞌn kꞌij, ri Jesús xuchꞌob chi nibe cꞌa pa Galilea. Y chupan cꞌa ri kꞌij riꞌ ri Jesús xucꞌul jun achi ri Felipe\f + Jn. 6.5-7; 12.21, 22; 14.8, 9.\f* rubiꞌ y xubij chare: Quinatzekelbej. \p \v 44 Y ri jun achi riꞌ, ri Felipe rubiꞌ, aj pa tinamit Betsaida, ri tinamit ri quitinamit chukaꞌ ri Andrés y ri Pedro. \v 45 Ri Felipe xucꞌul jun achi ri Natanael rubiꞌ, y xubij cꞌa chare: Riyoj xkil ri jun achi ri achoj chrij tzꞌibatajnek wi ca ruma ri Moisés chupan ri ley\f + Gn. 3.15; 22.18; Dt. 18.18.\f* y tzꞌibatajnek chukaꞌ ca cuma ri profetas\f + Is. 9.6; 53.1-12; Mi. 5.2; Zac. 6.12; 9.9; Mal. 3.1.\f* ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca, ri kacꞌaxan rutzijol chi nipe, xa cꞌo chic ajcꞌa, ya ajcꞌa ri Jesús ri rucꞌajol ri José aj Nazaret. Cꞌariꞌ niketamaj ca ruwech, xchaꞌ. \p \v 46 Y ri Natanael xubij: ¿La xtel ta cꞌa pe jun utzilaj achi chiriꞌ pa tinamit Nazaret?\f + Jn. 7.41, 42, 52.\f* xchaꞌ. Pero ri Felipe xubij chare: Wi ma nanimaj ta, catam pe, joꞌ tikatzuꞌ. \p \v 47 Y tek ri Jesús xutzꞌet ri Natanael chi xa napon yan apo riqꞌui, xubij cꞌa: Titzuꞌ la jun achi laꞌ. Riyaꞌ can kꞌalaj chi kitzij jun israelita. Ruma majun kꞌoloj riqꞌui. \p \v 48 Cꞌacꞌariꞌ ri Natanael xucꞌutuj cꞌa chare ri Jesús: ¿Acuchi (achique) xawetamaj wi nuwech? Y ri Jesús xubij cꞌa chare: Riyin xatintzꞌet tek cꞌa yitcꞌo na chiriꞌ chuxeꞌ ri juwiꞌ higo, tek cꞌa ma jane carusiqꞌuij (caroyoj) pe ri Felipe, xchaꞌ ri Jesús chare. \p \v 49 Ri Natanael yacꞌariꞌ tek xubij: Tijonel, can yit wi riyit ri Rucꞌajol ri Dios. Y can yit wi riyit ri Rey\f + Sal. 2.6; Is. 9.7; Os. 3.5.\f* riche (rixin) re tinamit Israel, xchaꞌ chare. \p \v 50 Y ri Jesús xubij chare ri Natanael: Riyit can xanimaj chi yin cꞌa riyin ri Rucꞌajol ri Dios, xa ruma chi xinbij chawe chi chuxeꞌ ri juwiꞌ higo yitcꞌo wi tek cꞌa ma jane carusiqꞌuij (caroyoj) ta pe ri Felipe. Pero yecꞌo milagros ri más ye nimaꞌk que chuwech reꞌ ri xtatzꞌet na. \p \v 51 Y ri Jesús xubij cꞌa chukaꞌ: Can kitzij re xtinbij chiwe: Riyix can xtitzꞌet cꞌa chi ri caj xtijakatej, y chi ri ángeles riche (rixin) ri Dios xquexuleꞌ xquejoteꞌ pa nuwiꞌ riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol. \c 2 \s Ri xbanatej pa jun cꞌulanen chiriꞌ pa tinamit Caná \p \v 1 Y pa rox kꞌij, chiriꞌ pa tinamit Caná ri cꞌo chiriꞌ pa rucuenta ri Galilea,\f + Jn. 4.46.\f* cꞌo cꞌa jun cꞌulanen xbanatej. Y ri María ri ruteꞌ ri Jesús, cꞌo cꞌa chukaꞌ chiriꞌ chupan ri cꞌulanen riꞌ. \v 2 Y ri Jesús ye rachibilan ri rudiscípulos xesiqꞌuix (xeꞌoyox) cꞌa chukaꞌ riyeꞌ chupan ri cꞌulanen riꞌ. \v 3 Yacꞌa ri ruyaꞌal uva xa xqꞌuis yan chanin chupan ri cꞌulanen riꞌ. Y ri María ri ruteꞌ ri Jesús, xapon cꞌa apo riqꞌui ri Jesús y xberubij chare: Xa majun chic ri ruyaꞌal uva quiqꞌui, xchaꞌ. \p \v 4 Pero ri Jesús xubij cꞌa chare: Nána, ¿achique cꞌa ri nawajoꞌ? Ri nuhora xa cꞌa ma jane napon ta,\f + Jn. 7.6.\f* xchaꞌ. \p \v 5 Y ri ruteꞌ ri Jesús xubij cꞌa chique ri yeniman yeꞌilin chiriꞌ: Wi cꞌo achique xtubij chiwe chi niben, can tibanaꞌ cꞌa, xchaꞌ chique. \p \v 6 Y chiriꞌ yecꞌo cꞌa wakiꞌ yabel yaꞌ ye banon riqꞌui abej. Ri israelitas sibilaj yequicusaj yabel yaꞌ ri queriꞌ quibanic, ruma chupan ri yabel tak yaꞌ riꞌ niquiyaꞌ wi yaꞌ ri nicꞌatzin chique riche (rixin) chi niquiben qꞌuiy ruwech chꞌajchꞌojirisanic\f + Mr. 7.3, 4.\f* achiꞌel nubij chupan ri ley riche (rixin) ri Moisés. Y ri yabel tak yaꞌ riꞌ, caꞌiꞌ o oxiꞌ cucuꞌ quipan. \v 7 Y ri Jesús xubij chique ri yeniman yeꞌilin chiriꞌ: Queꞌinojsaj chi yaꞌ re yabel tak yaꞌ reꞌ, xchaꞌ chique. Y riyeꞌ can que wi riꞌ xquiben. \v 8 Cꞌacꞌariꞌ ri Jesús xubij cꞌa chique: Wacami tipajaꞌ el jubaꞌ y ticꞌuaj chare ri achi ri nisamej chrij re cꞌulanen reꞌ, riche (rixin) chi tunaꞌ. Y ri yeniman yeꞌilin chiriꞌ can xquiben wi ri xubij ri Jesús chique. \v 9 Ri achi ri nisamej chrij ri cꞌulanen riꞌ, man cꞌa retaman ta acuchi (achique) petenak wi ri ruyaꞌal uva riꞌ. Xa can xu (xe) wi cꞌa ri yeniman yeꞌilin chiriꞌ ri xepajo ri ye etamayon. Y tek ri achi ri nisamej chrij ri cꞌulanen riꞌ runaꞌon chic chi sibilaj jabel ri ruyaꞌal uva riꞌ, xusiqꞌuij (xroyoj) cꞌa ri cꞌajol ri xcꞌuleꞌ. \v 10 Y tek ri cꞌajol ri xcꞌuleꞌ xapon cꞌa, ri achi ri nisamej chrij ri cꞌulanen riꞌ xubij cꞌa chare: Tek cꞌo jun nimakꞌij quereꞌ, quinojel cꞌa winek ya ri ruyaꞌal uva ri utz niquiyaꞌ nabey mul, y tek qꞌuiy chic ri quikumun, niquiyaꞌ cꞌa jun ruyaꞌal uva ri ma can ta utz. Pero riyit xa ma que ta riꞌ xaben. Riyit xa cꞌacꞌariꞌ xbeꞌawelesaj pe ri ruyaꞌal uva ri más utz, xchaꞌ. \p \v 11 Ri xuben cꞌa ri Jesús, chi xuben ruyaꞌal uva chare ri relic yaꞌ pa jun cꞌulanen chiriꞌ pa Caná ri cꞌo pa rucuenta ri Galilea, yacꞌariꞌ ri nabey milagro ri xuben. Can xucꞌut cꞌa chi Riyaꞌ can cꞌo rukꞌij rucꞌojlen.\f + Jn. 1.14.\f* Y ri ye rudiscípulos xquicukubaꞌ cꞌa quicꞌuꞌx riqꞌui. \p \v 12 Tek cꞌachojnek chic ca ri cꞌulanen riꞌ, ri Jesús rachibilan ri ruteꞌ, ri ye rachꞌalal y ri rudiscípulos xebe pa tinamit Capernaum. Y xecꞌojeꞌ cꞌa caꞌiꞌ oxiꞌ kꞌij chiriꞌ. \s Tek ri Jesús xerokotaj pe ri yetajin yecꞌayin pa rachoch ri Dios \p \v 13 Y xa nakaj chic cꞌa ri kꞌij riche (rixin) ri quinimakꞌij ri israelitas, ri pascua\f + Ex. 12.1-14; Nm. 28.16.\f* rubiꞌ. Rumariꞌ ri Jesús xbe cꞌa pa tinamit Jerusalem,\f + Jn. 5.1.\f* riche (rixin) ri nimakꞌij riꞌ. \v 14 Y chupan ri lugar ri acuchi (achique) cꞌo wi rachoch ri Dios ri cꞌo pa Jerusalem, ri Jesús xeberilaꞌ cꞌa ri yecꞌayin wáquix, carneꞌl, y ri yecꞌayin tak palomax. Y xeberilaꞌ chukaꞌ ri aj qꞌuexoy tak puek ri ye tzꞌuyul ri chiriꞌ. \v 15 Ri Jesús, xu (xe wi) tek xerutzꞌet, xberucꞌamaꞌ pe caꞌiꞌ oxiꞌ tak coloꞌ y xuben cꞌa jun ruchꞌaybal y xerokotaj pe\f + Mt. 21.12; Mr. 11.15; Lc. 19.45.\f* quinojel. Xerokotaj cꞌa pe cachibilan ri quicarneꞌl y ri quiwáquix ri chiriꞌ chupan ri lugar riche (rixin) ri rachoch ri Dios. Y chique ri aj qꞌuexoy tak puek, xucꞌakalaꞌ cꞌa ca ri quirajil chiquiwech y xerutecmayilaꞌ ca ri quimesas. \v 16 Y chique ri yecꞌayin palomax xubij cꞌa: Queꞌiwelesaj el reꞌ waweꞌ. Y ma tiben ta chare ri rachoch ri Nataꞌ Dios, jun cꞌaybel, xchaꞌ ri Jesús. \p \v 17 Rumariꞌ ri rudiscípulos can chanin xoka chiquicꞌuꞌx ri jun tzij tzꞌibatal ca chupan ri ruchꞌabel ri Dios. Ri tzij cꞌa riꞌ nubij: Sibilaj nikꞌaxo chic wánima ruma ri itzel yetajin chubanic ri winek chupan ri awachoch,\f + Sal. 69.9.\f* nichaꞌ. \p \v 18 Yacꞌariꞌ tek ri achiꞌaꞌ israelitas ri can cꞌo quikꞌij, xquibij chare ri Jesús: ¿Achique cꞌa chi milagro nacꞌut chkawech\f + Mt. 12.38.\f* riche (rixin) chi niketamaj chi cꞌo kꞌatbel tzij pan akꞌaꞌ riche (rixin) chi xeꞌawokotaj el ri winek waweꞌ? xechaꞌ chare. \p \v 19 Y ri Jesús xubij cꞌa chique: Tikasaj cꞌa pan ulef re jay reꞌ, jay ri can riche (rixin) wi ri Dios y riyin pan oxiꞌ kꞌij npabaꞌ chic jun bey,\f + Jn. 10.18.\f* xchaꞌ chique. \p \v 20 Y yacꞌariꞌ tek ri achiꞌaꞌ israelitas ri can cꞌo quikꞌij, xquibij chare ri Jesús: Re jun jay reꞌ, cawinek wakiꞌ junaꞌ xquiben ri kateꞌ katataꞌ chrij riche (rixin) chi xquipabaꞌ. ¿La yacowin cami riyit napabaꞌ pan oxiꞌ kꞌij? xechaꞌ chare. \p \v 21 Pero ri jay ri xubij ri Jesús chique ri winek riꞌ, ya ri ruchꞌacul Riyaꞌ mismo. \v 22 Y rumacꞌariꞌ, tek ri Jesús xcamisex chuwech ri cruz y pa rox kꞌij xbecꞌastej pe, ri rudiscípulos xoka cꞌa chiquicꞌuꞌx chi ri jun tzij riꞌ rubin chique ri achiꞌaꞌ israelitas ri can cꞌo quikꞌij. Y cꞌacꞌariꞌ xquinimaj ri ruchꞌabel ri Dios ri tzꞌibatal ca,\f + Lc. 24.45.\f* y ri chꞌabel ri ye rubin ca ri Jesús.\f + Jn. 14.26.\f* \s Ri Jesús retaman ri cꞌo pa tak cánima ri winek \p \v 23 Y chupan cꞌa ri kꞌij tek cꞌo ri Jesús pa Jerusalem ruma ri nimakꞌij pascua, can ye qꞌuiy wi cꞌa winek ri xeniman. Ri winek riꞌ xquinimaj tek xequitzꞌet ri milagros ri xeruben\f + Jn. 3.2; 4.45.\f* chiquiwech. \v 24 Pero ri Jesús man cꞌa xucukubaꞌ ta rucꞌuꞌx quiqꞌui ri winek riꞌ, ruma Riyaꞌ can retaman wi ri cꞌo pa tak cánima quinojel ri winek. \v 25 Y ma rajawaxic ta cꞌa chare chi cꞌo ta jun ri nibin chare achique rubanic ri quicꞌaslen chiquijujunal ri winek; ruma Riyaꞌ can retaman wi achique cꞌa ri cꞌo pa tak cánima.\f + 1 S. 16.7; 1 Cr. 28.9; Mt. 9.4.\f* \c 3 \s Ri Jesús y ri Nicodemo \p \v 1 Y cꞌo cꞌa jun achi chiquicojol ri fariseos ri Nicodemo\f + Jn. 7.50; 19.39.\f* rubiꞌ, y ri achi riꞌ cꞌo cꞌa rukꞌij chiquicojol ri rech aj Israel. \v 2 Y pa jun chakꞌaꞌ, riyaꞌ xapon cꞌa riqꞌui ri Jesús y xubij chare: Can nikꞌalajin wi cꞌa chi yit jun Tijonel ri yit takon pe ruma ri Dios, ruma ri milagros ri yeꞌabanalaꞌ,\f + Jn. 9.16, 33; Hch. 2.22.\f* xaxu (xaxe wi) cꞌa ri cꞌo Dios riqꞌui\f + Hch. 10.38.\f* ri nicowin nibano quereꞌ, xchaꞌ. \p \v 3 Y ri Jesús xubij cꞌa chare ri Nicodemo: Riyin can kitzij cꞌa re nbij chawe: Ri achique cꞌa ri ma xtalex ta chic jun bey,\f + Jn. 1.13; Stg. 1.18.\f* ma xtoc ta pa rajawaren ri Dios, xchaꞌ chare. \p \v 4 Pero ri Nicodemo xubij chare ri Jesús: ¿La can nicowin cami nalex chic jun bey jun achi ri xa riꞌj chic? ¿Y can nicowin cami jun teꞌej nralaj chic jun bey jun achi ri xa riꞌj chic? xchaꞌ. \p \v 5 Ri Jesús xubij cꞌa: Kas kitzij wi cꞌa re nbij chawe: Ri ma xtalex ta ruma ri Lokꞌolaj Espíritu y ruma yaꞌ,\f + Tit. 3.5.\f* ma xtoc ta pa rajawaren ri Dios. \v 6 Ri winek ri xaxu (xaxe wi) alaxnek riqꞌui ri ruchꞌacul,\f + Jn. 1.13.\f* can aj ruwachꞌulef wi. Yacꞌa ri winek ri xalex ruma ri Lokꞌolaj Espíritu, can riche (rixin) wi ri Lokꞌolaj Espíritu. \v 7 Y man cꞌa tisach ta acꞌuꞌx riqꞌui re xinbij chawe, ruma can queriꞌ wi: Can rajawaxic wi chi yatalex chic jun bey. \v 8 Ri yeꞌucꞌuan ri alaxic riche (rixin) ri Lokꞌolaj Espíritu, nijalatej ri quicꞌaslen. Ri Lokꞌolaj Espíritu man cꞌa tzꞌetetel ta, xa can achiꞌel cꞌa ri cakꞌikꞌ ri xabacuchi (xabachique) nbecꞌulun wi pe. Ruma xaxu (xaxe wi) nawacꞌaxaj, pero man cꞌa awetaman ta acuchi (achique) petenak wi y ma awetaman ta chukaꞌ acuchi (achique) nibe wi, xchaꞌ ri Jesús. \p \v 9 Y ri Nicodemo xucꞌutuj cꞌa chare ri Jesús: ¿Achique cꞌa rubanic riꞌ? xchaꞌ. \p \v 10 Ri Jesús xubij cꞌa chare: ¿La ma awetaman ta cꞌa achique rubanic reꞌ, y can yit jun tijonel chiquicojol ri kech aj Israel? \v 11 Kitzij nbij chawe: Ya ri wetaman y ri ntzꞌeton riyin ri ntzijoj, yacꞌa riyix ma niwajoꞌ ta\f + Jn. 3.32.\f* ninimaj. \v 12 Wi riyix ma ninimaj ta re nbij chiwe, y xa cosas riche (rixin) ri ruwachꞌulef, ¿achique ta cꞌa modo xtinimaj, wi ntzijoj chiwe ri cosas ri ye riche (rixin) chilaꞌ chicaj? \p \v 13 Majun chic cꞌa jun ri aponak ta chilaꞌ chicaj, xa can xu (xe wi) cꞌa ri Cꞌajolaxel kajnek pe chilaꞌ chicaj.\f + Jn. 6.33; 16.28.\f* Ri Cꞌajolaxel ri xalex chicojol ri can cꞌo wi chilaꞌ chicaj riqꞌui ri Dios.\f + 1 Co. 15.47.\f* \v 14 Y ojer ojer ca riꞌ, tek ri Moisés xcꞌojeꞌ ri pa jun desierto, riyaꞌ xutic cꞌa jun cheꞌ y xuyaꞌ anej ruwachbel jun cumatz chutzaꞌn.\f + Nm. 21.9.\f* Y achiꞌel cꞌa xban chare ri ruwachbel ri cumatz riꞌ, can queriꞌ chukaꞌ nicꞌatzin chi niban chare ri Cꞌajolaxel ri xalex chicojol.\f + Jn. 8.28.\f* \v 15 Riche (rixin) chi queriꞌ xabachique cꞌa winek ri xtiniman ri Cꞌajolaxel, ma xtibe ta pa tijoj pokonal, xa can xticꞌojeꞌ rucꞌaslen riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek.\f + Jn. 3.36; 6.40, 47.\f* \s Ri Dios nrajoꞌ chi quinojel ri winek yecolotej \p \v 16 Ri Dios can sibilaj yerajoꞌ ri winek\f + Ro. 5.8; Tit. 3.4.\f* ri yecꞌo chuwech re ruwachꞌulef, y rumariꞌ xutek cꞌa pe ri Rucꞌajol waweꞌ chuwech re ruwachꞌulef. Riyaꞌ xaxu (xaxe wi) cꞌa jun Rucꞌajol cꞌo, pero xutek pe\f + 1 Jn. 4.9.\f* riche (rixin) chi xabachique cꞌa winek ri xtiniman riche (rixin), ma xtibe ta pa tijoj pokonal, xa can xticꞌojeꞌ cꞌa rucꞌaslen riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek. \v 17 Ruma chi ri Dios ma xutek ta pe ri Rucꞌajol waweꞌ chuwech re ruwachꞌulef riche (rixin) chi norukꞌataꞌ tzij pa quiwiꞌ ri winek y noruyaꞌ ta rucꞌayewal pa quiwiꞌ. Ma que ta riꞌ. Ri Dios xutek pe ri Rucꞌajol, riche (rixin) chi yecolotej\f + Lc. 9.56; 1 Jn. 4.14.\f* ri winek chupan ri mac. \p \v 18 Y achique winek ri xtiniman ri Cꞌajolaxel, ma xtika ta rucꞌayewal pa ruwiꞌ.\f + Ro. 8.1.\f* Yacꞌa ri winek ri ma xtiniman ta riche (rixin), ri rucꞌayewal riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek cꞌo chic riche (rixin) chi nika pa ruwiꞌ, ruma xa can ma xunimaj ta rubiꞌ ri Rucꞌajol ri Dios, y ri Dios xaxu (xaxe wi) jun Rucꞌajol ri cꞌo. \v 19 Y quinojel cꞌa ri ma yeniman ta, can cꞌo chic riche (rixin) chi nika ri rucꞌayewal pa quiwiꞌ; ruma ri Sakil can xoka wi chuwech re ruwachꞌulef,\f + Jn. 1.9.\f* pero riyeꞌ xa más xcajoꞌ ri kꞌekuꞌm que chuwech ri Sakil, ruma riyeꞌ can xu (xe wi) cꞌa ri etzelal ri yequibanalaꞌ. \v 20 Y quinojel cꞌa ri yebano ri etzelal, man cꞌa nika ta chiquiwech ri Sakil, ni ma yeꞌapon ta chukaꞌ riqꞌui ri Sakil; ruma re Sakil reꞌ nuben cꞌa chi yebekꞌalajin pe ronojel ri etzelal ri yetajin chubanic. \v 21 Yacꞌa ri winek ri can yequibanalaꞌ ri kitzij, can yebe chupan ri Sakil, riche (rixin) chi yekꞌalajin jabel chi yecowin niquiben ri nrajoꞌ ri Dios, ruma xa jun chic quibanon riqꞌui Riyaꞌ. \s Ri utzilaj chꞌabel ri xerubij ri Juan ri Bautista chrij ri Jesús \p \v 22 Y tek banatajnek chic cꞌa ronojel riꞌ, ri Jesús ye rachibilan ri rudiscípulos xbe pa Judea, y chiriꞌ xebecꞌojeꞌ wi. Y xeꞌapon cꞌa winek chiriꞌ riche (rixin) chi yeban el bautizar.\f + Jn. 4.2.\f* \v 23 Chupan cꞌa chukaꞌ ri tiempo riꞌ, ri Juan ri Bautista cꞌo cꞌa ri chiriꞌ pa Enón, ri cꞌo chunakajal ri tinamit Salim. Riyaꞌ chiriꞌ cꞌa yeruben wi bautizar ri winek, ruma chupan ri lugar riꞌ jabel yaꞌ cꞌo y ri winek yeꞌapon cꞌa riqꞌui riche (rixin) chi yeban el bautizar. \v 24 Chupan ri tiempo riꞌ ri Juan cꞌa ma jane cꞌa titzꞌapix ta pa cárcel.\f + Mt. 14.3; Lc. 3.19, 20.\f* \p \v 25 Y yecꞌo israelitas ri xquibilaꞌ chiquiwech quiqꞌui ri rudiscípulos ri Juan chrij ri achique chi bautismo ri más utz. \v 26 Xepe cꞌa ri discípulos riꞌ xebe cꞌa riqꞌui ri Juan y xbequibij chare: Tijonel, ri achi ri Jesús rubiꞌ ri xapon awuqꞌui ri jucꞌan chic ruchiꞌ yaꞌ Jordán, ri xabij chi ya Riyaꞌ\f + Jn. 1.34.\f* ri takon pe ruma ri Dios, wacami xa can quinojel chic ri winek yeꞌapon riqꞌui Riyaꞌ riche (rixin) chi yeruben el bautizar, xechaꞌ. \p \v 27 Ri Juan xubij cꞌa chique ri rudiscípulos: Majun jun winek nicowin nuben jun samaj queriꞌ, wi xa ma ya ta ri Dios yayon pe chare chi nuben queriꞌ. \v 28 Y riyix mismo iwacꞌaxan achique ri nbin riyin, chi xa ma yin ta riyin ri Cristo, riyin xa yin jun takoꞌn ri xitak pe nabey chuwech Riyaꞌ.\f + Mal. 3.1.\f* \v 29 Achiꞌel tek jun cꞌajol ri xcꞌuleꞌ can yetzijon chic cꞌa riqꞌui ri kꞌopoj ri xoc rixjayil y ri ramigo ri cꞌajol can niquicot cꞌa tek yeracꞌaxaj chi ri cꞌajol y ri kꞌopoj ri xecꞌuleꞌ yetzijon chiquiwech. Quecꞌariꞌ riyin can niquicot ri wánima wacami, ruma xinwacꞌaxaj chi sibilaj ye qꞌuiy winek ri yeꞌapon chic riqꞌui ri Jesucristo. \v 30 Ya ri Jesucristo ri rucꞌamon (takal chrij) chi ninimirisex rukꞌij, yacꞌa riyin más utz chi yichꞌutiner ka. \s Ri Jesucristo chicaj petenak wi \p \v 31 Ri Cꞌajolaxel ri petenak chilaꞌ chicaj yacꞌariꞌ ri cꞌo pa kawiꞌ konojel. Ri ye aj ruwachꞌulef xaxu (xaxe wi) riche (rixin) re ruwachꞌulef ri yecowin niquitzijoj, ruma xaxu (xaxe wi) riꞌ quetaman y ma quetaman ta riche (rixin) ri chicaj. Yacꞌa ri Cꞌajolaxel ri kajnek pe chilaꞌ chicaj,\f + Jn. 8.23.\f* can ya riche (rixin) ri chicaj ri nutzijoj, ruma Riyaꞌ cꞌo pa ruwiꞌ ronojel.\f + Mt. 28.18.\f* \v 32 Ri Cꞌajolaxel cꞌa ri petenak chilaꞌ chicaj, can ya cꞌa ri racꞌaxan pe\f + Jn. 8.26.\f* y rutzꞌeton ca,\f + Jn. 1.18; 3.11.\f* yariꞌ ri norukꞌalajsaj ka chake. Pero ri winek ma nicajoꞌ ta cꞌa niquicꞌul\f + Jn. 1.11.\f* ri nukꞌalajsaj Riyaꞌ. \v 33 Y ri winek ri niniman ri nukꞌalajsaj ri Cꞌajolaxel ri petenak chilaꞌ chicaj, can nukꞌalajsaj cꞌa chi ri Dios can kitzij wi.\f + 1 Jn. 5.10.\f* \v 34 Ruma ri Cꞌajolaxel ri xutek pe ri Dios chuwech re ruwachꞌulef, can ya wi ri ruchꞌabel ri Dios ri nutzijoj.\f + Jn. 7.16.\f* Y ri Dios can ruyaꞌon cꞌa pe ri Lokꞌolaj Espíritu chare. Y ri Lokꞌolaj Espíritu ri nuyaꞌ pe chare Riyaꞌ, can ma pajtal ta. \v 35 Y ri Tataꞌixel can sibilaj cꞌa nrajoꞌ ri Rucꞌajol, y pa rukꞌaꞌ Riyaꞌ rujachon wi ronojel cosas.\f + Dn. 7.14.\f* \v 36 Achique cꞌa winek ri xtiniman\f + Hab. 2.4.\f* riche (rixin) re Cꞌajolaxel, xticꞌojeꞌ cꞌa rucꞌaslen riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek. Yacꞌa ri winek ri ma nrajoꞌ ta nunimaj ri Rucꞌajol ri Dios, man cꞌa xticꞌojeꞌ ta rucꞌaslen riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek; xa can cꞌo chic cꞌa chi nika ri royowal ri Dios pa ruwiꞌ.\f + Ga. 3.10; He. 10.29.\f* \c 4 \s Tek ri Jesús xtzijon riqꞌui ri ixok aj Samaria \p \v 1 Ri Ajaf Jesús xretamaj cꞌa chi ri achiꞌaꞌ fariseos quicꞌaxan chic chi Riyaꞌ más ye qꞌuiy winek ri yeruben bautizar y más ye qꞌuiy ri yetzekelben riche (rixin), que chiquiwech ri winek ri yeruben bautizar ri Juan ri Bautista\f + Jn. 3.26.\f* y ri yetzekelben riche (rixin). \v 2 Astapeꞌ ri Jesús ma ya ta Riyaꞌ ri yebano bautizar ri winek, xa yecꞌa ri ye rudiscípulos ri yebano bautizar. \v 3 Y tek ri Jesús xretamaj ronojel riꞌ, xel cꞌa el pa Judea y xtzolin chic jun bey pa Galilea ye rachibilan ri rudiscípulos. \p \v 4 Xa yacꞌa riche (rixin) chi yeꞌapon cꞌa pa Galilea, rajawaxic chi yekꞌax ri pa Samaria. \v 5 Ri Jesús ye rachibilan ri rudiscípulos xeꞌapon cꞌa pa Sicar. Ri Sicar jun tinamit ri cꞌo pa rucuenta ri Samaria y cꞌo cꞌa apo chunakajal ri ulef ri xuyaꞌ ca ri Jacob chare ri José ri rucꞌajol. \v 6 Y achiꞌel xa pa nicꞌaj kꞌij chare ri kꞌij riꞌ tek ri Jesús xeꞌapon chiriꞌ y chiriꞌ cꞌa cꞌo wi ri pozo riche (rixin) ri Jacob nibix chare. Chiriꞌ cꞌa xtzꞌuyeꞌ wi ka ri Jesús, ruma Riyaꞌ can sibilaj cꞌa cosnek chic ruma ri binen ri quibanon pe. \p \v 7-8 Y tek ye benak cꞌa ri rudiscípulos pa tinamit chulokꞌic riche (rixin) ri niquitij, xapon cꞌa jun ixok aj Samaria chuchiꞌ ri pozo chirelesaxic ruyaꞌ. Y ri Jesús xubij cꞌa chare ri ixok riꞌ: Tasipaj jubaꞌ nuyaꞌ riche (rixin) chi nkum, xchaꞌ chare. \p \v 9 Pero ri ixok aj Samaria xubij cꞌa chare ri Jesús: Riyit yit jun israelita, ¿y achique ruma tek nacꞌutuj ayaꞌ chuwe riyin, ri xa yin jun aj Samaria? xchaꞌ ri ixok. Riyaꞌ xubij queriꞌ ruma chi ri ye israelitas y ri ye aj Samaria\f + 2 R. 17.24.\f* ma yechꞌaben ta quiꞌ (yechꞌo ta chiquiwech).\f + Lc. 9.52, 53; Hch. 10.28.\f* \p \v 10 Cꞌacꞌariꞌ ri Jesús xubij cꞌa chare ri ixok riꞌ: Wi ta riyit awetaman achique chi sipanic\f + Is. 9.6; 42.6; Ro. 8.32; 1 Co. 1.30.\f* ruyaꞌon pe ri Dios, y awetaman ta chukaꞌ achique cꞌa riꞌ ri nicꞌutun jubaꞌ ruyaꞌ chawe; xa yit ta riyit ri yacꞌutun ayaꞌ chare, y Riyaꞌ can ta nuyaꞌ Ayaꞌ\f + Is. 12.3; 44.3; Jer. 2.13; Zac. 14.8; Ap. 7.17.\f* ri can niyaꞌo cꞌaslen, xchaꞌ ri Jesús. \p \v 11 Y ri ixok xubij cꞌa chare ri Jesús: Táta, pero re pozo reꞌ nej rupan y ri yaꞌ nej cꞌo wi ka, y riyit majun cꞌo ta awuqꞌui riche (rixin) chi nawelesaj ka yaꞌ. ¿Acuchi (achique) cꞌa nacꞌom wi ri yaꞌ ri niyaꞌo cꞌaslen ri natzuj (nasuj)? \v 12 Ruma chupan cꞌa re jun pozo reꞌ xrelesaj wi ruyaꞌ ri kamamaꞌ Jacob, quiyaꞌ ri ralcꞌual y quiyaꞌ chukaꞌ quinojel ri chicop ri xeruqꞌuiytisaj. ¿Acuchi (achique) ta cꞌa xtacꞌom wi ri yaꞌ ri natzuj (nasuj)? ¿La más ta cꞌa nim akꞌij riyit que chuwech ri kamamaꞌ Jacob chi ma waweꞌ ta cꞌa nacꞌom wi ri yaꞌ? xchaꞌ ri ixok. \p \v 13 Y ri Jesús xubij cꞌa chare ri ixok: Ri yekumu re yaꞌ reꞌ, re ntel chupan re pozo, xa jubaꞌ oc nrelesaj ri chakiꞌj chiꞌ chique. Xa can nicꞌatzin cꞌa chi niquikum más yaꞌ riche (rixin) chi nichꞌuchꞌuꞌ ka jubaꞌ ri chakiꞌj chiꞌ chique. \v 14 Yacꞌa ri xquekumu ri yaꞌ ri nyaꞌ riyin majun bey xtichakiꞌj ta chic quichiꞌ, xa xtuben pa cánima achiꞌel jun ralaxbel (rutzꞌucbel) yaꞌ\f + Jn. 7.38.\f* ri can nibulbut (nibulbux) pe\f + Jn. 10.10.\f* riche (rixin) chi yerucꞌuaj cꞌa chupan ri cꞌaslen riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek.\f + Ro. 5.21; 6.23.\f* \p \v 15 Y ri ixok can yacꞌariꞌ xubij chare ri Jesús: Táta, tayaꞌ cꞌa\f + Jn. 6.34.\f* ri yaꞌ riꞌ chuwe riyin, riche (rixin) chi queriꞌ majun bey chic cꞌa xtichakiꞌj ta nuchiꞌ, y riche (rixin) chi majun chic nicꞌatzin wi chi yipe waweꞌ chuchiꞌ ri pozo chirelesaxic yaꞌ, xchaꞌ ri ixok. \p \v 16 Pero ri Jesús xubij cꞌa chare ri ixok: Cabiyin y tasiqꞌuij (tawoyoj) ri awachijil, y cꞌacꞌariꞌ yape chic, xucheꞌex el ruma ri Jesús. \p \v 17 Ri ixok xubij cꞌa: Riyin majun wachijil, xchaꞌ. Y ri Jesús xubij chare: Kas kitzij wi ri xabij chi majun awachijil. \v 18 Ruma can ye wuꞌoꞌ chic awachijil quecꞌojeꞌ. Y ri achi ri cꞌo awuqꞌui wacami, xa ma awachijil ta. Rumariꞌ can kitzij wi cꞌa ri xabij chi majun awachijil. \p \v 19 Y can yacꞌariꞌ tek ri ixok xubij chare ri Jesús: Táta, riyin nchꞌob chi riyit yit jun profeta ri yakꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios.\f + Lc. 7.16; 24.19.\f* \v 20 ¿Achique cꞌa lugar ri rucꞌamon chi nikayaꞌ wi rukꞌij ri Dios? Ruma ri kateꞌ katataꞌ ri xecꞌojeꞌ ojer ca, pa ruwiꞌ re jun juyuꞌ reꞌ cꞌo wi ri lugar ri xquiyaꞌ wi rukꞌij ri Dios. Ya chic cꞌa riyix israelitas nibij chi quinojel ri winek cꞌo chi ya ri pa Jerusalem\f + Dt. 12.5; 2 Cr. 7.12; Sal. 78.68.\f* niquiyaꞌ wi rukꞌij ri Dios, xchaꞌ ri ixok. \p \v 21 Yacꞌa ri Jesús xubij chare ri ixok riꞌ: Tanimaj cꞌa re xtinbij chawe. Can xtoka wi cꞌa jun kꞌij tek quinojel ri winek ma ya ta chic pa ruwiꞌ re juyuꞌ reꞌ, ni ma pa Jerusalem\f + Mal. 1.11; Mt. 18.20; 1 Ti. 2.8.\f* ta chukaꞌ xtiquiyaꞌ wi rukꞌij ri Katataꞌ Dios. \v 22 Riyix aj Samaria niyaꞌ cꞌa rukꞌij ri Dios pero ma kꞌaxnek ta jabel chiwech achique riꞌ.\f + 2 R. 17.28-34.\f* Yacꞌa riyoj israelitas can ketaman wi ri achique ri nikayaꞌ rukꞌij;\f + Is. 2.3; Ro. 9.4, 5.\f* ruma can ya cꞌa ri kiqꞌui riyoj xtel wi pe ri nicolo quiche (quixin) ri winek chupan ri quimac. \v 23 Ri jun kꞌij ri xinbij chawe chi nipe, wacami riꞌ, tek quinojel ri winek ri can kitzij chi niquiyaꞌ rukꞌij ri Katataꞌ Dios, can xtiquiyaꞌ wi rukꞌij chi kitzij pan espíritu,\f + Fil. 3.3.\f* astapeꞌ ma niquitzꞌet ta, ruma chi can ye ri yebano queriꞌ ri yerucanoj ri Tataꞌixel. \v 24 Ri Dios can Espíritu wi y rumacꞌariꞌ ri winek nicꞌatzin chi kitzij pan espíritu niquiyaꞌ rukꞌij, astapeꞌ ma niquitzꞌet ta. \p \v 25 Y ri ixok xubij cꞌa chare ri Jesús: Riyin wetaman cꞌa chi cꞌo na jun kꞌij tek xtoka chuwech re ruwachꞌulef ri Mesías,\f + Dt. 18.18.\f* ri nibix chukaꞌ Cristo chare. Y ri kꞌij tek xtoka Riyaꞌ, ronojel cꞌa xtukꞌalajsaj chkawech, xchaꞌ ri ixok. \p \v 26 Ri Jesús xubij cꞌa chare: Ri Mesías ri nibij chukaꞌ Cristo chare, yin cꞌa riyin riꞌ, ri yitzijon awuqꞌui, xchaꞌ. \p \v 27 Y yacꞌariꞌ tek xeꞌapon ri rudiscípulos y riyeꞌ jun wi jubaꞌ xquinaꞌ ruma nitzijon riqꞌui jun ixok aj Samaria. Pero ri discípulos majun xquibij chare ri Jesús: ¿Achique nacꞌutuj chare? o ¿Achique ri natzijoj riqꞌui? Majun cꞌa xquicꞌutuj ta chare. \v 28 Y ri ixok riꞌ xuyaꞌ cꞌa ca ri rucucuꞌ chiriꞌ y xbe ri pa tinamit. Y xberubij cꞌa chique ri winek: \v 29 Cꞌo jun achi xtzijon wuqꞌui y xubij cꞌa chuwe ronojel ri ye nubanalon.\f + Jn. 4.17, 18.\f* ¿La ma ya ta cami reꞌ ri Cristo? Joꞌ, y titzꞌetaꞌ, xchaꞌ chique. \p \v 30 Y ri winek ri xeꞌacꞌaxan riꞌ, xquiyaꞌ ca ri tinamit y xebe cꞌa acuchi (achique) cꞌo wi ri Jesús. \p \v 31 Y tek cꞌa ma jane queꞌapon ta ri winek, ri discípulos xquibij cꞌa chare ri Jesús: Tijonel, cawaꞌ, xechaꞌ chare. \p \v 32 Pero Riyaꞌ xubij chique: Riyin cꞌo nuway\f + Job 23.12.\f* ri ntij y riyix ma iwetaman ta achique riꞌ, xchaꞌ. \p \v 33 Y ri rudiscípulos xquibij ka chiquiwech: ¿La cꞌo cami jun xcꞌamo pe ruway? xechaꞌ. \p \v 34 Y ri Jesús xubij chique: Ri oconek ruqꞌuexel nuway riyin ya cꞌa ri nben ri nrajoꞌ ri yin takayon pe\f + Jn. 6.38.\f* y nqꞌuis ca rubanic ronojel ri rusamaj ri ruchilaben pe chuwe.\f + Jn. 17.4.\f* \v 35 Riyix nibij cꞌa chi cꞌa cꞌo na cajiꞌ icꞌ nrajoꞌ riche (rixin) chi nicꞌol ruwech ri ticoꞌn. Yacꞌa riyin nbij chiwe: Quixtzuꞌun chilaꞌ y queꞌitzuꞌ la winek. Riyeꞌ ye achiꞌel jun ticoꞌn\f + Mt. 9.37; Lc. 10.2.\f* ri kꞌen chic. Coyoben chic riche (rixin) chi nitzijox ri ruchꞌabel ri Dios chique, riche (rixin) chi niquinimaj. \v 36 Ri xquebano cꞌa ri kꞌatoj, can cꞌo cꞌa rajel ruqꞌuexel xtiquicꞌul;\f + 2 Jn. 8.