\id ACT Kaqchikel, Western [ckw] NT (Colombia) -2011 bd. 
\h HECHOS
\toc1 Hechos
\toc2 Hch
\mt Wuj chrij ri xquibanalaꞌ ri apóstoles
\ip Re wuj reꞌ xtzꞌibex riche (rixin) chi nukꞌalajsaj chkawech ri achique xquibanalaꞌ ri apóstoles, tek ri Jesús cꞌastajnek chic pe chiquicojol ri caminakiꞌ y xbe el chilaꞌ chicaj. Re wuj reꞌ xtzꞌibex ruma San Lucas ri xtzꞌiban chukaꞌ ri Evangelio San Lucas, rumariꞌ chi ri nabey mocaj chare re wuj reꞌ nubij: Chupan ri nabey wuj ri xintzꞌibaj chawe riyit nimalaj Teófilo. Re wuj reꞌ nubij chukaꞌ tek ri apóstoles cꞌa quimolon na quiꞌ pa tinamit Jerusalem, can xka wi pe ri Lokꞌolaj Espíritu pa quiwiꞌ. Y tek quicꞌulun chic ri Lokꞌolaj Espíritu, can xebe cꞌa chi nej chi nakaj chutzijoxic ri lokꞌolaj chꞌabel ri niyaꞌo colotajic chique ri winek, can achiꞌel ri xchilabex ca chique ruma ri Jesús. (Hch. 1.8).
\io Chupan ri tanaj 1 mocaj 15 y napon cꞌa pa mocaj 3 chare ri tanaj 8, nukꞌalajsaj chkawech ri achique rubanic tek xtzꞌucutej ri iglesia ri chiriꞌ pa tinamit Jerusalem.
\io Ri tanaj 8 mocaj 4 y napon cꞌa pa mocaj 25 chare ri tanaj 12, nubij ri achique xquiben ri apóstoles tek xebe chutzijoxic ri ruchꞌabel ri Dios pa tak nicꞌaj chic lugares ri yecꞌo chunakajal ri ruwachꞌulef Israel.
\io Ri tanaj 13 napon cꞌa pa mocaj 28 chare ri tanaj 14, nubij tek ri Pablo xbe ri nabey mul chutzijoxic ri ruchꞌabel ri Dios pa tak nicꞌaj chic ruwachꞌulef.
\io Ri tanaj 15 mocaj 1 y napon cꞌa pa mocaj 35, nubij tek xquimol quiꞌ ri apóstoles quiqꞌui ri ancianos ri yecꞌo pa Jerusalem, riche (rixin) chi niquichꞌob wi niban o ma niban ta ri circuncisión chique ri ma ye israelitas ta ri yeniman ri Dios.
\io Ri tanaj 15 mocaj 36 y napon cꞌa pa mocaj 22 chare ri tanaj 18, nubij tek ri Pablo xbe pa rucamul chiquitzꞌetic ri kachꞌalal ri yecꞌo pa tak tinamit ri acuchi (achique) xkꞌax wi ri nabey mul. Y xutzijoj chukaꞌ ri ruchꞌabel ri Dios pa tak nicꞌaj chic lugares.
\io Ri tanaj 18 mocaj 23 y napon cꞌa pa mocaj 16 chare ri tanaj 21, nubij tek ri Pablo xbe ri rox mul chutzijoxic ri ruchꞌabel ri Dios.
\io Ri tanaj 21 mocaj 17 y napon cꞌa pa ruqꞌuisbel chare ri tanaj 28, nubij tek ri Pablo xchapatej cuma ri aj kꞌatbel tak tzij ri pa Jerusalem. Xchapatej ruma nutzijoj ruchꞌabel ri Dios y xucꞌuex chiquiwech caꞌiꞌ oxiꞌ aj kꞌatbel tak tzij y pa ruqꞌuisbel xucꞌuex cꞌa pa Roma riche (rixin) chi xkꞌat tzij pa ruwiꞌ.
\c 1
\s Ri Lokꞌolaj Espíritu tzujun (sujun) ca
\p
\v 1 Nimalaj Teófilo,\f + Lc. 1.3.\f* chupan cꞌa ri jun wuj ri xintzꞌibaj el chawe nabey, ntzꞌiban cꞌa el ri samaj ri xutiquiribaꞌ ca rubanic ri Jesús, y ri xutiquiribaꞌ chukaꞌ ca rucꞌutic chiquiwech ri winek.