\f* y ri ruwech ri ticoꞌn ri xtiquimol ca, yacꞌariꞌ ri winek ri can xtiquicꞌul quicꞌaslen riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek, riche (rixin) chi queriꞌ, ri ye tiquiyon ca ri ruchꞌabel ri Dios, y ri yecꞌolo ruwech ri ticoꞌn riꞌ, junan cꞌa xtiquicot ri cánima. \v 37 Waweꞌ can kitzij cꞌa ntel wi ri tzij ri nubij: Jun wi cꞌa ri nibano ca ri ticoj y jun wi chic nicꞌolo ruwech ri ticoꞌn. \v 38 Riyin xixintek cꞌa riche (rixin) chi xaxu (xaxe wi) chic nicꞌol ruwech ri ticoꞌn ri ma yix ta riyix ri yix samajiyon. Ruma ye nicꞌaj chic cꞌa samajelaꞌ ye tiquiyon ca ri ticoꞌn riꞌ, y riyix xaxu (xaxe wi) chic ximol ruwech ri ticoꞌn ri quisamajin riyeꞌ, xchaꞌ ri Jesús chique ri rudiscípulos. \p \v 39 Y chupan cꞌa ri kꞌij riꞌ, ye qꞌuiy wi ri winek xeniman riche (rixin) ri Jesús ri chiriꞌ pa tinamit Sicar, ri cꞌo chiriꞌ pa rucuenta ri Samaria. Y riꞌ ruma chi ri ixok quereꞌ xberubij chique ri winek: Ri Jesús xubij chuwe ronojel ri ye nubanalon, xchaꞌ chique. \v 40 Y ri ye aj Samaria riꞌ xbequicꞌutuj cꞌa utzil chare ri Jesús chi ticꞌojeꞌ ka quiqꞌui. Y Riyaꞌ xcꞌojeꞌ cꞌa ka caꞌiꞌ kꞌij quiqꞌui. \v 41 Y sibilaj ye qꞌuiy chic winek ri aj chiriꞌ ri xeniman tek xquicꞌaxaj ri chꞌabel ri xubij ri Jesús. \v 42 Ri winek riꞌ niquibilaꞌ cꞌa chare ri ixok ri xbeyaꞌo rutzijol chique: Wacami ketaman chic y nikanimaj chukaꞌ, pero ma xaxu (xe) ta wi ruma ri xabij riyit chake, xa can nikanimaj chukaꞌ ruma ri xkacꞌaxaj riyoj y xketamaj cꞌa chi kas kitzij wi chi ya Riyaꞌ ri Cristo, ri Colonel quiche (quixin) quinojel winek ri yecꞌo chuwech re ruwachꞌulef.\f + 1 Jn. 2.2.\f* \s Tek ri Jesús xucꞌachojsaj cꞌa rucꞌajol jun nimalaj achi \p \v 43 Tek kꞌaxnek chic ri caꞌiꞌ kꞌij\f + Jn. 4.40.\f* riꞌ, xuyaꞌ cꞌa ca ri tinamit Sicar ri cꞌo pa rucuenta ri Samaria y xuchop chic cꞌa el ri rubey riche (rixin) chi xbe cꞌa pa Galilea. \v 44 Y can ya ri Jesús xkꞌalajsan chi tek jun profeta nukꞌalajsaj ri ruchꞌabel ri Dios pa rutinamit, xa majun rukꞌij nitzꞌetetej cuma ri ruwinak.\f + Mt. 13.57; Mr. 6.4; Lc. 4.24.\f* \v 45 Pero tek ri Jesús xapon pa Galilea, jabel rucꞌulic xban cuma ri winek aj chiriꞌ; ruma ri winek riꞌ xecꞌojeꞌ chukaꞌ pa Jerusalem riche (rixin) ri nimakꞌij\f + Dt. 16.16.\f* y xquitzꞌet ri milagros ri xerubanalaꞌ ri Jesús\f + Jn. 2.23; 3.2.\f* chiriꞌ. \p \v 46 Cꞌacꞌariꞌ ri Jesús xbe chic cꞌa jun bey ri pa tinamit Caná ri cꞌo pa rucuenta ri Galilea, ri acuchi (achique) xuben wi chare ri relic yaꞌ\f + Jn. 2.1-11.\f* chi xoc ruyaꞌal uva. Y chiriꞌ pa Galilea, pa jun chic tinamit ri Capernaum rubiꞌ, cꞌo cꞌa jun achi nim rukꞌij, rumozo ri rey, y riyaꞌ cꞌo jun rucꞌajol yawaꞌ. \v 47 Ri achi ri rumozo ri rey, tek xracꞌaxaj chi ri Jesús petenak cꞌa quelaꞌ pa Judea y xapon ri chiriꞌ pa Galilea, xbe cꞌa riqꞌui. Riyaꞌ xberucꞌutuj jun utzil chare riche (rixin) chi nucol ta ri rucꞌajol chuwech ri camic, ruma ri cꞌajol riꞌ ya xa nicom yan ka. \v 48 Yacꞌariꞌ tek ri Jesús xubij cꞌa chare ri rumozo ri rey: Man ta nitzꞌet riyix ri milagros ri nben riyin, man ta yininimaj.\f + 1 Co. 1.22.\f* \p \v 49 Pero ri achi ri rumozo ri rey xubij cꞌa chare ri Jesús: Ajaf, tabanaꞌ cꞌa jun utzil chi caxuleꞌ pa tinamit Capernaum, ruma chi ri nucꞌajol ya xa nicom. \p \v 50 Y ri Jesús xubij cꞌa chare: Catzolin.\f + Mt. 8.13; Mr. 7.29.\f* Ri acꞌajol nicꞌaseꞌ, xucheꞌex el. Y ri achi riꞌ can xunimaj wi\f + Jn. 11.40.\f* ri xubij ri Jesús, y xbe. \v 51 Tek ri achi riꞌ ruchapon ka rutzolejen, yecꞌo cꞌa ri rumozo ri xepe chucꞌulic y xquibij chare: Ri acꞌajol qꞌues. Ma xcom ta, xechaꞌ chare. \p \v 52 Y riyaꞌ xucꞌutuj cꞌa chique ri rumozo chi achique cꞌa hora tek ri rucꞌajol xkꞌalajin chi nicꞌachoj. Y riyeꞌ xquibij: Ya ri tikakꞌij iwir pa tek a la una, tek xqꞌuis el ri cꞌaten chrij, xechaꞌ. \p \v 53 Y ri tataꞌaj riꞌ chanin cꞌa xoka chucꞌuꞌx chi ya hora riꞌ tek ri Jesús xubij chare chi ri rucꞌajol nicꞌaseꞌ. Y riyaꞌ y ri ye aj pa rachoch can xquinimaj\f + Hch. 16.34.\f* cꞌa ri Jesús. \p \v 54 Y yacꞌareꞌ ri rucaꞌn milagro\f + Jn. 2.11.\f* ri xuben ri Jesús chiriꞌ pa Galilea, y reꞌ xuben tek tzolijnek chic pe quelaꞌ pa Judea. \c 5 \s Ri pa Jerusalem, chiriꞌ pan atinibel ri Betesda rubiꞌ, ri Jesús xucꞌachojsaj jun achi siquirnek \p \v 1 Y tek banatajnek chic cꞌa ronojel riꞌ, yacꞌariꞌ tek xa noka yan cꞌa jun quinimakꞌij ri israelitas, y rumariꞌ ri Jesús xbe anej ri pa tinamit Jerusalem. \v 2 Ri chiriꞌ cꞌa pa tinamit Jerusalem, ri chunakajal apo ri puerta, puerta quiche (quixin) ri Carneꞌl\f + Neh. 3.1.\f* nibix chare, cꞌo cꞌa jun atinibel. Y chiriꞌ chuchiꞌ ri yaꞌ yecꞌo cꞌa wuꞌoꞌ ruchiꞌ raken jay. Y pa quichꞌabel ri israelitas niquibij cꞌa Betesda chare ri lugar riꞌ. \v 3 Ri chiriꞌ cꞌa chuchiꞌ ri raken tek jay riꞌ yecꞌo qꞌuiy yawaꞌiꞌ ye cotzꞌol pan ulef. Yecꞌo ye moyiꞌ, yecꞌo ri ma choj ta yebiyin ruma chi ye cojo y yecꞌo ye siquirnek. Y yecꞌo cꞌa ri jun wi chic ruwech yabil ntoc chique. Y ronojel cꞌa quiwech yawaꞌiꞌ ri yecꞌo chiriꞌ, can coyoben cꞌa chi nisilox ri yaꞌ. \v 4 Ruma ri yaꞌ riꞌ cꞌo cꞌa jantek nosilox ca ruma jun ángel ri nipe chilaꞌ chicaj. Y ya cꞌa ri yawaꞌ ri nika ka nabey chupan ri yaꞌ tek silon chic ca, ya cꞌa yawaꞌ riꞌ ri nicꞌachoj. Y xabachique ta na yabil ntoc chare ri yawaꞌ, nicꞌachoj el. \v 5 Y chiriꞌ chuchiꞌ ri yaꞌ cꞌo cꞌa jun achi ri cꞌo chic treinta y ocho junaꞌ yawaꞌ wi pe. \v 6 Y jun kꞌij tek ri Jesús nikꞌax cꞌa el queriꞌ, xutzꞌet cꞌa ri achi cotzꞌol chiriꞌ. Y Riyaꞌ can retaman cꞌa chi ri achi riꞌ qꞌuiy yan chic junaꞌ ri queriꞌ rucꞌulwachin pe. Yacꞌariꞌ tek Riyaꞌ xucꞌutuj cꞌa chare ri achi riꞌ: ¿Nawajoꞌ yacꞌachoj? \p \v 7 Y ri yawaꞌ riꞌ xubij cꞌa chare ri Jesús: Táta, tek nisilon pe ri yaꞌ, majun yitoꞌo ta riche (rixin) chi yinapon ta apo cꞌa chupan. Rumariꞌ, astapeꞌ ntij nukꞌij chi yibe ta apo, cꞌa ma jane quinapon ta, tek xa can yariꞌ xapon yan jun chic, xchaꞌ chare ri Jesús. \p \v 8 Y ri Jesús xubij chare ri achi: Cayacatej, tacꞌuaj el la awarabel y cabiyin,\f + Mt. 9.6; Mr. 2.11; Lc. 5.24.\f* xchaꞌ chare. \p \v 9 Can xu (xe) wi cꞌa xubij queriꞌ ri Jesús chare ri yawaꞌ, can yacꞌariꞌ tek xcꞌachoj chare ri ruyabil. Xucꞌol cꞌa el ri ruwarabel y xuchop el binen. Ri kꞌij cꞌa riꞌ, uxlanibel kꞌij.\f + Jn. 9.14.\f* \v 10 Y ri achiꞌaꞌ israelitas ri cꞌo quikꞌij, xquibij chare ri achi ri xcꞌachojsex chare ri ruyabil: Wacami uxlanibel kꞌij,\f + Ex. 20.10.\f* xajan\f + Mt. 12.2; Mr. 2.24; 3.4; Lc. 6.2.\f* chi riyit awejkalon la awarabel. \p \v 11 Pero riyaꞌ xubij cꞌa chique ri achiꞌaꞌ riꞌ: Ri xcꞌachojsan wuche (wixin) xubij chuwe: Tacꞌoloꞌ el la awarabel y cabiyin. \p \v 12 Y ri achiꞌaꞌ riꞌ xquicꞌutuj cꞌa chare ri achi: ¿Achique cꞌa ri xbin chawe chi tacꞌoloꞌ el ri awarabel y cabiyin? xechaꞌ chare. \p \v 13 Pero ri achi ri xcꞌachojsex, ma retaman ta cꞌa achique ri xcꞌachojsan chare ri ruyabil; ruma ri Jesús xa ma xcꞌojeꞌ ta ka chiriꞌ chiquicojol ri winek. Riyaꞌ xa xbe el. \v 14 Cꞌa jubaꞌ cꞌa riꞌ tek ri Jesús xberilaꞌ chic ri achi riꞌ pa rachoch ri Dios, y xubij chare: Wacami yit utz chic. Man chic cꞌa camacun ta,\f + Jn. 8.11.\f* riche (rixin) chi queriꞌ ma nipe ta jun cosa ri más chi na itzel chawij, xchaꞌ chare. \p \v 15 Y ri achi xtzolin el, y xapon cꞌa quiqꞌui ri achiꞌaꞌ israelitas ri cꞌo quikꞌij, y xubij chique: Ri xcꞌachojsan wuche (wixin), ya ri Jesús, xchaꞌ chique. \v 16 Rumariꞌ tek ri achiꞌaꞌ israelitas ri cꞌo quikꞌij xeyacatej cꞌa chrij ri Jesús, y niquichꞌobolaꞌ cꞌa chi achique ta rubanic niquiben riche (rixin) chi niquicamisaj; ruma ri Jesús cꞌo milagros yerubanalaꞌ chupan ri uxlanibel kꞌij. \v 17 Pero ri Jesús xubij: Ri Nataꞌ Dios can cꞌa ntajin na nisamej re wacami, y que cꞌa chukaꞌ riꞌ riyin, yisamej, xchaꞌ. \p \v 18 Y rumacꞌariꞌ tek ri achiꞌaꞌ israelitas ri cꞌo quikꞌij, xa más xquichop ruchꞌobic chi achique ta rubanic niquiben riche (rixin) chi niquicamisaj\f + Zac. 13.7.\f* ri Jesús; ruma chiquiwech riyeꞌ, xajan ri yerubanalaꞌ chupan ri uxlanibel kꞌij. Y chukaꞌ ma xu (xe) ta cꞌa rumariꞌ, xa can ruma cꞌa chukaꞌ chi ri Jesús nubij Rutataꞌ chare ri Dios; can nuben chi Riyaꞌ can junan riqꞌui ri Dios.\f + Jn. 10.30.\f* \s Tek ri Jesús xubij chi ma pa ruyonil ta nisamej \p \v 19 Y yacꞌariꞌ tek ri Jesús xubij: Can kitzij cꞌa re nbij chiwe, chi riyin ri Cꞌajolaxel ma yisamej ta pa nuyonil;\f + Jn. 8.28.\f* xa ya ri ntzꞌet riqꞌui ri Tataꞌixel ri nben. Ronojel ri nuben ri Tataꞌixel, yariꞌ chukaꞌ nben riyin ri Cꞌajolaxel. \v 20 Y ruma ri Tataꞌixel sibilaj yirajoꞌ riyin ri Rucꞌajol,\f + Mt. 3.17; Jn. 3.35.\f* rumariꞌ tek Riyaꞌ nucꞌut chinuwech ronojel ri rusamaj. Y yecꞌo samaj más ye nimaꞌk que chuwech reꞌ ri xtucꞌut chinuwech. Y tek nitzꞌet ri nben riyin, riyix can xtimey. \v 21 Y can achiꞌel cꞌa nuben ri Tataꞌixel tek nuyaꞌ quicꞌaslen ri caminakiꞌ\f + Ro. 4.17; 8.11; Ef. 2.5; Col. 2.13.\f* chi yeruyec pe, can queriꞌ chukaꞌ nben riyin ri Cꞌajolaxel, can nyaꞌ cꞌa chukaꞌ cꞌaslen chique ri winek ri achoj chique nwajoꞌ nyaꞌ wi. \v 22 Ri Tataꞌixel ma ya ta cꞌa Riyaꞌ nikꞌato tzij. Can pa nukꞌaꞌ cꞌa riyin ri Cꞌajolaxel xujech wi chi nkꞌet tzij.\f + Hch. 17.31.\f* \v 23 Riche (rixin) chi queriꞌ, quinojel tiquiyaꞌ nukꞌij riyin ri Cꞌajolaxel achiꞌel niquiyaꞌ rukꞌij ri Tataꞌixel. Ruma achique winek ri ma xtiyaꞌo ta nukꞌij riyin ri Cꞌajolaxel, ma nuyaꞌ ta cꞌa chukaꞌ rukꞌij ri Tataꞌixel\f + 1 Jn. 2.23.\f* ri yin takayon pe. \p \v 24 Can kitzij wi ri nbij chiwe, chi ri nacꞌaxan ri nuchꞌabel y nunimaj ri yin takayon pe, nril rucꞌaslen riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek. Y man cꞌa xtapon ta chupan ri lugar riche (rixin) tijoj pokonal, ruma colotajnek chic pe chuwech ri camic, y xkꞌax chupan ri cꞌaslen\f + 1 Jn. 3.14.\f* riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek. \v 25 Y kitzij cꞌa re nbij chiwe, chi cꞌo cꞌa jun kꞌij ri oyoben y yareꞌ xoka; chi ri achiꞌel ye caminakiꞌ xtiquicꞌaxaj cꞌa ri nuchꞌabel riyin ri Cꞌajolaxel. Y ya cꞌa ri xqueꞌacꞌaxan, xtiquil quicꞌaslen. \v 26 Ruma can achiꞌel ri Tataꞌixel can nuyaꞌ cꞌaslen, queriꞌ chukaꞌ xuyaꞌ chuwe riyin ri Cꞌajolaxel chi can nyaꞌ cꞌaslen.\f + Ef. 2.1, 5.\f* \v 27 Y chukaꞌ ri Tataꞌixel xuyaꞌ kꞌatbel tzij pa nukꞌaꞌ riche (rixin) chi nkꞌet tzij,\f + Hch. 10.42; 17.31.\f* ruma can yin cꞌa riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol. \v 28 Ma tisach ta icꞌuꞌx ruma ri xinbij chiwe, ruma xtapon cꞌa kꞌij tek ri ye caminakiꞌ can cꞌo cꞌa chi xtiquicꞌaxaj ri nuchꞌabel. \v 29 Y yecꞌa ri xeꞌucꞌuan jun cꞌaslen utz chuwech ri Dios, xquebecꞌastej cꞌa pe riche (rixin) chi xtiquil jun quicꞌaslen riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek. Y ri xa itzel cꞌaslen xquicꞌuaj chuwech ri Dios, xquebecꞌastej cꞌa pe\f + 1 Ts. 4.16.\f* riche (rixin) chi xquebe pa rucꞌayewal.\f + Dn. 12.2.\f* \s Ri yekꞌalajsan chi ri Jesucristo can ya wi ri Dios ri takayon pe \p \v 30 Riyin ma pa nuyonil ta cꞌa yisamej, ruma achiꞌel ri kꞌatoj tzij ri nibix chuwe, queriꞌ ri nben. Ri kꞌatoj tzij ri nben riyin can pa ruchojmilal; ruma ma ya ta ri nwajoꞌ riyin ri nben, xa can ya ri nrajoꞌ ri Nataꞌ Dios ri yin takayon pe, yariꞌ ri nben. \v 31 Y wi xa ta nuyon riyin nkꞌalajsaj ka wiꞌ, ri nbij ka chuwij riyin riꞌ xa man ta kitzij.\f + Jn. 8.54.\f* \v 32 Pero can cꞌo cꞌa jun ri nikꞌalajsan wuche (wixin).\f + Jn. 5.37.\f* Y ri nubij riyaꞌ chuwij riyin, can kitzij wi. \v 33 Y riyix can xitek cꞌa rucꞌutuxic chare ri Juan ri Bautista wi ya riyaꞌ ri Cristo, pero riyaꞌ xa can yin cꞌa riyin ri xirukꞌalajsaj pe chiwe y can ya cꞌa ri kitzij ri xubij pe chiwe. \v 34 Pero ri xubij ri Juan o ri nubij jun ta chic achi chuwij riyin, ma rajawaxic ta cꞌa chuwe riyin. Ri xubij ri Juan nnataj apo chiwe ruma rajawaxic chiwe riyix, riche (rixin) chi yixcolotej. \v 35 Y ri Juan ri Bautista can xuyaꞌ cꞌa ri sakil chiwe.\f + Mt. 21.26.\f* Can xuben wi cꞌa achiꞌel nuben jun kꞌakꞌ tek nicꞌat y nisakirisan.\f + 2 P. 1.19.\f* Y riyix xirayij y xixquicot cꞌa riqꞌui ri sakil riꞌ, pero xa jun caꞌiꞌ oxiꞌ oc kꞌij\f + Mt. 13.20, 21.\f* ri xiben queriꞌ. \v 36 Pero ri samaj ri yitajin chubanic yariꞌ ri más nikꞌalajsan wuche (wixin) que chuwech ri xubij ri Juan, ruma ri nben riyin\f + Jn. 15.24.\f* can ya samaj riꞌ ri rubin pe ri Tataꞌixel chuwe. Y ri samaj ri yenben riyin yariꞌ nikꞌalajsan wuche (wixin) chi can ya ri Tataꞌixel ri yin takayon pe. \v 37 Y ya cꞌa ri Nataꞌ Dios ri xtako pe wuche (wixin), Riyaꞌ can cꞌo utz ri rukꞌalajsan pe chuwij riyin.\f + Mt. 3.17; 17.5; 1 Jn. 5.9.\f* Y riyix majun bey iwacꞌaxan ta achique rubanic nichꞌo, ni majun bey chukaꞌ itzꞌeton ta\f + Jn. 1.18.\f* ruwech. \v 38 Ri ruchꞌabel Riyaꞌ can man cꞌo ta pa tak iwánima, ruma chi riyix xa ma yininimaj ta riyin ri xitak pe riche (rixin) chi yinocꞌojeꞌ ka chicojol. \v 39 Can tinicꞌoj cꞌa jabel rupan ri ruchꞌabel ri Dios ri tzꞌibatal ca,\f + Lc. 16.29.\f* ruma iwetaman chi chupan riꞌ niwil wi ri cꞌaslen riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek. Y ri ruchꞌabel ri Dios can ya cꞌa riꞌ ri nikꞌalajsan wuche (wixin) riyin.\f + Dt. 18.15; Lc. 24.27, 44.\f* \v 40 Xa yacꞌa riyix ma niwajoꞌ ta\f + Jn. 1.11.\f* nicukubaꞌ icꞌuꞌx wuqꞌui, riche (rixin) chi queriꞌ niwil ta ri cꞌaslen riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek. \p \v 41 Ri chꞌabel ri xinbij chiwe ma riche (rixin) ta chi ri winek niquiyaꞌ nukꞌij. \v 42 Riyin xa can wetaman cꞌa iwech chi riyix xa ma niwajoꞌ ta ri Dios pa tak iwánima. \v 43 Ruma riyin can pa rubiꞌ ri Nataꞌ Dios yin petenak wi y xa ma yinicꞌul ta. Pero xa ta cꞌo jun chic ri petenak pa rubiꞌ ka riyaꞌ y xa ma pa rubiꞌ ta ri Dios petenak wi, yariꞌ can nicꞌul wi. \v 44 Riyix xa ma riqꞌui ta ri kitzij Dios nicanoj wi ikꞌij, xa chicojol ka riyix mismo nicanoj wi ka ikꞌij, y rumariꞌ tek ma nicukubaꞌ ta icꞌuꞌx wuqꞌui riyin. \v 45 Y man cꞌa tichꞌob ta ri pa tak iwánima chi riyin xquitzujun (xquisujun) chiwij chuwech ri Nataꞌ Dios. Ma que ta riꞌ. Ri xtitzujun (xtisujun) cꞌa chiwij chuwech ri Dios, ya ri Moisés; ri achoj riqꞌui nibij chi can icukuban wi apo icꞌuꞌx. \v 46 Ruma xa ta can kitzij chi riyix ninimaj ri ye rutzꞌiban ca ri Moisés, can yininimaj ta chukaꞌ riyin, ruma ri ye rutzꞌiban ca riyaꞌ, can chuwij wi riyin yechꞌo wi.\f + Gn. 3.15; 12.3; 18.18; Hch. 26.22, 23.\f* \v 47 Y wi xa ma ninimaj ta ri ye tzꞌibatal ca ruma ri Moisés,\f + Lc. 16.29, 31.\f* ¿achique ta cꞌa modo tek xtinimaj ri chꞌabel ri yenbij chiwe riyin? xchaꞌ ri Jesús. \c 6 \s Tek ri Jesús xerutzuk más ye wuꞌoꞌ mil winek \p \v 1 Y tek ye banatajnek chic cꞌa ca ronojel riꞌ, ri Jesús y ri rudiscípulos xebe cꞌa jucꞌan chic ruchiꞌ ri choy\f + Mt. 14.13.\f* Galilea; y ri choy riꞌ nibix chukaꞌ Tiberias chare. \v 2 Can ye sibilaj qꞌuiy winek ri xetzekelben el riche (rixin), ruma ri winek riꞌ quitzꞌeton chic cꞌa ri milagros ri nikꞌalajsan riche (rixin) chi ya ri Dios takayon pe, milagros ri yerubanalaꞌ tek yerucꞌachojsaj ri yawaꞌiꞌ. \v 3 Ri Jesús y ri rudiscípulos xejoteꞌ cꞌa anej pa ruwiꞌ jun juyuꞌ; y Riyaꞌ xtzꞌuyeꞌ cꞌa chiquicojol ri rudiscípulos. \v 4 Ri kꞌij cꞌa riꞌ, xa nakaj chic cꞌa cꞌo ri jun chique ri quinimakꞌij ri israelitas ri pascua\f + Ex. 12.1-14; Lv. 23.5; Nm. 28.16; Dt. 16.1; Jn. 2.13; 11.55.\f* rubiꞌ. \v 5 Y tek ri Jesús xtzuꞌun apo, xerutzꞌet cꞌa chi can sibilaj ye qꞌuiy winek\f + Mt. 14.14.\f* ri ye aponak riqꞌui. Rumariꞌ Riyaꞌ quecꞌareꞌ xubij chare ri jun chique ri rudiscípulos ri Felipe rubiꞌ: ¿Acuchi (achique) xtibekalokꞌoꞌ wi pe caxlan wey riche (rixin) chi yekatzuk quinojel re winek reꞌ? xchaꞌ chare. \p \v 6 Quecꞌareꞌ ri xubij ri Jesús chare ri Felipe, riche (rixin) chi nretamaj achique cꞌa xtubij ri discípulo riꞌ. Pero ri Jesús xa can retaman chic achique ri xtuben riche (rixin) chi yerutzuk ri winek riꞌ. \v 7 Y ri Felipe xubij cꞌa chare ri Jesús: Wi ta nikalokꞌ caꞌiꞌ ciento denario caxlan wey,\f + Mr. 6.37.\f* ma xqueruben ta. Astapeꞌ xa ta jubaꞌ oc nikayaꞌ chique chiquijujunal, xchaꞌ. \p \v 8 Yacꞌariꞌ tek jun cꞌa chique ri rudiscípulos, ri Andrés rubiꞌ, ri rachꞌalal ri Simón Pedro, xubij: \v 9 Waweꞌ cꞌo jun cꞌajol ri cꞌo wuꞌoꞌ caxlan wey riqꞌui ri banon riqꞌui cebada y caꞌiꞌ tak car\f + Mt. 14.17; Lc. 9.13.\f* ye rucꞌamom pe, pero, ¿la xaxu (xaxe wi) ta cꞌa oc reꞌ ri xtikayaꞌ apo chiquiwech quinojel re winek reꞌ? xchaꞌ ri Andrés. \p \v 10 Yacꞌariꞌ tek ri Jesús xubij cꞌa: Tibij chique ri winek chi quetzꞌuyeꞌ pa ruwiꞌ ri rexlaj kꞌayis. Ruma ri lugar riꞌ can jabel cꞌa riche (rixin) chi yetzꞌuyeꞌ. Quinojel cꞌa ri winek quimolon quiꞌ chiriꞌ, xetzꞌuyeꞌ. Yecꞌo achiꞌel xa ye wuꞌoꞌ mil xaxu (xaxe wi) ri achiꞌaꞌ. \v 11 Y ri Jesús xeruliꞌej cꞌa pa rukꞌaꞌ ri wuꞌoꞌ caxlan wey riꞌ, y tek rumatioxin chic chare ri Dios,\f + Mt. 14.19; 15.36; 26.26; Lc. 24.30; 1 Ti. 4.4, 5.\f* cꞌacꞌariꞌ xujachalaꞌ el chique ri rudiscípulos y ri discípulos xbequijachalaꞌ ca chique ri winek ri ye tzꞌuyul. Y ri Jesús can queriꞌ chukaꞌ xuben riqꞌui ri caꞌiꞌ car. Ri winek can xquicꞌul cꞌa ri janipeꞌ caxlan wey y car ri xcajoꞌ. \v 12 Y tek ye waynek chic cꞌa jabel ri winek riꞌ, ri Jesús xubij cꞌa chique ri rudiscípulos: Ticꞌoloꞌ cꞌa pe ronojel ri caxlan wey y car ri ma xqꞌuis ta, ruma ma nwajoꞌ ta cꞌa chi cꞌo ta yecꞌojeꞌ ca queriꞌ. \p \v 13 Ri discípulos can xbequimoloꞌ cꞌa pe y xquinojsaj cablajuj chaquech riqꞌui ri ma xqꞌuis ta rutijic, tek ye waynek chic quinojel. Cꞌa ya na cꞌa riꞌ xmolotej ca chare ri wuꞌoꞌ tak caxlan wey banon riqꞌui cebada. \v 14 Y ri winek riꞌ, tek xquitzꞌet ri milagro ri xuben ri Jesús, xquibij cꞌa: Can kitzij wi chi ya achi reꞌ ri profeta\f + Dt. 18.15; Jn. 1.21; 7.40.\f* ri cꞌo yan chic tiempo bin wi pe chi nipe chuwech re ruwachꞌulef, xechaꞌ. \p \v 15 Ri Jesús ruyon cꞌa xtzolin anej pa ruwiꞌ ri juyuꞌ,\f + Mt. 14.23; Mr. 6.46.\f* ruma xunabej chi ri winek xquepe chucꞌamaric riche (rixin) chi niquiben qui-rey chare y astapeꞌ ma nrajoꞌ ta Riyaꞌ. \s Tek ri Jesús xbiyin chraken pa ruwiꞌ ri choy \p \v 16 Y tek ri rudiscípulos ri Jesús xquitzꞌet chi xoc pe ri akꞌaꞌ, xexuleꞌ ka chuchiꞌ choy. \v 17 Riyeꞌ xeꞌoc cꞌa el pa jun jucuꞌ y quichapon cꞌa bey ye benak pa ruwiꞌ yaꞌ riche (rixin) chi yebe cꞌa pa tinamit Capernaum, ri cꞌo cꞌa jucꞌan chic ruchiꞌ yaꞌ.\f + Mr. 6.45.\f* Sibilaj chic kꞌekuꞌm chiriꞌ y ri Jesús xa ma aponak ta quiqꞌui. \v 18 Y yacꞌariꞌ tek xyacatej pe jun nimalaj cakꞌikꞌ pa ruwiꞌ yaꞌ; jun cakꞌikꞌ ri sibilaj nim ruchukꞌaꞌ. Y rumariꞌ ri yaꞌ can sibilaj cꞌa nisilon. \v 19 Y tek ye biyinek chic cꞌa jun wuꞌoꞌ o wakiꞌ kilómetros pa ruwiꞌ ri choy, ri discípulos xquitzꞌet chi ya ri Jesús ri petenak chraken\f + Mt. 14.25.\f* pa ruwiꞌ ri choy y xa jubaꞌ ma yerukꞌiꞌ. Y sibilaj cꞌa xquixibij quiꞌ. \v 20 Pero ri Jesús xubij cꞌa chique: Ma tixibij ta iwiꞌ. Xa yin cꞌa riyin, xchaꞌ chique. \p \v 21 Ri discípulos xquicꞌaxaj na cꞌa chi can ya wi ri Jesús, cꞌacꞌariꞌ xcukeꞌ ka quicꞌuꞌx y riqꞌui quicoten xquicꞌul apo ri Jesús chupan ri jucuꞌ. Y can yacꞌariꞌ tek xeꞌapon chuchiꞌ yaꞌ, ri lugar ri cꞌo chi yeꞌapon wi. \s Ri winek ri xebe chucanoxic ri Jesús \p \v 22 Pa rucaꞌn kꞌij ri winek ri xecꞌojeꞌ ca ri jucꞌan chic ruchiꞌ yaꞌ ri acuchi (achique) xetzuk wi ruma ri Jesús, riyeꞌ quetaman chi xa jun jucuꞌ ri xcꞌojeꞌ chiriꞌ y majun chic jun, y quetaman chi ri Jesús ma xoc ta el quiqꞌui ri rudiscípulos tek xebe el ruma xa quiyon cꞌa ri discípulos ri xebe, y ri Jesús xa xcꞌojeꞌ ca. \v 23 Ri kꞌij cꞌa riꞌ, yecꞌo cꞌa jucuꞌ ri ye petenak pa tinamit Tiberias ri xeꞌapon chunakajal ri acuchi (achique) xewaꞌ wi ri winek ri jun kꞌij ca, tek xquitij ri caxlan wey ri xuyaꞌ ri Ajaf Jesús chique, tek rumatioxin chic chare ri Dios. \v 24 Y ri winek riꞌ, ruma xquitzꞌet chi ri Jesús xa man cꞌo ta chic chiriꞌ y chukaꞌ ri rudiscípulos xa ma yecꞌo ta chic chiriꞌ, riyeꞌ chukaꞌ xeꞌoc el ri pa tak jucuꞌ y xebe pa Capernaum chucanoxic ri Jesús. \s Ri Jesús nubij chi ya Riyaꞌ ri caxlan wey ri niyaꞌo cꞌaslen \p \v 25 Tek ri winek riꞌ xbequilaꞌ ri Jesús ri jucꞌan chic ruchiꞌ choy, xquibij cꞌa chare: Tijonel, ¿ajan (jampeꞌ) catoka waweꞌ? xechaꞌ. \p \v 26 Y ri Jesús xubij cꞌa chique ri winek riꞌ: Kitzij nbij chiwe, chi riyix yinicanoj pero ma ruma ta xeꞌitzꞌet ri milagros ri xenbanalaꞌ riyin ri yekꞌalajsan wuche (wixin) chi ya ri Dios yin takayon pe. Yinicanoj pero xa ruma xixwaꞌ jabel wuqꞌui y xixnoj. \v 27 Quixsamej cꞌa, pero ma riche (rixin) ta chi nicanoj iway ri xa niqꞌuis ka. Quixsamej pero riche (rixin) chi nicanoj iway ri nuyaꞌ icꞌaslen riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek.\f + Ro. 6.23.\f* Wey ri xtinyaꞌ chiwe riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol, ruma yin cꞌa riyin xirutek pe ri Tataꞌixel, xchaꞌ. \p \v 28 Y ri winek riꞌ xquibij cꞌa chare ri Jesús: ¿Achique cꞌa ri nika chuwech ri Dios chi nikaben riche (rixin) chi queriꞌ nikaben ri nrajoꞌ Riyaꞌ? xechaꞌ. \p \v 29 Y ri Jesús xubij cꞌa chique: Ri nika chuwech ri Dios chi niben riyix, ya ri yininimaj riyin\f + 1 Jn. 3.23.\f* ri xitak pe ruma Riyaꞌ. \p \v 30 Y ri winek xquibij chare ri Jesús: ¿Achique cꞌa ri yacowin naben? Tabanaꞌ jun milagro\f + Mt. 12.38.\f* chkawech riche (rixin) chi queriꞌ nikatzꞌet y yatkanimaj. \v 31 Ruma ri ojer tak katiꞌt kamamaꞌ, tek xekꞌax chupan ri jun desierto, ya cꞌa ri caxlan wey ri xubiniꞌaj maná\f + Nm. 11.7; Sal. 78.24.\f* ri xuyaꞌ ri Moisés chique riche (rixin) chi xquitij. Can achiꞌel wi cꞌa ri nubij ri ruchꞌabel ri Dios ri tzꞌibatal ca. Chiriꞌ nubij: Caxlan wey cꞌa ri petenak chilaꞌ chicaj ri xuyaꞌ chique riche (rixin) chi xquitij.\f + Neh. 9.15.\f* \p \v 32 Y ri Jesús xubij cꞌa chique: Kitzij re xtinbij chiwe: Tiwacꞌaxaj na peꞌ. Ri caxlan wey ri xpe chilaꞌ chicaj, ma ya ta cꞌa ri Moisés ri xyaꞌo, ya cꞌa ri Nataꞌ ri xyaꞌo. Ya cꞌa chukaꞌ Riyaꞌ ri niyaꞌo chiwe wacami ri kitzij caxlan wey riche (rixin) chilaꞌ chicaj. \v 33 Ruma ri caxlan wey ri nuyaꞌ ri Dios, can ya cꞌa ri Cꞌajolaxel ri petenak chilaꞌ chicaj. Y yariꞌ ri niyaꞌo cꞌaslen chique ri winek chuwech re ruwachꞌulef, xchaꞌ chique. \p \v 34 Tek xquicꞌaxaj queriꞌ ri winek, xquibij cꞌa chare ri Jesús: Táta, can ronojel kꞌij cꞌa tayaꞌ\f + Jn. 14.15.\f* ri caxlan wey riꞌ chake, xechaꞌ. \p \v 35 Y ri Jesús xubij cꞌa chique: Yin cꞌa riyin ri caxlan wey ri yiyaꞌo cꞌaslen. Ri xtucukubaꞌ rucꞌuꞌx wuqꞌui, man chic cꞌa xtinum ta ri ránima. Y chukaꞌ ri xtiniman wuche (wixin), ma xtutij ta chic chakiꞌj chiꞌ\f + Jn. 4.14.\f* ri ránima. \v 36 Pero can achiꞌel cꞌa ri nbin chiwe, chi astapeꞌ riyix can itzꞌeton ri nben riyin, xa ma yininimaj ta. \v 37 Quinojel ri winek ri yeyatej na chuwe ruma ri Nataꞌ, xquepe chinucanoxic y riyin xquencꞌul; y majun bey xquenwetzelaj ta el. \v 38 Ruma riyin ma yin kajnek ta pe chilaꞌ chicaj chubanic ri nwajoꞌ riyin. Riyin yin kajnek pe chubanic ri samaj ri nrajoꞌ\f + Mt. 26.39; Jn. 4.34.\f* ri yin takayon pe. \v 39 Y ri nrajoꞌ ri Nataꞌ Dios ri yin takayon pe, ya cꞌa chi quinojel ri ye ruyaꞌon chuwe, man ta jun xtisach ca,\f + Jn. 10.28.\f* y pa ruqꞌuisbel kꞌij xquencꞌasoj el chiquicojol ri caminakiꞌ. \v 40 Ri nrajoꞌ ri Nataꞌ ri yin takayon pe, ya cꞌa chi quinojel ri yetzꞌeto ri Cꞌajolaxel y niquinimaj, xticꞌojeꞌ cꞌa quicꞌaslen riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek\f + Jn. 4.14.\f* y xquencꞌasoj el chiquicojol ri caminakiꞌ ri pa ruqꞌuisbel kꞌij, xchaꞌ ri Jesús chique ri winek. \p \v 41 Yacꞌa ri winek israelitas riꞌ yexebexot (yexebeloj) apo chrij ri Jesús, ruma Riyaꞌ xubij: Riyin ri caxlan wey ri kajnek pe chilaꞌ chicaj. \v 42 Y yequibilaꞌ cꞌa: ¿La xa ma ya ta cami reꞌ ri Jesús ri rucꞌajol ri José?\f + Lc. 4.22.\f* Xa ketaman cꞌa quiwech ri ruteꞌ rutataꞌ. ¿Achique cꞌa ruma nubij chi Riyaꞌ kajnek pe chilaꞌ chicaj? \p \v 43 Pero ri Jesús xubij cꞌa chique: Ma quixxebexot (quixxebeloj) ta pe chuwij. \v 44 Majun winek ri nicowin nipe wuqꞌui, wi ma ya ta ri Tataꞌixel ri takayon pe wuche (wixin) ri nibano pe chare chi nipe wuqꞌui. Y ri yeniman wuche (wixin) xquencꞌasoj cꞌa el chiquicojol ri caminakiꞌ ri pa ruqꞌuisbel kꞌij. \v 45 Y tzꞌibatal chukaꞌ ca cuma ri profetas ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca, chi quinojel ri winek xquetijox na ruma ri Dios,\f + Is. 54.13; Mi. 4.2; He. 8.10; 10.16.\f* queriꞌ ri nubij. Y ri achique cꞌa ri nracꞌaxaj ri ruchꞌabel ri Nataꞌ Dios y nretamaj, can xtipe cꞌa chinucanoxic. \p \v 46 Pero majun winek ri tzꞌeteyon ta riche (rixin) ri Tataꞌixel.\f + Jn. 1.18; 5.37.\f* Xaxu (xaxe wi) riyin ri yin petenak chilaꞌ chicaj riqꞌui Riyaꞌ ri yin tzꞌeteyon ruwech ri Dios. \v 47 Can kitzij cꞌa ri nbij chiwe: Ri niniman cꞌa wuche (wixin), can cꞌo rucꞌaslen\f + Jn. 3.16, 36; 5.24; 1 Jn. 5.12.\f* riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek. \v 48 Yin cꞌa riyin ri caxlan wey ri yiyaꞌo ri cꞌaslen.\f + Jn. 6.33.\f* \v 49 Tek ri iwatiꞌt imamaꞌ xekꞌax chupan ri desierto, riyeꞌ xquitij ri caxlan wey ri xubiniꞌaj maná, pero ma xuyaꞌ ta quicꞌaslen riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek, xa xecom. \v 50 Yacꞌa ri kas kitzij caxlan wey, ri kajnek pe chilaꞌ chicaj, nuben chique ri yetijo chi ma xqueꞌapon ta chupan ri camic riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek. \v 51 Yin cꞌa riyin ri caxlan wey ri yiyaꞌo cꞌaslen ri xika pe chilaꞌ chicaj. Ri xquetijo cꞌa re caxlan wey reꞌ, xquecꞌaseꞌ riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek. Ri caxlan wey cꞌa ri xtinyaꞌ riyin chique can ya cꞌa ri nuchꞌacul,\f + He. 10.5.\f* ri xtapon pa camic\f + He. 10.10.\f* riche (rixin) chi nuyaꞌ quicꞌaslen ri winek ri yecꞌo chuwech re ruwachꞌulef. \p \v 52 Y ri winek israelitas riꞌ, tek xquicꞌaxaj ri xubij ri Jesús, xquichop cꞌa chꞌaꞌoj chiquiwech ka riyeꞌ y niquibilaꞌ cꞌa:\f + Jn. 7.43; 9.16.\f* ¿Achique cꞌa rubanic riꞌ chi Riyaꞌ nuyaꞌ ri ruchꞌacul chake riche (rixin) chi nikatij? yechaꞌ. \p \v 53 Y ri Jesús xubij cꞌa chique: Kitzij wi nbij, wi xa ma nitij ta ri nuchꞌacul y ma nikum ta chukaꞌ ri nuquiqꞌuel riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol, man cꞌo ta ri icꞌaslen riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek. \v 54 Ri xtiquitij cꞌa ri nuchꞌacul y xtiquikum chukaꞌ ri nuquiqꞌuel, cꞌo cꞌa ri quicꞌaslen riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek. Y riyin xquencꞌasoj el chiquicojol ri caminakiꞌ ri pa ruqꞌuisbel kꞌij. \v 55 Ruma ri nuchꞌacul yariꞌ ri kitzij caxlan wey y ri nuquiqꞌuel yariꞌ ri kitzij yaꞌ ri can niyaꞌo cꞌaslen. \v 56 Ri niquitij cꞌa ri nuchꞌacul y niquikum chukaꞌ ri nuquiqꞌuel, xa jun cꞌa ri xtikaben quiqꞌui.\f + 1 Co. 6.17; Ef. 5.30; 1 Jn. 3.23, 24; 4.15.\f* Riyeꞌ xquecꞌojeꞌ wuqꞌui riyin y riyin quiqꞌui riyeꞌ.\f + 2 Co. 6.16.\f* \v 57 Ri Tataꞌixel ri yin takayon pe, can cꞌo wi rucꞌaslen y ruma chukaꞌ Riyaꞌ cꞌo nucꞌaslen. Y can queriꞌ cꞌa chukaꞌ ri winek ri xquinquicꞌul riyin, can xquecꞌaseꞌ wi wuma riyin. \v 58 Ri kas kitzij caxlan wey, ri kajnek pe chilaꞌ chicaj, ma junan ta riqꞌui ri maná ri xquitij ri iwatiꞌt imamaꞌ,\f + Jn. 6.31, 49.\f* ruma riyeꞌ xquitij ri maná pero ma riqꞌui wi riꞌ, ma xecꞌaseꞌ ta riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek, xa xecom. Yacꞌa ri niquitij ri kitzij caxlan wey ri kajnek pe chilaꞌ chicaj, xticꞌojeꞌ quicꞌaslen riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek. \p \v 59 Yacꞌareꞌ ri xubij ri Jesús chique ri winek israelitas ri quimolon quiꞌ chupan ri jay ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios chiriꞌ pa tinamit Capernaum. \s Ri ruchꞌabel ri Jesús can nuyaꞌ wi cꞌaslen riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek \p \v 60 Y tek ri yetzekelben riche (rixin) ri Jesús quicꞌaxan chic ka ri xubij, ye qꞌuiy cꞌa chique riyeꞌ ri xquibij: Can cꞌayef (cuesta) rucꞌuaxic ri xubij. ¿Achique ta cꞌa xtiniman re tzij reꞌ? xechaꞌ ka. \p \v 61 Y ri Jesús can retaman wi ri yetajin niquichꞌob pa tak cánima\f + Jn. 2.25.\f* ye qꞌuiy chique ri yetzekelben riche (rixin), rumariꞌ xubij chique: ¿Achique ruma tek riyix nichꞌob chi cꞌayef (cuesta) riche (rixin) chi xtinimex ri xinbij? \v 62 Wi ta yinitzꞌet riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol chi yitzolin chilaꞌ riqꞌui ri Dios\f + Mr. 16.19.\f* ri acuchi (achique) yin petenak wi,\f + Jn. 3.13.\f* ¿la ma yininimaj ta cami? \v 63 Ri rucꞌaslen ri ichꞌacul, ya ri ruꞌespíritu ri niyaꞌo. Ri ichꞌacul xa majun rejkalen. Yacꞌa ri chꞌabel ri ye nbin chic ka\f + Sal. 119.50.\f* chiwe ye espíritu y ye cꞌaslen.\f + 2 Co. 3.6.\f* \v 64 Pero cꞌa ye qꞌuiy na chiwe riyix ri ma yinquinimaj ta, xchaꞌ ri Jesús. Queriꞌ xubij ruma Riyaꞌ can pa rutiquiribel retaman chic pe\f + Jn. 2.24.\f* achique winek ri ma xqueniman ta riche (rixin), y ri achique ri xtijacho el riche (rixin) pa quikꞌaꞌ ri winek. \p \v 65 Y ri Jesús xubij cꞌa: Rumariꞌ xinbij chiwe chi majun winek ri nicowin ta nipe wuqꞌui, wi ma yaꞌon ta pe chare ruma ri Tataꞌixel chi nucukubaꞌ rucꞌuꞌx wuqꞌui. \p \v 66 Ruma cꞌa ri xubij ri Jesús, ye qꞌuiy cꞌa chique ri can yetzekelben riche (rixin), man chic xquitzekelbej ta. Xa can xetzolin ca.\f + 1 Jn. 2.19.\f* \v 67 Y ri Jesús xubij cꞌa chique ri cablajuj rudiscípulos: ¿Riyix chukaꞌ niwajoꞌ yixbe ca? xchaꞌ chique. \p \v 68 Y ri Simón Pedro xubij cꞌa chare ri Jesús: Ajaf, ¿achoj riqꞌui ta cꞌa chic yojbe wi? Majun chic jun achoj riqꞌui yojbe wi, ruma xaxu (xaxe) wi ri achꞌabel riyit ri niyaꞌo cꞌaslen riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek. \v 69 Riyoj can kacukuban kacꞌuꞌx awuqꞌui y ketaman chi yit cꞌa riyit ri Cristo, ri Rucꞌajol ri cꞌaslic Dios.\f + Mt. 16.16; Mr. 1.1; Hch. 8.37; 1 Jn. 5.1.\f* \p \v 70 Y ri Jesús xubij cꞌa: Astapeꞌ can yin cꞌa riyin ri xichaꞌo iwuche (iwixin) riyix cablajuj, ma riqꞌui wi riꞌ, can cꞌo cꞌa jun itzel winek xel chicojol, xchaꞌ. \p \v 71 Tek ri Jesús xunataj cꞌa ri jun ri itzel winek, chrij cꞌa ri Judas Iscariote xchꞌo wi; ri Judas ri rucꞌajol ri jun achi Simón rubiꞌ. Ri Jesús xunataj cꞌa ri jun riꞌ, ruma yacꞌariꞌ ri xticꞌayin el riche (rixin) ri Jesús. Y riyaꞌ can jun cꞌa chique ri cablajuj rudiscípulos. \c 7 \s Ri Jesús ma ninimex ta cuma ri ye rachꞌalal \p \v 1 Y cꞌacꞌariꞌ tek ri Jesús xbe pa tak tinamit ri yecꞌo pa rucuenta ri Galilea. Man cꞌa nrajoꞌ ta chic napon pa tak tinamit ri yecꞌo pa rucuenta ri Judea, ruma ri achiꞌaꞌ israelitas ri cꞌo quikꞌij, niquicanolaꞌ cꞌa achique ta rubanic niquiben riche (rixin) chi niquicamisaj.\f + Jn. 5.16.\f* \v 2 Ri kꞌij cꞌa riꞌ, xa can nakaj chic cꞌa cꞌo wi ri jun chique ri quinimakꞌij ri israelitas; jun nimakꞌij tek ri israelitas yecꞌojeꞌ pa tak caꞌaj\f + Lv. 23.34.\f* ri ye banon riqꞌui rukꞌaꞌ tak cheꞌ, riche (rixin) chi niquinatabej ri tiempo ri xquikꞌaxaj ri catiꞌt quimamaꞌ chupan ri desierto. \v 3 Y ri ye rachꞌalal cꞌa ri Jesús xquibij chare: Catel el jubaꞌ re pa Galilea y jet cꞌa pa Judea, riche (rixin) chi queriꞌ ri winek ri yetzekelben awuche (awixin) ri yecꞌo chilaꞌ, niquitzꞌet ri milagros ri yeꞌabanalaꞌ. \v 4 Ruma tek cꞌo jun ri nrajoꞌ nukꞌalajsaj riꞌ chiquiwech ri winek, ma utz ta cꞌa chi nrewaj riꞌ. Y riyit ruma chi naben re cosas reꞌ, can nicꞌatzin chi nakꞌalajsaj awiꞌ chiquiwech ri winek, yechaꞌ chare. \p \v 5 Astapeꞌ riyeꞌ can cachꞌalal ri Jesús,\f + Mr. 3.21.\f* pero xa man cꞌa niquinimaj ta. \v 6 Y yacꞌariꞌ tek ri Jesús xubij cꞌa chique ri ye rachꞌalal: Riyin ma jane napon ta ri kꞌij riche (rixin) chi yibe. Yacꞌa riyix utz chi xabachique hora yixbe. \v 7 Riyix majun modo chi xquixetzelex ta cuma ri winek ri xa riqꞌui ri ruwachꞌulef quicukuban wi quicꞌuꞌx. Yacꞌa riyin can yinquetzelaj wi, ruma riyin can nkꞌalajsaj ri itzel ri yequibanalaꞌ. \v 8 Jix cꞌa iyon riyix chupan ri nimakꞌij. Riyin xa cꞌa ma jane yibe ta chupan ri nimakꞌij riꞌ. Ruma ri kꞌij riche (rixin) chi nkꞌalajsaj wiꞌ, can cꞌa ma jane napon ta, xchaꞌ ri Jesús chique. \p \v 9 Y tek ri Jesús rubin chic cꞌa ronojel reꞌ chique ri ye rachꞌalal, Riyaꞌ cꞌa xcꞌojeꞌ na ca ri chiriꞌ pa Galilea. \s Ri Jesús xbe chupan ri nimakꞌij tek ri israelitas yecꞌojeꞌ pa tak caꞌaj ri banon riqꞌui rukꞌaꞌ tak cheꞌ \p \v 10 Y tek ye benak chic ri ye rachꞌalal chupan ri nimakꞌij riꞌ, cꞌacꞌariꞌ tek Riyaꞌ xbe. Pero xa ma xucꞌut ta riꞌ tek xbe. \v 11 Yacꞌa chupan ri nimakꞌij riꞌ, ri achiꞌaꞌ israelitas ri yeꞌetzelan riche (rixin) ri Jesús, yexuleꞌ yejoteꞌ chucanoxic y niquicꞌutulaꞌ cꞌa chique ri winek: ¿La ma itzꞌeton ta ri jun achi riꞌ? yechaꞌ. \p \v 12 Y chiquicojol ri winek ri yecꞌo chupan ri nimakꞌij riꞌ, qꞌuiy cꞌa ri niquibij chrij ri Jesús. Yecꞌo ri niquibij chi ri Jesús can utzilaj achi wi. Yecꞌo ri ma que ta riꞌ niquibij, xa niquibilaꞌ cꞌa chi ri Jesús xa yerukꞌol ri winek. \p \v 13 Pero majun cꞌa chique ri winek ri yebin queriꞌ ri niquikꞌalajsaj ta quiꞌ, ruma xa niquixibij cꞌa quiꞌ chiquiwech ri israelitas ri cꞌo quikꞌij.\f + Jn. 19.38.\f* \p \v 14 Y yacꞌa tek nicꞌajarnek ri nimakꞌij, yacꞌariꞌ tek ri Jesús xapon ri pa rachoch ri Dios ri chiriꞌ pa Jerusalem. Y Riyaꞌ can nucꞌut cꞌa ri ruchꞌabel ri Dios chiquiwech ri winek ri quimolon quiꞌ chiriꞌ. \v 15 Ri achiꞌaꞌ israelitas ri can cꞌo quikꞌij, can xquimey cꞌa ri yerubij ri Jesús, y rumariꞌ niquibij: ¿Achique cꞌa ruma re achi reꞌ can qꞌuiy retaman\f + Mt. 13.54; Mr. 6.2.\f* chrij ri ruchꞌabel ri Dios y xa majun bey xutijoj ta riꞌ? yechaꞌ cꞌa. \p \v 16 Pero ri Jesús xubij: Ri utzilaj tak chꞌabel ri yencꞌut riyin, can ya ri yin takayon pe ri chilabeyon pe chuwe.\f + Jn. 8.28; 12.49; 14.10, 24.\f* Reꞌ ma wuche (wixin) ta cꞌa riyin. \v 17 Y ri winek ri can nrajoꞌ cꞌa nuben ri achiꞌel nrajoꞌ ri Dios, ri winek riꞌ can xtretamaj cꞌa, wi ri utzilaj chꞌabel ri ncꞌut riyin can riqꞌui ri Dios petenak wi o xa nuyon riyin yibin. \v 18 Achique cꞌa winek ri ruyon riyaꞌ nukꞌalajsaj ka riꞌ, can nrajoꞌ cꞌa chi niyaꞌox (nyaꞌ) rukꞌij cuma ri winek.\f + Jn. 5.41; 8.50.\f* Yacꞌa riyin nwajoꞌ chi riyix niyaꞌ ta rukꞌij rucꞌojlen ri Dios ri yin takayon pe. Y yariꞌ nikꞌalajsan wuche (wixin) chi can kitzij wi ri nbij y majun etzelal wuqꞌui. \p \v 19 Ri Moisés xuyaꞌ ri ley pan ikꞌaꞌ,\f + Hch. 7.38.\f* pero majun chiwe riyix nunimaj ta ri nubij ri ley riꞌ, ruma chi riyix can nitij ikꞌij riche (rixin) chi niwajoꞌ yinicamisaj.\f + Mt. 12.14; Mr. 3.6; Jn. 5.16.\f* \p \v 20 Y ri winek xquibij cꞌa: Laꞌ xa cꞌo jun itzel espíritu awuqꞌui ri yit chꞌujirisayon.\f + Jn. 10.20.\f* ¿Achique cꞌa ri najowan nicamisan awuche (awixin)? xechaꞌ. \p \v 21 Pero ri Jesús xubij cꞌa chique: Riyix can ximey tek xitzꞌet chi riyin pa jun uxlanibel kꞌij tek xinben jun milagro. \v 22 Y ri Moisés tek xuyaꞌ ri ley, xubij cꞌa chi tiban ri circuncisión\f + Lv. 12.3.\f* chique ri tak cꞌajolaꞌ (alaboniꞌ). Pero xa ma ya ta cꞌa riyaꞌ ri xtiquiriban pe, xa ye ri ojer tak katiꞌt kamamaꞌ ri xetiquiriban pe. Y rumariꞌ riyix, tek napon ri wakxakiꞌ kꞌij talex wi jun acꞌal ti cꞌajol (alaꞌ), astapeꞌ pa jun uxlanibel kꞌij, can niben wi cꞌa ri circuncisión chare. \v 23 Riyix nibij chi ma niwajoꞌ ta yixkꞌax pa ruwiꞌ ri nubij chupan ri ley ri ruyaꞌon ca ri Moisés, y rumariꞌ astapeꞌ pa jun uxlanibel kꞌij riyix can niben wi ri circuncisión. ¿Y achique ruma tek xpe iwoyowal chuwe riyin ruma xincꞌachojsaj jun achi pa jun uxlanibel kꞌij? \v 24 Man cꞌa tibij ta chi riyin ma utz ta ri xinben, ruma queriꞌ nitzꞌet riyix. Xa can tiwetamaj na cꞌa jabel, la kas queriꞌ o ma que ta riꞌ; riche (rixin) chi queriꞌ ma yixsach ta riqꞌui ri nibij, xchaꞌ ri Jesús. \s Tek ri Jesús xubij chi riqꞌui ri Dios petenak wi \p \v 25 Y yecꞌo cꞌa chique ri winek aj chiriꞌ pa tinamit Jerusalem ri niquibilaꞌ cꞌa: ¿La ma ya ta cami cꞌa achi reꞌ ri nicanox riche (rixin) chi nicamisex? \v 26 Pero Riyaꞌ xa ma rewan ta riꞌ. Titzuꞌ cꞌa laꞌ, Riyaꞌ nichꞌo chiquiwech ri winek y majun niquibij ta chare. Riqꞌui jubaꞌ ri aj kꞌatbel tak tzij ri yecꞌo chkacojol xa xquetamaj yan chi can ya wi Riyaꞌ ri Cristo. \v 27 Pero ma ya ta Riyaꞌ ri Cristo, ruma xa can ketaman cꞌa acuchi (achique) nipe wi.\f + Mt. 13.55.\f* Ruma tek xtoka ri kitzij Cristo, xa man cꞌa xtetamex ta achique lugar nbecꞌulun wi pe, yechaꞌ ri winek aj Jerusalem. \p \v 28 Y ri Jesús nichꞌo cꞌa chiquiwech ri winek chiriꞌ pa rachoch ri Dios. Y riqꞌui cꞌa ruchukꞌaꞌ xchꞌo y xubij: Riyix can iwetaman wi nuwech, y chukaꞌ iwetaman acuchi (achique) yipe wi. Pero ma nuyon ta riyin xinben chi xipe chuwech re ruwachꞌulef. Ri yin takayon pe\f + Jn. 8.26, 42.\f* ya ri kitzij Dios, xa yacꞌa chi riyix ma iwetaman ta ruwech.\f + Jn. 8.55.\f* \v 29 Riyin can wetaman wi cꞌa ruwech,\f + Mt. 11.27; Jn. 10.15.\f* ruma riqꞌui Riyaꞌ yin petenak wi; y can ya chukaꞌ Riyaꞌ ri yin takayon pe, xchaꞌ ri Jesús. \p \v 30 Y can yecꞌo cꞌa ri xcajoꞌ chi xquichop ta el,\f + Jn. 7.44; 10.39.\f* pero majun xunim ta riꞌ riche (rixin) chi xquichop ta el ri Jesús, ruma ma jane napon ta ri hora\f + Jn. 8.20; 13.1.\f* riche (rixin) chi nichapatej. \v 31 Y yecꞌo cꞌa ye qꞌuiy chique ri winek ri xeniman riche (rixin) ri Jesús chupan ri kꞌij riꞌ. Ri winek cꞌa riꞌ niquibij: Yareꞌ ri Cristo, ruma majun chic ri xtipe ta ri xtibano milagros achiꞌel nuben re achi reꞌ, xechaꞌ. \s Tek ri fariseos xequitek ri ye aj chꞌameꞌy chuchapic ri Jesús \p \v 32 Y ri fariseos xquicꞌaxaj cꞌa chi queriꞌ ri yequibilaꞌ ri winek chrij ri Jesús. Rumariꞌ ri achiꞌaꞌ fariseos y ri principaliꞌ tak sacerdotes, xequitek cꞌa el ye aj chꞌameꞌy chuchapic. \v 33 Yacꞌariꞌ tek ri Jesús xubij: Xa jubaꞌ chic cꞌa ri yicꞌojeꞌ el iwuqꞌui. Cꞌacꞌariꞌ xquitzolin riqꞌui ri achique yin takayon pe. \v 34 Riyix xquinicanoj cꞌa, y ma xquiniwil ta chic; ruma acuchi (achique) ri xquibecꞌojeꞌ wi riyin, ma xquixcowin ta xquixapon\f + Jn. 8.21; 13.33.\f* chinucanoxic, xchaꞌ ri Jesús. \p \v 35 Y ri achiꞌaꞌ israelitas ri cꞌo quikꞌij, niquibilaꞌ cꞌa chiquiwech: ¿Achique cami lugar xtibe wi re achi reꞌ? Ruma nubij chi chiriꞌ ma xtibekilaꞌ ta chic. ¿Nibe cami cꞌa pa nicꞌaj chic ruwachꞌulef\f + Stg. 1.1.\f* quiqꞌui ri israelitas ri yecꞌo chiquicojol ri ma ye israelitas ta o yeberutijoj cami ri ma ye israelitas ta? \v 36 ¿Achique cꞌa ntel wi chi tzij reꞌ tek xubij: Xquinicanoj y ma xquiniwil ta, y ri acuchi (achique) xquibecꞌojeꞌ wi riyin, ma xquixcowin ta xquixapon riyix? yechaꞌ cꞌa. \s Ri yaꞌ riche (rixin) cꞌaslen \p \v 37 Chupan cꞌa ri nimalaj kꞌij y ruqꞌuisbel riche (rixin) ri jun semana nimakꞌij riꞌ, ri Jesús xpaꞌeꞌ anej y riqꞌui cꞌa ruchukꞌaꞌ xubij: Wi cꞌo cꞌa jun ri can nichakiꞌj ruchiꞌ,\f + Is. 55.1; Ap. 22.17.\f* tipe cꞌa wuqꞌui riyin, y tucꞌuyaꞌ. \v 38 Ri can xtipe cꞌa wuqꞌui riyin riche (rixin) chi yirunimaj, can xtalex cꞌa ri yaꞌ\f + Is. 12.3.\f* riche (rixin) cꞌaslen pa ránima, y can achiꞌel cꞌa ri nuben ri raken yaꞌ, can queriꞌ xtuben pa rucꞌaslen. Queriꞌ nubij chupan ri ruchꞌabel ri Dios ri tzꞌibatal ca. \p \v 39 Ri yaꞌ cꞌa ri xunataj ri Jesús, ya cꞌa ri nichꞌo chrij ri Lokꞌolaj Espíritu;\f + Is. 44.3; Jl. 2.28; Jn. 16.7; Hch. 2.17.\f* ruma can yacꞌariꞌ ri xtiquicꞌul ri winek ri yeniman riche (rixin) ri Jesús. Y ri kꞌij cꞌa riꞌ cꞌa ma jane tika ta pe ri Lokꞌolaj Espíritu, ruma cꞌa ma jane tibe ri Jesús chilaꞌ chicaj riche (rixin) chi nucꞌul chic jun bey ri rukꞌij rucꞌojlen. \s Yecꞌo cꞌa winek xebin chi ri Jesús yariꞌ ri Cristo y yecꞌo xebin chi ma ya ta \p \v 40 Y yecꞌo cꞌa chique ri winek, tek xquicꞌaxaj ka ri chꞌabel ri xerubij ri Jesús, xquibij cꞌa: Kas kitzij wi chi ya profeta laꞌ ri nikꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios; achiꞌel ri bitajnek ca, ri can cꞌo chi nipe na.\f + Dt. 18.15; Jn. 1.21; 6.14.\f* \p \v 41 Y yecꞌo nicꞌaj ri niquibij: Re Jesús reꞌ yareꞌ ri Cristo.\f + Jn. 4.42.\f* Pero yecꞌo chic cꞌa nicꞌaj ri niquibij: ¿La xa ta pa Galilea cꞌa nipe wi ri Cristo? yechaꞌ. \v 42 Ruma ri ruchꞌabel ri Dios ri tzꞌibatal ca nubij chi ri Cristo jun chique ri ye riy rumam ri rey David.\f + Sal. 132.11.\f* Y ri chiriꞌ pa Belén\f + Mi. 5.2.\f* ri tinamit ri xalex wi ri David, chiriꞌ cꞌo chi nipe wi ri Cristo, yechaꞌ. \p \v 43 Can ma junan ta cꞌa ri niquichꞌob chrij ri Cristo; ruma xa jun wi nubij la jun y jun wi chic nubij la jun. \v 44 Y yecꞌo cꞌa nicꞌaj chic chique ri winek, can xcajoꞌ cꞌa chi xquichop ta el ri Jesús, pero xa can majun ri xchapo ta el. \s Ri achiꞌaꞌ ri cꞌo quikꞌij ma niquinimaj ta chi ri Jesús takon pe ruma ri Dios \p \v 45 Yacꞌa tek xetzolin pe ri ye aj chꞌameꞌy quiqꞌui ri principaliꞌ tak sacerdotes y quiqꞌui ri achiꞌaꞌ fariseos\f + Jn. 7.32.\f* ri ye takayon el quiche (quixin), xcꞌutux cꞌa chique: ¿Achique ruma tek ma xichop ta pe ri Jesús? xeꞌucheꞌex. \p \v 46 Pero ri ye aj chꞌameꞌy riꞌ xquibij: Riyoj man cꞌa xkachop ta pe, ruma ri chꞌabel ri yerubij Riyaꞌ majun chic cꞌa achi biyon ta. Can sibilaj jabel, xechaꞌ. \p \v 47 Yacꞌariꞌ tek ri achiꞌaꞌ fariseos xquibij cꞌa chique ri ye aj chꞌameꞌy: ¿Riyix chukaꞌ xixkꞌolotej pe pa rukꞌaꞌ? \v 48 ¿La cꞌo ta cami jun chique ri aj kꞌatbel tak tzij o cꞌo ta cami jun chique ri fariseos ri ye nimayon riche (rixin) ri nubij Riyaꞌ?\f + Jn. 12.42.\f* \v 49 Xa ye ri winek ri ma quetaman ta ri ley ri ruyaꞌon ca ri Moisés, xa yeriꞌ ri yeniman riche (rixin) ri Jesús. Y xa xtika ta cꞌa ri rucꞌayewal pa quiwiꞌ riyeꞌ, xechaꞌ. \p \v 50 Pero ri achi fariseo ri Nicodemo rubiꞌ, ri chakꞌaꞌ xapon riqꞌui ri Jesús,\f + Jn. 3.1, 2.\f* xubij cꞌa chique ri ye rachibil: \v 51 ¿La utz ta cami chuwech ri kaley chi nibix chi jun achi cꞌo rumac, tek xa ma etaman ta, ni ma acꞌaxan ta chukaꞌ chare wi kas kitzij chi cꞌo mac rubanon o xa ma jun? \p \v 52 Y riyeꞌ xquibij cꞌa chare ri Nicodemo: ¿Achique ruma nabij queriꞌ? Riyit ni ma yit ta aj Galilea. Tanicꞌoj na peꞌ jabel rupan ri ruchꞌabel ri Dios y tatzꞌetaꞌ ri tzꞌibatal ca chiriꞌ. Can nikꞌalajin wi cꞌa chi ri pa Galilea ma xtel ta cꞌa pe jun profeta ri nikꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios, xechaꞌ. \p \v 53 Y yacꞌariꞌ tek ri achiꞌaꞌ ri quimolon quiꞌ, xquitaluj el quiꞌ y xebe chcachoch. \c 8 \s Jun ixok aj mac \p \v 1 Ri Jesús xbe cꞌa pa ruwiꞌ ri juyuꞌ ri Olivos rubiꞌ. \v 2 Y nimakꞌaꞌ yan, Riyaꞌ xapon chic cꞌa ri pa rachoch ri Dios. Y ri winek xeꞌapon cꞌa riqꞌui. Y tzꞌuyul tek nubij ri ruchꞌabel ri Dios chique ri winek ri quimolon apo quiꞌ chiriꞌ. \v 3 Yacꞌariꞌ tek ri achiꞌaꞌ fariseos y ri aj tzꞌibaꞌ xeꞌapon cꞌa riqꞌui ri Jesús; quicꞌuan apo jun ixok ri nimacun riqꞌui jun achi ri xbeꞌilitej pe. Xbequipabaꞌ chuwech ri Jesús, chiriꞌ pa quinicꞌajal. \v 4 Ri fariseos y ri aj tzꞌibaꞌ riꞌ xquibij cꞌa chare ri Jesús: Tijonel, re jun ixok re kapaban chawech, nimacun riqꞌui jun achi ri xilitej pe. \v 5 Chupan ri ley ri ruyaꞌon ca ri Moisés, nubij chi ri yebano quereꞌ, quecamisex chi abej.\f + Dt. 22.22-24.\f* ¿Achique cꞌa nabij riyit? ¿Utz o ma utz ta nikacamisaj chi abej re jun ixok reꞌ? xechaꞌ chare. \p \v 6 Ri achiꞌaꞌ riꞌ queriꞌ xquibij chare riche (rixin) chi niquitojtobej ri Jesús; riche (rixin) chi queriꞌ yecowin yetzujun (yesujun) chrij. Pero ri Jesús xa xluqueꞌ ka, y cꞌo cꞌa xerutzꞌibaj ka pan ulef riqꞌui ri ruwiꞌ rukꞌaꞌ. \v 7 Y ruma cꞌa chi ri achiꞌaꞌ riꞌ can sibilaj cꞌa niquicꞌutuj apo chare ri Jesús, wi nicamisex o ma nicamisex ta ri ixok riꞌ, Riyaꞌ xtzꞌuyeꞌ anej choj y xubij: Achique chiwe riyix ri majun rumac,\f + Mt. 7.3-5; Ro. 2.1.\f* yariꞌ ri tichapo cꞌa rucꞌakic chi abej re ixok reꞌ, xchaꞌ chique. \p \v 8 Y ri Jesús xluqueꞌ chic cꞌa ka jun bey y xuchop chic cꞌa tzꞌibanic riqꞌui ri ruwiꞌ rukꞌaꞌ, ri chiriꞌ pan ulef. \v 9 Tek ri ye tzujunel (sujunel) chrij ri ixok xquicꞌaxaj cꞌa ri xubij ri Jesús, ri cánima xubij chique chi riyeꞌ chukaꞌ ye aj maquiꞌ;\f + Ro. 2.22.\f* y chi jojun xeꞌel cꞌa el chiriꞌ. Xenabeyej el ri rijitaꞌk, y cꞌacꞌariꞌ xebe ri cꞌa ye acꞌalaꞌ na. Xa can xu (xe wi) chic cꞌa ri ixok ri xbequipabaꞌ pa nicꞌaj ri xcꞌojeꞌ ca chiriꞌ chuwech ri Jesús. \v 10 Y tek ri Jesús xtzꞌuyeꞌ chic anej choj, xutzꞌet cꞌa chi xaxu (xaxe wi) chic ri ixok ri paꞌel ca chiriꞌ. Rumariꞌ xucꞌutuj cꞌa chare ri ixok riꞌ: ¿Y ri winek ri yetzujun (yesujun) chawij? ¿Majun ri xcꞌojeꞌ ca riche (rixin) chi yarucamisaj? xchaꞌ ri Jesús. \p \v 11 Y ri ixok riꞌ xubij: Ajaf, majun chic cꞌo ca, xchaꞌ. Y ri Jesús xubij cꞌa chare: Ni xa ta riyin nbij chi yacamisex.\f + Lc. 9.56.\f* Wacami xa catzolin, y ma camacun ta chic. \s Ri Jesús ya Riyaꞌ ri Sakil riche (rixin) ri quicꞌaslen ri winek chuwech re ruwachꞌulef \p \v 12 Tek ri Jesús xchꞌo chic cꞌa jun bey chique ri winek, xubij cꞌa: Yin cꞌa riyin ri yisakirisan quicꞌaslen ri winek\f + Jn. 1.9.\f* ri yecꞌo chuwech re ruwachꞌulef. Ri nitzekelben wuche (wixin), can xtril ri sakil riche (rixin) ri rucꞌaslen wuqꞌui. Y riyaꞌ man chic cꞌa xtibiyin ta pa kꞌekuꞌm. \p \v 13 Yacꞌariꞌ tek ri achiꞌaꞌ fariseos ri yecꞌo cꞌa chiriꞌ, xquibij apo chare ri Jesús: Riyoj ma nikanimaj ta chi kitzij ri nabij chawij, ruma xa yit cꞌa riyit ri yabin ka. \p \v 14 Pero ri Jesús xubij cꞌa chique ri achiꞌaꞌ fariseos: Astapeꞌ chi xa yin cꞌa riyin ri yikꞌalajsan ka wiꞌ, can kitzij wi cꞌa ri nkꞌalajsaj ka chuwij. Ruma riyin wetaman achique lugar yin petenak wi,\f + Jn. 7.29; 8.42; 13.3.\f* y can chiriꞌ cꞌa chukaꞌ xquitzolin wi. Yacꞌa riyix ma iwetaman ta acuchi (achique) yipe wi, ni ma iwetaman ta cꞌa chukaꞌ acuchi (achique) xquibe wi. \v 15 Y tek riyix nibij chrij jun winek chi cꞌo rumac, riꞌ xa inaꞌoj riyix nicusaj.\f + Jn. 7.24.\f* Yacꞌa riyin ma que ta riꞌ nben. \v 16 Y wi riyin nkꞌet tzij chrij jun winek, can pa ruchojmilal cꞌa nben; ruma ma nuyon ta riyin, xa can wachibil cꞌa ri Nataꞌ ri yin takayon pe. \v 17 Chupan ri iley, tzꞌibatajnek cꞌa chi tek yecꞌo ye caꞌiꞌ\f + Dt. 17.6; 19.15; 2 Co. 13.1; He. 10.28.\f* winek ri junan niquibij, can kitzij wi ri niquibij. \v 18 Ri nbij ka chuwij riyin can kitzij wi, y ri Nataꞌ ri yin takayon pe, chukaꞌ Riyaꞌ can kitzij ri nubij chuwij,\f + 2 P. 1.17; 1 Jn. 5.10, 11.\f* xchaꞌ ri Jesús. \p \v 19 Ri achiꞌaꞌ fariseos xquibij cꞌa chare ri Jesús: ¿Acuchi (achique) cꞌa cꞌo wi ri Atataꞌ? xechaꞌ chare. Y ri Jesús xubij cꞌa: Riyix ma iwetaman ta ruwech ri Nataꞌ, ruma ma iwetaman ta nuwech riyin.\f + Jn. 16.3.\f* Wi ta iwetaman nuwech riyin, can iwetaman ta chukaꞌ ruwech ri Nataꞌ.\f + Jn. 14.7.\f* \p \v 20 Y ya cꞌa chꞌabel reꞌ ri xerubij ri Jesús chique ri winek tek ruchapon quitijoxic, tek quimolon quiꞌ ri acuchi (achique) yeyalox wi ca ri ofrenda chiriꞌ pa rachoch ri Dios. Y astapeꞌ xerubilaꞌ chꞌabel queriꞌ chique ri winek, can majun ri xchapo ta el ri Jesús, ruma ri hora cꞌa ma jane napon ta.\f + Jn. 7.30.\f* \s Tek ri Jesús xubij chique ri winek chi ma yecowin ta yeꞌapon ri nibe wi Riyaꞌ \p \v 21 Y jun bey chic, ri Jesús xubij cꞌa chique: Riyin can xquitzolin wi cꞌa, y tek riyix xquinicanoj, man cꞌa xquiniwil ta. Xa can chupan cꞌa ri imac xquixcom wi. Y ri achique lugar yibe wi riyin, riyix ma yixcowin ta yixapon,\f + Jn. 7.34.\f* xchaꞌ ri Jesús. \p \v 22 Y yacꞌariꞌ tek ri achiꞌaꞌ ri cꞌo quikꞌij chiquicojol ri israelitas, niquibilaꞌ cꞌa chiquiwech: ¿La xtucamisaj cami cꞌa riꞌ? Ruma nubij: Ri acuchi (achique) xquibe wi riyin, riyix ma yixcowin ta yixapon, xchaꞌ, yechaꞌ cꞌa ri achiꞌaꞌ riꞌ. \p \v 23 Pero ri Jesús xubij cꞌa chique: Riyix can yix aj ruwachꞌulef wi y riyin yin aj chilaꞌ chicaj. Can yix riche (rixin) wi re ruwachꞌulef, yacꞌa riyin ma yin riche (rixin) ta re ruwachꞌulef.\f + Jn. 17.16.\f* \v 24 Y can rumariꞌ xinbij cꞌa chiwe chi chupan ri imac yixcom wi, ruma wi xa ma yininimaj ta yin achique cꞌa riyin, can xquixcom na wi chupan ri imac, xchaꞌ. \p \v 25 Yacꞌariꞌ tek ri achiꞌaꞌ riꞌ xquibij chic cꞌa chare ri Jesús: ¿Yit achique cꞌa riyit? Y ri Jesús xubij chique: Riyin, can yacꞌa tek nchapon pe tzij iwuqꞌui, can yacꞌariꞌ tek nbin pe chiwe yin achique riyin. \v 26 Can cꞌo cꞌa qꞌuiy ri nbij chiwij riche (rixin) chi nkꞌet tzij pan iwiꞌ ruma ma utz ta ri yixtajin chubanic. Pero ri yin takayon pe, can kitzij wi y ya ri wacꞌaxan pe riqꞌui Riyaꞌ,\f + Jn. 3.32.\f* yariꞌ nbij chiwe riyix y chique quinojel ri winek ri yecꞌo chuwech re ruwachꞌulef, xchaꞌ ri Jesús. \p \v 27 Pero riyeꞌ ma xkꞌax ta chiquiwech ri xbix chique ruma ri Jesús, chi can chrij ri Tataꞌixel nichꞌo wi. \v 28 Ri Jesús xubij chic cꞌa: Ri kꞌij cꞌa tek xquinijotobaꞌ\f + Jn. 3.14; 12.32.\f* chuwech cruz riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol, cꞌa yacꞌariꞌ tek xtiwetamaj yin achique cꞌa riyin. Y xtiwetamaj chukaꞌ chi ronojel ri nben riyin, xa ma nben ta pa nuyonil.\f + Jn. 5.19, 30.\f* Xa can achiꞌel ri rubin pe ri Nataꞌ chuwe riyin, can queriꞌ chukaꞌ nbij riyin chiwe riyix. \v 29 Ri Nataꞌ ri yin takayon pe, can cꞌo wuqꞌui.\f + Jn. 14.10; 16.32.\f* Man cꞌa yiruyaꞌ ta ca nuyon, ruma riyin can nben wi ri nika chuwech Riyaꞌ,\f + Jn. 4.34; 6.38.\f* xchaꞌ ri Jesús. \p \v 30 Y ruma cꞌa re tzij re xerutzijolaꞌ ri Jesús chique ri winek, ye qꞌuiy cꞌa ri xeniman riche (rixin).\f + Jn. 7.31; 10.42; 11.45.\f* \s Ri xqueniman ri kitzij can xquecolotej wi \p \v 31 Yacꞌariꞌ tek ri Jesús xubij cꞌa chique ri achiꞌaꞌ israelitas ri cꞌo quikꞌij ri xeniman riche (rixin): Wi riyix can xquixcꞌojeꞌ jabel chupan ri nuchꞌabel, can xquixoc cꞌa kitzij tzekelbey wuche (wixin). \v 32 Xtiwetamaj cꞌa chukaꞌ achique ri kas kitzij; y ri kas kitzij xtuben cꞌa chiwe chi xquixtotej\f + Ro. 6.18, 22; 8.2; Stg. 1.25; 2.12.\f* chuwech ronojel. \p \v 33 Y ri winek riꞌ xquibij cꞌa: Riyoj can yoj riy rumam ca ri Abraham,\f + Mt. 3.9.