\v 2 Y xutanabaꞌ ca rubanic chupan ri kꞌij tek Riyaꞌ xbe chilaꞌ chicaj.\f + 1 Ti. 3.16.\f* Pero tek Riyaꞌ cꞌa ma jane nibe ta el chilaꞌ chicaj, riqꞌui ri ruchukꞌaꞌ ri Lokꞌolaj Espíritu xubij cꞌa chique ri ruꞌapóstoles ri ye ruchaꞌon, ri rajawaxic chi niquiben ca, tek Riyaꞌ xtibe.\f + Mt. 28.19; Mr. 16.15; Jn. 20.21.\f*
\v 3 Y Riyaꞌ can xutij pokon, y xcamisex. Pero tek Riyaꞌ cꞌastajnek chic pe, xucꞌutulaꞌ cꞌa riꞌ chiquiwech.\f + 1 Co. 15.5.\f* Cawinek kꞌij ri xubanalaꞌ queriꞌ. Y cꞌo nicꞌaj chic ri xubanalaꞌ riche (rixin) chi netamex chi can qꞌues wi. Y cꞌo cꞌa chukaꞌ ri xubilaꞌ chique chrij ri rajawaren ri Dios.
\p
\v 4 Y cꞌo cꞌa jun bey tek ri Jesús y ri ye ruꞌapóstoles quimolon quiꞌ, ri Jesús xubij chique: Quixcꞌojeꞌ cꞌa re waweꞌ pa tinamit Jerusalem,\f + Lc. 24.49.\f* y tiwoyobej ri nbin chiwe; tiwoyobej cꞌa ri rutzujun (rusujun) pe ri Nataꞌ Dios chi can xtuyaꞌ wi cꞌa chiwe.\f + Jn. 14.16, 26; 15.26; 16.7.\f*
\v 5 Ruma riyix iwetaman chi ri Juan riqꞌui yaꞌ xeruben wi bautizar ri winek. Yacꞌa riyix, pa caꞌiꞌ oxiꞌ kꞌij apo, riqꞌui ri Lokꞌolaj Espíritu xquixban wi bautizar,\f + Hch. 11.16.\f* xchaꞌ ri Jesús.
\s Tek ri Jesús xtzolin el chilaꞌ chicaj
\p
\v 6 Y ri quimolon cꞌa quiꞌ xquicꞌutuj cꞌa chare ri Jesús: Ajaf, ¿la ma ya ta cꞌa kꞌij reꞌ tek naben chake riyoj israelitas chi nicꞌojeꞌ chic jun bey ri kꞌatbel tzij pa kakꞌaꞌ? xechaꞌ chare.
\p
\v 7 Yacꞌa ri Jesús xubij chique: Pa rukꞌaꞌ cꞌa ri Nataꞌ cꞌo wi achique tiempo xtibanatej riꞌ, y ma rajawaxic ta chi niwetamaj\f + 1 Ts. 5.1.\f* riyix.
\v 8 Xaxu (xaxe wi) cꞌa tiwetamaj, chi tek ri Lokꞌolaj Espíritu xtika pe pan iwiꞌ, xticꞌul cꞌa ri uchukꞌaꞌ, y xquinikꞌalajsaj chique ri winek pa tinamit Jerusalem, y chique ri winek ri yecꞌo pa nicꞌaj chic tinamit waweꞌ pa rucuenta ri Judea y pa rucuenta ri Samaria, y chique chukaꞌ quinojel ri winek ri yecꞌo pa ronojel re ruwachꞌulef.
\p
\v 9 Y can xu (xe wi) chic cꞌa ri chꞌabel riꞌ ri xubij ca. Y ri yecꞌo riqꞌui ri Jesús chiriꞌ, can niquitzuꞌ cꞌa tek xyacatej el chiquiwech pa cakꞌikꞌ, y xoc el pa jun sutzꞌ, y ma xquitzꞌet ta chic.
\v 10 Y ri apóstoles can cꞌa quitzuliben na cꞌa el ri xbe chicaj. Tek cꞌa xquinaꞌ xebecꞌulun pe ye caꞌiꞌ achiꞌel achiꞌaꞌ quiqꞌui, ri ye quicusan sek tak tziek.