\f* y rumariꞌ ma xojcꞌojeꞌ ta chuxeꞌ quitzij nicꞌaj chic winek. ¿Achique cꞌa ruma tek nabij chake chi yojtotej chuwech ronojel? \p \v 34 Pero ri Jesús xubij chique: Can kitzij cꞌa re nbij chiwe: Quinojel cꞌa winek ri yemacun, can nikꞌalajin chi ye ximil pa rukꞌaꞌ ri mac.\f + 2 P. 2.19.\f* \v 35 Y jun mozo ri ximil pa samaj riqꞌui jun patrón ma xticꞌojeꞌ ta ka jurayil pa rachoch ri patrón riꞌ ruma xa xtelesex el. Can queriꞌ wi niban chare jun ri ma riche (rixin) ta ri Dios. Yacꞌa ri jun ri can ralcꞌual wi ri Dios, yariꞌ majun bey xtelesex ta el. \v 36 Rumacꞌariꞌ wi riyin ri Cꞌajolaxel ri yicolo iwuche (iwixin) pa rukꞌaꞌ ri mac, kas kitzij wi chi xquixtotej chuwech ronojel.\f + Ap. 5.9.\f* \v 37 Riyin wetaman chi yix riy rumam ca ri Abraham, xa yacꞌa chi riyix xa nicanolaꞌ achique rubanic niben riche (rixin) chi yinicamisaj.\f + Jn. 7.19.\f* Reꞌ nucꞌut cꞌa chi riyix ma iyaꞌon ta kꞌij chare ri nuchꞌabel chi oconek ta ri pa tak iwánima. \v 38 Ronojel cꞌa ri nbij riyin, can ya cꞌa ri Nataꞌ ri cꞌutuyun pe chinuwech. Y queriꞌ chukaꞌ riyix. Can ya ri iwacꞌaxan riqꞌui ri oconek itataꞌ ri yixtajin chubanic. \s Tek ri Jesús xubij chique ri israelitas chi xa ya ri itzel winek oconek quitataꞌ \p \v 39 Y riyeꞌ xquibij cꞌa chare ri Jesús: Ri Abraham yariꞌ ri katataꞌ riyoj,\f + Mt. 3.9; Ro. 2.28.\f* xechaꞌ. Y ri Jesús xubij chique: Xa ta yix ralcꞌual ri Abraham, can ta ya ri utz ri xerubanalaꞌ riyaꞌ, can ta yariꞌ ri yixtajin chubanic riyix. \v 40 Pero ma que ta riꞌ niben. Riyix xa nicanoj achique rubanic niben riche (rixin) chi yinicamisaj riyin ri ntzijoj ri kitzij chiwe ri wacꞌaxan pe riqꞌui ri Dios. Ri Abraham ma xuben ta achiꞌel ri niben riyix, y riyix nibij chi yix riy rumam ca riyaꞌ. \v 41 Riyix xa ya cꞌa ri nuben ri jun ri oconek itataꞌ, xa yariꞌ ri niben, xchaꞌ ri Jesús chique. Y riyeꞌ xquibij cꞌa chare: Riyoj ma caꞌiꞌ oxiꞌ ta ri katataꞌ. Xa can xu (xe wi) cꞌa Jun ri Katataꞌ, y riꞌ ya ri Dios, xechaꞌ. \p \v 42 Yacꞌariꞌ tek ri Jesús xubij cꞌa chique ri winek riꞌ: Xa ta can ya ri Dios ri Itataꞌ, can ta nikꞌalajin, ruma yiniwajoꞌ ta y yinicꞌul ta jabel; ruma riyin can riqꞌui ri Dios yin elenak wi pe y xinocꞌulun chicojol.\f + Jn. 16.28.\f* Y ma nuyonil ta riyin xinchꞌob chi xipe chuwech re ruwachꞌulef. Can ya wi ri Dios ri yin takayon pe. \v 43 ¿Achique cꞌa ruma tek riyix ma nikꞌax ta chiwech ri nbij chiwe? Ruma ma niwajoꞌ ta niwacꞌaxaj ri nuchꞌabel. \v 44 Ri itataꞌ riyix xa ya ri itzel winek y can yix riche (rixin) cꞌa riyaꞌ; y ya ri nika chuwech riyaꞌ, yariꞌ ri yixtajin chubanic. Ri itzel winek can pa rutiquiribel ruchapon wi pe nicamisan. Man cꞌa xcꞌojeꞌ ta chic chupan ri kitzij, ruma xa can majun cꞌa ri kitzij ri cꞌo ta riqꞌui. Xa can riche (rixin) wi chi jun aj tzꞌucuy tzij. Can quitataꞌ cꞌa quinojel ri ye aj tzꞌucuy tak tzij. \v 45 Y riyin ma yininimaj ta ruma can ya ri kitzij ri nbij chiwe. \v 46 ¿La cꞌo cami jun ri nibin pe chuwe wacami achique mac ye nubanalon? Y wi can jabel nikꞌalajin chi majun mac pa nucꞌaslen y can ruyon kitzij ri nbij, ¿achique cꞌa ruma tek ma yininimaj ta? \v 47 Ruma ri jun winek ri can riche (rixin) chic cꞌa ri Dios, ya ri nubij ri ruchꞌabel ri Dios ri nuben. Yacꞌa riyix ma niben ta ri nbij, ruma ma yix riche (rixin) ta ri Dios, xchaꞌ ri Jesús. \s Ri Cristo xa can cꞌo wi tek cꞌa ma jane cꞌo ta rutzijol chi nalex ri Abraham \p \v 48 Y ri achiꞌaꞌ israelitas ri cꞌo quikꞌij, xquibij cꞌa chare ri Jesús: Kitzij wi cꞌa ri nikabij chawij chi riyit xa yit jun winek ri yape pa Samaria y cꞌo itzel espíritu awuqꞌui, xechaꞌ chare. \p \v 49 Pero ri Jesús xubij cꞌa chique ri achiꞌaꞌ riꞌ: Riyin majun itzel espíritu ri cꞌo ta wuqꞌui. Riyin ya cꞌa ri Nataꞌ ri nyaꞌ rukꞌij, pero chiwech riyix xa ma que ta riꞌ. Rumariꞌ tek riyix niben chuwe chi majun nukꞌij. \v 50 Riyin ma ncanoj ta nukꞌij nucꞌojlen, yacꞌa ri Nataꞌ nrajoꞌ chi quinojel winek niquiyaꞌ ta nukꞌij nucꞌojlen. Y ya cꞌa chukaꞌ Riyaꞌ ri xtikꞌato tzij. \v 51 Can tiwacꞌaxaj cꞌa jabel re xtinbij chiwe: Achique cꞌa winek ri can nunimaj ri nuchꞌabel, man cꞌa xtril ta ri jun camic riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek,\f + Jn. 5.24; 11.26.\f* xchaꞌ ri Jesús. \p \v 52 Y ri achiꞌaꞌ israelitas ri cꞌo quikꞌij xquibij cꞌa chare ri Jesús: Wacami ketaman chic chi can cꞌo itzel espíritu awuqꞌui; ruma nabij chi achique ri yeniman ri achꞌabel, man cꞌa xquecom ta riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek, yachaꞌ. Tatzꞌetaꞌ cꞌa ri katataꞌ Abraham y ri profetas ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca, xa xecom. \v 53 ¿La más ta cꞌa cꞌo akꞌij riyit que chuwech ri katataꞌ Abraham? Riyaꞌ xa xcom, y queriꞌ chukaꞌ ri profetas ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca, xecom. ¿Achique ta cꞌa abanic nabij riyit? \p \v 54 Y ri Jesús xubij: Wi xa ta nuyon cꞌa riyin nyaꞌ nukꞌij nucꞌojlen, xa majun cꞌa nicꞌatzin wi. Pero ri nukꞌij nucꞌojlen riyin, ya cꞌa ri Nataꞌ niyaꞌo. Ri Nataꞌ yacꞌariꞌ ri nibij i-Dios chare. \v 55 Y astapeꞌ riyix queriꞌ nibij chare, pero ma iwetaman ta ruwech.\f + Jn. 7.28.\f* Yacꞌa riyin can wetaman wi ruwech. Y xa yinoc cꞌa jun aj tzꞌucuy tzij achiꞌel riyix, wi ta nbij chi ma wetaman ta ruwech. Pero riyin can wetaman wi ruwech y can nben wi cꞌa ri nubij ri ruchꞌabel Riyaꞌ. \v 56 Ri Abraham ri tataꞌaj iwuche (iwixin) riyix sibilaj cꞌa xquicot ránima ri ojer ca, tek xkꞌax chuwech chi cꞌo chi nutzꞌet na ri nukꞌij.\f + Ga. 3.8, 16.\f* Y riyaꞌ can xutzꞌet na wi, y rumariꞌ sibilaj cꞌa xquicot ránima, xchaꞌ ri Jesús. \p \v 57 Yacꞌariꞌ tek ri achiꞌaꞌ israelitas ri cꞌo quikꞌij xquibij chare ri Jesús: Riyit nabij chi xatzꞌet ri katataꞌ Abraham, pero riyit xa cꞌa yit acꞌal na. Xa cꞌa ma jane cꞌo ta nicꞌaj ciento ajunaꞌ. \p \v 58 Pero ri Jesús xubij chique ri achiꞌaꞌ riꞌ: Can kitzij wi nbij chiwe chi riyin can yincꞌo wi pe,\f + Ex. 3.14; Col. 1.17; He. 1.10-12.\f* tek cꞌa ma jane cꞌo ta rutzijol chi nalex ri Abraham, xchaꞌ. \p \v 59 Y ri achiꞌaꞌ riꞌ can yacꞌariꞌ tek xbequisiqꞌuilaꞌ pe abej riche (rixin) chi yequiqꞌuek chrij. Pero ri Jesús xrewalaꞌ pe riꞌ chiquicojol ri winek, xel pe chiriꞌ pa rachoch ri Dios y xbe. \c 9 \s Tek ri Jesús xucꞌachojsaj jun achi ri can moy pe tek xalex \p \v 1 Ri Jesús ruchapon bey nikꞌax cꞌa el queriꞌ. Yacꞌariꞌ tek xutzꞌet cꞌa jun achi ri can moy pe tek xalex. \v 2 Y ri discípulos xquicꞌutuj cꞌa chare ri Jesús: Tijonel, ¿achique cꞌa ri xmacun riche (rixin) chi quereꞌ xalex re jun achi reꞌ? ¿Ye ri ruteꞌ rutataꞌ o ya riyaꞌ? xechaꞌ. \p \v 3 Pero ri Jesús xubij: Majun cꞌa chique ta riyeꞌ ri xmacun, riche (rixin) chi quereꞌ xucꞌulwachij re jun achi reꞌ. Ni riyaꞌ, ni ri ruteꞌ rutataꞌ. Riyaꞌ can quecꞌareꞌ rubanon pe pa ralaxic, riche (rixin) chi xtikꞌalajin ri samaj ri xtuben ri Dios riqꞌui.\f + Jn. 11.4.\f* \v 4 Riyin nicꞌatzin chi nben ri rusamaj ri yin takayon pe,\f + Jn. 17.4.\f* ruloman chi cꞌa ma jane ntoc ta pe ri akꞌaꞌ, ruma tek ntoc pe ri akꞌaꞌ, majun chic nicowin nisamej. \v 5 Ruloman chi cꞌa yincꞌo na chuwech re ruwachꞌulef, yin cꞌa riyin ri Sakil\f + Jn. 8.12.\f* riche (rixin) ri quicꞌaslen quinojel ri winek, xchaꞌ. \p \v 6 Tek ri Jesús ye rubin chic cꞌa ka ri chꞌabel riꞌ, xchuban cꞌa ri pan ulef. Y riqꞌui ri ruchub (rucꞌaxej) ri xka pan ulef, xuben jubaꞌ ti chꞌabek. Cꞌacꞌariꞌ ri chꞌabek riꞌ xuquil el chrij runakꞌ ruwech ri moy.\f + Mr. 8.23.\f* \v 7 Y xubij chare: Wacami cabiyin cꞌa, y jachꞌajaꞌ ri runakꞌ awech chupan ri atinibel ri Siloé rubiꞌ. Ri Siloé cꞌa riꞌ ntel chi tzij Takoꞌn. Ri achi riꞌ can xbe cꞌa chuchꞌajic ri runakꞌ ruwech, y tek xtzolin pe, nitzuꞌun chic. \v 8 Yacꞌariꞌ tek ri winek ri ye ruvecino ri achi riꞌ y ri nicꞌaj chic winek ri ye tzꞌeteyon riche (rixin) chi can moy wi, niquibilaꞌ cꞌa: ¿La ma ya ta cami achi reꞌ ri katzꞌeton chi nitzꞌuytaj y nucꞌutulaꞌ limosna? yechaꞌ cꞌa. \p \v 9 Y yecꞌo cꞌa winek ri yebin: Xa can ya achi laꞌ. Nicꞌaj chic niquibij: Ma ya ta laꞌ, xa junan yetzuꞌun riqꞌui ri achi riꞌ, yechaꞌ. Pero riyaꞌ can nubij cꞌa: Yin cꞌa riyin riꞌ. \p \v 10 Y ri winek niquicꞌutuj cꞌa chare ri achi riꞌ: ¿Achique cꞌa rubanic xban chawe, rumariꞌ tek yatzuꞌun chic re wacami? xechaꞌ cꞌa chare. \p \v 11 Ri achi xubij chique: Ri jun achi ri Jesús rubiꞌ xuben jubaꞌ ti chꞌabek y yariꞌ ri xuquil chrij ri runakꞌ nuwech, y cꞌacꞌariꞌ xubij chuwe: Cabiyin y jachꞌajaꞌ ri runakꞌ awech chupan ri atinibel ri Siloé rubiꞌ. Y riyin can xibe wi y xinchꞌej ri runakꞌ nuwech y yacꞌariꞌ tek xitzuꞌun. \p \v 12 Pero ri winek xquicꞌutuj chare: ¿Acuchi (achique) cꞌa cꞌo wi ri Jesús wacami? xechaꞌ chare. Y riyaꞌ xubij: Ma wetaman ta. \s Tek ri achi moy rubanon ca, xucꞌuex chiquiwech ri fariseos \p \v 13 Y ri winek xquicꞌuaj cꞌa el ri achi ri moy tek rubanon ca, cꞌa chiquiwech ri achiꞌaꞌ fariseos. \v 14 Ri kꞌij cꞌa tek ri Jesús xuben ri jubaꞌ ti chꞌabek y xuben chare ri achi moy chi xtzuꞌun, can jun uxlanibel kꞌij. \v 15 Ri achi ri moy tek rubanon ca, tek cꞌo chic cꞌa apo chiquiwech ri achiꞌaꞌ fariseos, xquicꞌutuj cꞌa chare chi achique rubanic xban chare riche (rixin) chi wacami nitzuꞌun chic. Y riyaꞌ xubij: Ri xbano cꞌa chuwe chi yitzuꞌun chic, xuyaꞌ jubaꞌ ti chꞌabek chrij runakꞌ nuwech, xinchꞌej, y yareꞌ yitzuꞌun chic, xchaꞌ chique. \p \v 16 Y yecꞌo cꞌa achiꞌaꞌ fariseos ri xquibij: Ri achi riꞌ, ri Jesús rubiꞌ, ma riqꞌui ta ri Dios petenak wi; ruma ma nuchajij ta ri uxlanibel kꞌij, yechaꞌ. Pero yecꞌo cꞌa nicꞌaj chic fariseos ri xquibij: ¿Can nicowin ta cami yeruben milagros jun achi aj mac,\f + Jn. 3.2.\f* achiꞌel xuben riqꞌui ri achi moy? yechaꞌ. Ri achiꞌaꞌ fariseos riꞌ ma junan ta cꞌa ri niquichꞌob chrij ri Jesús.\f + Jn. 7.43.\f* \v 17 Yacꞌariꞌ tek ri achiꞌaꞌ fariseos xquicꞌutuj cꞌa chare ri achi ri moy tek rubanon ca: ¿Achique cami chi achi ri xbano chawe chi yatzuꞌun chic, nachꞌob riyit? Y ri achi riꞌ xubij: Riyin nchꞌob chi Riyaꞌ jun profeta ri nikꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios,\f + Lc. 24.19; Jn. 4.19.\f* xchaꞌ chique. \p \v 18 Yacꞌa ri achiꞌaꞌ israelitas ri cꞌo quikꞌij, ma niquinimaj ta cꞌa chi ri achi riꞌ can moy wi tek xalex y wacami xa nitzuꞌun chic. Rumariꞌ can xequisiqꞌuij (xecoyoj) na cꞌa ri ruteꞌ rutataꞌ ri achi ri ya nitzuꞌun chic. \v 19 Y ri achiꞌaꞌ riꞌ xquicꞌutuj cꞌa chique ri ruteꞌ rutataꞌ ri achi: ¿La ya iwalcꞌual reꞌ, ri nibij chi can moy tek xalex? Wi moy cꞌa tek xalex, ¿achique cꞌa ruma tek nitzuꞌun chic wacami? xechaꞌ chique. \p \v 20 Y ri ruteꞌ rutataꞌ ri achi xquibij cꞌa chique ri achiꞌaꞌ riꞌ: Ketaman chi ya kalcꞌual reꞌ y moy tek xalex. \v 21 Yacꞌa ri ma ketaman ta riyoj, ya ri achique rubanic xuben riche (rixin) chi nitzuꞌun chic wacami. Y wi cꞌo jun ri xbano chare riche (rixin) chi nitzuꞌun chic, chukaꞌ ma ketaman ta riyoj. Ticꞌutuj chare riyaꞌ; ruma xa can cꞌo chic rujunaꞌ, y riyaꞌ nicowin nubij chiwe ri achique xbanatej riqꞌui, xechaꞌ riyeꞌ. \p \v 22 Quecꞌariꞌ xquibij ri ruteꞌ rutataꞌ ri achi chique ri achiꞌaꞌ israelitas ri cꞌo quikꞌij, ruma quixibin quiꞌ chiquiwech.\f + Jn. 7.3; 12.42; 19.38.\f* Ruma ri achiꞌaꞌ riꞌ quiyaꞌon chic rubixic chiquiwech chi xabachique jun winek ri xtibin chi ri Jesús yariꞌ ri Cristo, ri winek riꞌ can nokotex\f + Jn. 16.2.\f* cꞌa pe chupan ri jay ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios. \v 23 Xa rumariꞌ tek ri ruteꞌ rutataꞌ ri achi ri nitzuꞌun chic, xaxu (xaxe) xquibij chi tiquicꞌutuj chare riyaꞌ, ruma riyaꞌ cꞌo chic rujunaꞌ. \p \v 24 Y ri achiꞌaꞌ riꞌ xquisiqꞌuij (xcoyoj) chic cꞌa jun bey ri achi ri nitzuꞌun chic, y xquibij chare: Ya ri Dios tayaꞌ rukꞌij rucꞌojlen. Riyoj ketaman chi ri achi Jesús xa jun aj mac, xechaꞌ. \p \v 25 Y ri achi xubij cꞌa chique ri achiꞌaꞌ riꞌ: Riyin ma wetaman ta wi ri achi riꞌ jun aj mac o ma aj mac ta. Ri wetaman riyin chrij Riyaꞌ, yacꞌa chi xicꞌachoj ruma; ruma tek rubanon ca ma yitzuꞌun ta, y wacami yitzuꞌun chic, xchaꞌ. \p \v 26 Y ri achiꞌaꞌ riꞌ xquicꞌutuj chic cꞌa chare ri achi: ¿Achique ri xeruben chawe riche (rixin) chi queriꞌ xacowin xatzuꞌun? xechaꞌ. \p \v 27 Riyaꞌ xubij cꞌa chique ri achiꞌaꞌ riꞌ: Pero riꞌ xinbij yan chiwe y xa ma xiwajoꞌ ta xiniwacꞌaxaj. ¿Achique cꞌa ruma tek wacami riyix niwajoꞌ chi riyin ncamuluj chic rubixic chiwe? ¿La niwajoꞌ cꞌa chi yixoc rudiscípulos Riyaꞌ? xchaꞌ chique. \p \v 28 Pero ri achiꞌaꞌ riꞌ xa xquichop yeyokꞌon pe chare y xquibij: Riyit xa yit jun rudiscípulo Riyaꞌ, yacꞌa riyoj can yoj rudiscípulos ri Moisés. \v 29 Riyoj ketaman wi cꞌa chi ri Moisés can xchꞌo wi ri Dios riqꞌui, yacꞌa ri achi riꞌ xa ma ketaman ta acuchi (achique) tipe wi,\f + Jn. 8.14.\f* xechaꞌ. \p \v 30 Y ri achi xchꞌo apo chique y xubij cꞌa: Reꞌ sibilaj nmey riyin, ruma riyix ma iwetaman ta acuchi (achique) nipe wi, pero riyin xujek ri runakꞌ nuwech, rumariꞌ wacami yitzuꞌun chic. \v 31 Ruma ketaman chi ri Dios ma nracꞌaxaj ta ri niquicꞌutuj ri aj maquiꞌ chare.\f + Job 27.8, 9; Sal. 66.18; Pr. 28.9; Is. 1.15; Jer. 11.10, 11; 14.10-12; Ez. 8.17, 18; Mi. 3.4; Zac. 7.13.\f* Pero jun winek ri can nuxibij riꞌ chi nimacun chuwech ri Dios y can nuben chukaꞌ ri nrajoꞌ ri Dios, can nacꞌaxex wi ruma ri Dios,\f + Sal. 34.15; Pr. 15.29.\f* y nibanatej ri nucꞌutuj. \v 32 Can majun bey cꞌa tzꞌeton ta o acꞌaxan ta chi cꞌo ta jun ri nibano chare jun moy chi nitzuꞌun ri can moy pe tek xalex. \v 33 Y wi ta ri achi riꞌ man ta riqꞌui ri Dios petenak wi, man ta xcowin xuben ri milagro\f + Jn. 3.2; 9.16; 10.21.\f* wuqꞌui riyin, xchaꞌ. \p \v 34 Pero ri achiꞌaꞌ riꞌ xquibij chare ri achi ri nitzuꞌun chic: Riyit can yit aj mac pe tek xatalex, ¿y nawajoꞌ yojatijoj riyoj? xechaꞌ chare. Y xquelesaj cꞌa pe ri achi riꞌ, ri chiriꞌ.\f + Jn. 9.22.\f* \s Ri xubij ri Jesús chare ri achi moy tek rubanon ca y ri xubij chique ri fariseos \p \v 35 Ri Jesús xracꞌaxaj cꞌa chi ri achi riꞌ xelesex pe. Rumariꞌ, tek xquil quiꞌ riqꞌui ri achi riꞌ, xubij cꞌa chare: ¿La nanimaj cami riyit ri Rucꞌajol ri Dios? xchaꞌ ri Jesús chare. \p \v 36 Y ri achi ri nitzuꞌun chic xubij cꞌa chare ri Jesús: Táta, ¿achique cꞌa riꞌ ri Rucꞌajol ri Dios riche (rixin) chi riyin nnimaj? Ma wetaman ta achique chi achi riꞌ. Tabij cꞌa chuwe, xchaꞌ. \p \v 37 Y ri Jesús xubij cꞌa chare: Riyit atzꞌeton chic cꞌa ri Rucꞌajol ri Dios. Y riꞌ can ya cꞌa ri ntajin nichꞌob awuqꞌui,\f + Jn. 4.26.\f* xchaꞌ. \p \v 38 Ri achi can yacꞌariꞌ tek xubij: Ajaf, riyin yatinnimaj, xchaꞌ. Y ri achi riꞌ can xuyaꞌ cꞌa rukꞌij ri Jesús. \p \v 39 Y ri Jesús xubij: Riyin xipe cꞌa chuwech re ruwachꞌulef riche (rixin) chi xtikꞌalajin achique quibanon ri winek. Riche (rixin) chi queriꞌ ri winek ri xa ye achiꞌel moyiꞌ quibanon, can xquetzuꞌun, y ri winek ri niquibij chi can yetzuꞌun, xa xqueꞌoc achiꞌel moyiꞌ. \p \v 40 Y yecꞌo cꞌa achiꞌaꞌ fariseos ri yecꞌo apo chiriꞌ riqꞌui ri Jesús, y tek xquicꞌaxaj ri xubij ri Jesús, xquibij: ¿La yoj moy ta cꞌa chukaꞌ riyoj, rumariꞌ tek queriꞌ nabij? xechaꞌ. \p \v 41 Y ri Jesús xubij chique: Xa ta yix moyiꞌ, jabel ta, ruma man ta jun imac.\f + Jn. 15.22, 24.\f* Pero ruma chi riyix nibij chi can yixtzuꞌun, rumariꞌ tek ri imac can cꞌo wi. \c 10 \s Nikꞌalajin achique ri kitzij aj yukꞌ \p \v 1 Y can kitzij cꞌa re xtinbij chiwe: Ya cꞌa ri ma pa ruchiꞌ ta ri quicoral ri carneꞌl ntoc wi, y xa pa jucꞌan chic ri ntoc wi, ya cꞌa riꞌ xa alekꞌom, y xa achiꞌel jun ri nalekꞌ ca pa tak bey. \v 2 Yacꞌa ri ntoc pa ruchiꞌ ri coral, can ya wi riꞌ ri aj yukꞌ quiche (quixin) ri carneꞌl. \v 3 Y ri nichajin quiche (quixin) ri carneꞌl nujek cꞌa pe ri ruchiꞌ ri coral chuwech ri aj yukꞌ, y ri carneꞌl can quetaman chic ri ruchꞌabel ri cajyukꞌ. Riyaꞌ yerusiqꞌuij (yeroyoj) chiquijujunal\f + Jn. 6.44.\f* riqꞌui ri quibiꞌ y yerelesaj cꞌa el. \v 4 Tek ri aj yukꞌ ye relesan chic cꞌa el quinojel ri rucarneꞌl, ninabeyej cꞌa el chiquiwech y ri carneꞌl yetzekeꞌ el chrij. Ri carneꞌl can queriꞌ wi niquiben, ruma quetaman cꞌa ruchꞌabel ri cajyukꞌ. \v 5 Yacꞌa ri ma quetaman ta ruwech, ma xtiquitzekelbej ta el. Xa yeꞌanmej chuwech,\f + Ga. 1.8.\f* ruma ri carneꞌl riꞌ ma quetaman ta achique rubanic yechꞌo ri nicꞌaj chic ri xa ma ye cajyukꞌ ta. \p \v 6 Ri Jesús xubij cꞌa re jun cꞌambel tzij reꞌ chique ri achiꞌaꞌ fariseos, yacꞌa riyeꞌ ma xkꞌax ta chiquiwech achique ntel wi chi tzij ri xubij chique. \s Ya ri Jesús ri utzilaj Aj Yukꞌ \p \v 7 Cꞌacꞌariꞌ ri Jesús xchꞌo chic jun bey chique ri achiꞌaꞌ fariseos riꞌ, y xubij: Can kitzij cꞌa nbij chiwe: Yin cꞌa riyin ri Ruchiꞌ ri coral ri acuchi (achique) yeꞌoc wi apo ri tak carneꞌl. \v 8 Y ye qꞌuiy cꞌa ri xecꞌojeꞌ yan nabey que chinuwech riyin, ri xa ye junan quiqꞌui ri alekꞌomaꞌ y xa ye achiꞌel ri yeꞌelekꞌ ca pa tak bey. Pero ma xetzekelbex ta cuma ri tak nucarneꞌl. \v 9 Yin cꞌa riyin ri Ruchiꞌ ri coral. Ri xtoc cꞌa wuqꞌui riyin, can xticolotej y nril ri nicꞌatzin chare. Achiꞌel nuben ri carneꞌl ntel ntoc chupan ri coral, y nril kꞌayis riche (rixin) chi nutij.\f + Sal. 23.2.\f* \p \v 10 Ri alekꞌom nipe riche (rixin) chi nalekꞌ y nicamisan ca y nuyoj ronojel. Yacꞌa riyin, xipe riche (rixin) chi nyaꞌ ri cꞌaslen; jun cꞌaslen ri ma jubaꞌ ta oc. \v 11 Y yin cꞌa riyin ri utzilaj Aj Yukꞌ.\f + Is. 40.11; Ez. 34.23.\f* Ri utzilaj Aj Yukꞌ, can nuyaꞌ wi ri rucꞌaslen cuma ri rucarneꞌl. \v 12 Ma que ta riꞌ nuben ri xa ma kitzij ta chi aj yukꞌ, ri niyukꞌun xa ruma chi tojon. Riyaꞌ xa ma cajaf ta ri carneꞌl y tek nutzꞌet cꞌa chi petenak ri utif (coyote), xa ya riyaꞌ ri nucol el riꞌ nabey y yerumalij ca ri carneꞌl. Y ri utif (coyote) cꞌo carneꞌl yerucꞌuaj el y ri nicꞌaj chic yerutaluj ca. \v 13 Ri oconek aj yukꞌ, xa ruma chi tojon, xa nanmej el. Queriꞌ nuben ruma majun cꞌa pena chare wi cꞌo niquicꞌulwachij ca ri carneꞌl. \p \v 14 Yin cꞌa riyin ri utzilaj Aj Yukꞌ, y wetaman quiwech\f + 2 Ti. 2.19.\f* ri ye nucarneꞌl, y riyeꞌ quetaman cꞌa chukaꞌ nuwech riyin. \v 15 Can queriꞌ chukaꞌ nbanon riyin riqꞌui ri Nataꞌ. Riyaꞌ retaman nuwech riyin, y riyin wetaman ruwech Riyaꞌ.\f + Mt. 11.27.\f* Y riyin nyaꞌ cꞌa nucꞌaslen cuma ri nucarneꞌl. \v 16 Y ma xu (xe) ta cꞌa nucarneꞌl reꞌ ri yecꞌo, xa can yecꞌo cꞌa chukaꞌ nicꞌaj chic nucarneꞌl ri ma jane yecꞌo ta waweꞌ chupan re jun coral reꞌ. Rajawaxic chi yencꞌom pe,\f + Is. 56.8.\f* y xtiquicꞌaxaj chukaꞌ ri nuchꞌabel. Y xa jumoc carneꞌl xtiquiben,\f + Ef. 2.14-17.\f* y xa jun Aj Yukꞌ xtiyukꞌun quiche (quixin). \p \v 17 Ri Nataꞌ Dios can yirajoꞌ wi ruma chi riyin nyaꞌ wiꞌ chi yicamisex\f + Is. 53.10; 2 Co. 5.15; He. 2.9.\f* pa quiqꞌuexel ri nucarneꞌl, riche (rixin) chi nicꞌojeꞌ chic el jun bey ri nucꞌaslen. \v 18 Ri nucꞌaslen riyin, majun cꞌa xtelesan ta, can yin cꞌa riyin ri yiyaꞌo. Can pa nukꞌaꞌ cꞌa riyin cꞌo wi riche (rixin) chi nyaꞌ y pa nukꞌaꞌ chukaꞌ riyin cꞌo wi riche (rixin) chi nicꞌojeꞌ chic el jun bey ri nucꞌaslen.\f + Jn. 2.19.\f* Quecꞌariꞌ ri rubin pe ri Nataꞌ chuwe, xchaꞌ ri Jesús. \p \v 19 Y yacꞌariꞌ tek ri achiꞌaꞌ israelitas ri cꞌo quikꞌij, ma junan ta quiwech xquiben chic jun bey, ruma ma junan ta xquichꞌob chrij ri chꞌabel ri xerubij ri Jesús. \v 20 Ye qꞌuiy chique riyeꞌ ri xquibij chrij ri Jesús: Xa chꞌujernek laꞌ. Xa itzel espíritu ri cꞌo riqꞌui, y riyix, ¿achique ruma ninimaj ka ri nubij? xechaꞌ. \p \v 21 Yacꞌa ri nicꞌaj chic xquibij: Jun ri cꞌo itzel espíritu riqꞌui, ma nicowin ta nubij utzilaj tak chꞌabel achiꞌel ri xerubij ka ri Jesús. ¿La nicowin cami chukaꞌ jun ri cꞌo itzel espíritu riqꞌui chi nuben chare jun moy chi nitzuꞌun?\f + Jn. 9.6, 7, 32, 33.\f* yechaꞌ. \s Yecꞌo ri xcajoꞌ ta chi xquicamisaj ri Jesús chi abej \p \v 22 Y pa rukꞌijul cꞌa ri job,\f + Quelaꞌ pan Israel ri “invierno” ma rukꞌijul ta ri job, xa rukꞌijul ri tef.\f* yacꞌariꞌ tek ntajin ri nimakꞌij ri Dedicación rubiꞌ; nimakꞌij riche (rixin) chi niquinatabej ri kꞌij tek xchojmirisex chic ri rachoch ri Dios ri cꞌo chiriꞌ pa tinamit Jerusalem. \v 23 Y ri Jesús nibiyaj chupan ri rachoch ri Dios. Y pa jun ruchiꞌ raken jay Riche (Rixin) ri Salomón rubiꞌ, chiriꞌ cꞌa cꞌo wi. \v 24 Ri achiꞌaꞌ ri cꞌo quikꞌij chiquicojol ri israelitas xeꞌapon riqꞌui ri Jesús, xquisutij quiꞌ chrij, y cꞌacꞌariꞌ xquibij cꞌa chare: ¿Achique cꞌa ruma tek nasech kacꞌuꞌx, ruma majun bey nawajoꞌ nakꞌalajsaj awiꞌ chkawech? Wi can yit cꞌa riyit ri Cristo, tabij cꞌa chake. \p \v 25 Y ri Jesús xubij cꞌa chique ri achiꞌaꞌ riꞌ: Nbin chic cꞌa chiwe y ma iniman ta. Y ronojel ri samaj ri yenben, can pa rubiꞌ cꞌa ri Nataꞌ Dios yenben wi. Y ri samaj riꞌ can nukꞌalajsaj wi cꞌa yin achique riyin.\f + Jn. 5.36.\f* \v 26 Xa yacꞌa riyix ma yininimaj ta, ruma riyix xa ma yix nucarneꞌl ta; can achiꞌel wi cꞌa ri xinbij yan chiwe. \v 27 Ri ye nucarneꞌl can quetaman ri nuchꞌabel, y can yinquitzekelbej\f + Jn. 10.3, 4.\f* y riyin can wetaman chukaꞌ quiwech riyeꞌ. \v 28 Riyin xa can xtinyaꞌ quicꞌaslen riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek.\f + Jn. 17.2.\f* Y majun bey xquesach ta ca. Ni majun achique ta ri xticowin xqueꞌelesan ta el pa nukꞌaꞌ. \v 29 Ri Nataꞌ Dios ri xeyaꞌo pa nukꞌaꞌ riyin, yariꞌ ri más nim ruchukꞌaꞌ que chuwech xabachique\f + Ex. 18.11; Sal. 145.3; Dn. 4.3; Mal. 1.14.\f* y majun cꞌa nicowin yeꞌelesan ta el pa rukꞌaꞌ Riyaꞌ. \v 30 Riyin y ri Nataꞌ, xa yoj jun,\f + Jn. 17.11; 1 Jn. 5.7.\f* xchaꞌ ri Jesús. \p \v 31 Y yacꞌariꞌ tek ri achiꞌaꞌ israelitas ri cꞌo quikꞌij, xebequisiqꞌuilaꞌ chic cꞌa pe abej\f + Jn. 8.59.\f* chrij ri Jesús, riche (rixin) chi niquicamisaj. \v 32 Pero ri Jesús xubij cꞌa chique ri achiꞌaꞌ riꞌ: Can qꞌuiy cꞌa utzilaj tak samaj ri ye nubanalon chiwech ruma ri uchukꞌaꞌ ri ruyaꞌon pe ri Nataꞌ chuwe. ¿Achique cꞌa jun chique ri utzilaj tak samaj ri nbanon ri ma nika ta chiwech, y rumariꞌ niwajoꞌ yinicamisaj chi abej? xchaꞌ ri Jesús. \p \v 33 Y ri achiꞌaꞌ ri cꞌo quikꞌij chiquicojol ri israelitas xquibij chare ri Jesús: Riyoj ma yatkaqꞌuek ta chi abej ruma jun utzilaj samaj. Riyoj yatkaqꞌuek chi abej ruma nabij chi yit junan riqꞌui ri Dios. Ruma jun achi ri nibin queriꞌ, xa nuyokꞌ rubiꞌ ri Dios, xechaꞌ. \p \v 34 Pero ri Jesús xubij cꞌa chique: Chupan ri iley ri tzꞌibatajnek ca, ri Dios nubij: Chiꞌiwonojel riyix can yix dios\f + Sal. 82.6.\f* chukaꞌ. \v 35 Riyaꞌ can xubij dios chique ri achoj chique xuyaꞌ wi ri ruchꞌabel, y majun modo nibix chi ma kitzij ta nubij ri ruchꞌabel ri Dios ri tzꞌibatal ca. \v 36 Rumariꞌ wi queriꞌ xubij ri Dios, ¿achique cꞌa ruma tek riyix nibij chi riyin xinyokꞌ rubiꞌ ri Dios ruma xinbij chi yin cꞌa riyin ri Rucꞌajol?\f + Lc. 1.35.\f* Riyaꞌ can xiruchaꞌ pe riche (rixin) chi xirutek pe\f + Jn. 8.42.\f* chuwech re ruwachꞌulef. \v 37 Y wi xa ma nben ta cꞌa ri ruchilaben pe ri Nataꞌ Dios chuwe ri cꞌo chi nben, man cꞌa quininimaj ta. \v 38 Pero wi ya ri samaj ri ruchilaben pe ri Dios chuwe ri nben; astapeꞌ ma yininimaj ta riyin, pero tinimaj\f + Jn. 14.11.\f* cꞌa chi ri samaj ri nben riyin can ya wi ri ruchilaben pe ri Dios chuwe. Tinimaj cꞌa riche (rixin) chi tiwetamaj chi ri Nataꞌ Dios can cꞌo wi wuqꞌui\f + Jn. 14.10.\f* riyin y riyin chukaꞌ can yincꞌo wi riqꞌui ri Nataꞌ y xa yoj jun, xchaꞌ ri Jesús. \p \v 39 Can sibilaj xcajoꞌ ri achiꞌaꞌ riꞌ chi xquichop ta el ri Jesús, pero xa ma xecowin ta chic jun bey; ruma xa xbe el chiquiwech. \p \v 40 Y ri Jesús xkꞌax chic apo jucꞌan ruchiꞌ raken yaꞌ Jordán y xcꞌojeꞌ cꞌa ka qꞌuiy kꞌij ri chiriꞌ; ri acuchi (achique) xeruben wi bautizar winek ri Juan ri Bautista,\f + Jn. 1.28.\f* pa nabey mul. \v 41 Y ye qꞌuiy cꞌa winek ri xeꞌapon riqꞌui ri Jesús, ri chiriꞌ. Y ri winek riꞌ niquibilaꞌ cꞌa: Ri Juan ri Bautista can kitzij wi chi majun milagro ri xuben ta, pero ronojel cꞌa ri tzij ri xerubij ca chrij re achi reꞌ,\f + Jn. 1.29-34.\f* can kitzij wi, yechaꞌ cꞌa ri winek riꞌ. \p \v 42 Y ye qꞌuiy cꞌa winek ri xeniman riche (rixin) ri Jesús chiriꞌ chuchiꞌ ri raken yaꞌ Jordán. \c 11 \s Tek xcom ri Lázaro \p \v 1 Chupan cꞌa ri aldea ri Betania rubiꞌ ri quitinamit ri María y ri Marta\f + Lc. 10.38.\f* ri cachꞌalal quiꞌ, cꞌo cꞌa jun yawaꞌ. Ri yawaꞌ riꞌ Lázaro rubiꞌ. \v 2 Ri María riꞌ, yacꞌariꞌ ri xyaꞌo akꞌom ri jubul ruxlaꞌ chrij ri raken ri Ajaf Jesús y xerusuꞌ riqꞌui ri rusmal tak ruwiꞌ.\f + Jn. 12.3.\f* Xa ruxibal cꞌa riyaꞌ riꞌ ri Lázaro, ri yawaꞌ. \v 3 Y ri María y ri Marta ri ye ranaꞌ ri Lázaro, xquitek cꞌa rubixic chare ri Jesús: Ajaf, wacami cꞌa nikayaꞌ rutzijol chawe chi ri kaxibal Lázaro, ri sibilaj nawajoꞌ riyit, yawaꞌ. \p \v 4 Y tek ri Jesús xracꞌaxaj cꞌa ri takon el rubixic chare, Riyaꞌ xubij: Ri Lázaro yawaꞌ, pero ma riche (rixin) ta camic. Xa riche (rixin) chi xtikꞌalajin na cꞌa ri ruchukꞌaꞌ ri Dios,\f + Jn. 9.3.\f* riche (rixin) chi queriꞌ riyin ri Rucꞌajol ri Dios xtiyaꞌox (xtyaꞌ) ta cꞌa nukꞌij nucꞌojlen, xchaꞌ ri Jesús. \p \v 5 Ri Jesús can sibilaj wi cꞌa yerajoꞌ ri Lázaro, ri Marta y ri María. \v 6 Y tek Riyaꞌ xracꞌaxaj chi ri Lázaro yawaꞌ, ma can ta xbe chanin chutzꞌetic, xa xcꞌojeꞌ na chic caꞌiꞌ kꞌij chiriꞌ ri acuchi (achique) cꞌo wi.\f + Jn. 10.40.\f* \v 7 Y yacꞌa tek kꞌaxnek chic ri caꞌiꞌ kꞌij, ri Jesús xubij chique ri discípulos: Wacami kojtzolin cꞌa pa Judea. \p \v 8 Y ri rudiscípulos xquibij cꞌa chare: Tijonel, xa cꞌareꞌ ca tek ri achiꞌaꞌ israelitas ri cꞌo quikꞌij quicꞌualon chic abej chawij riche (rixin) chi yatquicamisaj.\f + Jn. 10.31.\f* ¿Can nawajoꞌ cꞌa chi yatzolin chic chilaꞌ? xechaꞌ chare. \p \v 9 Pero ri Jesús xubij chique: Ri jun kꞌij rucꞌuan cꞌa cablajuj horas. Ri nibiyaj pakꞌij, man cꞌa xtuchakꞌilaꞌ (xtutochꞌ) ta raken, ruma can cꞌo ri sakirisayon riche (rixin) re ruwachꞌulef. Can ronojel wi cꞌa nutzꞌet ruma ri sakil riꞌ. \v 10 Yacꞌa ri nibiyaj chakꞌaꞌ,\f + Jn. 12.35.\f* can nuchakꞌilaꞌ (nutochꞌ) wi ri raken; ruma xa majun ri sakil riqꞌui. \p \v 11 Y tek ri Jesús rubin chic ka ronojel reꞌ, xchꞌo chic jun bey chique ri rudiscípulos y xubij: Ri Lázaro ri ketaman ruwech, xa warnek.\f + 2 S. 7.12.\f* Rumacꞌariꞌ wacami yacꞌareꞌ yibe chucꞌasoxic. \p \v 12 Y yacꞌariꞌ tek ri rudiscípulos xquibij chare: Ajaf, wi ri Lázaro xa warnek, xa can xticꞌachoj wi cꞌa riꞌ, xechaꞌ. \p \v 13 Y ri Jesús xa chrij cꞌa ri rucamic ri Lázaro xchꞌo wi tek xubij chi xa warnek, pero ri rudiscípulos xkꞌax chiquiwech chi can waran wi. \v 14 Yacꞌariꞌ tek ri Jesús can jabel cꞌa kꞌalaj rubixic ri xubij chique tek xubij: Ri Lázaro, xa caminek chic. \v 15 Y can sibilaj cꞌa yiquicot ruma ma pa Betania ta yincꞌo wi tek xcom ri Lázaro, riche (rixin) chi queriꞌ riyix yininimaj. Wacami, joꞌ cꞌa pa Betania, ri acuchi (achique) cꞌo wi ri Lázaro, xchaꞌ ri Jesús. \p \v 16 Yacꞌa ri discípulo ri Tomás rubiꞌ, y nibix chukaꞌ Dídimo chare; riyaꞌ xubij cꞌa chique ri rech discípulos: Joꞌ cꞌa, tikatzekelbej ri Jesús, riche (rixin) chi wi Riyaꞌ xticamisex, can kojcamisex chukaꞌ riyoj junan riqꞌui Riyaꞌ, xchaꞌ. \s Ri Jesús nicowin yerucꞌasoj caminakiꞌ y nuyaꞌ cꞌaslen \p \v 17 Y ri Jesús y ri rudiscípulos xeꞌapon cꞌa pa Betania. Ri kꞌij cꞌa tek xeꞌapon riyeꞌ, cꞌo chic cajiꞌ kꞌij timuk wi ri Lázaro. \v 18 Ri tinamit Betania ma nej ta cꞌo wi chare ri tinamit Jerusalem. Ri quicojol xa jubaꞌ ruwiꞌ nicꞌaj legua. \v 19 Y ye qꞌuiy cꞌa chique ri israelitas ri xepe chiriꞌ y xeꞌapon riche (rixin) chi noquibochiꞌij ránima ri Marta y ri María, ruma xcom ri quixibal. \v 20 Tek xapon cꞌa rutzijol riqꞌui ri Marta chi petenak ri Jesús, junanin (anibel) xel el riche (rixin) chi xbe chucꞌulic. Y ri María man cꞌa xunabej ta, xa xcꞌojeꞌ ca ri chiriꞌ pa jay. \v 21 Y ri Marta tek xapon cꞌa riqꞌui ri Jesús, riyaꞌ xubij chare: Ajaf, ri nuxibal xcom. Xa ta waweꞌ yitcꞌo wi, cꞌa qꞌues ta na ri nuxibal. \v 22 Pero riyin wetaman chi ri xtacꞌutuj chare ri Dios wacami, ri Dios can xtuyaꞌ wi chawe, xchaꞌ ri Marta chare ri Jesús. \p \v 23 Yacꞌariꞌ tek ri Jesús xubij chare ri Marta: Ri axibal Lázaro xticꞌastej, xchaꞌ ri Jesús. \p \v 24 Y ri Marta xubij chare ri Jesús: Jaꞌ (je), riyin can wetaman chi xticꞌastej; tek xtapon ri ruqꞌuisbel kꞌij, tek quinojel cꞌa ri caminakiꞌ xquecꞌastej,\f + Dn. 12.2; Lc. 14.14; Jn. 5.29.\f* xchaꞌ. \p \v 25 Ri Jesús xubij cꞌa chare ri Marta: Riyin can yicowin wi yencꞌasoj ri ye caminek chic el,\f + Jn. 6.39, 40, 44.\f* y can yicowin wi nyaꞌ cꞌaslen.\f + Jn. 1.4; 5.21; 6.35; 14.6; Col. 3.4; 1 Jn. 1.1, 2; 5.11.\f* Rumariꞌ ri niniman wuche (wixin), astapeꞌ nicom el, xticꞌastej chic pe jun bey. \v 26 Xabachique cꞌa winek ri cꞌa cꞌo na rucꞌaslen chuwech re ruwachꞌulef y yirunimaj riyin, man cꞌa xticom ta riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek.\f + Jn. 8.51.\f* ¿La nanimaj cꞌa riyit reꞌ? xchaꞌ ri Jesús chare ri Marta. \p \v 27 Y ri Marta xubij chare ri Jesús: Jaꞌ (je), Ajaf. Riyin can nnimaj cꞌa achiꞌel ri xabij; ruma can nuniman wi chi yit cꞌa riyit ri Cristo\f + Mt. 16.16; Jn. 4.42; 6.69.\f* ri Rucꞌajol ri Dios, ri xape waweꞌ chuwech re ruwachꞌulef, xchaꞌ ri Marta. \s Tek ri Jesús xokꞌ acuchi (achique) mukun wi ri Lázaro \p \v 28 Tek ri Marta rubin chic cꞌa ca re chꞌabel reꞌ chare ri Jesús, xbe chusiqꞌuixic (chroyoxic) ri María ri rachꞌalal. Y tek xapon cꞌa, ri Marta xubij pan ekal chare ri María: Ri Ajaf xoka y wacami yarusiqꞌuij (yaroyoj), xchaꞌ chare. \p \v 29 Ri María, can xu (xe) wi cꞌa xracꞌaxaj el queriꞌ, can yariꞌ xyacatej el ri acuchi (achique) tzꞌuyul wi y chanin xbe. Riyaꞌ xbe cꞌa acuchi (achique) cꞌo wi ri Jesús. \v 30 Ri Jesús can cꞌa ma jane cꞌa ntoc ta apo chupan ri aldea ri Betania rubiꞌ, xa can cꞌa cꞌo na ca chiriꞌ ri acuchi (achique) xbeꞌilitej wi ca ruma ri Marta. \v 31 Y ri winek ri ye israelitas ri yecꞌo chiriꞌ pa jay, ri yebochiꞌin ránima ri María, tek xquitzꞌet chi chanin xyacatej, xel el y xbe; ri winek riꞌ can xquitzekelbej cꞌa el, ruma riyeꞌ xquichꞌob chi ri María nibe chuchiꞌ ri jul riche (rixin) chi nrokꞌej ri ruxibal. \p \v 32 Yacꞌa tek ri María xapon acuchi (achique) cꞌo wi ri Jesús y xutzꞌet, xxuqueꞌ xmajeꞌ ka chuwech y xubij chare: Ajaf, xa ta waweꞌ yitcꞌo wi, man ta xcom ri nuxibal, xchaꞌ. \p \v 33 Yacꞌa tek ri Jesús xutzꞌet chi ri María ntokꞌ y que chukaꞌ riꞌ yeꞌokꞌ quinojel ri israelitas ri ye tzeketel el chrij ri María, ri ránima ri Jesús jun wi xuben xunaꞌ Riyaꞌ y xpe cꞌa bis chare. \v 34 Y cꞌacꞌariꞌ xucꞌutuj chique: ¿Acuchi (achique) ximuk wi ri Lázaro? xchaꞌ. Y riyeꞌ xquibij: Ajaf, joꞌ y nbekacꞌutuꞌ chawech, xechaꞌ. \p \v 35 Y ri Jesús xokꞌ.\f + Is. 53.3; Ro. 12.15.\f* \v 36 Yacꞌariꞌ tek ri israelitas xquibilaꞌ cꞌa: Titzuꞌ la Jesús, nrokꞌej ri Lázaro. Nikꞌalajin chi can sibilaj xrajoꞌ, xechaꞌ. \p \v 37 Yacꞌariꞌ tek yecꞌo cꞌa chique ri winek riꞌ xquibilaꞌ cꞌa chrij ri Jesús: Riyaꞌ can xcowin cꞌa xuben chare ri moy riche (rixin) chi xtzuꞌun.\f + Jn. 9.6, 7.\f* ¿La man ta cami xcowin xuben ta chare ri Lázaro chi man ta xcom? xechaꞌ. \s Tek ri Lázaro xcꞌasox chiquicojol ri caminakiꞌ ruma ri Jesús \p \v 38 Tek ri Jesús xapon cꞌa chuchiꞌ ri jul, xpe chic cꞌa jun bey ri bis chare. Ri jul ri mukul wi ca ri Lázaro cꞌoton chuwech jun juyuꞌ, y tzꞌapel ca ruchiꞌ riqꞌui jun abej. \v 39 Y yacꞌariꞌ tek ri Jesús xubij: Tiwelesaj la abej tzꞌapebel ruchiꞌ la jul, xchaꞌ. Yacꞌa ri Marta, ri ranaꞌ ca ri caminek, xubij chare ri Jesús: Ajaf, can cꞌo chic cajiꞌ kꞌij ticom wi el, y riꞌ xa can cꞌo chic ruxlaꞌ, xchaꞌ. \p \v 40 Pero ri Jesús xubij chare ri Marta: Riyin can nbin chic cꞌa chawe chi wi xtanimaj, can xtatzꞌet cꞌa ri nuben ri ruchukꞌaꞌ ri Dios, xchaꞌ chare. \v 41 Y yacꞌariꞌ tek xquelesaj cꞌa ri abej tzꞌapebel ruchiꞌ ri jul acuchi (achique) cꞌo wi ri caminek. Cꞌacꞌariꞌ ri Jesús xtzuꞌun cꞌa chicaj y xubij: Nataꞌ, matiox nyaꞌ chawe, ruma can xinawacꞌaxaj cꞌa pe. \v 42 Riyin wetaman chi can yinawacꞌaxaj wi pe. Y ronojel cꞌa reꞌ, nbij cuma re winek re quimolon pe quiꞌ wuqꞌui wacami, riche (rixin) chi tiquinimaj chi can yit cꞌa riyit ri xatako pe wuche (wixin) chuwech re ruwachꞌulef. \p \v 43 Tek ri Jesús rubin chic cꞌa ka re chꞌabel reꞌ, xurek ruchiꞌ y xubij: Lázaro, cayacatej\f + Lc. 7.14; 8.54.\f* y catel pe, xchaꞌ. \p \v 44 Y ri Lázaro, ri caminek chic el, xbeꞌel pe. Ri rukꞌaꞌ raken jabel cꞌa pison pa tak tziek,\f + Jn. 19.40.\f* y cuchun cꞌa rupalej riqꞌui jun suꞌt. Cꞌariꞌ ri Jesús xubij: Queꞌisoloꞌ ca la tziek chrij, riche (rixin) chi utz nibiyin y nicowin nitzolin el, xchaꞌ. \s Tek ri principaliꞌ tak sacerdotes y ri fariseos xquichꞌob yan apo chi niquicamisaj ri Jesús \p \v 45 Yacꞌariꞌ tek ye qꞌuiy israelitas ri ye aponak riqꞌui ri María, xquinimaj ri Jesús tek xquitzꞌet ri xuben,\f + Jn. 2.23; 12.18.\f* chi xucꞌasoj ri caminek. \v 46 Pero yecꞌo nicꞌaj chique riyeꞌ ri xebe quiqꞌui ri achiꞌaꞌ fariseos y xbequitzijoj chique ri achique ri xuben ri Jesús. \v 47 Y can yacꞌariꞌ tek ri principaliꞌ tak sacerdotes y ri achiꞌaꞌ fariseos xquimol quiꞌ y xequisiqꞌuij (xecoyoj) chukaꞌ ri nicꞌaj chic achiꞌaꞌ ri pa moc (comon) yekꞌato tzij quiqꞌui, y xquibij chique: ¿Achique cꞌa nikaben?\f + Mt. 26.3, 4; Mr. 14.1; Lc. 22.2.\f* Ruma re achi reꞌ ruchapon samaj y qꞌuiy milagros ri yerubanalaꞌ chiquiwech ri winek riche (rixin) chi niquinimaj. \v 48 Y wi xtikayaꞌ cꞌa kꞌij chare, can quinojel cꞌa ri winek\f + Jn. 12.19.\f* xqueniman riche (rixin). Y tek xtiquinabej pe ri winek romanos, xtoquiwulaj ca ri lokꞌolaj jay ri acuchi (achique) nikayaꞌ wi rukꞌij ri Dios y xkojquiqꞌuis ca chukaꞌ riyoj ri yojcꞌo chupan re ruwachꞌulef reꞌ, xechaꞌ. \p \v 49 Yacꞌariꞌ tek cꞌo jun ri xchꞌo. Ri xchꞌo ya cꞌa ri Caifás ri nimalaj sacerdote chupan ri tiempo riꞌ. Riyaꞌ cꞌo cꞌa ri chiriꞌ, ruma riyaꞌ jun chique ri can cꞌo quikꞌij. Y tek riyaꞌ xchꞌo, xubij cꞌa: Xa majun iwetaman riyix. \v 50 Can ma nichꞌob ta cꞌa jubaꞌ chi xa más utz chake riyoj chi xaxu (xaxe wi) ri jun nicom pa kaqꞌuexel konojel y ma yojcom ta konojel xaxu (xaxe wi) ruma ri jun riꞌ, xchaꞌ. \p \v 51 Ri Caifás tek xchꞌo y xubij queriꞌ, ma ya ta ri nuchꞌob ka riyaꞌ ri xubij, ma que ta riꞌ. Ri chꞌabel ri xerubij riyaꞌ, can ya cꞌa ri Dios ri xyaꞌo pe chare. Y ruma chi can ya cꞌa riyaꞌ ri nimalaj sacerdote chupan ri tiempo riꞌ, rumariꞌ tek ri Dios xuyaꞌ cꞌa kꞌij chare chi xubij yan apo chi ri Jesús cꞌo cꞌa chi nicom na pa quiqꞌuexel ri winek riche (rixin) ri ruwachꞌulef Israel. \v 52 Y ri Jesús can ma xu (xe) ta\f + Jn. 10.16.\f* cꞌa pa quiqꞌuexel ri winek israelitas tek xticom, xa can xticom cꞌa riche (rixin) chi yerumol quinojel ri winek ri can ye ralcꞌual wi ri Dios ri quiquiran quiꞌ chuwech re ruwachꞌulef.\f + Is. 49.6.\f* \v 53 Y can ya cꞌa kꞌij riꞌ tek xquiyaꞌ yan cꞌa chiquiwech chi xtiquicamisaj ri Jesús. \p \v 54 Rumacꞌariꞌ, ri Jesús ma xtzꞌetetej ta chic cuma ri achiꞌaꞌ israelitas ri cꞌo quikꞌij.\f + Jn. 7.1.\f* Riyaꞌ xa xbe cꞌa pa jun chic tinamit. Xbe pa jun tinamit Efraín rubiꞌ, y ri tinamit cꞌa riꞌ cꞌo apo chunakajal ri desierto. Y xcꞌojeꞌ cꞌa ka chiriꞌ ye rachibilan ri rudiscípulos. \p \v 55 Y xa napon yan ri kꞌij riche (rixin) ri pascua,\f + Jn. 2.13; 6.4.\f* ri jun quinimakꞌij ri israelitas. Rumariꞌ can ye qꞌuiy winek ri ye elenak pe pa tak quitinamit, riche (rixin) chi xebe pa tinamit Jerusalem. Can xebe yan cꞌa ruma cꞌo chi nbequichꞌajchꞌojsaj quiꞌ\f + Nm. 9.6; 1 S. 16.5; Job 1.5.\f* chuwech ri Dios. \v 56 Y ri winek niquicanolaꞌ cꞌa ri Jesús. Riyeꞌ ye paꞌel chupan ri rachoch ri Dios y niquicꞌutulaꞌ cꞌa chiquiwech: ¿Achique cꞌa nichꞌob riyix? ¿Xtipe cami chupan re nimakꞌij reꞌ? yechaꞌ cꞌa ri winek riꞌ. \p \v 57 Yacꞌa ri principaliꞌ tak sacerdotes y ri achiꞌaꞌ fariseos, can quelesan chic rubixic chi xabachique cꞌa winek ri xtetaman acuchi (achique) cꞌo wi ri Jesús, tubij chique riyeꞌ, riche (rixin) chi niquichop. \c 12 \s Tek jun ixok xuyaꞌ jun akꞌom ri jubul ruxlaꞌ chrij raken ri Jesús \p \v 1 Tek xa wakiꞌ chic cꞌa kꞌij nrajoꞌ riche (rixin) chi ma napon ri kꞌij riche (rixin) ri nimakꞌij pascua, ri Jesús xbe pa tinamit Betania, ri rutinamit ri Lázaro; ri Lázaro ri xcom el y xbecꞌasox pe chiquicojol ri caminakiꞌ ruma ri Jesús.\f + Jn. 11.43, 44.\f* \v 2 Y ri chiriꞌ xban cꞌa jun nimawaꞌin, ruma xapon ri Jesús. Y ya cꞌa ri Marta ri niniman nilin apo pa mesa. Y chukaꞌ ri Lázaro tzꞌuyul chiquicojol ri winek ri ye tzꞌuyul apo pa mesa riqꞌui ri Jesús. \v 3 Xpe cꞌa ri María ranaꞌ ri Lázaro,\f + Lc. 10.38, 39.\f* xberucꞌamaꞌ cꞌa pe jun libra akꞌom ri jubul ruxlaꞌ ri nardo\f + Cnt. 1.12.\f* rubiꞌ, ri sibilaj jotol rajel y xuyaꞌ chrij raken ri Jesús y xerusulaꞌ ca riqꞌui ri rusmal tak ruwiꞌ. Y ri jay riꞌ can xnoj cꞌa riqꞌui ri ruxlaꞌ ri akꞌom riꞌ. \v 4 Y cꞌo cꞌa jun chique ri discípulos ri ma xka ta chuwech chi queriꞌ xban chare ri akꞌom jubul ruxlaꞌ, y riꞌ ya ri Judas Iscariote ri rucꞌajol ri jun achi ri Simón rubiꞌ; ri discípulo ri xtijacho na riche (rixin) ri Jesús pa quikꞌaꞌ ri winek. Riyaꞌ xubij cꞌa: \v 5 ¿Achique cꞌa ruma tek xa ma xcꞌayix ta re jubulaj akꞌom reꞌ? Re akꞌom reꞌ xa xbe ta chi oxiꞌ ciento denarios, y ri puek riꞌ xyaꞌox (xyaꞌ) ta chique ri pobres,\f + Mt. 26.8, 9; Mr. 14.4, 5.\f* xchaꞌ. \p \v 6 Tek riyaꞌ xubij queriꞌ, ma ruma ta cꞌa chi yerajoꞌ ri pobres, y nrajoꞌ ta yerutoꞌ, ma que ta riꞌ. Xa ruma cꞌa chi ya riyaꞌ ri yacol puek y cꞌo cꞌa nrelekꞌaj el, ruma chi riyaꞌ can alekꞌom wi.\f + Pr. 26.25; 28.20.\f* \v 7 Can yacꞌariꞌ tek ri Jesús xubij chare ri Judas: Ma tanek ta. Xa tayaꞌ cꞌa ca chi tubanaꞌ na ri nrajoꞌ ri ránima. Ruma re akꞌom reꞌ can ruyacon pe riche (rixin) chi nuyaꞌ chuwij tek xa napon ri kꞌij chi xquibemuk\f + Mt. 26.12.\f* ca. \v 8 Ruma ri pobres xa can yecꞌo wi iwuqꞌui\f + Dt. 15.11; Mt. 26.11; Mr. 14.7.\f* y xabachique kꞌij utz niben utzil chique. Yacꞌa riyin ma ronojel ta tiempo xquicꞌojeꞌ iwuqꞌui, xchaꞌ ri Jesús. \s Ri principaliꞌ tek sacerdotes nicajoꞌ chukaꞌ chi nicamisex ri Lázaro \p \v 9 Tek ri Jesús xnabex cꞌa pe cuma ri rech aj Israel chi cꞌo pa Betania, xepe. Y sibilaj cꞌa ye qꞌuiy winek ri xepe. Quinojel cꞌa ri winek riꞌ xepe ruma ri Jesús y riche (rixin) chukaꞌ chi niquitzꞌet ca ri Lázaro, ri xcꞌasox pe ruma ri Jesús chiquicojol ri caminakiꞌ.\f + Jn. 11.43, 44.\f* \v 10 Pero ri principaliꞌ tak sacerdotes xquiyaꞌ chiquiwech chi nicajoꞌ niquicamisaj chukaꞌ ri Lázaro. \v 11 Ruma chi xa can rumac ri Lázaro tek ye qꞌuiy quech aj Israel ri yeꞌel el quiqꞌui riyeꞌ ruma niquinimaj ri Jesús.\f + Mr. 15.10; Jn. 11.45.\f* \s Ri xbanatej tek ri Jesús xoc apo pa tinamit Jerusalem \p \v 12 Pa rucaꞌn kꞌij, ri chiriꞌ pa tinamit Jerusalem, can ye sibilaj cꞌa ye qꞌuiy winek yecꞌo. Quinojel cꞌa riꞌ ye aponak chiriꞌ ruma ri nimakꞌij. Y tek xquicꞌaxaj cꞌa chi benak apo ri Jesús, \v 13 xequicꞌuaj apo ruxak tak cheꞌ ri nibix palma chare, xebe chucꞌulic y riqꞌui cꞌa quichukꞌaꞌ niquibij: ¡Matiox chi petenak re jun achi reꞌ! ¡Yareꞌ ri Rey riche (rixin) re katinamit Israel, y can banon pe bendecir\f + Sal. 72.17-19; Mt. 21.9; Mr. 11.8-10; Lc. 19.38.\f* ruma ri Ajaf Dios, y can pa rubiꞌ ri Ajaf Dios petenak wi! yechaꞌ. \p \v 14 Y ri Jesús can cꞌo cꞌa jun ti alaj bur ri xril, riche (rixin) chi xuchꞌocolbej, can achiꞌel wi cꞌa ri nubij chupan ri ruchꞌabel ri Dios ri tzꞌibatal ca. Chiriꞌ nubij: \q \v 15 Man cꞌa tixibij ta iwiꞌ riyix ri yix riche (rixin) chic ri tinamit Sion;\f + Zac. 9.9.\f* \q ruma yacꞌareꞌ petenak ri Rey riche (rixin) re itinamit, \q chꞌocol pe chrij jun ti alaj bur. \m Quecꞌariꞌ ri tzꞌibatal ca. \m \v 16 Y pa nabey mul, ronojel reꞌ man cꞌa xkꞌax ta chiquiwech ri rudiscípulos.\f + Lc. 18.34.\f* Y xkꞌax chiquiwech can cꞌa ya tek ri Jesús cꞌastajnek chic el chiquicojol ri caminakiꞌ y tek cꞌo chic rukꞌij rucꞌojlen.\f + Jn. 7.39; He. 1.3.\f* Cꞌacꞌariꞌ tek xnatej chique chi ronojel reꞌ can tzꞌibatajnek wi ca; y can queriꞌ wi ri xbanatej. \p \v 17 Y ri winek cꞌa ri xetzꞌeto riche (rixin) ri Jesús tek xusiqꞌuij (xroyoj) ri Lázaro ri caminek chic el riche (rixin) chi xcꞌastej pe chiquicojol ri caminakiꞌ, can niquitzijolaꞌ cꞌa chique ri nicꞌaj chic winek. \v 18 Y rumacꞌariꞌ, tek ri Jesús xa nakaj chic cꞌo wi apo chare ri tinamit Jerusalem, ri winek can xepe cꞌa riche (rixin) chi noquicꞌuluꞌ, ruma can quicꞌaxan chic cꞌa ri milagro ri xuben riqꞌui ri Lázaro. \v 19 Yacꞌa ri achiꞌaꞌ fariseos niquibilaꞌ cꞌa chiquiwech: Titzuꞌ laꞌ xa majun nikachꞌec, ruma xa ma niquinimaj ta katzij y xa quinojel ri winek ye benak riqꞌui, yechaꞌ. \s Yecꞌo winek griegos nicajoꞌ yechꞌo riqꞌui ri Jesús \p \v 20 Y chiquicojol cꞌa quinojel ri winek ri ye aponak pa tinamit Jerusalem riche (rixin) chi niquiyaꞌ rukꞌij ri Dios chupan ri nimakꞌij, yecꞌo chukaꞌ ye caꞌiꞌ oxiꞌ winek griegos.\f + 1 R. 8.41-43.\f* \v 21 Re caꞌiꞌ oxiꞌ cꞌa winek reꞌ, xeꞌapon apo riqꞌui ri Felipe ri aj Betsaida ri tinamit ri cꞌo pa rucuenta ri Galilea, riche (rixin) chi niquicꞌutuj jun utzil chare; ruma riyaꞌ jun rudiscípulo ri Jesús. Ri winek riꞌ xquibij cꞌa chare: Táta, riyoj nikajoꞌ yojchꞌo riqꞌui ri Jesús. \p \v 22 Ri Felipe xbe y xberubij cꞌa chare ri Andrés ri can discípulo chukaꞌ. Cꞌariꞌ chi ye caꞌiꞌ xebe apo cꞌa riqꞌui ri Jesús y xquibij chare: Yecꞌo caꞌiꞌ oxiꞌ winek griegos ri nicajoꞌ yechꞌo awuqꞌui. \p \v 23 Y ri Jesús can yacꞌariꞌ xubij chique ri caꞌiꞌ discípulos riꞌ: Ya xapon ri kꞌij, riche (rixin) chi riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol xtiyaꞌox (xtyaꞌ) chic nukꞌij nucꞌojlen\f + Jn. 13.31, 32; 17.1.\f* chilaꞌ chicaj. \v 24 Can kitzij cꞌa re xtinbij chiwe: Jun ruwech trigo wi ma nimuk ta ka pan ulef, ri ti ruwech ri trigo riꞌ xa choj cꞌa queriꞌ xticꞌojeꞌ. Pero wi nimuk ka pan ulef, ri ti ruwech trigo riꞌ, xtiqꞌuis cꞌa chuxeꞌ ri ulef, pero xtitzꞌuc pe y xtuyaꞌ ruwech.\f + 1 Co. 15.36.\f* \v 25 Y que chukaꞌ riꞌ ri winek ri sibilaj nupokonaj ri rucꞌaslen waweꞌ chuwech re ruwachꞌulef, ma xtril ta rucꞌaslen riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek. Yacꞌa ri ma nupokonaj ta ri rucꞌaslen waweꞌ chuwech re ruwachꞌulef wuma riyin, can jun cꞌaslen riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek ri nuyec apo.\f + Lc. 9.24; 17.33.\f* \v 26 Wi can cꞌo cꞌa jun winek ri nrajoꞌ nuben ri nusamaj, can quirutzekelbej cꞌa. Y ri acuchi (achique) cꞌa yincꞌo wi riyin, can chiriꞌ cꞌa chukaꞌ xticꞌojeꞌ wi riyaꞌ.\f + 1 Ts. 4.17.\f* Ri can xtibano cꞌa ri nusamaj, xtiyaꞌox (xtyaꞌ) cꞌa rukꞌij ruma ri Nataꞌ. \s Tek ri Jesús nubij chi napon pa camic \p \v 27 Riyin can sibilaj cꞌa nikꞌaxo ri wánima wacami.\f + Lc. 12.50; Jn. 13.21.\f* ¿Pero la xtinbij ta cꞌa chare ri Nataꞌ: Quinacoloꞌ cꞌa chuwech re kꞌaxomal reꞌ? Tek xa can rumariꞌ xinoka. Rumariꞌ tek cꞌa yincꞌo na wacami. \v 28 Yacꞌariꞌ tek Riyaꞌ xubij: Nataꞌ, can tabanaꞌ cꞌa chi xtikꞌalajin ta ri akꞌij acꞌojlen, xchaꞌ. Y can yacꞌariꞌ tek cꞌo jun chꞌabel xpe chilaꞌ chicaj\f + Mt. 3.17.\f* y xubij: Can nbanon chic cꞌa queriꞌ. Y xtinben chic cꞌa jun bey, chi can xtikꞌalajin wi ri nukꞌij nucꞌojlen. \p \v 29 Y tek xacꞌaxex cꞌa ri chꞌabel riꞌ cuma ri sibilaj ye qꞌuiy winek ri yecꞌo chiriꞌ, yecꞌo qꞌuiy xebin chi xa jun coklajay ri xquicꞌaxaj. Yacꞌa ri nicꞌaj chic xquibij chi jun ángel ri xchꞌo pe chare. \p \v 30 Y ri Jesús xubij cꞌa chique: Ri chꞌabel ri xiwacꞌaxaj ri xpe chilaꞌ chicaj, xchꞌo pe iwuma riyix y ma wuma ta riyin. \v 31 Wacami can kꞌij chic chi ri Dios nukꞌet tzij pa ruwiꞌ re ruwachꞌulef, y ri itzel winek ri chapayon re ruwachꞌulef, can xtelesex cꞌa el.\f + Lc. 10.18; Jn. 16.11.\f* \v 32 Y tek riyin xquijotobex chuwech cruz,\f + Jn. 8.28.\f* ri winek can xquepe cꞌa wuqꞌui; ruma riyin can xquisamej pa tak cánima, xchaꞌ. \p \v 33 Ri Jesús xubij cꞌa queriꞌ, riche (rixin) chi xukꞌalajsaj cꞌa achique rubanic xtiban chare chi xticamisex.\f + Jn. 18.32.\f* \v 34 Ri winek xquibij cꞌa chare: Riyoj ketaman ri nubij chupan ri ruchꞌabel ri Dios chi tek xtipe ri Cristo, can xticꞌojeꞌ riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek.\f + 2 S. 7.13; Sal. 89.36; 110.4; Is. 9.7; Ez. 37.25; Dn. 2.44; Mi. 4.7.\f* Riyit abin chi yit cꞌa riyit ri Cꞌajolaxel ri xatalex chkacojol, ¿achique cꞌa ruma nabij chi yajotobex chuwech cruz? Can takꞌalajsaj cꞌa chkawech achique cꞌa chi achi riꞌ ri Cꞌajolaxel. \p \v 35 Yacꞌariꞌ tek ri Jesús xubij chique: Ri Sakil\f + Is. 42.6; Jn. 1.9; 8.12; 9.5; Ef. 5.8.\f* can cꞌa cꞌo na jubaꞌ iwuqꞌui. Can chupan cꞌa ri Sakil riꞌ quixbiyin wi, ruloman chi cꞌa cꞌo na iwuqꞌui. Ruma wi ma xtiben ta queriꞌ, cꞌa tek xtinaꞌ, nikꞌekumer pe chiwech; y ri xa pa kꞌekuꞌm\f + Jer. 13.16; Jn. 11.10.\f* nibiyin wi, ma retaman ta acuchi (achique) benak wi. \v 36 Rumariꞌ, tek cꞌa cꞌo na re Sakil iwuqꞌui, can ticukubaꞌ icꞌuꞌx riqꞌui, riche (rixin) chi yixoc ralcꞌual ri Sakil riꞌ.\f + 1 Ts. 5.5.\f* Quecꞌariꞌ ri xerubij ri Jesús chique ri winek. Cꞌacꞌariꞌ xeruyaꞌ ca, y majun cꞌa xetaman ta acuchi (achique) xbe wi. \s Can tzꞌibatal cꞌa ca chi ye qꞌuiy ri ma xqueniman ta riche (rixin) ri Cristo \p \v 37 Ri Jesús can xerubanalaꞌ wi qꞌuiy milagros chiquiwech ri winek. Pero ma riqꞌui wi riꞌ riyeꞌ ma xquinimaj ta. \v 38 Y quecꞌariꞌ xbanatej, ruma cꞌo cꞌa chi nibanatej na ri rutzꞌiban ca ri profeta Isaías ri xkꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca. Riyaꞌ rutzꞌiban cꞌa ca: \q Ajaf, ri achꞌabel ri xkatzijoj chique ri winek, ¿la can cꞌo cami jun ri xniman? \q ¿Cꞌo cami cꞌa jun ri xkꞌax yan chuwech, ruma xutzꞌet ri awuchukꞌaꞌ?\f + Is. 53.1; Ro. 10.16.\f* \m Queriꞌ nubij ri rutzꞌiban ca ri Isaías. \m \v 39 Re winek reꞌ can ma yecowin ta niquinimaj, ruma chupan ri rutzꞌiban ca ri Isaías nubij chukaꞌ: \q \v 40 Can banon cꞌa chique riyeꞌ chi ma yetzuꞌun ta y cowirnek ri cánima; \q riche (rixin) chi ma niquitzꞌet ta ri nicꞌut chiquiwech, \q ma nika ta ka pa tak cánima, \q y ma nitzolin ta pe quicꞌuꞌx riche (rixin) chi riyin nchojmirisaj ri quicꞌaslen,\f + Is. 6.9, 10; Mt. 13.14, 15.\f* nichaꞌ ri Ajaf. \m Queriꞌ ri tzꞌibatal ca ruma ri Isaías. \m \v 41 Ri profeta Isaías, ri achi ri xkꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca, xubij quereꞌ tek xutzꞌet yan cꞌa rukꞌij rucꞌojlen ri Ajaf Jesús,\f + Is. 6.1.\f* y chrij cꞌa Riyaꞌ chꞌonak wi ca. \p \v 42 Pero ma riqꞌui wi riꞌ, ye qꞌuiy chique ri achiꞌaꞌ ri pa moc (comon) yekꞌato tzij chiquicojol ri israelitas ri xeniman riche (rixin) ri Jesús. Xa yacꞌa chi ma xquikꞌalajsaj ta quiꞌ, ruma niquixibij quiꞌ chiquiwech ri fariseos, chi man xa queꞌokotex pe chupan ri jay ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios.\f + Jn. 9.22.\f* \v 43 Queriꞌ xquiben, ruma riyeꞌ más nika chiquiwech ri quikꞌij ri niyaꞌox (nyaꞌ) cuma ri winek, que chuwech ri quikꞌij ri niyaꞌox (nyaꞌ) ruma ri Dios.\f + Jn. 5.44.\f* \s Ya ri ruchꞌabel ri Jesús ri xtikꞌato tzij pa quiwiꞌ ri winek \p \v 44 Y ri Jesús riqꞌui cꞌa ruchukꞌaꞌ xchꞌo y xubij: Ri niniman cꞌa wuche (wixin) riyin, ma xu (xe) ta cꞌa riyin ri yirunimaj, xa can nunimaj cꞌa ri Dios\f + 1 P. 1.21.\f* ri yin takayon pe.\f + Mr. 9.37.\f* \v 45 Ri nitzꞌeto wuche (wixin), can nutzꞌet cꞌa chukaꞌ ri Dios\f + Jn. 14.9.\f* ri yin takayon pe. \v 46 Ruma yin cꞌa riyin ri Sakil ri xipe chuwech re ruwachꞌulef riche (rixin) chi achique cꞌa ri xtiniman wuche (wixin), ma xticꞌojeꞌ ta ca chupan jun kꞌekumlaj cꞌaslen.\f + Jn. 8.12.\f* \v 47 Y ri winek ri nracꞌaxaj ri nuchꞌabel y xa ma nuyec ta pa ránima y ma nuben ta ri nracꞌaxaj; ma yin ta cꞌa riyin ri xquikꞌato tzij pa ruwiꞌ. Ruma riyin xipe chuwech re ruwachꞌulef, ma riche (rixin) ta chi nkꞌet tzij pa quiwiꞌ ri winek.\f + Jn. 3.17.\f* Riyin xipe riche (rixin) chi yencol ri winek. \v 48 Ri netzelan cꞌa wuche (wixin) y ma nucꞌul ta ri nuchꞌabel pa ránima, pa ruqꞌuisbel kꞌij can xtikꞌat na cꞌa tzij pa ruwiꞌ.\f + Dt. 18.18, 19.\f* Ri xtikꞌato tzij pa ruwiꞌ can ya ri chꞌabel ri xenkꞌalajsaj. \v 49 Ruma ri chꞌabel ri xenkꞌalajsaj chiwech, can ya cꞌa ri Nataꞌ ri biyon pe chuwe, y xa ma yin ta riyin yibin. Can ya cꞌa Riyaꞌ ri yin takayon pe y rubin cꞌa pe chuwe achique chi chꞌabel ri nonbij y nonkꞌalajsaj chiwe. \v 50 Y can wetaman cꞌa chi ri rubin pe ri Nataꞌ Dios chuwe, can nuyaꞌ wi cꞌa cꞌaslen riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek. Rumariꞌ re chꞌabel re nonbij cꞌa chiwe, can achiꞌel ri rubin pe ri Nataꞌ chuwe riyin, can queriꞌ rubixic xonbanaꞌ chiwe riyix. \c 13 \s Tek ri Jesús xuchꞌej caken ri rudiscípulos \p \v 1 Y tek xa napon yan ri nimakꞌij pascua, ri Jesús retaman chic cꞌa chi napon yan ri hora riche (rixin) chi Riyaꞌ ntel el waweꞌ chuwech re ruwachꞌulef y nitzolin chilaꞌ chicaj riqꞌui ri Dios, ri Rutataꞌ. Ri Jesús sibilaj cꞌa ye rajowan pe quinojel ri can ye riche (rixin) chic Riyaꞌ ri yecꞌo waweꞌ chuwech re ruwachꞌulef,\f + Jn. 17.11.\f* y can achiꞌel ye rajowan pe, can quecꞌariꞌ xuqꞌuis pa ruwiꞌ. \p \v 2 Ri Jesús y ri rudiscípulos quichapon cꞌa waꞌin. Yacꞌa ri Judas Iscariote, ri rucꞌajol ri jun achi ri Simón rubiꞌ, nisamej chic cꞌa ri itzel winek pa ránima,\f + Lc. 22.3.\f* y yacꞌariꞌ ri nibin chare chi tujachaꞌ ri Jesús. \v 3 Y astapeꞌ ri Jesús can retaman wi chi ronojel jachon pa rukꞌaꞌ\f + Jn. 3.35; 17.2.