\v 11 Y riyeꞌ xquibij cꞌa chique ri ye ruꞌapóstoles ca ri Jesús: Achiꞌaꞌ ri yixpe pa Galilea, ¿achique ruma tek yixtzuꞌun chicaj? Re Jesús re xitzꞌet chi xbe chicaj re wacami, xa can xtipe chic jun bey. Y can achiꞌel re xuben el re xbe, can queriꞌ chukaꞌ xtuben tek xtipe chic,\f + Ap. 1.7.\f* xechaꞌ.
\s Ri Matías xoc apóstol pa ruqꞌuexel ca ri Judas
\p
\v 12 Y ri apóstoles xeꞌel cꞌa pe chiriꞌ pa ruwiꞌ ri juyuꞌ ri Olivos rubiꞌ, y xetzolin pa tinamit Jerusalem. Ri juyuꞌ Olivos xa ma nej ta cꞌo wi chare ri Jerusalem, xa achiꞌel pa jun kilómetro.
\v 13 Y tek xeꞌapon cꞌa, xejoteꞌ el ri pa rucaꞌn tanaj (wik) jay ri acuchi (achique) ri can yecꞌo wi pe ri Pedro, ri Jacobo, ri Juan, ri Andrés, ri Felipe, ri Tomás, ri Bartolomé, ri Mateo, ri Jacobo ri rucꞌajol ri jun achi Alfeo rubiꞌ, ri Simón ri cꞌo quiqꞌui ri achiꞌaꞌ ri nibix Zelotes chique, y ri Judas\f + Jud. 1.\f* ri rachꞌalal ri Jacobo.
\v 14 Y quinojel riyeꞌ can junan quiwech quibanon y can ma yetaneꞌ ta chi niquiben orar, ye cachibilan ri ixokiꞌ, y chukaꞌ ri María ri ruteꞌ ri Jesús, y ri ye rachꞌalal\f + Mt. 13.55.\f* ri Jesús.
\p
\v 15 Y jun cꞌa chique ri kꞌij riꞌ tek quimolon cꞌa quiꞌ achiꞌel xa ye ciento veinte kachꞌalal, ri Pedro xpaꞌeꞌ anej chiquiwech, y xubij cꞌa chique:
\v 16 Wech aj Israel, ri jun ka-rey ri xcꞌojeꞌ ojer ca ri xubiniꞌaj David, rutzꞌiban cꞌa ca ri chꞌabel ri xeruyaꞌ ri Lokꞌolaj Espíritu\f + 2 S. 23.2.\f* pa ránima. Chupan cꞌa ri wuj ri rutzꞌiban ca riyaꞌ, cꞌo cꞌa ri nubij chrij ri Judas\f + Jn. 18.3.\f* ri xoc ucꞌuey bey quiche (quixin) ri winek ri xebe chuchapic ri Jesús. Can queriꞌ wi cꞌa cꞌo chi xbanatej.\f + Sal. 41.9.\f*
\v 17 Y ri Judas\f + Lc. 6.16.\f* riꞌ can xoc wi kachibil, y xsamej cꞌa chkacojol.
\v 18 Y riqꞌui ri puek ri xucꞌul ruma xujech el ri Jesús, riqꞌui ri puek riꞌ xlokꞌbex wi jun ulef. Ri Judas xucamisaj riꞌ.\f + Mt. 27.5, 7.\f* Riyaꞌ xbechꞌiqueꞌ pe ruwiꞌ, y ronojel ri rupan cꞌa quelaꞌ xeka wi, tek xka pan ulef.
\v 19 Y quinojel cꞌa ri winek aj Jerusalem xquetamaj, y rumariꞌ tek Acéldama xbix chare ri ulef riꞌ. Ntel chi tzij jun ulef riche (rixin) quicꞌ.\f + Mt. 27.8.\f*
\v 20 Rumariꞌ bin ca chupan ri wuj ri Salmos rubiꞌ:
\q Man ta jun cꞌa xticꞌojeꞌ chupan ri rachoch,
\q xa xtimalix ta ca.\f + Sal. 69.25.\f*
\m Y chukaꞌ nubij:
\q Xa xtoc ta jun chic ruqꞌuexel riche (rixin) chi nipaꞌeꞌ ca chuwech ri rusamaj,\f + Sal. 109.8.\f*
\m nichaꞌ.
\m
\v 21 Rumacꞌariꞌ, can rajawaxic cꞌa chi nikacanoj jun ruqꞌuexel, pero can ya ri chiquicojol ri achiꞌaꞌ ri can ronojel tiempo yecꞌo pe kiqꞌui, y ri can ye benak wi kiqꞌui tek xcꞌojeꞌ ri Ajaf Jesús.