\f* ruma ri Dios ri Rutataꞌ, y chiriꞌ riqꞌui ri Dios petenak wi y chiriꞌ chic nitzolin wi el; \v 4 pero ma riqꞌui wi riꞌ Riyaꞌ ma xupokonaj ta xuyaꞌ ca ri ruwaꞌin y xyacatej pe. Riyaꞌ xrelesaj cꞌa ca ri tziek ri ruyaꞌon chrij, xberucꞌamaꞌ pe jun toalla, y xuxim xerupan. \v 5 Cꞌacꞌariꞌ xuyaꞌ chukaꞌ yaꞌ chupan jun palangana y xuchop ruchꞌajic ri caken chiquijujunal ri rudiscípulos y nusulaꞌ cꞌa ri caken riqꞌui ri toalla ri ruximon xerupan. \p \v 6 Yacꞌa tek xapon riqꞌui ri Simón Pedro riche (rixin) chi nuchꞌej ri raken, ri Pedro xubij chare ri Jesús: Ajaf, ¿can nachꞌej cꞌa chukaꞌ waken riyin? xchaꞌ. \p \v 7 Y ri Jesús xubij cꞌa chare ri Pedro: Re nchꞌej re iwaken wacami, ma jane cꞌa nikꞌax ta chiwech achique ruma tek nben. Pero can xtikꞌax cꞌa chiwech ri más chkawech apo. \p \v 8 Yacꞌa ri Pedro xubij: Riyin ma jubaꞌ xtinyaꞌ ta kꞌij chi can yit cꞌa riyit\f + Mt. 3.14.\f* yachꞌajo re waken, xchaꞌ. Y ri Jesús xubij cꞌa chare: Wi man cꞌa nayaꞌ ta kꞌij riche (rixin) chi nchꞌej ri awaken, xa ma yit ta chic nudiscípulo cꞌa riꞌ, xchaꞌ ri Jesús. \p \v 9 Rumacꞌariꞌ ri Simón Pedro xubij chare ri Jesús: Ajaf, wi queriꞌ, man cꞌa xaxu (xaxe) ta wi re waken nachꞌej, xa can tachꞌajaꞌ cꞌa chukaꞌ re nukꞌaꞌ y re nujolon (nuwiꞌ), xchaꞌ ri Pedro. \p \v 10 Pero ri Jesús xubij chare: Ri ruchꞌajchꞌojsan chic riꞌ, xaxu (xaxe) wi cꞌa ri raken ri rajawaxic chi nuchꞌej, ruma riyaꞌ can chꞌajchꞌoj chic. Riyix can yix chꞌajchꞌoj chic,\f + Jn. 15.3; Ef. 5.26, 27.\f* astapeꞌ ma chiꞌiwonojel ta, xchaꞌ ri Jesús. \p \v 11 Riyaꞌ xubij cꞌa queriꞌ, ruma can retaman achique ri xtijacho el riche (rixin) pa quikꞌaꞌ ri winek.\f + Jn. 6.64.\f* Y rumariꞌ tek xubij: Ma chiꞌiwonojel ta yix chꞌajchꞌoj. \p \v 12 Y tek ri Jesús ruchꞌajon chic cꞌa caken ri rudiscípulos, xberucꞌamaꞌ chic cꞌa pe ri tziek ri relesan ca chrij, xbetzꞌuyeꞌ chic pa mesa y xubij cꞌa: ¿Xkꞌax chiwech achique ruma tek riyin xinchꞌej ri iwaken? \v 13 Riyix nibij Katijonel y Kajaf\f + 1 Co. 8.6; 12.3; Fil. 2.11.\f* chuwe. Can utz wi ri nibij, ruma can yin wi. \v 14 Y ruma wi riyin ri Itijonel y ri Iwajaf xinchꞌej ri iwaken,\f + Lc. 22.27; 1 Ti. 5.10; 1 P. 5.5.\f* can queriꞌ cꞌa chukaꞌ tibanaꞌ riyix. Man cꞌa tipokonaj ta nichꞌajlaꞌ iwaken chiꞌiwachibil iwiꞌ. \v 15 Riyin xincꞌut yan cꞌa ca chiwech. Can achiꞌel cꞌa ri xinben riyin iwuqꞌui riyix, queriꞌ chukaꞌ tibanaꞌ riyix\f + Fil. 2.5, 7; 1 P. 2.21.\f* quiqꞌui ri nicꞌaj chic. \v 16 Can kitzij cꞌa nbij chiwe: Ma ya ta ri mozo ri más nim rukꞌij\f + Lc. 6.40.\f* que chuwech ri rupatrón; ni ma ya ta ri jun ri nitak, ma ya ta chukaꞌ riꞌ ri más nim rukꞌij que chuwech ri takayon riche (rixin). \v 17 Wi riyix can xiwetamaj cꞌa ca ronojel reꞌ y can niben cꞌa re xiwetamaj,\f + Stg. 1.25.\f* can jabel cꞌa ruwaꞌikꞌij. \p \v 18 Can nbij cꞌa chi ma iwonojel ta xquixbano queriꞌ, ruma riyin can wetaman iwech chiꞌiwonojel ri xixinchaꞌ. Y chukaꞌ ri tzꞌibatal ca, cꞌo cꞌa chi nibanatej na. Achiꞌel ri nubij: Ri jun cꞌa ri can xwaꞌ wuqꞌui, xyacatej cꞌa chuwij.\f + Sal. 41.9.\f* Queriꞌ nubij chupan ri ruchꞌabel ri Dios. \v 19 Y wacami can nyaꞌ yan cꞌa apo rutzijol chiwe\f + Jn. 14.29.\f* ri xtibanatej, riche (rixin) chi queriꞌ tek xtapon ri kꞌij chi xtibanatej reꞌ, xtinimaj cꞌa chi can yin cꞌa riyin ri Cristo. \v 20 Can kitzij wi cꞌa nbij chiwe, ri xticꞌulu cꞌa riche (rixin) ri ntek el riyin, can yin cꞌa riyin ri yirucꞌul. Y ri xquicꞌulu cꞌa riyin, xa can xtucꞌul cꞌa chukaꞌ ri yin takayon pe.\f + Lc. 10.16.\f* \s Tek ri Jesús xubij chique ri rudiscípulos chi jun chique riyeꞌ ri xtijacho el riche (rixin) \p \v 21 Y tek ri Jesús rubin chic cꞌa ronojel reꞌ, ri ránima can achique na cꞌa xuben xunaꞌ Riyaꞌ, ruma ri bis. Riyaꞌ can xukꞌalajsaj cꞌa achique ruma tek sibilaj bis cꞌo pa ránima\f + Jn. 12.27.\f* y xubij cꞌa: Kas kitzij cꞌa ri nbij chiwe, chi jun chiwe riyix ri xquijacho el pa quikꞌaꞌ ri winek,\f + Lc. 22.21; Hch. 1.16, 17.\f* xchaꞌ chique. \p \v 22 Can yacꞌariꞌ tek ri ye rudiscípulos xquitzulaꞌ quiwech, y ma niquil ta cꞌa achique niquichꞌob; ruma ma quetaman ta achoj chrij xchꞌo wi ri Jesús. Can man cꞌa quetaman ta achique ri xtijacho el riche (rixin). \v 23 Yacꞌa ri jun chique ri rudiscípulos, ri sibilaj najowex ruma ri Jesús,\f + Jn. 19.26; 20.2; 21.7.\f* ye rakꞌel cꞌa junan riqꞌui ri Jesús. \v 24 Y chare cꞌa ri jun discípulo riꞌ, ri xuben wi apo retal ri Simón Pedro. Riyaꞌ xubij cꞌa apo chare chi tucꞌutuj chare ri Jesús chi achique cꞌa riꞌ ri xtijacho el riche (rixin), ri xa cꞌariꞌ nubij ka chique. \v 25 Y ri discípulo ri rakꞌel cꞌa apo chunakajal ri ruwarucꞌuꞌx ri Jesús, yacꞌariꞌ tek xucꞌutuj cꞌa chare: Ajaf, ¿achique cꞌa riꞌ ri jun ri xtijacho el awuche (awixin)? xchaꞌ chare ri Jesús. \p \v 26 Ri Jesús can yacꞌariꞌ tek xubij chare ri discípulo riꞌ: Ri achoj chare xtinyaꞌ wi ri caxlan wey muban, yacꞌariꞌ ri xtijacho el wuche (wixin), xchaꞌ. Y Riyaꞌ xumubaꞌ cꞌa ri caxlan wey y xuyaꞌ chare ri Judas Iscariote ri rucꞌajol ri jun achi Simón rubiꞌ. \v 27 Y tek ri Judas Iscariote ruqꞌuison chic cꞌa ka ri juwechꞌ caxlan wey riꞌ, can xoc wi cꞌa ri Satanás pa ránima.\f + Lc. 22.3; Jn. 6.70.\f* Cꞌacꞌariꞌ tek ri Jesús xubij chare: Ri achꞌobon chic chi naben, tabanaꞌ cꞌa chanin, xchaꞌ el chare. \p \v 28 Yecꞌa ri rudiscípulos ri yecꞌo apo ri pa mesa riqꞌui ma xkꞌax ta chiquiwech achique ruma tek xubij el queriꞌ chare ri Judas. \v 29 Yecꞌo xechꞌobo chi xtak el ruma ri Jesús chulokꞌic ronojel ri nicꞌatzin chique chupan ri nimakꞌij riꞌ. Y yecꞌo chic nicꞌaj chique ri discípulos xechꞌobo chi xtak el riche (rixin) chi cꞌo nberuyalaꞌ ca chique ri pobres, ruma ri discípulos can quetaman wi chi ya ri Judas ri yacol puek.\f + Jn. 12.6.\f* \v 30 Ri Judas xa can xu (xe) wi cꞌa tek xuqꞌuis el ri juwechꞌ caxlan wey, xa can yacꞌariꞌ tek xel el. Tek xel cꞌa el riyaꞌ, xa can chakꞌaꞌ chic. \s Tek ri Jesús xubij chi xtikꞌalajin yan rukꞌij rucꞌojlen y tek xuyaꞌ ri jun cꞌacꞌacꞌ pixaꞌ \p \v 31 Y tek ri Judas elenak chic cꞌa el, yacꞌariꞌ tek ri Jesús xubij: Yacꞌareꞌ xoka yan ri kꞌij chi riyin ri Cꞌajolaxel ri xinalex chicojol xtikꞌalajin chi can cꞌo wi nukꞌij nucꞌojlen.\f + Jn. 7.39.\f* Y can queriꞌ cꞌa chukaꞌ ri Dios; can xtikꞌalajin ri rukꞌij rucꞌojlen wuma riyin. \v 32 Y ruma chi ri Dios can xtikꞌalajin ri rukꞌij rucꞌojlen wuma riyin; rumariꞌ Riyaꞌ can xtuben cꞌa chi nikꞌalajin ri nukꞌij nucꞌojlen\f + Jn. 17.5.\f* riyin. Y riꞌ man cꞌa ajan (jampeꞌ) ta na, xa can ya cꞌa re kꞌij reꞌ. \v 33 Jubaꞌ chic cꞌa oc re yicꞌojeꞌ el iwuqꞌui riyix ri can achiꞌel tak walcꞌual nbanon chiwe. Cꞌacꞌariꞌ xquinicanoj. Pero re wacami can nbij cꞌa ca chiwe, achiꞌel ri nbin chique nicꞌaj aj Israel, chi ri xquibecꞌojeꞌ wi riyin, ma xquixcowin ta xquixapon\f + Jn. 7.34; 8.21.\f* chinucanoxic. \v 34 Y riyin can nyaꞌ ca jun cꞌacꞌacꞌ pixaꞌ chiwe. Riyin nbij cꞌa chiwe chi can tiwajoꞌ iwiꞌ.\f + Lv. 19.18; Ef. 5.2; 1 Ts. 4.9; Stg. 2.8; 1 P. 1.22; 1 Jn. 3.11; 4.21; 2 Jn. 5.\f* Riyin can yixinwajoꞌ wi. Can queriꞌ cꞌa chukaꞌ tibanaꞌ riyix. Can tiwajoꞌ cꞌa iwiꞌ chiꞌiwachibil iwiꞌ. Yacꞌareꞌ ri nbij ca chiwe wacami. \v 35 Y wi can xtiwajoꞌ cꞌa iwiꞌ chiꞌiwachibil iwiꞌ, ri winek can xtiquetamaj cꞌa chi yix nudiscípulos, xchaꞌ ri Jesús. \s Riyit xa xtabij chi ma awetaman ta nuwech, xchaꞌ ri Jesús chare ri Pedro \p \v 36 Yacꞌariꞌ tek ri Simón Pedro xubij chare ri Jesús: Ajaf, ¿acuchi (achique) cꞌa yabe wi? xchaꞌ. Y ri Jesús xubij chare: Wacami ma jane yacowin ta yinatzekelbej ri acuchi (achique) xquibe wi riyin. Yacꞌa tek xtapon ri kꞌij, can xquinatzekelbej wi el, xchaꞌ chare ri Pedro. \p \v 37 Y ri Pedro xubij chare: Ajaf, ¿achique cꞌa ruma tek ma yicowin ta yatintzekelbej el wacami? Ruma wi nicꞌatzin, can nyaꞌ cꞌa ri nucꞌaslen\f + Mr. 14.31; Lc. 22.33.\f* awuma riyit, xchaꞌ. \p \v 38 Y ri Jesús xubij chare: ¿La nayaꞌ cami ri acꞌaslen wuma riyin? Riyin can kitzij wi cꞌa nbij chawe, chi tek cꞌa ma jane tisiqꞌuin ta pe ri ecꞌ, riyit oxiꞌ yan mul abin chic chi ma awetaman ta nuwech,\f + Lc. 22.34; Jn. 18.27.\f* xchaꞌ ri Jesús chare ri Pedro. \c 14 \s Ri Jesús nubij chi ruma Riyaꞌ tek yecowin yeꞌapon ri winek riqꞌui ri Tataꞌixel \p \v 1 Man cꞌa tisach ta icꞌuꞌx, xchaꞌ ri Jesús chique ri rudiscípulos. Riyix can iniman ri Dios y can queriꞌ chukaꞌ quininimaj riyin, xchaꞌ chique. \v 2 Ri chilaꞌ chicaj ri acuchi (achique) cꞌo wi ri Nataꞌ, cꞌo cꞌa sibilaj qꞌuiy cꞌojlibel ri xquecꞌojeꞌ wi\f + 2 Co. 5.1; Ap. 3.12.\f* ri yeꞌapon riqꞌui. Wi xa man ta kitzij chi queriꞌ, riyin xinbij yan ta chiwe. Wacami yibe chubanic y chuchojmirisaxic ri icꞌojlibel chilaꞌ chicaj riqꞌui ri Nataꞌ. \v 3 Chubanic cꞌa icꞌojlibel tek yibe, y can yipe cꞌa chukaꞌ chic jun bey,\f + Hch. 1.11.\f* y yixincꞌuaj wuqꞌui; riche (rixin) chi queriꞌ ri acuchi (achique) yicꞌojeꞌ wi riyin, chiriꞌ chukaꞌ xquixcꞌojeꞌ wi riyix.\f + 1 Ts. 4.17.\f* \v 4 Can iwetaman wi cꞌa ri acuchi (achique) yibe wi riyin, y chukaꞌ iwetaman ri bey, xchaꞌ ri Jesús chique ri rudiscípulos. \p \v 5 Yacꞌa ri discípulo ri Tomás rubiꞌ xubij chare ri Jesús: Ajaf, riyoj ma ketaman ta acuchi (achique) yabe wi. ¿Achique ta cꞌa rubanic nikaben riche (rixin) chi niketamaj ri bey? xchaꞌ. \p \v 6 Y ri Jesús xubij: Yin cꞌa riyin ri bey, yin cꞌa riyin ri kitzij,\f + Jn. 1.17; 8.32.\f* y chukaꞌ yin cꞌa riyin ri cꞌaslen.\f + Jn. 1.4; 6.35.\f* Majun cꞌa achique ta nicowin napon riqꞌui ri Nataꞌ\f + Ro. 5.1, 2.\f* wi ma yirunimaj ta riyin. \v 7 Y wi can iwetaman cꞌa nuwech riyin, can iwetaman cꞌa chukaꞌ ruwech ri Nataꞌ.\f + Jn. 8.19.\f* Re wacami can itzꞌeton chic, y chukaꞌ iwetaman chic ruwech, xchaꞌ ri Jesús. \p \v 8 Y can yacꞌa chukaꞌ riꞌ tek jun chic chique ri discípulos, ri Felipe rubiꞌ xubij cꞌa chare ri Jesús: Ajaf, tacꞌutuꞌ cꞌa ri Tataꞌixel chkawech, y riqꞌui riꞌ xticukeꞌ kacꞌuꞌx, xchaꞌ. \p \v 9 Yacꞌariꞌ tek ri Jesús xubij chare: Felipe, ¿la ma awetaman ta cꞌa nuwech? Riyin can cꞌo chic junaꞌ yincꞌo pe iwuqꞌui. Ri can yin rutzꞌeton riyin, can rutzꞌeton cꞌa chukaꞌ ri Nataꞌ.\f + Col. 1.15; He. 1.3.\f* ¿Achique cꞌa ruma tek riyit nabij chi ncꞌut ri Nataꞌ chiwech? \v 10 ¿La man cꞌa nanimaj ta riyit chi ri Nataꞌ cꞌo wuqꞌui riyin, y riyin yincꞌo riqꞌui Riyaꞌ?\f + Jn. 10.38; 17.21.\f* Ri chꞌabel cꞌa ri xinkꞌalajsaj chiwech, can riqꞌui cꞌa ri Nataꞌ petenak wi, ruma Riyaꞌ cꞌo wuqꞌui riyin. Can ya cꞌa Riyaꞌ ri nibano re samaj reꞌ. \v 11 Can quininimaj cꞌa chi riyin yincꞌo riqꞌui ri Nataꞌ y Riyaꞌ cꞌo wuqꞌui riyin. Y wi ma yininimaj ta ruma re nbij chiwe, quininimaj cꞌa ruma ri samaj ri yenben chiwech.\f + Jn. 5.36.\f* \p \v 12 Can kitzij wi cꞌa ri nbij chiwe: Ri can yirunimaj cꞌa riyin, can xtiyatej wi cꞌa chare chi can xquerubanalaꞌ cꞌa chukaꞌ ri samaj ri xenben riyin; y más cꞌa nimaꞌk tak samaj ri xquerubanalaꞌ, que chuwech ri xinben riyin, ruma riyin xa yibe riqꞌui ri Nataꞌ chilaꞌ chicaj, \v 13 y ronojel cꞌa ri xticꞌutuj chare ri Tataꞌixel pa nubiꞌ riyin, can xtinyaꞌ wi cꞌa chiwe. Riche (rixin) chi queriꞌ nikꞌalajin ri rukꞌij rucꞌojlen ri Nataꞌ wuma riyin. \v 14 Wi cꞌo cꞌa ri xticꞌutuj pa nubiꞌ riyin, can xtinyaꞌ wi\f + 1 Jn. 3.22.\f* pe chiwe. \s Tek ri Jesús xubij chi ri Dios xtutek pe ri Lokꞌolaj Espíritu \p \v 15 Wi yiniwajoꞌ, can tibanaꞌ cꞌa ri nubij ri nupixaꞌ ri xenbij chiwe.\f + 1 Jn. 5.3.\f* \v 16 Y riyin xtincꞌutuj cꞌa chare ri Nataꞌ, y Riyaꞌ can xtutek cꞌa pe jun chic ri nitoꞌo iwuche (iwixin); Jun ri can xticꞌojeꞌ wi iwuqꞌui riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek. \v 17 Y riꞌ can ya cꞌa ri Lokꞌolaj Espíritu, ri xticꞌutu ri kitzij\f + 1 Jn. 2.27.\f* chiwech. Y ri winek ri xa riqꞌui re ruwachꞌulef quicukuban wi quicꞌuꞌx, ma yecowin ta niquicꞌul, ruma ri Lokꞌolaj Espíritu xa ma niquitzꞌet ta y ni xa ta quetaman ruwech. Yacꞌa riyix ri can iniman chic, ma que ta riꞌ. Riyix can iwetaman chic ruwech, ruma can cꞌo chic chicojol. Y Riyaꞌ can xticꞌojeꞌ cꞌa pa tak iwánima. \p \v 18 Riyin astapeꞌ xquibe, ma xquixinmalij ta ca; ma xquixcꞌojeꞌ ta ca achiꞌel jun mebaꞌ, ruma xa can yipe chic iwuqꞌui. \v 19 Yacꞌa ri winek ri xa riqꞌui ri ruwachꞌulef quicukuban wi quicꞌuꞌx, xa jubaꞌ chic cꞌa re xquinquitzꞌet el. Yacꞌa riyix can xquinitzꞌet chic na jun bey. Y ruma chi riyin can cꞌo nucꞌaslen\f + 1 Co. 15.20.\f* riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek, rumariꞌ riyix can xticꞌojeꞌ cꞌa chukaꞌ icꞌaslen riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek. \v 20 Y chupan cꞌa ri kꞌij riꞌ tek xtikꞌalajin jabel chiwech chi riyin can yincꞌo wi cꞌa riqꞌui ri Nataꞌ,\f + Jn. 10.38; 17.21.\f* y riyix yixcꞌo wuqꞌui riyin y riyin iwuqꞌui riyix. \v 21 Ri can cꞌo ri nuchꞌabel pa ránima y can yeruben wi ronojel ri pixaꞌ ri yenbij, can yirajoꞌ wi\f + 1 Jn. 2.5; 5.3.\f* cꞌa riꞌ. Y ri can yirajoꞌ riyin, can xtajowex cꞌa ruma ri Nataꞌ, y riyin chukaꞌ can xtinwajoꞌ y xtinkꞌalajsaj wiꞌ chuwech, xchaꞌ ri Jesús. \p \v 22 Yacꞌariꞌ tek ri Judas\f + Lc. 6.16.\f* ri jun discípulo, pero ma ya ta ri Judas Iscariote, xucꞌutuj cꞌa chare ri Jesús: Ajaf, ¿achique cꞌa ruma tek xaxu (xaxe wi) chkawech riyoj xtakꞌalajsaj wi awiꞌ? ¿Y achique cꞌa ruma tek ma nakꞌalajsaj ta awiꞌ chiquiwech ri winek ri xa riqꞌui ri ruwachꞌulef quicukuban wi quicꞌuꞌx? xchaꞌ. \p \v 23 Y ri Jesús xubij chare: Ri can yirajoꞌ cꞌa riyin, can nuben cꞌa ri nubij ri nuchꞌabel. Ri jun winek cꞌa ri xtibano queriꞌ, can xtajowex cꞌa ruma ri Nataꞌ. Y ri Nataꞌ y riyin can xkojpe riqꞌui y xtikaben cꞌa kachoch pa ránima. \v 24 Yacꞌa ri ma yirajoꞌ ta riyin, ma nuben ta ri nubij ri nuchꞌabel. Y ri chꞌabel ri iwacꞌaxan wuqꞌui riyin, ma wuche (wixin) ta riyin. Can ya cꞌa ri Nataꞌ ri yin takayon pe ri biyon pe re chꞌabel reꞌ chuwe.\f + Jn. 7.16.\f* \p \v 25 Y ronojel cꞌa re chꞌabel reꞌ, can ye nkꞌalajsan wi pe chiwech re yincꞌo pe iwuqꞌui. \v 26 Y tek riyin ma yincꞌo ta chic iwuqꞌui, ri Nataꞌ xtutek pe ri Lokꞌolaj Espíritu\f + Lc. 24.49; 1 Jn. 2.27.\f* riche (rixin) chi yixrutoꞌ. Y ya Riyaꞌ ri xticꞌojeꞌ iwuqꞌui pa nuqꞌuexel riyin. Y can ya cꞌa chukaꞌ Riyaꞌ xquixtijon, y xquerunataj ronojel ri chꞌabel ri nbin ca chiwe. \p \v 27 Ri uxlanibel cꞌuꞌx ri cꞌo wuqꞌui riyin, can yacꞌariꞌ ri nyaꞌ ca chiwe. Ri uxlanibel cꞌuꞌx cꞌa ri nyaꞌ ca riyin pa tak iwánima riyix\f + Fil. 4.7.\f* ri iniman chic, man achiꞌel ta cꞌa ri uxlanibel cꞌuꞌx ri niquitzuj (niquisuj) ri winek ri xa riqꞌui re ruwachꞌulef quicukuban wi quicꞌuꞌx. Can man cꞌa tisach ta icꞌuꞌx, y ma tixibij ta iwiꞌ. \v 28 Xa can iwacꞌaxan chic cꞌa ri nbin: Riyin can xquibe wi, pero yipe chic cꞌa iwuqꞌui. Y wi riyix can yiniwajoꞌ, niquicot ta cꞌa ri iwánima, ruma riyin can riqꞌui cꞌa ri Nataꞌ yitzolin wi.\f + Jn. 14.12.\f* Ruma Riyaꞌ can más wi nim rukꞌij que chinuwech riyin. \v 29 Reꞌ nyaꞌ yan ca rutzijol chiwe, riche (rixin) chi queriꞌ tek xtapon rukꞌijul chi xtibanatej reꞌ, xa can xtinimaj wi ri nbin ca chiwe. \p \v 30 Y re wacami xa ma qꞌuiy ta chic chꞌabel re xtinbij ca chiwe, ruma ri itzel winek ri chapayon re ruwachꞌulef\f + Jn. 12.31.\f* xa nukꞌalajsaj yan pe riꞌ. Pero astapeꞌ can ya riyaꞌ ri chapayon re ruwachꞌulef, pero riyaꞌ majun rukꞌatbel tzij pa nuwiꞌ riyin.\f + He. 4.15.\f* \v 31 Ri nben, can ya cꞌa ri Nataꞌ ri xitako pe chubanic, riche (rixin) chi ri winek ri xa riqꞌui re ruwachꞌulef quicukuban wi quicꞌuꞌx, tiquetamaj chi riyin nwajoꞌ ri Nataꞌ. Kojyacatej cꞌa el y koj-el el waweꞌ, xchaꞌ. \c 15 \s Tek ri Jesús xubij chi Riyaꞌ achiꞌel ri juwiꞌ uva \p \v 1 Y yacꞌariꞌ tek ri Jesús xubij: Yin cꞌa riyin ri kitzij chi yin achiꞌel juwiꞌ uva, y ri Nataꞌ yariꞌ ri achiꞌel aj samajel chrij ri uva. \v 2 Ruma tek juwiꞌ uva yecꞌo rukꞌaꞌ ri xa ma yewachin ta, yeꞌelesex el. Yacꞌa ri rukꞌaꞌ ri can yewachin, yejoskꞌix jabel, riche (rixin) chi yewachin jabel. Can que cꞌa chukaꞌ riꞌ riyin. Ri Nataꞌ yerutzꞌet quinojel ri yecꞌo wuqꞌui y yerelesaj el ri ma niwachin ta ri quicꞌaslen. Yacꞌa ri niwachin ri quicꞌaslen, xqueruchꞌajchꞌojsaj, riche (rixin) chi sibilaj xtiwachin ri quicꞌaslen. \v 3 Riyix ri can nkꞌalajsan wi pe ri chꞌabel chiwech, can yix chꞌajchꞌoj chic cꞌa ruma ri chꞌabel riꞌ.\f + Ef. 5.26.\f* \v 4 Can quixcꞌojeꞌ cꞌa wuqꞌui jurayil, riche (rixin) chi queriꞌ riyin can yicꞌojeꞌ cꞌa chukaꞌ iwuqꞌui riyix. Ruma ri rukꞌaꞌ ri uva ma niwachin ta, wi xa man cꞌo ta riqꞌui ri ruchiꞌel. Can nicꞌatzin chi jun rukꞌaꞌ uva cꞌo riqꞌui ri ruchiꞌel, riche (rixin) chi queriꞌ niwachin. Can queriꞌ chukaꞌ riyix, rajawaxic chi can quixcꞌojeꞌ wuqꞌui. \p \v 5 Yin cꞌa riyin ri achiꞌel juwiꞌ uva, y riyix ri rukꞌaꞌ. Ri can jurayil nicꞌojeꞌ wuqꞌui, y riyin riqꞌui riyaꞌ, ri rucꞌaslen can xtiwachin wi. Ruma ri xa ma xticꞌojeꞌ ta wuqꞌui, majun cꞌa ri xticowin ta xtuben.\f + Fil. 4.13.\f* \v 6 Ri xa ma nicꞌojeꞌ ta cꞌa wuqꞌui jurayil, xtucꞌulwachij cꞌa achiꞌel nucꞌulwachij ri rukꞌaꞌ uva ri xa ma niwachin ta. Yeꞌelesex el ruma ma yewachin ta, y tek ye chakiꞌj chic, yebemol pe, y yecꞌak pa kꞌakꞌ, y chiriꞌ yecꞌat wi. \p \v 7 Yacꞌa riyix can quixcꞌojeꞌ wuqꞌui jurayil, y ticꞌojeꞌ ri nuchꞌabel pan iwánima. Wi queriꞌ xtiben, ticꞌutuj cꞌa chare ri Dios achique ri nrajoꞌ ri iwánima, y can xtuyaꞌ wi cꞌa pe chiwe ri nicꞌutuj.\f + Jn. 15.16.\f* \v 8 Wi can niwachin jabel ri icꞌaslen, can nikꞌalajin wi chi yix tzekelbey wuche (wixin), y ri winek ri xquixtzꞌeto, can xtiquiyaꞌ cꞌa rukꞌij rucꞌojlen ri Nataꞌ.\f + Mt. 5.16; Fil. 1.11.\f* \v 9 Can achiꞌel cꞌa yirajoꞌ ri Nataꞌ, can queriꞌ chukaꞌ yixinwajoꞌ riyin. Can quixcꞌojeꞌ cꞌa jurayil chupan re ajowanic reꞌ. \v 10 Y wi riyix can niben ri nubij ri nupixaꞌ, can xquixcꞌojeꞌ cꞌa jurayil chupan ri ajowabel wuche (wixin) riyin. Achiꞌel ri nbanon riyin; can nben ri yerubij ri Nataꞌ, y rumariꞌ can jurayil yincꞌo chupan ri ajowabel riche (rixin) Riyaꞌ. \p \v 11 Y ronojel cꞌa ri nbin chic chiwe, can riche (rixin) cꞌa chi tiquicot ri iwánima, can achiꞌel ri quicoten ri cꞌo wuqꞌui riyin. Y can tzꞌaket ta cꞌa chukaꞌ ri quicoten xticꞌojeꞌ pa tak iwánima.\f + Jn. 16.24; 1 Jn. 1.4.\f* \p \v 12 Y riyin nyaꞌ cꞌa ca re pixaꞌ reꞌ chiwe, chi can tiwajoꞌ cꞌa iwiꞌ;\f + 1 Ts. 4.9; 1 P. 4.8; 1 Jn. 3.11.\f* can achiꞌel ri yixinwajoꞌ riyin. \v 13 Majun chic jun ri can más ta nim ri ajowabel cꞌo riqꞌui, que chuwech jun ri can nuyaꞌ rucꞌaslen\f + Ro. 5.7; Ef. 5.2.\f* pa quiqꞌuexel ri ramigos. \v 14 Y riyix can yix nuꞌamigos, wi niben ronojel ri nbij chiwe ri cꞌo chi niben. \v 15 Ruma riyin can amigos chic nbanon chiwe, ruma can ronojel ri rukꞌalajsan pe ri Nataꞌ chuwe riyin, can xinkꞌalajsaj cꞌa chukaꞌ chiwe riyix. Y ma yix achiꞌel ta chic mozos nbanon chiwe. Ruma jun mozo ma retaman ta achique nuchꞌob ri rupatrón. \v 16 Ri xchaꞌo iwuche (iwixin) riyix, yin cꞌa riyin, y xa ma yix ta cꞌa riyix ri xixchaꞌo wuche (wixin) riyin.\f + 1 Jn. 4.10.\f* Y riyin xixinchaꞌ riche (rixin) chi yixintek chubanic ri nusamaj\f + Mr. 16.15.\f* y riche (rixin) chukaꞌ chi ri icꞌaslen niwachin, y jurayil ta cꞌa xtiwachin ri icꞌaslen, riche (rixin) chi queriꞌ xabachique cꞌa ri xticꞌutuj chare ri Nataꞌ pa nubiꞌ riyin, can xtuyaꞌ pe chiwe. \v 17 Can nchilabej cꞌa chiwe chi tiwajoꞌ cꞌa iwiꞌ chiꞌiwonojel. \s Ri Jesús y ri ye tzekelbey riche (rixin) yeꞌetzelex cuma ri winek \p \v 18 Y wi yixetzelex\f + Mr. 13.13; Lc. 6.22; 1 Jn. 3.13.\f* cuma ri winek ri xa riqꞌui re ruwachꞌulef quicukuban wi quicꞌuꞌx, tinatej chiwe chi ma xu (xe) ta wi chiwe riyix queriꞌ niquiben, xa can queriꞌ chukaꞌ quibanon pe chuwe riyin. \v 19 Wi riyix xa ta yix junan quiqꞌui ri winek ri xa riqꞌui re ruwachꞌulef quicukuban wi quicꞌuꞌx, can ta yixcajoꞌ jabel.\f + 1 Jn. 4.5.\f* Pero riyin can xixinchaꞌ yan pe chiquicojol y ma yix junan ta chic quiqꞌui, y rumariꞌ yixquetzelaj.\f + Jn. 17.14.\f* \v 20 Can tinatej cꞌa chiwe ri xinbij chiwe, chi ri mozo ma ya ta riꞌ ri más ta nim rukꞌij que chuwech ri patrón. Y wi riyin ri Iwajaf yinetzelex cuma ri winek\f + Is. 53.3.\f* y cꞌo pokon niquiben chuwe, riyix chukaꞌ xa can queriꞌ xtiban chiwe. Pero ri winek ri niquiben ri nubij ri nuchꞌabel riyin, xa can niquiben chukaꞌ ri nibij riyix chique. \v 21 Ronojel cꞌa ri pokonal riꞌ xticꞌulwachij pa quikꞌaꞌ, ruma ma quetaman ta ruwech ri Dios\f + Jn. 16.3.\f* ri yin takayon pe, y rumariꞌ yixquetzelaj, ruma icukuban icꞌuꞌx wuqꞌui riyin. \p \v 22 Y wi man ta xipe riyin chuwech re ruwachꞌulef chukꞌalajsaxic ri nuchꞌabel, riyeꞌ can ta yecowin niquibij chi majun quimac.\f + Jn. 9.41.\f* Yacꞌa re wacami, ruma riyin xipe chuwech re ruwachꞌulef y xinquetzelaj, rumariꞌ riyeꞌ can ma xquecowin ta xtiquibij chi majun quimac.\f + Ro. 1.20.\f* \v 23 Ri can yeꞌetzelan wuche (wixin) riyin, can ma xu (xe) ta cꞌa riyin ri yinquetzelaj, xa can nikꞌalajin cꞌa chi queriꞌ chukaꞌ niquiben chare ri Nataꞌ. \v 24 Y man ta jun quimac, wi ta riyin man ta nbanon\f + Jn. 3.2; 7.31; 9.32.\f* nimaꞌk tak milagros chiquiwech, milagros ri majun chic jun banayon ta. Yacꞌa re wacami riyeꞌ can xquitzꞌet yan ri milagros riꞌ y ma riqꞌui wi riꞌ xa yinquetzelaj riyin y niquetzelaj chukaꞌ ri Nataꞌ. \v 25 Ronojel cꞌa reꞌ, can ntajin chic rubanic, can achiꞌel nubij ri tzꞌibatal ca chupan ri ruchꞌabel ri Dios: Yinquetzelaj y xa ma kꞌalaj ta achique ruma,\f + Sal. 35.19; 69.4; 109.3.\f* ruma majun numac. Quecꞌariꞌ ri tzꞌibatajnek ca. \p \v 26 Yacꞌa tek riyin yin tzolijnek chic chilaꞌ chicaj riqꞌui ri Nataꞌ, xtintek cꞌa pe ri Lokꞌolaj Espíritu\f + Hch. 2.33.\f* ri xtitoꞌo iwuche (iwixin), y xquixrutijoj cꞌa riqꞌui ri kitzij. Y ri Lokꞌolaj Espíritu riꞌ riqꞌui cꞌa ri Nataꞌ nipe wi, y tek xtipe, can xquirukꞌalajsaj chukaꞌ riyin. \v 27 Y riyix can xquinikꞌalajsaj\f + Hch. 1.8.\f* cꞌa chukaꞌ chiquiwech ri winek; ruma chi can pa rutiquiribel pe ri yixcꞌo pe wuqꞌui.\f + Lc. 1.2.\f* \c 16 \p \v 1 Y ronojel cꞌa reꞌ, can xinbij cꞌa chiwe, riche (rixin) chi riyix niwetamaj yan ca y man ta jun nibano chiwe chi yixtzak. \v 2 Xquixokotex cꞌa pe pa tak jay ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios. Y can xtapon wi cꞌa chukaꞌ ri kꞌij tek ri winek xquixquicamisaj y pa quicꞌuꞌx riyeꞌ chi can rusamaj ri Dios yetajin chubanic.\f + Hch. 9.1, 2; 26.9, 10; Ga. 1.13.\f* \v 3 Quecꞌariꞌ ri xquequibanalaꞌ ri winek chiwe, ruma ma quetaman ta ruwech ri Nataꞌ y ma quetaman ta chukaꞌ nuwech riyin.\f + 1 Ti. 1.13.\f* \v 4 Can ronojel cꞌa reꞌ nbij yan ca chiwe, riche (rixin) chi tek xtapon ri kꞌij riꞌ, xa can yacꞌariꞌ tek xtinatej chiwe chi can ronojel riꞌ xa can nbin chic ca chiwe. \s Ri rusamaj ri Lokꞌolaj Espíritu quiqꞌui ri winek \p Ronojel reꞌ can ma xinyaꞌ ta cꞌa rubixic chiwe ri pa rutiquiribel pe, ruma can cꞌa yincꞌo na iwuqꞌui. \v 5 Y re wacami, can yacꞌareꞌ yitzolin\f + Jn. 7.33; 14.2.\f* riqꞌui ri yin takayon pe. ¿Achique cꞌa ruma tek majun chic chiwe riyix nudiscípulos ri nicꞌutun ta pe chuwe: Acuchi (achique) cꞌa yabe wi? \v 6 Pero pa ruqꞌuexel chi que ta riꞌ nicꞌutuj pe chuwe, ri iwánima xa xnoj riqꞌui bis, ruma ri xinbij ka chiwe. \v 7 Pero riyin can ya cꞌa ri kitzij ri nbij chiwe: Jabel nuben chiwe, wi yibe yan; ruma wi ma yibe ta, ma xtipe ta ri Lokꞌolaj Espíritu\f + Hch. 2.33.\f* ri notoꞌo iwuche (iwixin). Yacꞌa wi yibe yan, can yacꞌariꞌ ntek pe. \v 8 Y tek xtipe cꞌa ri Lokꞌolaj Espíritu, can xtukꞌalajsaj cꞌa chiquiwech ri winek ri xa riqꞌui re ruwachꞌulef quicukuban wi quicꞌuꞌx chi can ye aj maquiꞌ wi,\f + 1 Co. 14.24, 25.\f* chi can cꞌo jun chojmilaj bey riche (rixin) cꞌaslen, y chi ri Dios can xtukꞌet wi tzij pa quiwiꞌ ri winek. \v 9 Riyaꞌ xtukꞌalajsaj cꞌa chiquiwech ri winek chi ye aj maquiꞌ, ruma ma yinquinimaj ta riyin. \v 10 Can xtukꞌalajsaj cꞌa chukaꞌ chiquiwech ri winek ri chojmilaj bey riche (rixin) ri cꞌaslen, ruma riyin riqꞌui ri Tataꞌixel yibe wi. Y yacꞌariꞌ tek riyix ma xquinitzꞌet ta chic. \v 11 Y chukaꞌ Riyaꞌ can xtukꞌalajsaj chi ri Dios can xtukꞌet wi tzij pa quiwiꞌ ri winek, ruma wacami ya kꞌaton chic tzij pa ruwiꞌ ri itzel winek\f + Lc. 10.18.\f* ri chapayon riche (rixin) re ruwachꞌulef. \p \v 12 Can qꞌuiy cꞌa ri ma nbij ta chic ca chiwe, ruma ma nikꞌax ta chiwech y ma yixcowin ta chucꞌuaxic. \v 13 Yacꞌa tek xtipe ri Lokꞌolaj Espíritu,\f + Jl. 2.28; Jn. 14.26; Hch. 2.16-18; 1 Jn. 2.20, 27.\f* can xquixrutijoj y xquixrucꞌuaj chupan ri kitzij. Riyaꞌ ma pa ruyonil ta cꞌa xtichꞌo; ruma ri chꞌabel cꞌa ri xtuyalaꞌ chiwe, can ya cꞌa riꞌ ri bin pe chare chilaꞌ chicaj. Y rumariꞌ tek Riyaꞌ xquerukꞌalajsaj yan cꞌa chiwe ri xquebanatej ri chiwech apo.\f + Hch. 11.28; 20.23; 21.11; 1 Ti. 4.1.\f* \v 14 Y ri Lokꞌolaj Espíritu can xtuyaꞌ cꞌa nukꞌij nucꞌojlen riyin; ruma xtucꞌul ri can wuche (wixin) wi riyin y xtukꞌalajsaj chiwech. \v 15 Ruma ronojel cꞌa ri cꞌo riqꞌui ri Nataꞌ Dios, can wuche (wixin) chukaꞌ riyin,\f + Mt. 11.27; Lc. 10.22; Jn. 3.35; 17.10.\f* rumariꞌ tek xinbij yan chiwe chi ri Lokꞌolaj Espíritu can xtucꞌul ri can wuche (wixin) wi riyin y xtukꞌalajsaj chiwech. \s Ri discípulos xquebison pero xquequicot chic \p \v 16 Xa jubaꞌ chic cꞌa ri yicꞌojeꞌ chicojol y ma xquinitzꞌet ta chic pakeꞌ jubaꞌ. Pero jubaꞌ chic apo xquinitzꞌet chic jun bey. Queriꞌ nbij chiwe ruma riyin yibe riqꞌui ri Tataꞌixel, xchaꞌ ri Jesús. \p \v 17 Y nicꞌaj chique ri discípulos tek xquicꞌaxaj ri xubij ri Jesús, xquicꞌutulaꞌ cꞌa chiquiwech. Riyeꞌ xquibij cꞌa: ¿Achique cꞌa ri xrajoꞌ xubij chake riqꞌui ri chꞌabel ri xerubij, ruma xubij: Xa jubaꞌ chic cꞌa ri yicꞌojeꞌ chicojol y ma xquinitzꞌet ta chic pakeꞌ jubaꞌ. Pero jubaꞌ chic apo, xquinitzꞌet chic jun bey, ruma riyin xa yibe riqꞌui ri Tataꞌixel? xchaꞌ, xechaꞌ cꞌa ri discípulos chiquiwech. \v 18 Ri discípulos riꞌ cꞌa niquibilaꞌ na cꞌa chiquiwech: ¿Achique cꞌa ri nrajoꞌ nubij riqꞌui re tzij reꞌ, tek nubij: Xa jubaꞌ chic cꞌa? Xa ma yekꞌax ta chkawech ri nubij, yechaꞌ. \p \v 19 Y ri Jesús can chanin cꞌa xunabej chi ri rudiscípulos cꞌo ri nicajoꞌ niquicꞌutuj chare, rumariꞌ Riyaꞌ xubij: Riyix niwajoꞌ niwetamaj achique ri xinbij, chi xa jubaꞌ chic cꞌa yicꞌojeꞌ chicojol y ma xquinitzꞌet ta chic pakeꞌ jubaꞌ, pero jubaꞌ chic apo xquinitzꞌet chic jun bey. \v 20 Can kitzij cꞌa nbij chiwe: Riyix can xquixokꞌ y xquixbison ruma ri xtincꞌulwachij riyin. Yacꞌa ri winek ri xa riqꞌui re ruwachꞌulef quicukuban wi quicꞌuꞌx, riyeꞌ xa xquequicot. Yacꞌa riyix astapeꞌ can cꞌo chic bis ri pa tak iwánima, ri bis cꞌa riꞌ xa xtijalatej, xa can xtoc quicoten.\f + Mt. 5.4.\f* \v 21 Ri bis cꞌa riꞌ junan riqꞌui ri kꞌaxon ri nukꞌaxaj jun ixok tek napon ri rukꞌijul riche (rixin) chi nralaj jun acꞌal.\f + Is. 26.17.\f* Pero tek ri acꞌal alaxnek chic, ri teꞌej riꞌ man cꞌa noka ta chic chucꞌuꞌx achique chi kꞌaxomal ri xukꞌaxaj, ruma sibilaj niquicot ri ránima chi xalex chic jun acꞌal chuwech re ruwachꞌulef. \v 22 Can quecꞌariꞌ riyix, wacami cꞌo chic bis pa tak iwánima, pero riyin yipe chic jun bey chiꞌitzꞌetic. Y yacꞌariꞌ tek xtitzolin chic pe ri quicoten pa tak iwánima,\f + Lc. 24.41; Jn. 20.20.\f* y ri quicoten riꞌ can majun cꞌa xtelesan ta iwuqꞌui.\f + Hch. 2.46; 13.52; 1 P. 1.8.\f* \p \v 23 Y chupan ri kꞌij riꞌ, majun chic ri xtiwacꞌaxaj ta pe chuwe. Pero can kitzij nbij chiwe, chi ronojel cꞌa ri xticꞌutuj chare ri Nataꞌ pa nubiꞌ riyin, can xtuyaꞌ wi cꞌa pe chiwe.\f + Jn. 15.16.\f* \v 24 Cꞌa re wacami can majun cꞌa ri icꞌutun ta chare ri Nataꞌ pa nubiꞌ riyin. Can ticꞌutuj cꞌa y xticꞌul, riche (rixin) chi queriꞌ can nitzꞌaket ta cꞌa ri quicoten pa tak iwánima.\f + Jn. 15.11.\f* \s Ri Jesús xchꞌacon yan chrij ri itzel winek ri chapayon re ruwachꞌulef \p \v 25 Ronojel cꞌa ri nbin chic ka chiwe, can riqꞌui cꞌambel tak tzij nbin wi, pero xtoka cꞌa ri kꞌij tek ma riqꞌui ta chic cꞌambel tak tzij xquichꞌo wi iwuqꞌui. Xa can kꞌalaj kꞌalaj chic cꞌa ri rubixic xtinben chiwe chrij ri Tataꞌixel. \v 26 Y chupan cꞌa ri kꞌij riꞌ, can pa nubiꞌ cꞌa riyin xticꞌutuj wi chare ri Nataꞌ, y Riyaꞌ can xtuyaꞌ cꞌa pe chiwe ri nicꞌutuj chare. Y ma rajawaxic ta chic chi cꞌa yin na riyin ri yicꞌutun pan iqꞌuexel riyix. Ma que ta riꞌ. \v 27 Ri Nataꞌ can nuyaꞌ wi chiwe ri nicꞌutuj, ruma yixrajoꞌ. Y Riyaꞌ yixrajoꞌ, ruma riyix yiniwajoꞌ riyin\f + Jn. 14.21.\f* y ninimaj chi riyin riqꞌui Riyaꞌ yin petenak wi.\f + Jn. 17.8.\f* \v 28 Can riqꞌui wi cꞌa ri Tataꞌixel yin petenak wi, riche (rixin) chi xinoka chuwech re ruwachꞌulef. Y re wacami, can riqꞌui cꞌa chukaꞌ Riyaꞌ yitzolin wi,\f + Jn. 13.3.\f* y nyaꞌ ca re ruwachꞌulef, xchaꞌ ri Jesús. \p \v 29 Y ri rudiscípulos xquibij cꞌa chare: Can kitzij wi chi re wacami ma riqꞌui ta chic cꞌambel tak tzij yachꞌo wi chkawech, xa can kꞌalaj ri yeꞌabij. \v 30 Wacami cꞌa nikꞌax chkawech chi riyit can ronojel wi cꞌa awetaman. Ma rajawaxic ta chi cꞌa nikacꞌutuj na chawe, riyit xa awetaman ri nikachꞌob. Y rumariꞌ riyoj can nikanimaj wi chi riqꞌui ri Dios yit petenak wi,\f + Jn. 17.8.\f* xechaꞌ. \p \v 31 Y ri Jesús xubij cꞌa chique: ¿La ninimaj cami? \v 32 Can kitzij nbij chiwe chi ri jun kꞌij riꞌ can nipe wi, y can hora chic, chi can xtibanatej cꞌa chi riyix xa xtitaluj el iwiꞌ y xa xquiniyaꞌ ca nuyon\f + Mt. 26.31; Mr. 14.27.\f* riyin. Pero ma nuyon ta chukaꞌ yicꞌojeꞌ ca, ruma ri Tataꞌixel can cꞌo wi wuqꞌui.\f + Jn. 8.29.\f* \v 33 Y ronojel cꞌa reꞌ, can nkꞌalajsaj yan ca chiwe, riche (rixin) chi can cꞌo ta cꞌa ri uxlanibel cꞌuꞌx pa tak iwánima. Y ri uxlanibel cꞌuꞌx riꞌ xticꞌojeꞌ ri pa tak iwánima, wi icukuban icꞌuꞌx wuqꞌui. Y nbij cꞌa chukaꞌ ca chiwe, chi chuwech re ruwachꞌulef can cꞌo tijoj pokonal ri xtikꞌaxaj.\f + Hch. 14.22; Ro. 8.36, 37.\f* Pero can ticukubaꞌ icꞌuꞌx, ruma riyin xichꞌacon yan chrij ri itzel winek ri chapayon riche (rixin) re ruwachꞌulef. \c 17 \s Tek ri Jesús xuben orar pa quiwiꞌ ri rudiscípulos \p \v 1 Y tek ri Jesús rubin chic cꞌa ronojel reꞌ chique, Riyaꞌ xtzuꞌun cꞌa chicaj, y xubij cꞌa: Nataꞌ, ri nuhora can yacꞌareꞌ xoka. Wacami can tabanaꞌ cꞌa chuwe riyin ri Acꞌajol chi nikꞌalajin ri nukꞌij nucꞌojlen;\f + Jn. 12.23; 13.31.\f* riche (rixin) chi queriꞌ, riyin ri Acꞌajol can queriꞌ chukaꞌ xtinben awuqꞌui riyit, chi can xtinkꞌalajsaj akꞌij acꞌojlen. \v 2 Ruma can ayaꞌon wi pe uchukꞌaꞌ pa nukꞌaꞌ riche (rixin) chi yicꞌojeꞌ pa quiwiꞌ quinojel ri winek, y chi nyaꞌ ri cꞌaslen riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek chique quinojel winek ri can ye ayaꞌon chic chuwe. \v 3 Yacꞌareꞌ ri kitzij cꞌaslen riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek: Chi tiquetamaj awech riyit kitzij Dios y chukaꞌ tiquetamaj nuwech riyin. Ruma yit cꞌa riyit ri kitzij Dios y majun chic jun Dios cꞌo, y riyin ri Jesucristo ri xinatek pe chuwech re ruwachꞌulef. \p \v 4 Riyin xinyaꞌ yan akꞌij acꞌojlen waweꞌ chuwech re ruwachꞌulef. Y xinqꞌuis yan cꞌa chukaꞌ rubanic ronojel ri samaj ri achilaben pe chuwe riche (rixin) chi nben.\f + Jn. 19.30.\f* \v 5 Wacami cꞌa, Nataꞌ, tayaꞌ chic cꞌa ri nukꞌij nucꞌojlen chiꞌanakajal riyit,\f + Jn. 1.1.\f* can achiꞌel cꞌa ri nukꞌij nucꞌojlen ri cꞌo tek yincꞌo awuqꞌui, tek cꞌa ma jane cꞌo ta re ruwachꞌulef. \p \v 6 Can xinkꞌalajsaj cꞌa ri abiꞌ chique\f + Sal. 22.22.\f* ri achiꞌaꞌ ri xeꞌayaꞌ chuwe ri ye achaꞌon chic pe chiquicojol ri winek chuwech re ruwachꞌulef, ri can ye awuche (awixin) cꞌa riyit y wacami riyeꞌ can niquiben cꞌa ri nubij ri achꞌabel. \v 7 Y wacami cꞌa re achiꞌaꞌ reꞌ can quetaman chic chi ronojel ri ayaꞌon pe chuwe riyin, can yit cꞌa riyit yit yayon pe chuwe. \v 8 Ruma can ya ri chꞌabel ri ayaꞌon pe chuwe riyin riche (rixin) chi nkꞌalajsaj, can ya cꞌa riꞌ ri xinkꞌalajsaj chiquiwech re achiꞌaꞌ reꞌ. Y riyeꞌ can xquicꞌul cꞌa ri achꞌabel pa tak cánima, y can xquetamaj wi cꞌa chi kitzij chi awuqꞌui riyit Nataꞌ Dios yin petenak wi. Can xquinimaj cꞌa chi yit cꞌa riyit yit takayon pe wuche (wixin). \p \v 9 Riyin can ncꞌutuj cꞌa jun utzil chawe riyit pa quiwiꞌ riyeꞌ re wacami, y ma pa quiwiꞌ ta ri winek ri xa riqꞌui re ruwachꞌulef quicukuban wi quicꞌuꞌx. Can pa quiwiꞌ cꞌa re achiꞌaꞌ re xeꞌayaꞌ chuwe ncꞌutuj wi chi tayaꞌ ri awutzil pa quiwiꞌ, ruma can ye awuche (awixin) chukaꞌ riyit. \v 10 Y quinojel cꞌa ri can ye wuche (wixin) riyin, can ye awuche (awixin) cꞌa chukaꞌ riyit, y ri awuche (awixin) riyit, can ye wuche (wixin) chukaꞌ riyin. Y can xkꞌalajin yan cꞌa ri nukꞌij nucꞌojlen riyin cuma riyeꞌ. \p \v 11 Lokꞌolaj Nataꞌ Dios, can pan akꞌaꞌ cꞌa yenjech wi ca re achiꞌaꞌ re xeꞌayaꞌ chuwe. Queꞌachajij cꞌa riche (rixin) chi queriꞌ junan ta cꞌa quiwech y xa jun ta cꞌa xtiquiben. Can xtiquiben ta cꞌa achiꞌel kabanon riyoj. Ruma riyit y riyin xa yoj jun.\f + Jn. 10.30.\f* Can queꞌachajij\f + 1 P. 1.5.\f* cꞌa, ruma riyeꞌ can cꞌa yecꞌojeꞌ na ca chuwech re ruwachꞌulef, y riyin ma que ta riꞌ. Riyin xa yitzolin chic awuqꞌui. \v 12 Y riyin, can ye nuchajin wi pe re achiꞌaꞌ re xeꞌayaꞌ chuwe. Re kꞌij re yincꞌo pe quiqꞌui chuwech re ruwachꞌulef, can xenchajij riqꞌui ri awuchukꞌaꞌ riyit. Y can majun chic cꞌa ri xsach ta ca chique, xa can xu (xe) wi ri jun ri cꞌo chi nutzꞌilaꞌ riꞌ, can achiꞌel ri tzꞌibatajnek ca. \p \v 13 Riyin xa can yitzolin yan cꞌa awuqꞌui, Nataꞌ Dios, pero riqꞌui cꞌa re cꞌa yicꞌojeꞌ na jubaꞌ chic chuwech re ruwachꞌulef, ncꞌutuj cꞌa jun utzil chawe riyit pa quiwiꞌ riyeꞌ, ruma nwajoꞌ chi can ta tzꞌaket ri quicoten nicꞌojeꞌ ca pa tak cánima, achiꞌel ri quicoten ri cꞌo wuqꞌui riyin.\f + Jn. 15.11.\f* \v 14 Re achiꞌaꞌ re xeꞌayaꞌ chuwe, can nyaꞌon wi cꞌa ri achꞌabel chique. Rumariꞌ tek xeꞌetzelex\f + 1 Jn. 3.13.\f* cuma ri winek ri xa riqꞌui re ruwachꞌulef quicukuban wi quicꞌuꞌx, ruma re achiꞌaꞌ re xeꞌayaꞌ chuwe ma ye riche (rixin) ta chic re ruwachꞌulef. Can ye achiꞌel chic cꞌa riyin chi ma yin riche (rixin) ta re ruwachꞌulef. \v 15 Man cꞌa ncꞌutuj ta chawe Nataꞌ Dios chi queꞌawelesaj yan el chuwech re ruwachꞌulef riche (rixin) chi yeꞌacol. Ri ncꞌutuj cꞌa chawe, chi xa queꞌatoꞌ. Ma tayaꞌ ta kꞌij chi ri itzel winek nichꞌacon chiquij.\f + 2 Ts. 3.3.\f* \v 16 Re achiꞌaꞌ re xeꞌayaꞌ chuwe, ma ye riche (rixin) ta chic cꞌa re ruwachꞌulef, achiꞌel riyin. Riyin ma yin riche (rixin) ta chukaꞌ re ruwachꞌulef. \v 17 Can tabanaꞌ chꞌajchꞌojlaj tak winek chique chupan ri kitzij achꞌabel. Ruma ri achꞌabel yariꞌ ri kitzij. \v 18 Y can achiꞌel rubanic ri xaben pe chuwe riyin riche (rixin) chi xinatek pe chubanic ri asamaj\f + Jn. 20.21.\f* chuwech re ruwachꞌulef, can queriꞌ cꞌa chukaꞌ nben riyin chique re achiꞌaꞌ re xeꞌayaꞌ chuwe. Can ye ntakon wi cꞌa chubanic ri asamaj chuwech re ruwachꞌulef. \v 19 Cuma cꞌa riyeꞌ tek riyin can njachon ri nucꞌaslen pan akꞌaꞌ riche (rixin) chi can ta queriꞌ chukaꞌ niquiben riyeꞌ. Can ta niquijech quiꞌ chupan ri kitzij achꞌabel. \p \v 20 Nataꞌ Dios, riyin ma xu (xe) ta wi cꞌa pa quiwiꞌ re achiꞌaꞌ re xeꞌayaꞌ chuwe ri ncꞌutuj wi jun utzil, xa can queriꞌ cꞌa chukaꞌ ncꞌutuj jun utzil chawe pa quiwiꞌ quinojel ri xqueniman cꞌa wuche (wixin) riyin; ruma ri chꞌabel ri xtiquitzijoj riyeꞌ.\f + Hch. 2.41.\f* \v 21 Riche (rixin) chi quinojel can ta junan quiwech. Xa jun ta cꞌa xtiquiben.\f + Ro. 12.5.\f* Can ta xtiquiben achiꞌel ri kabanon riyoj. Ruma riyit y riyin xa yoj jun. Ruma riyit Nataꞌ Dios can yitcꞌo wuqꞌui riyin, y riyin, can yincꞌo chukaꞌ awuqꞌui riyit.\f + Jn. 10.38.\f* Queriꞌ ri nwajoꞌ chi niquiben ta riyeꞌ kiqꞌui riyoj. Can ta nikꞌalajin chiquiwech ri winek ri xa riqꞌui re ruwachꞌulef quicukuban wi quicꞌuꞌx, chi riyin, can yit cꞌa riyit ri xatako pe wuche (wixin), ruma niquitzꞌet chi can junan quiwech quibanon ri yecꞌo kiqꞌui riyoj. \v 22 Ri akꞌij acꞌojlen riyit ri ayaꞌon chuwe riyin, can xinyaꞌ chukaꞌ chique riyeꞌ. Rumariꞌ can cꞌo chic cꞌa quikꞌij quicꞌojlen chukaꞌ, y can queriꞌ nbanon chique riche (rixin) chi queriꞌ xa jun ta cꞌa xtiquiben, achiꞌel kabanon riyoj. Ruma riyit y riyin xa yoj jun. \v 23 Can xquicꞌojeꞌ wi cꞌa quiqꞌui riyeꞌ y riyit wuqꞌui riyin, riche (rixin) chi queriꞌ riyeꞌ xa jun ta cꞌa xtiquiben. Y cuma riyeꞌ xtetamex ta cꞌa cuma ri winek ri xa riqꞌui re ruwachꞌulef quicukuban wi quicꞌuꞌx, chi riyin, can yit cꞌa riyit Nataꞌ Dios ri xatako pe wuche (wixin). Y ruma cꞌa chukaꞌ riꞌ xtetamex cuma ri winek chi can yeꞌawajoꞌ wi, achiꞌel yinawajoꞌ riyin. \p \v 24 Nataꞌ Dios, riyin can nwajoꞌ cꞌa chi quinojel ri ye ayaꞌon chuwe xquebecꞌojeꞌ ta cꞌa wuqꞌui chilaꞌ chicaj;\f + 1 Ts. 4.17.\f* riche (rixin) chi niquitzꞌet ta cꞌa ri nukꞌij nucꞌojlen ri ayaꞌon; ruma can yin awajowan wi pe tek cꞌa ma jane cꞌo ta re ruwachꞌulef. \v 25 Nataꞌ Dios, riyit ri yit choj riqꞌui ronojel, man cꞌa etaman ta awech cuma ri winek ri xa riqꞌui re ruwachꞌulef quicukuban wi quicꞌuꞌx. Pero riyin can wetaman wi awech, y re achiꞌaꞌ re xeꞌayaꞌ chuwe, can xquetamaj cꞌa chukaꞌ chi yit cꞌa riyit ri xatako pe wuche (wixin). \v 26 Can nkꞌalajsan wi cꞌa ri abiꞌ riyit chique, y can cꞌa xtinkꞌalajsaj na wi; riche (rixin) chi queriꞌ achiꞌel yinawajoꞌ riyin queriꞌ ta chukaꞌ xticajoꞌ quiꞌ riyeꞌ. Y xquicꞌojeꞌ ta cꞌa riyin quiqꞌui riyeꞌ.\f + Ef. 3.17.\f* \c 18 \s Tek xchapatej ri Jesús \p \v 1 Y tek ri Jesús rubin chic cꞌa ronojel reꞌ, Riyaꞌ ye rachibilan ri rudiscípulos xeꞌel el chiriꞌ.\f + Mt. 26.30; Mr. 14.26; Lc. 22.39.\f* Y xebe jucꞌan chic ruchiꞌ ri jun ti raken siwan ri Cedrón rubiꞌ, pa jun ulef ri acuchi (achique) cꞌo wi cotzꞌiꞌj y qꞌuiy cheꞌ ri niquiyaꞌ quiwech; y chiriꞌ cꞌa xoc wi apo ri Jesús ye rachibilan ri rudiscípulos. \v 2 Ri Judas ri nijacho riche (rixin) ri Jesús pa quikꞌaꞌ ri winek, can retaman cꞌa chukaꞌ ri lugar riꞌ ri acuchi (achique) xeꞌapon wi ri Jesús y ri rudiscípulos, ruma ri Jesús qꞌuiy mul ye rucꞌuan ri rudiscípulos chiriꞌ. \v 3 Rumariꞌ ri Judas chupan cꞌa ri lugar riꞌ xerucꞌuaj\f + Mt. 26.47; Mr. 14.43; Lc. 22.47; Hch. 1.16.\f* jumoc soldados y jumoc aj chꞌameꞌy ri xequiyaꞌ el ri principaliꞌ tak sacerdotes y ri achiꞌaꞌ fariseos. Ri soldados y ri ye aj chꞌameꞌy can quicꞌualon cꞌa kꞌakꞌ riche (rixin) sakil y chukaꞌ quicꞌualon camisabel ri yequicusaj riche (rixin) chꞌaꞌoj. \v 4 Y ri Jesús retaman chic cꞌa ronojel\f + Lc. 9.51; Jn. 13.1, 3.\f* achique ri xquerucꞌulwachij. Rumariꞌ tek Riyaꞌ can xbe cꞌa chiquicꞌulic ri ye chapoy riche (rixin) y xucꞌutuj cꞌa chique: ¿Achique cꞌa ri nicanoj? xchaꞌ chique. \p \v 5 Riyeꞌ xquibij cꞌa: Riyoj ya ri Jesús aj Nazaret ri nikacanoj, xechaꞌ. Y ri Jesús yacꞌariꞌ tek xubij chique: Yin cꞌa riyin riꞌ, xchaꞌ. Y ri Judas ri nijacho el riche (rixin) ri Jesús pa quikꞌaꞌ ri winek, can cꞌo chukaꞌ apo quiqꞌui ri winek riꞌ. \v 6 Y yacꞌa tek ri Jesús xubij chique: Yin cꞌa riyin riꞌ; yacꞌariꞌ tek ri winek riꞌ xetzolin chiquij, y cꞌawel xetzak pan ulef. \v 7 Yacꞌariꞌ tek ri Jesús xucꞌutuj chic chique: ¿Achique cꞌa ri nicanoj? xchaꞌ chique. Y ri winek riꞌ xquibij chic cꞌa: Riyoj ya ri Jesús aj Nazaret ri nikacanoj, xechaꞌ. \p \v 8 Y ri Jesús xubij cꞌa chique: Can xiwacꞌaxaj yan cꞌa ri xinbij chiwe chi yin cꞌa riyin riꞌ. Y wi can yin cꞌa riyin ri yinicanoj, tiyaꞌ cꞌa kꞌij chique re ye wachibilan chi quebe na el. \p \v 9 Ri Jesús quecꞌariꞌ ri xubij, riche (rixin) chi queriꞌ nibanatej na cꞌa achiꞌel ri rubin. Riyaꞌ can rubin wi cꞌa: Chique ri xeꞌayaꞌ chuwe, majun chic cꞌa ri xsach ta ca.\f + Jn. 17.12.\f* \p \v 10 Pero ri Simón Pedro rucꞌuan cꞌa jun espada, y yariꞌ ri xrelesaj pe y xusoc ri rumozo ri nimalaj sacerdote. Y can ya cꞌa ri ruxquin\f + Mt. 26.51; Mr. 14.47; Lc. 22.50.\f* ri cꞌo pa rajquikꞌaꞌ ri xuchoy. Y ri mozo riꞌ Malco rubiꞌ. \v 11 Yacꞌa ri Jesús xubij chare ri Simón Pedro: Tayacaꞌ la awespada pa ruvaina. ¿La nachꞌob cami riyit chi riqꞌui la xaben, riyin can yicolotej chuwech ri tijoj pokonal ri rubin pe ri Tataꞌixel ri can cꞌo chi nkꞌaxaj? xchaꞌ chare. \s Tek ri Jesús xucꞌuex chuwech ri Anás \p \v 12 Y yacꞌariꞌ tek xepe ri jumoc soldados y ri achi ri nim rukꞌij chiquicojol riyeꞌ, y chukaꞌ ri jumoc aj chꞌameꞌy ri ye quiyaꞌon pe ri achiꞌaꞌ israelitas ri cꞌo quikꞌij, xquichop cꞌa ri Jesús y xquixim el. \v 13 Nabey cꞌa xquicꞌuaj ri Jesús cꞌa chuwech ri Anás, ruma ri Anás riꞌ rujinan ri Caifás. Y ri junaꞌ riꞌ ya cꞌa ri Caifás ri nimalaj sacerdote. \v 14 Y ya cꞌa ri Caifás biyon chique ri achiꞌaꞌ israelitas ri can cꞌo quikꞌij, chi más utz chi xaxu (xaxe wi) jun ri nicom que chuwech yecom quinojel ri winek.\f + Jn. 11.49, 50.\f* \s Tek ri Pedro cꞌo chuwajay riche (rixin) ri rachoch ri Anás \p \v 15 Ri Simón Pedro rachibilan jun chic discípulo, can ye tzeketel cꞌa el chrij ri Jesús.\f + Mt. 26.58; Mr. 14.54; Lc. 22.54.\f* Y ri jun discípulo riꞌ, ri rachibilan ri Simón Pedro, can etaman cꞌa ruwech ruma ri nimalaj sacerdote, rumariꞌ tek choj xoc apo chuwarachoch ri nimalaj sacerdote ri acuchi (achique) cꞌo wi ri Jesús. \v 16 Yacꞌa ri Pedro xcanaj ca ri chiriꞌ pa puerta. Y ri discípulo ri etaman cꞌa ruwech ruma ri nimalaj sacerdote, xbeꞌel chic cꞌa pe y xchꞌo cꞌa riqꞌui ri ixok ri chajinel ri cꞌo chiriꞌ pa puerta, y xucusaj cꞌa apo ri Pedro. \v 17 Y can yacꞌariꞌ tek ri ixok ri chajinel ri chiriꞌ pa puerta xubij chare ri Pedro: ¿La ma yit ta cami chukaꞌ jun chique ri rudiscípulos re achi re chapatajnek pe? xchaꞌ. Pero ri Pedro xubij: Mani, riyin ma yin ta rudiscípulo, xchaꞌ. \p \v 18 Yecꞌa ri ye mozos chupan ri jay riꞌ y ri ye aj chꞌameꞌy ri xebechapo pe ri Jesús, quiboxon cꞌa jun kꞌakꞌ y ye paꞌel apo chuchiꞌ ri kꞌakꞌ riche (rixin) chi niquimekꞌ quiꞌ, ruma chi cꞌo tef ri ntajin. Y chukaꞌ ri Pedro paꞌel cꞌa apo quiqꞌui, rumekꞌon apo riꞌ chuchiꞌ ri kꞌakꞌ.\f + Lc. 22.55.\f* \s Ri Anás cꞌo ri nracꞌaxaj chare ri Jesús \p \v 19 Y ri Anás ri jun nimalaj sacerdote ri rubanon ca, tek xbepabex cꞌa ri Jesús chuwech, cꞌo cꞌa ri xracꞌaxaj chare. Riyaꞌ xracꞌaxaj cꞌa chare ri Jesús ri achique rubanic quicꞌaslen ri yetzekelben riche (rixin) y chukaꞌ xracꞌaxaj chare achique rubanic chi chꞌabel ri nucꞌut chiquiwech ri winek. \v 20 Xpe ri Jesús xubij cꞌa: Riyin ma pan ewel ta yin chꞌonak wi chique quinojel ri winek. Yin chꞌonak chiquiwech ri pa rachoch ri Dios\f + Jn. 7.14, 28; 8.2.\f* y ri pa tak jay ri niquimol wi quiꞌ quinojel ri israelitas riche (rixin) chi niquicꞌaxaj ri ruchꞌabel ri Dios.\f + Lc. 4.15.\f* Can ma pan ewel ta cꞌa yin chꞌonak wi chique. \v 21 ¿Achique cꞌa ruma tek riyit xa chuwe riyin ri nacꞌutuj wi? Tacꞌutuj chique ri ye acꞌaxayon wuche (wixin). Tacꞌutuj chique achique ri ye nbin, y natzꞌet na cꞌa chi riyeꞌ jabel quetaman achique ri nbin riyin chique. \p \v 22 Y yacꞌa tek ri Jesús rubin chic ka reꞌ, jun chique ri ye aj chꞌameꞌy ri can cꞌo apo chiriꞌ xupakꞌij rupalej ri Jesús chi kꞌaꞌ.\f + Is. 50.6.\f* Y ri aj chꞌameꞌy riꞌ xubij chare ri Jesús: ¿Achique ruma tek quereꞌ xabij apo chare la nimalaj sacerdote? xchaꞌ. \p \v 23 Pero ri Jesús xubij cꞌa chare ri aj chꞌameꞌy riꞌ: Wi cꞌo cꞌa chꞌabel ri ma ya ta rubixic xinben apo chare, tabij cꞌa achique ri ma utz ta ri xinbij apo. Y wi ronojel ri xinbij apo, xa can utz, ¿achique cꞌa ruma xinachꞌey? xchaꞌ ri Jesús. \p \v 24 Cꞌacꞌariꞌ ri Anás xutek cꞌa apo ri Jesús chuwech ri Caifás ri nimalaj sacerdote. Y ri Jesús ximil cꞌa tek xucꞌuex el. \s Tek ri Pedro xubij chic jun bey chi ma retaman ta ruwech ri Jesús \p \v 25 Yacꞌa ri Pedro paꞌel apo chuchiꞌ ri kꞌakꞌ\f + Lc. 22.55; Jn. 18.18.\f* rumekꞌon riꞌ. Y yecꞌo cꞌa ri xecꞌutun chare: ¿La ma yit ta cami rudiscípulo re jun achi re chapatajnek? xechaꞌ chare. Y ri Pedro xrewaj. Riyaꞌ xa xubij: Ma yin ta, xchaꞌ. \p \v 26 Y jun cꞌa chique ri rumozos ri nimalaj sacerdote, rachꞌalal jubaꞌ ri achi ri xelesex ruxquin ruma ri Pedro,\f + Jn. 18.10.\f* xubij cꞌa chare ri Pedro: ¿La ma yit ta cꞌa riyit ri xatintzꞌet chi yitcꞌo riqꞌui ri Jesús ri chiriꞌ acuchi (achique) xbekachapaꞌ wi pe? xchaꞌ chare. \p \v 27 Yacꞌa ri Pedro xa xubij chic jun bey chi riyaꞌ ma rudiscípulo ta ri Jesús. Y can yacꞌariꞌ tek xbesiqꞌuin pe ri ecꞌ.\f + Mt. 26.74; Mr. 14.72; Lc. 22.60; Jn. 13.38.\f* \s Tek ri Jesús xucꞌuex chuwech ri Pilato \p \v 28 Y ri Jesús xelesex cꞌa el pa rachoch ri Caifás, y xucꞌuex pa palacio riche (rixin) chi xbejach pa rukꞌaꞌ ri aj kꞌatbel tzij ri Pilato rubiꞌ.\f + Mt. 27.2; Mr. 15.1; Lc. 23.1; Hch. 3.13.\f* Y nimakꞌaꞌ cꞌa tek xbanatej riꞌ. Y ri ye ucꞌuayon apo riche (rixin) ri Jesús man cꞌa xeꞌoc ta apo ri pa palacio, ruma chiquiwech riyeꞌ can xajan.\f + Hch. 10.28; 11.3.\f* Y chukaꞌ riche (rixin) chi queriꞌ riyeꞌ ma xajan ta cꞌa niquitij ri achique ri nitij chupan ri nimakꞌij pascua.\f + Dt. 16.2.\f* \v 29 Y ri Pilato, ri aj kꞌatbel tzij, xbeꞌel cꞌa pe y xucꞌutuj cꞌa chique ri ye ucꞌuayon apo riche (rixin) ri Jesús: ¿Achique cꞌa chi tzujunic (sujunic) icꞌamom pe chrij re jun achi reꞌ? xchaꞌ chique. \p \v 30 Y ri winek ri ye ucꞌuayon apo riche (rixin) ri Jesús chuwech ri aj kꞌatbel tzij, xquibij chare: Wi ta re achi reꞌ man ta banoy etzelal, man ta xokajachaꞌ pan akꞌaꞌ, xechaꞌ chare. \p \v 31 Yacꞌariꞌ tek ri Pilato, xubij chique: Ticꞌuaj chic cꞌa el riyix re achi reꞌ y tikꞌataꞌ tzij pa ruwiꞌ can achiꞌel ri nubij ri iley, xchaꞌ chique. Pero ri achiꞌaꞌ israelitas ri cꞌo quikꞌij, xquibij cꞌa chare: Riyoj majun kꞌatbel tzij pa kakꞌaꞌ riche (rixin) chi yoj cꞌa riyoj yojbin chi ticamisex jun winek. \p \v 32 Y can yacꞌareꞌ nibanatej ri rubin chic ri Jesús, chi achique rubanic chi camic ri xtucꞌulwachij el.\f + Mt. 20.19; Jn. 12.32, 33.\f* \p \v 33 Y ri Pilato xoc chic cꞌa apo ri pa rupalacio. Y xusiqꞌuij (xroyoj) cꞌa ri Jesús y cꞌacꞌariꞌ xucꞌutuj chare: ¿Yit cꞌa riyit ri qui-Rey ri israelitas? xchaꞌ chare. \p \v 34 Yacꞌa ri Jesús xubij cꞌa chare: ¿Re xacꞌutuj chuwe, can pan ajolon cꞌa riyit xpe wi, o xa nicꞌaj chic winek ri ye biyon chawe? xchaꞌ. \p \v 35 Yacꞌariꞌ tek ri Pilato xubij chare ri Jesús: Riyin ma yin israelita ta, xa ye ri awinak y ri principaliꞌ tak sacerdotes ri xejacho awuche (awixin) pa nukꞌaꞌ. Ruma achique na ri quitzꞌeton chawij. ¿Achique cꞌa ri amac ri abanon chiquiwech? xchaꞌ chare. \p \v 36 Yacꞌa ri Jesús xubij cꞌa chare ri Pilato: Riyin ma yin rey ta riche (rixin) chuwech re ruwachꞌulef. Ruma wi ta riyin yin rey riche (rixin) chuwech re ruwachꞌulef, quinojel ta ri ye nusamajel, yetajin ta chic chi chꞌaꞌoj, riche (rixin) chi ma yijach ta el pa quikꞌaꞌ ri achiꞌaꞌ israelitas ri cꞌo quikꞌij. Riyin can ma yin rey ta cꞌa riche (rixin) chuwech re ruwachꞌulef.\f + Jn. 6.15.\f* \p \v 37 Pero ri Pilato xubij cꞌa chare ri Jesús: ¿Can yit Rey wi cꞌa riyit? xchaꞌ. Y ri Jesús yacꞌariꞌ tek xubij chare: Jaꞌ (je), queriꞌ. Riyin can yin Rey wi achiꞌel ri xabij.\f + Lc. 23.3.\f* Riyin xinalex riche (rixin) chi nkꞌalajsaj ri kitzij chiquiwech ri winek, y rumariꞌ tek xipe chuwech re ruwachꞌulef. Y quinojel cꞌa ri yeniman y ye riche (rixin) chic ri kitzij, can niquiben wi ri nubij ri nuchꞌabel, xchaꞌ. \p \v 38 Y ri Pilato xucꞌutuj cꞌa chare ri Jesús: ¿Achique cꞌa riꞌ ri kitzij? \p Y tek rubin chic cꞌa ca queriꞌ chare ri Jesús, ri Pilato xel chic cꞌa el ri chiriꞌ pa rupalacio riche (rixin) chi xbechꞌo chique ri winek israelitas y xubij chique: Riyin majun achique ta mac nwil ta chrij re jun achi reꞌ.\f + Lc. 23.4, 14, 15; Jn. 19.4, 6.\f* \v 39 Pero riyix rucꞌulun chic chiwe chi ronojel junaꞌ chupan ri nimakꞌij pascua, cꞌo jun preso ri nelesex\f + Mt. 27.15; Mr. 15.6; Lc. 23.17.\f* el pa cárcel. ¿Niwajoꞌ riyix chi riyin ncol el re achi reꞌ ri i-Rey riyix israelitas? xchaꞌ chique. \p \v 40 Yacꞌa ri winek riꞌ, can riqꞌui cꞌa ronojel quichukꞌaꞌ xechꞌo apo chare ri Pilato y xquibij cꞌa: Ya ri Barrabás tawelesaj el y ma ya ta re achi reꞌ, xechaꞌ. Y ri Barrabás xa jun alekꞌom. \c 19 \p \v 1 Y rumacꞌariꞌ ri Pilato xutek ruchꞌayic ri Jesús.\f + Is. 50.6; Mt. 20.19; 27.26; Mr. 15.15; Lc. 18.32, 33.\f* \v 2 Y ri soldados xquipachꞌuj chukaꞌ jun kꞌayis ri cꞌo sibilaj ruqꞌuixal. Xquiben jun corona chare, y cꞌacꞌariꞌ xquiyaꞌ pa rujolon (ruwiꞌ) ri Jesús. Cꞌacꞌariꞌ xquiyaꞌ chukaꞌ jun tziek morado chrij ri Jesús, can achiꞌel wi ri yequicusalaꞌ ri reyes.\f + Mt. 27.27-29; Mr. 15.17.\f* \v 3 Y ri soldados can niquiben cꞌa chi achiꞌel niquiyaꞌ rutzil ruwech ri Jesús y niquibilaꞌ cꞌa chare: ¡Caquicot cꞌa riyit ri qui-Rey ri israelitas! yechaꞌ cꞌa chare. Y can niquipakꞌilaꞌ cꞌa rupalej chi kꞌaꞌ. \p \v 4 Yacꞌariꞌ tek ri Pilato xel chic pe jun bey ri pa rupalacio riche (rixin) chi xochꞌo chique ri winek, y riyaꞌ xubij cꞌa chique: Titzuꞌ, re achi reꞌ nwelesaj pe chiwech, riche (rixin) chi tiwetamaj chi Riyaꞌ xa majun achique ta mac\f + Jn. 18.38; 2 Co. 5.21.\f* nwil ta chrij, xchaꞌ. \p \v 5 Y tek ri Jesús xbeꞌel cꞌa pe, rucusan cꞌa ri jun achiꞌel corona ri banon riqꞌui ri jun kꞌayis ri cꞌo ruqꞌuixal, y rucusan chukaꞌ ri tziek ri morado nitzuꞌun. Y yacꞌariꞌ tek ri Pilato xubij chique ri winek: Yacꞌareꞌ ri achi, xchaꞌ. \p \v 6 Can xu (xe) wi cꞌa xquitzꞌet ri Jesús, ri principaliꞌ tak sacerdotes y ri ye aj chꞌameꞌy, can riqꞌui cꞌa ronojel quichukꞌaꞌ xquirek quichiꞌ y xquibij: ¡Tatakaꞌ rucamisaxic chuwech cruz! ¡Tatakaꞌ rucamisaxic chuwech cruz! xechaꞌ. Y yacꞌariꞌ tek ri Pilato xubij chique: Toꞌicꞌamaꞌ cꞌa riyix y tiripaꞌ chuwech cruz, ruma chi riyin majun achique ta mac nwil ta chrij, riche (rixin) chi ntek ta rucamisaxic chuwech cruz, xchaꞌ. \p \v 7 Pero ri achiꞌaꞌ israelitas ri cꞌo quikꞌij, xquibij cꞌa apo chare ri aj kꞌatbel tzij: Riyaꞌ nubij chi Rucꞌajol ri Dios,\f + Jn. 5.18.\f* y rumariꞌ cꞌo chi nicamisex, ruma can queriꞌ nubij ri kaley, xechaꞌ. \p \v 8 Ri Pilato tek xracꞌaxaj ri xquibij ri winek, chi ri Jesús nubij chi Rucꞌajol ri Dios, xpe cꞌa más xibinriꞌil chare. \v 9 Yacꞌariꞌ tek riyaꞌ xoc chic cꞌa apo ri pa rupalacio y xucꞌutuj cꞌa chare ri Jesús: ¿Achique tinamit cape wi riyit? xchaꞌ chare.\f + Is. 53.7; Mt. 27.12-14.