\v 22 Jun chique ri can yecꞌo pe kiqꞌui tek xban bautizar ri Jesús ruma ri Juan, y can cꞌo kiqꞌui tek xbe ri Jesús chilaꞌ chicaj. Yariꞌ ri tikachaꞌ. Y can rajawaxic cꞌa chi riyaꞌ nukꞌalajsaj junan kiqꞌui riyoj achique rubanic tek ri Jesús caminek chic el y xbecꞌastej pe.
\p
\v 23 Y yacꞌariꞌ tek xquiyaꞌ apo quibiꞌ ye caꞌiꞌ. Xquiyaꞌ apo rubiꞌ ri José ri nibix Barsabás chare y nibix chukaꞌ Justo chare, y xquiyaꞌ chukaꞌ apo rubiꞌ ri Matías.
\v 24 Y xquiben cꞌa orar, quereꞌ: Ajaf, riyit ri natzꞌet ri cánima quinojel, tacꞌutuꞌ cꞌa chkawech achique cꞌa chique re ye caꞌiꞌ achiꞌaꞌ reꞌ ri achaꞌon,
\v 25 riche (rixin) chi ntoc ca apóstol pa ruqꞌuexel ri Judas, y nipaꞌeꞌ chuwech ri samaj. Ruma ri Judas xa xuyaꞌ ca ri samaj, ruma ri itzel ri xuben. Y wacami riyaꞌ xapon yan chupan ri lugar ri can cꞌo chi napon wi, xechaꞌ.
\p
\v 26 Y xesaquin cꞌa, y ya cꞌa ri Matías ri xkajben chi nicꞌojeꞌ ca pa ruqꞌuexel ri Judas riche (rixin) chi ntoc cachibil ri julajuj apóstoles.
\c 2
\s Ri kꞌij tek xka pe ri Lokꞌolaj Espíritu
\p
\v 1 Y tek xoka cꞌa ri kꞌij riche (rixin) ri quinimakꞌij ri israelitas ri Pentecostés rubiꞌ, quinojel cꞌa ri quiniman ri Ajaf Jesús quimolon cꞌa quiꞌ pa jun jay. Y junan cꞌa quiwech quibanon.
\v 2 Y can majun cꞌa runabexic tek yariꞌ cꞌo jun ri xkꞌajan pe chicaj, can achiꞌel tek cꞌo jun nimalaj cakꞌikꞌ ri nikꞌajan petenak. Y reꞌ xunojsaj ri jay ri acuchi (achique) quimolon wi quiꞌ,\f + Hch. 4.31.\f* ye tzꞌuyul.
\v 3 Y ri yecꞌo cꞌa chiriꞌ, xquitzꞌet cꞌa chi achiꞌel ruxak tak kꞌakꞌ\f + Mt. 3.11.\f* ri nujachalaꞌ riꞌ y jojun ri xecꞌojeꞌ pa quiwiꞌ chiquijujunal.
\v 4 Y xechꞌo anej pa nicꞌaj chic chꞌabel ri xa ma ye quichꞌabel ta.\f + Mr. 16.17.\f* Pero queriꞌ xbanatej ruma ri Lokꞌolaj Espíritu xunojsaj ri cánima, y yariꞌ ri xbano chique riche (rixin) chi xechꞌo pa nicꞌaj chic chꞌabel.
\p
\v 5 Y ri chiriꞌ pa tinamit Jerusalem ri kꞌij riꞌ, yecꞌo cꞌa ye qꞌuiy achiꞌaꞌ israelitas ri ye petenak pa ronojel ruwachꞌulef, achiꞌaꞌ ri can niquiyaꞌ wi rukꞌij ri Dios.
\v 6 Y tek ri winek xquicꞌaxaj ri xkꞌajan, can xquimol cꞌa apo quiꞌ. Y astapeꞌ ri winek riꞌ xa ma junan ta quichꞌabel, ruma ma junan ta ri ye petenak wi, pero tek ri ye tzekelbey riche (rixin) ri Jesús xebechꞌo pe, ri winek xkꞌax chiquiwech, ruma can pa jalajoj cꞌa ruwech chꞌabel ri xechꞌo wi. Ri winek xsach quicꞌuꞌx tek xquicꞌaxaj riꞌ.
\v 7 Can xsach wi quicꞌuꞌx y xquimey cꞌa ri xquicꞌaxaj y niquibilaꞌ cꞌa chiquiwech: ¿La ma ye aj Galilea ta cami quinojel re yechꞌo?