\f* Y ri Jesús majun cꞌa chꞌabel xubij ta chare. \p \v 10 Yacꞌariꞌ tek ri Pilato xubij chare ri Jesús: ¿Achique cꞌa ruma tek majun tzij nabij pe chuwe? Riyin can cꞌo cꞌa ri xincꞌutuj chawe. ¿La ma awetaman ta cꞌa chi riyin cꞌo kꞌatbel tzij pa nukꞌaꞌ riche (rixin) chi nbij chi yacamisex chuwech cruz o riche (rixin) chi yatincol el? xchaꞌ. \p \v 11 Y ri Jesús xubij: Man ta jun akꞌatbel tzij pa nuwiꞌ, wi man ta ruma ri Dios\f + Sal. 62.11; Dn. 4.17, 25; Hch. 2.23.\f* ri cꞌo chilaꞌ chicaj. Ruma can ya Riyaꞌ ri yayon pe kꞌatbel tzij pan akꞌaꞌ, y rumariꞌ tek cꞌo akꞌatbel tzij pa nuwiꞌ. Y wi xquinatek pa camic, can cꞌo cꞌa amac, pero ri más cꞌo rumac ya ri xijacho pan akꞌaꞌ, xchaꞌ ri Jesús. \p \v 12 Can yacꞌariꞌ tek ri Pilato ri aj kꞌatbel tzij xutij rukꞌij riche (rixin) chi nucol ta el ri Jesús. Pero ri winek israelitas riqꞌui quichukꞌaꞌ xechꞌo, y xquibij: Wi xtacol el, ma yit ramigo ta chic ri César. Ruma wi cꞌo chic jun winek ri nupoꞌ anej riꞌ chi ntoc rey,\f + Lc. 23.2.\f* xa itzel cꞌa nunaꞌ chare ri César, xechaꞌ chare. \p \v 13 Yacꞌa tek ri Pilato xracꞌaxaj cꞌa ri tzij ri xquibij ri winek chare, can yariꞌ xberelesaj pe ri Jesús. Y xbetzꞌuyeꞌ ri acuchi (achique) can tukꞌet wi tzij; lugar ri banon empedrar, y pa chꞌabel hebreo nibix Gabata chare. \v 14 Ri kꞌij riꞌ, yacꞌariꞌ tek nichapatej cꞌa ri jun chique ri quinimakꞌij ri israelitas, ri pascua rubiꞌ, y tek quinojel winek niquibanalaꞌ chic ruchojmil ronojel ri xticꞌatzin chique. Y achiꞌel xa pa nicꞌaj kꞌij chare ri kꞌij riꞌ tek ri Pilato xubij chique ri israelitas: Yacꞌa i-Rey reꞌ, xchaꞌ chique. \p \v 15 Pero ri winek ri quimolon apo quiꞌ, riqꞌui cꞌa quichukꞌaꞌ xquirek apo quichiꞌ y xquibij: ¡Ticamisex! ¡Ticamisex! ¡Ticamisex chuwech cruz! xechaꞌ apo. Y ri Pilato xubij cꞌa chique: ¿Ya ri i-Rey\f + Gn. 49.10; Ez. 21.26, 27.\f* ri niwajoꞌ chi ntek rucamisaxic chuwech cruz? Pero ri achiꞌaꞌ principaliꞌ tak sacerdotes xa xquibij cꞌa apo: Majun chic jun ka-rey riyoj. Xaxu (xaxe) wi ri César, xechaꞌ. \p \v 16 Y yacꞌariꞌ tek ri Pilato can xujech cꞌa el ri Jesús pa quikꞌaꞌ ri xquecamisan riche (rixin) chuwech cruz;\f + Mt. 27.26.\f* y riyeꞌ xquicꞌuaj cꞌa el.\f + Mt. 27.31.\f* \s Tek ri Jesús xbajix chuwech cruz riche (rixin) chi nicamisex \p \v 17 Y ri Jesús rucꞌuan cꞌa el ri cruz.\f + Lc. 14.27.\f* Riyaꞌ ruchapon cꞌa el bey, riche (rixin) chi napon pa ruwiꞌ jun juyuꞌ. Ri juyuꞌ riꞌ achiꞌel rubakil rujolon (ruwiꞌ) caminek nibix chare. Y pa quichꞌabel ri israelitas Gólgota rubiꞌ. \v 18 Tek xeꞌapon cꞌa pa ruwiꞌ ri juyuꞌ riꞌ, xquibajij cꞌa ri Jesús chuwech ri cruz. Y chupan cꞌa ri hora riꞌ, can queriꞌ chukaꞌ xban chique ye caꞌiꞌ chic achiꞌaꞌ. Y pa quinicꞌajal ri ye caꞌiꞌ achiꞌaꞌ ri ye bajin chuwech ri quicruz, chiriꞌ cꞌa xyaꞌox (xyaꞌ) wi ri Jesús bajin chuwech ri cruz.\f + Is. 53.12.\f* \v 19 Y ri Pilato ri aj kꞌatbel tzij, cꞌo cꞌa jun tzij ri xutzꞌibaj el chuwech jun tzꞌalan ri xcꞌojeꞌ pa ruwiꞌ ri cruz. Ri tzij cꞌa ri cꞌo el chuwech ri tzꞌalan nubij cꞌa: JESUS AJ NAZARET, QUI-REY RI ISRAELITAS,\f + Jn. 1.49; 18.33; 19.3, 12.\f* nichaꞌ. \v 20 Ri tzij riꞌ, qꞌuiy cꞌa chique ri israelitas yetzꞌeto ca, ruma ri acuchi (achique) ri xbajix wi ri Jesús chuwech ri cruz, xa can nakaj chare ri tinamit Jerusalem. Y ri tzij riꞌ, can pan oxiꞌ cꞌa chꞌabel ri tzꞌiban wi el. Can tzꞌiban cꞌa pa quichꞌabel ri israelitas, pa quichꞌabel ri aj Grecia y pa quichꞌabel chukaꞌ ri winek aj Roma. \v 21 Yacꞌa ri principaliꞌ tak sacerdotes quiche (quixin) ri israelitas xbequichꞌojij chare ri Pilato: Man ta xatzꞌibaj ri tzij ri nubij: Qui-Rey ri israelitas; ruma xa ma que ta riꞌ. Xa tatzꞌibaj chi xa ya Riyaꞌ ri xbin chi qui-Rey ri israelitas, xechaꞌ. \p \v 22 Pero ri Pilato xubij cꞌa chique ri principaliꞌ tak sacerdotes riꞌ: Ri xintzꞌibaj yan, can tzꞌibatal chic cꞌa riꞌ. Ma nicꞌatzin ta cꞌa chi njel rubixic, xchaꞌ chique. \p \v 23 Yacꞌa tek ri soldados quibajin chic ri Jesús chuwech ri cruz, xebequicꞌamaꞌ cꞌa pe ri rutziak ri Jesús;\f + Mt. 27.35; Mr. 15.24; Lc. 23.34.\f* tziek ri ye quelesan ca chrij. Ri tziek cꞌa riꞌ xquijech pa cajiꞌ y xquijech cꞌa chiquiwech. Ruma ye cajiꞌ riyeꞌ. Xa yacꞌa ri jun tziek ri nibix túnica chare, ma jun rutꞌisbal (rutzꞌisbal). Can pa ruquemic banon chare chi xa jun rubanic. \v 24 Rumariꞌ tek riyeꞌ xquibilaꞌ cꞌa chiquiwech: Ma tikaretz (tikatzer) ta re jun tziek reꞌ. Xa kojsaquin chrij riche (rixin) chi queriꞌ xa jun ri nucꞌuan el, xechaꞌ. Ri xbanatej cꞌa riqꞌui ri rutziak ri Jesús, can tzꞌibatal wi ca chupan ri ruchꞌabel ri Dios tek nubij: \q Xequijachalaꞌ ri nutziak chiquiwech \q y chukaꞌ xesaquin chrij.\f + Sal. 22.18.\f* \m Y can queriꞌ wi xquiben ri soldados. \p \v 25 Ri chiriꞌ riqꞌui apo ri cruz ri bajin wi ri Jesús, cꞌo cꞌa apo ri María ri ruteꞌ, y chukaꞌ ri ruchꞌititeꞌ, María ri rixjayil ri achi ri Cleofas rubiꞌ y cꞌo chukaꞌ apo ri María Magdalena.\f + Mt. 27.55, 56; Mr. 15.40; Lc. 23.49.\f* \v 26 Y tek ri Jesús xutzꞌet cꞌa pe ri ruteꞌ y ri rudiscípulo ri sibilaj nrajoꞌ,\f + Jn. 13.23; 20.2.\f* xubij cꞌa chare ri ruteꞌ: Nána, ya laꞌ ntoc ca awal, xchaꞌ. \p \v 27 Yacꞌariꞌ tek xubij cꞌa chukaꞌ chare ri rudiscípulo: Ya ateꞌ laꞌ, xchaꞌ chare. Y ri discípulo can xunimaj wi ri xbix chare. Rumariꞌ tek can ya cꞌa hora riꞌ xucꞌuex el ri María ruma ri discípulo riche (rixin) chi xbecꞌojeꞌ pa rachoch ri discípulo riꞌ. \p \v 28 Y ruma ri Jesús can retaman chic cꞌa chi ronojel xcꞌachoj yan y ruma can cꞌo chi nibanatej ronojel ri tzꞌibatal ca chupan ri ruchꞌabel ri Dios,\f + Sal. 69.21.\f* rumacꞌariꞌ xubij: Chakiꞌj nuchiꞌ, xchaꞌ. \p \v 29 Y chiriꞌ cꞌo cꞌa apo jun yabel yaꞌ nojnek riqꞌui chꞌomilaj ruyaꞌal uva. Y ri soldados chupan riꞌ xquimubaꞌ wi el jun esponja, y xquiyaꞌ el chutzaꞌn jun ti cheꞌ ri hisopo rubiꞌ, y cꞌacꞌariꞌ xquiyaꞌ chare\f + Mt. 27.48; Mr. 15.36; Lc. 23.36.\f* riche (rixin) chi nutzꞌub (nutzꞌubaj). \v 30 Y tek ri Jesús rutzꞌuban chic cꞌa ca ri chꞌomilaj ruyaꞌal uva, Riyaꞌ xubij cꞌa: Ya xcꞌachoj cꞌa ronojel. Y can yacꞌariꞌ tek xulucubaꞌ pe ri rujolon (ruwiꞌ) y xujech ri ránima pa rukꞌaꞌ ri Dios y xcom ka. \s Tek jun soldado xutekꞌuj rupox (rucꞌalcꞌaꞌx) ri Jesús \p \v 31 Ri kꞌij riꞌ, quinojel ri winek israelitas niquibanalaꞌ chic ruchojmil ronojel ri nicꞌatzin chique chupan ri nimakꞌij pascua. Y rumariꞌ tek ri achiꞌaꞌ israelitas ri cꞌo quikꞌij xebe riqꞌui ri Pilato y xbequicꞌutuj chare riche (rixin) chi tikꞌip (tikꞌapux) caken ri yecꞌo chuwech cruz, riche (rixin) chi queriꞌ yeꞌelesex cꞌa el chuwech ri cruz. Ruma ma rucꞌamon ta cꞌa chi ri achiꞌaꞌ riꞌ yecꞌojeꞌ ca chuwech tak cruz chupan ri nimalaj nimakꞌij pascua\f + Lv. 23.5.\f* y can uxlanibel kꞌij\f + Mr. 15.42.\f* chukaꞌ. \v 32 Y ri soldados can xeꞌapon wi cꞌa quiqꞌui ri yecꞌo chuwech ri quicruz. Xepe riyeꞌ xquikꞌip (xquikꞌapuj) cꞌa raken ri nabey y can queriꞌ chukaꞌ xquiben riqꞌui ri jun chic. \v 33 Yacꞌa tek xeꞌapon riqꞌui ri Jesús, ma xquikꞌip (xquikꞌapuj) ta chic ri raken, ruma xquitzꞌet chi xa caminek chic. \p \v 34 Astapeꞌ xquitzꞌet chi ri Jesús caminek chic, jun cꞌa chique ri soldados xujuꞌ ri rutzaꞌn ri rulanza pa rupox (rucꞌalcꞌaꞌx) ri Jesús, y can yacꞌariꞌ tek xbeꞌel pe quicꞌ\f + 1 Jn. 5.6, 8.\f* y yaꞌ. \v 35 Y ri xtzꞌeto chi queriꞌ xbanatej, can nukꞌalajsaj cꞌa, y ri nukꞌalajsaj riyaꞌ can kitzij wi.\f + Jn. 21.24.\f* Ri can rutzꞌeton y retaman, can kitzij wi ri nutzijoj chupan re wuj reꞌ, riche (rixin) chi iwonojel riyix ninimaj chukaꞌ. \v 36 Ruma ri xbanatej, can xbanatej riche (rixin) chi queriꞌ kitzij ntel ri nubij chupan ri ruchꞌabel ri Dios. Ruma ri tzꞌibatal ca, nubij: Can majun cꞌa rubakil Riyaꞌ ri xtikꞌip (xtikꞌapux) ta.\f + Ex. 12.46; Nm. 9.12.\f* \v 37 Y cꞌo cꞌa jun chic chukaꞌ ri tzꞌibatal ca chupan ri ruchꞌabel ri Dios chrij ri Jesús, y nubij: Xtiquitzuꞌ cꞌa ri Jun ri xquitekꞌuj el\f + Zac. 12.10.\f* ri ruchꞌacul. \s Tek xmuk ri Jesús \p \v 38 Y tek banatajnek chic ronojel riꞌ, yacꞌariꞌ tek cꞌo jun achi aj pa tinamit Arimatea,\f + Mt. 27.57; Mr. 15.43.\f* ri José rubiꞌ, ri xapon riqꞌui ri Pilato. Ri achi riꞌ astapeꞌ majun bey xukꞌalajsaj ta riꞌ chi jun tzekelbey riche (rixin) ri Jesús, ruma nuxibij riꞌ chiquiwech ri israelitas ri cꞌo quikꞌij,\f + Jn. 9.22.\f* pero riyaꞌ xberucꞌutuj utzil chare ri Pilato riche (rixin) chi tuyaꞌ ri ruchꞌacul ri Jesús chare riche (rixin) chi numuk. Y ri Pilato xuyaꞌ kꞌij chare. Xpe cꞌa ri José, xberukasaj pe ri ruchꞌacul ri Jesús y xucꞌuaj el riche (rixin) chi xumuk. \v 39 Y chukaꞌ ri jun achi ri Nicodemo rubiꞌ, ri achi ri xapon riqꞌui ri Jesús pa jun chakꞌaꞌ,\f + Jn. 3.1, 2; 7.50.\f* xapon cꞌa chupan ri hora riꞌ, rucꞌuan apo mirra xolon riqꞌui nicꞌaj chic quiwech akꞌom\f + 2 Cr. 16.14.\f* ri jubul ruxlaꞌ. Y rucꞌuan cꞌa apo achiꞌel xa jun quintal ri akꞌom riꞌ. \v 40 Xepe cꞌa ri José y ri Nicodemo, xquibor ri ruchꞌacul ri Jesús pa tak tziek ri can cꞌo ri akꞌom ri jubul ruxlaꞌ chrij. Riyeꞌ can quecꞌariꞌ xquiben chare ri ruchꞌacul ri Jesús, ruma ri winek israelitas queriꞌ niquiben chare ri quicaminak. \v 41 Pa ruwiꞌ cꞌa ri juyuꞌ ri xbajix wi ri Jesús chuwech ri cruz, ri chunakajal apo, cꞌo cꞌa jun ulef ri ticon ruwech riqꞌui cotzꞌiꞌj y cheꞌ ri niquiyaꞌ quiwech. Y chiriꞌ cꞌo cꞌa jun jul cꞌoton riche (rixin) chi niyaꞌox (nyaꞌ) caminek chupan y ri jul ri cꞌacꞌacꞌ.\f + Lc. 23.53.\f* Can cꞌa ma jane jun caminek ri yaꞌon ta chupan. \v 42 Y chiriꞌ chupan cꞌa ri jul riꞌ xquiyaꞌ wi ri ruchꞌacul ri Jesús, ruma nakaj cꞌo wi ri jul riꞌ y ruma chukaꞌ chi ri quinimakꞌij ri israelitas ri pascua rubiꞌ, nichapatej yan;\f + Jn. 19.14, 31.\f* y ri winek niquibanalaꞌ chic ruchojmil ronojel ri nicꞌatzin chique. \c 20 \s Tek cꞌastajnek chic ri Jesús \p \v 1 Y nimakꞌaꞌ yan cꞌa chupan ri nabey kꞌij chare ri semana,\f + Mt. 28.1; Mr. 16.1, 2; Lc. 24.1.\f* ri María Magdalena xbe cꞌa chuchiꞌ ri jul, y can cꞌa mukmuj na tek xbe. Y yacꞌariꞌ tek xutzꞌet chi ri abej tzꞌapebel ruchiꞌ ri jul, xa elesan chic el. \v 2 Riyaꞌ junanin (anibel) cꞌa xtzolin y xbe cꞌa riqꞌui ri Simón Pedro y riqꞌui chukaꞌ ri jun chic discípulo ri sibilaj xajowex ruma ri Jesús.\f + Jn. 13.23.\f* Ri María Magdalena xuyaꞌ cꞌa rutzijol chique y xubij cꞌa: Yecꞌo xeꞌelesan el ri ruchꞌacul ri Ajaf Jesús pa jul, ruma man cꞌo ta chic. Y wacami ma ketaman ta acuchi (achique) xbequiyaꞌ wi ca, xchaꞌ. \p \v 3 Ri Pedro y ri jun chic discípulo, can xu (xe) wi xquicꞌaxaj ri xubij ri María Magdalena chique, can yacꞌariꞌ xeꞌel el y xebe chuchiꞌ ri jul.\f + Lc. 24.12.\f* \v 4 Junanin (anibel) xebe chi ye caꞌiꞌ. Xa yacꞌa ri jun chic discípulo can aninek nibiyin, rumariꞌ xuyaꞌ ca ri Pedro, y yariꞌ ri xapon nabey chuchiꞌ ri jul. \v 5 Ri discípulo riꞌ xluqueꞌ cꞌa ka riche (rixin) chi nitzuꞌun apo pa jul; y riyaꞌ xerutzꞌet cꞌa ri tziek\f + Jn. 19.40.\f* yecꞌo ca chiriꞌ, pero ma xoc ta apo chupan ri jul. \v 6 Y tek ri Simón Pedro xapon, ruma can tzeketel apo chrij ri discípulo ri xapon nabey, ri Simón Pedro can choj cꞌa xoc apo ri pa jul, y xutzꞌet cꞌa ri tziek ri yecꞌo ca chiriꞌ. \v 7 Yacꞌa ri tziek ri xpisbex rujolon (ruwiꞌ) ri Jesús, can jucꞌan chic cꞌo wi ca, banon ca ruchojmil. Can ma junan ta cꞌo ca quiqꞌui ri nicꞌaj chic tziek. \v 8 Cꞌacꞌariꞌ xoc cꞌa chukaꞌ apo ri jun chic discípulo, ri xapon nabey chuchiꞌ ri jul. Y tek riyaꞌ oconek chic apo, xutzꞌet cꞌa ronojel y xunimaj chi can xcꞌastej wi el ri Jesús. \v 9 Ri discípulos can cꞌa ya tek xquitzꞌet na, cꞌacꞌariꞌ tek xquinimaj; ruma xa ma kꞌaxnek ta chiquiwech ri nubij chupan ri ruchꞌabel ri Dios ri tzꞌibatal ca chrij ri Jesús, chi can cꞌo chi nicꞌastej pe chiquicojol ri caminakiꞌ.\f + Sal. 16.10; Is. 53.10; Hch. 2.25-32; 13.34; 1 Co. 15.4.\f* \v 10 Y ri caꞌiꞌ discípulos, can yacꞌariꞌ tek xetzolin el chcachoch. \s Tek ri Jesús xucꞌut riꞌ chuwech ri María Magdalena \p \v 11 Yacꞌa ri María Magdalena ntokꞌ xcꞌojeꞌ ca ri chiriꞌ chuchiꞌ ri jul. Y tek riyaꞌ ntokꞌ cꞌa, xluqueꞌ ka riche (rixin) chi nitzuꞌun oc chupan ri jul. \v 12 Y yacꞌariꞌ tek xerutzꞌet oc ye caꞌiꞌ ángeles ri ye quicusalon sakilaj tak tziek. Ri caꞌiꞌ ángeles riꞌ ye tzꞌuyul cꞌa. Jun tzꞌuyul pa ruwiꞌ y jun tzꞌuyul pa raken ri acuchi (achique) xliꞌeꞌ wi ri Jesús. \v 13 Y ri caꞌiꞌ ángeles riꞌ xquicꞌutuj cꞌa pe chare ri María Magdalena: Nána, ¿achique ruma tek yatokꞌ? xechaꞌ chare. Y riyaꞌ xubij cꞌa chique: Riyin yinokꞌ, ruma yecꞌo xeꞌelesan el ri ruchꞌacul ri Wajaf Jesús y ma wetaman ta acuchi (achique) xbequiyaꞌ wi ca, xchaꞌ chique. \p \v 14 Y tek riyaꞌ rubin chic cꞌa ka ri chꞌabel riꞌ, xtzuꞌun ca chrij. Riyaꞌ can xutzꞌet wi cꞌa chi cꞌo jun ri paꞌel apo chiriꞌ, pero ma xretamaj ta ruwech chi ya ri Jesús ri cꞌo apo chiriꞌ.\f + Mr. 16.9.\f* \v 15 Yacꞌariꞌ tek ri Jesús xucꞌutuj chare ri María Magdalena: ¿Nána, achique cꞌa ri nacanoj y achique chukaꞌ ruma tek sibilaj yatokꞌ? xchaꞌ chare. Y ri María Magdalena xuchꞌob cꞌa chi ri nichꞌo apo riqꞌui, ya ri nisamajin ri ulef riꞌ, ri ticon ruwech riqꞌui cotzꞌiꞌj y cheꞌ; rumariꞌ tek riyaꞌ xubij cꞌa chare: Wi yit cꞌa riyit ri xatucꞌuan el ri ruchꞌacul ri Wajaf Jesús, tabij cꞌa chuwe acuchi (achique) xayaꞌ wi, y riyin xtincanoj cꞌa acuchi (achique) xtinyaꞌ wi, xchaꞌ chare. \p \v 16 Pero ri Jesús xchꞌo chic cꞌa apo chare y xubij cꞌa: María, xchaꞌ. Y ri María Magdalena can yacꞌariꞌ xretamaj chi ya ri Jesús ri nichꞌo pe riqꞌui, y rumariꞌ xtzuꞌun chic apo riqꞌui y xubij chare: Raboni, xchaꞌ. Re jun chꞌabel reꞌ ntel chi tzij Tijonel. \p \v 17 Y ri Jesús xubij cꞌa chare ri María Magdalena: Ma quinakꞌetej ta. Riyin can cꞌa ma jane quibe ta riqꞌui ri Nataꞌ chilaꞌ chicaj. Xa cabiyin chubixic chique ri can ye wachꞌalal chic,\f + Sal. 22.22; Mt. 28.10; Ro. 8.29; He. 2.11.\f* chi riyin can yibe cꞌa riqꞌui ri Nataꞌ, ri can Itataꞌ chukaꞌ riyix. Can yibe cꞌa riqꞌui ri nu-Dios, ri i-Dios chukaꞌ riyix, xchaꞌ chare. \p \v 18 Y ri María Magdalena, can xbe na wi quiqꞌui ri discípulos, riche (rixin) chi xberuyaꞌ rutzijol chique chi xutzꞌet ri Ajaf Jesús, y riche (rixin) chukaꞌ chi xberuyaꞌ rutzijol chique ri bin el chare ruma ri Jesús. \s Tek ri Jesús xucꞌut riꞌ chiquiwech ri rudiscípulos \p \v 19 Y tek xoc cꞌa pe ri akꞌaꞌ chupan ri kꞌij riꞌ, ri nabey kꞌij chare ri semana, ri discípulos quimolon quiꞌ, pero can ye quitzꞌapilon cꞌa ri ruchiꞌ ri jay ri yecꞌo wi; ruma riyeꞌ can quixibin cꞌa quiꞌ chiquiwech ri israelitas, ri ye quiwinak. Y cꞌa tek xquitzꞌet, xa cꞌo chic ri Jesús chiriꞌ chiquicojol\f + Mr. 16.14; Lc. 24.36; 1 Co. 15.5.\f* y xubij cꞌa chique: Ya ta cꞌa ri uxlanibel cꞌuꞌx ri xticꞌojeꞌ pa tak iwánima chiꞌiwonojel, xchaꞌ. \p \v 20 Tek Riyaꞌ rubin chic cꞌa ka ri chꞌabel riꞌ chique ri quimolon quiꞌ chiriꞌ, can xerucꞌutulaꞌ cꞌa ri rusocotajic, can xerucꞌutulaꞌ cꞌa ri rukꞌaꞌ y ri rupox (rucꞌalcꞌaꞌx) chiquiwech. Y ri discípulos sibilaj cꞌa xequicot, ruma xquitzꞌet\f + Jn. 16.22; 1 Jn. 1.1.\f* chi can ya wi ri Ajaf Jesús. \v 21 Cꞌacꞌariꞌ ri Jesús can xubij chic cꞌa jun bey chique ri rudiscípulos: Ya ta cꞌa ri uxlanibel cꞌuꞌx xticꞌojeꞌ pa tak iwánima chiꞌiwonojel. Wacami cꞌa, can yixintek el, achiꞌel xitak pe riyin ruma ri Nataꞌ\f + Is. 61.1; Jn. 17.18.\f* chubanic ri rusamaj. \p \v 22 Y tek rubin chic cꞌa ka ri chꞌabel riꞌ, Riyaꞌ xeruxupuj y xubij chique: Can ticꞌuluꞌ cꞌa ri Lokꞌolaj Espíritu. \v 23 Y wi riyix can nicuy cꞌa rumac jun winek, can xticuyutej wi cꞌa rumac chukaꞌ chuwech ri Dios. Yacꞌa ri xa ma xticuy ta rumac, ri Dios can ma xtucuy ta chukaꞌ rumac ri winek riꞌ, xchaꞌ ri Jesús. \s Tek ri Tomás ma xunimaj ta chi ri Jesús xcꞌastej \p \v 24 Yacꞌa ri Tomás, ri jun chique ri cablajuj rudiscípulos ri Jesús, ri nibix chukaꞌ Dídimo chare, xa man cꞌo ta quiqꞌui ri rachibil, tek ri Jesús xocꞌulun chiquicojol. \v 25 Y rumariꞌ ri discípulos ri ye rachibil ri Tomás xquibij chare: Riyoj xkatzꞌet ri Ajaf Jesús. Y ri Tomás xubij chique: Wi ma xtintzꞌet ta ri socotajic ri xerucꞌuaj ri rukꞌaꞌ cuma ri láwux, y ma xtinjuꞌ ta ri ruwiꞌ nukꞌaꞌ pa tak socotajic ri cꞌo pa rukꞌaꞌ\f + Sal. 22.16.\f* y chukaꞌ wi ma xtinjuꞌ ta ri nukꞌaꞌ pa rupox (rucꞌalcꞌaꞌx) chupan ri socotajic ri xuben ri lanza, ma xtinimaj ta chi ya Riyaꞌ, xchaꞌ. \p \v 26 Tek kꞌaxnek chic cꞌa wakxakiꞌ kꞌij, ri discípulos quimolon chic cꞌa quiꞌ jun bey, y cꞌo cꞌa ri Tomás quiqꞌui, quitzꞌapilon ruchiꞌ ri jay. Yacꞌariꞌ tek xapon chic\f + Jn. 20.19.\f* ri Jesús pa quinicꞌajal y xubij chique: Ya ta cꞌa ri uxlanibel cꞌuꞌx xticꞌojeꞌ pa tak iwánima chiꞌiwonojel, xchaꞌ. \p \v 27 Y can yacꞌariꞌ tek xubij chare ri Tomás: Tajuꞌ pe ri ruwiꞌ akꞌaꞌ waweꞌ y queꞌatzuꞌ re nukꞌaꞌ ye socotajnek. Tayaꞌ pe la akꞌaꞌ pa nupox (nucꞌalcꞌaꞌx) y tajuꞌ pe chupan re socotajic re xuben ri lanza. Can tanimaj cꞌa, y ma taben ta achiꞌel niquiben ri nicꞌaj chic winek, ri xa ma yinquinimaj ta, pero riyit quinanimaj. \p \v 28 Y yacꞌariꞌ tek ri Tomás xubij cꞌa chare ri Jesús: Can yit cꞌa riyit ri Wajaf, can yit cꞌa riyit ri nu-Dios,\f + Sal. 118.28.\f* xchaꞌ. \p \v 29 Pero ri Jesús xubij chare ri Tomás: Cꞌa ya tek xinatzꞌet na, cꞌacꞌariꞌ xinanimaj; pero ri yinquinimaj y xa ma yinquitzꞌet ta,\f + 2 Co. 5.7; 1 P. 1.8.\f* jabel cꞌa ruwaquikꞌij, xchaꞌ ri Jesús. \s Ri tzꞌibayon re wuj reꞌ nubij achique ruma tek xutzꞌibaj \p \v 30 Ri Jesús cꞌo qꞌuiy nicꞌaj chic milagros ri xerubanalaꞌ chiquiwech ri ye rudiscípulos, ri ma ye tzꞌibatal ta ca\f + Jn. 21.25.\f* chupan re wuj reꞌ. \v 31 Yacꞌa ri ye tzꞌibatal ca chupan re wuj reꞌ, can ye tzꞌibatal ca riche (rixin) chi riyix ninimaj cꞌa chi ri Jesús yariꞌ ri Cristo ri Rucꞌajol ri Dios, y riche (rixin) chukaꞌ chi tek riyix xtinimaj, xticꞌul ri cꞌaslen riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek,\f + Jn. 3.15, 16.\f* ruma can xicukubaꞌ cꞌa icꞌuꞌx riqꞌui. \c 21 \s Tek ri Jesús xucꞌut riꞌ chiquiwech ye wukuꞌ rudiscípulos \p \v 1 Y tek banatajnek chic ronojel riꞌ, yacꞌariꞌ tek ri Jesús xucꞌut chic cꞌa riꞌ jun bey chiquiwech ri rudiscípulos. Riyaꞌ can ya cꞌa ri chuchiꞌ choy ri Tiberias rubiꞌ, chiriꞌ xucꞌut wi riꞌ chiquiwech. Y quecꞌareꞌ rubanic tek Riyaꞌ xucꞌut riꞌ chiquiwech: \v 2 Can quicꞌuan cꞌa quiꞌ ri Simón Pedro, ri Tomás ri nibix chukaꞌ Dídimo chare, ri Natanael ri aj pa tinamit Caná ri cꞌo quelaꞌ pa rucuenta ri Galilea, ri ye caꞌiꞌ rucꞌajol ri Zebedeo\f + Mt. 4.21.\f* y ye caꞌiꞌ chic discípulos. \v 3 Y yacꞌariꞌ tek ri Simón Pedro xubij chique ri rachibil: Riyin yibe na chuchapic car, xchaꞌ. Y ri rachibil xquibij: Riyoj chukaꞌ yojbe awuqꞌui. Y can quinojel cꞌa xebe y xeꞌoc el pa jun jucuꞌ. Riyeꞌ astapeꞌ jun akꞌaꞌ xecꞌaseꞌ chuchapic car, majun car ri xquichop ta. \p \v 4 Yacꞌa tek xpe rusekeric, ri Jesús xapon y xbepaꞌeꞌ cꞌa chiriꞌ chuchiꞌ ri choy. Yacꞌa ri discípulos xa man cꞌa xquetamaj ta pe ruwech ri Jesús. \v 5 Y Riyaꞌ xchꞌo apo chique y xubij cꞌa: Walcꞌual, ¿la cꞌo chic car ichapon riche (rixin) chi nitij?\f + Lc. 24.41.\f* xchaꞌ apo chique. Y ri discípulos xquibij pe chare: Majun, xechaꞌ. \p \v 6 Xpe ri Jesús xubij cꞌa apo chique: Ticꞌakaꞌ ka ri yaꞌl chapabel car re quereꞌ pa rajquikꞌaꞌ ri jucuꞌ y can yecꞌo cꞌa car xqueꞌichop, xchaꞌ. Y ri discípulos can yacꞌariꞌ xquiqꞌuek ka ri yaꞌl chapabel car pa yaꞌ. Y can ma yecowin ta chic niquelesaj pe ri yaꞌl pa yaꞌ, ruma can sibilaj ye qꞌuiy car\f + Lc. 5.4-7.\f* ri xquiyaꞌ pe quiꞌ. \v 7 Y ri jun discípulo ri sibilaj xajowex ruma ri Jesús,\f + Jn. 13.23; 19.26; 20.2.\f* can yacꞌariꞌ tek xubij apo chare ri Pedro: Ri xchꞌo pe chake, ya ri Ajaf Jesús, xchaꞌ. Y ri Simón Pedro, can xu (xe) wi xracꞌaxaj queriꞌ, can yariꞌ xucusaj pe ri rutziak ri relesan ca chrij y xropin ka pa yaꞌ riche (rixin) chi ntel pe. \v 8 Yacꞌa ri nicꞌaj chic discípulos can cꞌa ya na ri pa jucuꞌ xepe wi, y quikiriren cꞌa pe ri yaꞌl nojnek chi car. Ma can ta nej cꞌa ye oconek apo pa ruwiꞌ yaꞌ. Achiꞌel xa cꞌo jun oxiꞌ raken cꞌan. \p \v 9 Y tek ri nicꞌaj chic discípulos xeꞌoka chuchiꞌ yaꞌ y xeꞌel pe ri pa jucuꞌ, xquitzꞌet cꞌa chi cꞌo rachek kꞌakꞌ. Y ri pa rachek kꞌakꞌ cꞌo jun car saꞌon ka, y cꞌo chukaꞌ caxlan wey. \v 10 Ri Jesús xubij cꞌa chique: Ri car ri cꞌariꞌ yeꞌichop pe, queꞌicꞌamaꞌ cꞌa pe caꞌiꞌ oxiꞌ, xchaꞌ chique. \p \v 11 Ri Simón Pedro xbe cꞌa y xjoteꞌ ri pa jucuꞌ. Y xberelesaj pe ri yaꞌl nojnek chi car. Can ye qꞌuiy wi cꞌa car nimaꞌk yecꞌo chupan ri yaꞌl. Yecꞌo cꞌa ciento cincuenta y tres ri xquiyaꞌ pe quiꞌ. Xa matiox chi ma xretzetej (xtzeretej) ta ruwech ri yaꞌl, ruma sibilaj ye qꞌuiy car yecꞌo pe chupan. \v 12 Y ri Jesús xubij cꞌa chique ri rudiscípulos: Quixan cꞌa pe y quixwaꞌ,\f + Hch. 10.41.\f* xchaꞌ chique. Y quinojel cꞌa ri discípulos riꞌ majun xbano cowil chi xcꞌutun ta apo chare ri Jesús: ¿Yit achique cꞌa riyit? ruma can quetaman cꞌa chi ya Riyaꞌ ri Ajaf Jesús. \v 13 Xpe ri Jesús y xuchop cꞌa rujachic ri caxlan wey chiquiwech, y can queriꞌ chukaꞌ xuben riqꞌui ri car. Xujachalaꞌ cꞌa chiquiwech, riche (rixin) chi yewaꞌ. \p \v 14 Y yacꞌareꞌ ri rox mul\f + Jn. 20.19, 26.\f* chi ri Jesús xucꞌut riꞌ chiquiwech ri ye rudiscípulos tek cꞌastajnek chic pe chiquicojol ri caminakiꞌ. \s Tek ri Jesús xubij chare ri Pedro: Queꞌayukꞌuj ri nucarneꞌl \p \v 15 Y tek xecꞌachoj chare ri waꞌin quinojel, ri Jesús xucꞌutuj chare ri Simón Pedro: Riyit Simón ri yit rucꞌajol ri Jonás, ¿la yinawajoꞌ cami más que chiquiwech quinojel reꞌ? xchaꞌ chare. Y ri Simón Pedro xubij cꞌa: Jaꞌ (je), can queriꞌ wi, Ajaf. Riyit awetaman chi yatinwajoꞌ. Y ri Jesús xubij chare: Wi can yinawajoꞌ, can queꞌayukꞌuj cꞌa ri alaj tak nucarneꞌl, xchaꞌ. \p \v 16 Cꞌacꞌariꞌ ri Jesús xucꞌutuj chic cꞌa jun bey chare: Riyit Simón ri yit rucꞌajol ri Jonás, ¿la can yinawajoꞌ cꞌa? xchaꞌ chare. Y ri Pedro xubij cꞌa: Ajaf, can queriꞌ wi. Riyit awetaman chi yatinwajoꞌ, xchaꞌ. Y ri Jesús xubij: Wi can yinawajoꞌ cꞌa, queꞌayukꞌuj cꞌa ri nucarneꞌl.\f + 1 P. 5.2.\f* \p \v 17 Y pa rox mul, ri Jesús xubij cꞌa chare: Riyit Simón ri yit rucꞌajol ri Jonás, ¿la can yinawajoꞌ cꞌa? xchaꞌ. Y ri Pedro can xpe cꞌa bis pa ránima, ruma can rox mul ri xcꞌutux chare ruma ri Jesús: ¿La can yinawajoꞌ cꞌa? Yacꞌariꞌ tek ri Pedro xubij: Ajaf, riyit can ronojel cꞌa awetaman.\f + Jn. 16.30.\f* Can awetaman cꞌa chi yatinwajoꞌ. Y ri Jesús xubij chic cꞌa chare: Can queꞌayukꞌuj cꞌa ri nucarneꞌl.\f + He. 13.20; 1 P. 2.25; 5.4.\f* \v 18 Can kitzij cꞌa ri nbij chawe: Tek can cꞌa yit cꞌajol na, can ayon cꞌa riyit nabetzꞌ apan y xabacuchi (xabachique) cꞌa nawajoꞌ yabe wi, can yabe wi cꞌa. Yacꞌa tek xcarijix, xa xqueꞌaricꞌ ri akꞌaꞌ chuwech jun chic riche (rixin) chi nubetzꞌ apan, y xcarucꞌuaj acuchi (achique) ri xa ma nawajoꞌ ta yabe wi, xchaꞌ chare. \p \v 19 Ri xubij cꞌa ri Jesús, can riche (rixin) cꞌa chi xukꞌalajsaj ri achique chi camic ri xtucꞌulwachij el ri Pedro, riche (rixin) chi nuyaꞌ rukꞌij rucꞌojlen ri Dios. Y tek ri Jesús rubin chic cꞌa ronojel riꞌ, xubij cꞌa chukaꞌ chare ri Pedro: Quinatzekelbej cꞌa, xchaꞌ. \s Ri discípulo ri sibilaj xajowex \p \v 20 Y tek ri Jesús y ri Pedro ye benak cꞌa, ri Pedro xtzuꞌun ca chrij y xutzꞌet cꞌa chi cꞌo jun chic discípulo ri benak chiquij. Y ya discípulo riꞌ ri sibilaj xajowex ruma ri Jesús y ya chukaꞌ riyaꞌ ri xrakꞌeꞌ apo chunakajal ri ruwarucꞌuꞌx ri Jesús\f + Jn. 13.23, 25.\f* tek xquiben ri lokꞌolaj waꞌin, ri xcꞌutun cꞌa chare ri Jesús: Ajaf, ¿achique cꞌa ri xtijacho awuche (awixin)? \v 21 Tek ri Pedro xutzꞌet cꞌa ri discípulo riꞌ, xucꞌutuj cꞌa chare ri Jesús: Ajaf, y riyaꞌ, ¿achique cꞌa xtuben ca? xchaꞌ. \p \v 22 Y ri Jesús xubij cꞌa chare ri Pedro: Wi riyin nwajoꞌ chi riyaꞌ cꞌa qꞌues na tek xquipe chic jun bey,\f + Ap. 3.11; 22.7, 12, 20.\f* ma rajawaxic ta chi yariꞌ ri nachꞌob. Ri rucꞌamon chi naben riyit ya ri quinatzekelbej, xchaꞌ ri Jesús. \p \v 23 Ri jun cꞌa tzij ri xubij ri Jesús, can xetamex cꞌa cuma ri kachꞌalal. Y ri kachꞌalal can xquichꞌob cꞌa chi ri jun discípulo riꞌ can man cꞌa xticom ta. Pero ri xubij ri Jesús xa ma que ta riꞌ ntel wi chi tzij, ruma Riyaꞌ xa xubij cꞌa: Wi riyin nwajoꞌ chi riyaꞌ cꞌa qꞌues na tek xquipe chic jun bey,\f + Mt. 16.27; 25.31; Ap. 3.11.\f* ma rajawaxic ta chi yariꞌ ri nachꞌob. \p \v 24 Ri discípulo ri cꞌa ninatex ka, can ya cꞌa riyaꞌ ri tzꞌibayon ronojel re cꞌo chupan re jun wuj reꞌ. Can ketaman cꞌa chi kitzij ronojel ri nukꞌalajsaj; ruma riyaꞌ can xutzꞌet\f + Jn. 19.35.\f* ri xbanatej. \p \v 25 Y can cꞌa cꞌo na cꞌa qꞌuiy samaj ri xerubanalaꞌ ri Ajaf Jesús ri ma ye tzꞌibatal ta ca chupan re wuj reꞌ.\f + Jn. 20.30.\f* Ruma wi ta can chi jojun ri samaj ri xerubanalaꞌ ri Jesús yetzꞌibex, nchꞌob chi re ruwachꞌulef ma nuben ta riche (rixin) chi yeyac ronojel ri wuj ri yetzꞌibex wi ri samaj riꞌ; ruma can sibilaj wi qꞌuiy wuj riꞌ. Amén.