\v 8 ¿Y achique cꞌa ruma tek riyoj nikacꞌaxaj ri niquibij? Tek riyoj xa ma junan ta kachꞌabel chikajujunal.
\v 9 Ruma yecꞌo chake riyoj ri ye aj pa Judea, yecꞌo ye petenak ri pa Partia, ri pa Media, ri pan Elam, ri pa Mesopotamia, ri pa Capadocia, ri pa Ponto, ri pan Asia,
\v 10 ri pa Frigia, ri pa Panfilia, ri pan Egipto, y yecꞌo chukaꞌ ye petenak más cꞌa quelaꞌ chare ri Cirene ri pa nimalaj ruwachꞌulef Africa. Yecꞌo ye petenak pa Roma. Y chiquicojol riyeꞌ yecꞌo ri can ye israelitas pa calaxic y yecꞌo nicꞌaj ri ma ye israelitas ta, pero quibanon chi ye israelitas ruma chi niquinimaj ri nubij ri ley riche (rixin) ri Moisés.
\v 11 Y yecꞌo cꞌa chukaꞌ winek ri ye petenak ri pa Creta y ri pan Arabia. Y quinojel cꞌa re winek reꞌ xquicꞌaxaj ri nimalaj rusamaj ri Dios, y can pa tak kachꞌabel chikajujunal xkacꞌaxaj wi, xechaꞌ.
\p
\v 12 Y quinojel majun bey cꞌa quitzꞌeton ta chi nibanatej ta quereꞌ. Rumariꞌ ma niquil ta cꞌa achique niquichꞌob, y niquibilaꞌ cꞌa chiquiwech: ¿Achique cꞌa ruma quereꞌ nibanatej? xechaꞌ nicꞌaj.
\p
\v 13 Pero yecꞌo cꞌa winek ri xa yetzeꞌen apo chiquij y niquibilaꞌ cꞌa: La winek laꞌ xa ye kꞌabarelaꞌ, xechaꞌ.
\s Tek ri Pedro, cꞌa nabey mul nutzijoj ri ruchꞌabel ri Dios chiquiwech ri winek
\p
\v 14 Y ri Pedro y ri ye julajuj chic apóstoles xebepaꞌeꞌ cꞌa pe chiquiwech ri winek. Y ri Pedro xchꞌo cꞌa, y xubij: Achiꞌaꞌ israelitas ri yix petenak pa nicꞌaj chic ruwachꞌulef y riyix ri can yix aj waweꞌ pa Jerusalem, tiwacꞌaxaj cꞌa ri xtinbij chiwe, y tiwetamaj
\v 15 chi chake konojel re kamolon kiꞌ waweꞌ majun ri kꞌabarel ta. Man achiꞌel ta cꞌa ri nichꞌob riyix. Xa cꞌareꞌ a las nueve, chi cꞌo ta jun ri kꞌabarel chic.
\v 16 Re xbanatej re wacami, can tzꞌibatal cꞌa ca ruma ri profeta Joel, ri achi ri xkꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca.
\v 17 Y chupan ri rutzꞌiban ca riyaꞌ, ri Dios nubij:
\q Chupan ri ruqꞌuisbel tak kꞌij, xtinyaꞌ pe ri Lokꞌolaj Espíritu\f + Pr. 1.23; Is. 32.15, 16; Ez. 36.27; Hch. 10.45.\f* pa quiwiꞌ ri winek,
\q y ri imiꞌal y ri icꞌajol xtiquikꞌalajsaj\f + Hch. 21.9.\f* ri nbij chique.
\q Y ri cꞌa ye cꞌajolaꞌ na, pa jun achiꞌel achicꞌ xtiquitzꞌet ri nkꞌalajsaj chique.
\q Y ri achiꞌaꞌ ye rijitaꞌk chic, pa cachicꞌ cꞌa ri cꞌo xquenkꞌalajsaj chique.\f + Jl. 2.28.\f*
\q
\v 18 Y can xtintek chukaꞌ ri Lokꞌolaj Espíritu pa quiwiꞌ ri nusamajel, chi achiꞌaꞌ chi ixokiꞌ,
\q y riyeꞌ xtiquikꞌalajsaj\f + Hch. 21.4; 1 Co. 12.10, 28; 14.1.\f* ri xtinbij chique.
\q
\v 19 Y chuwech ri caj xtinben chi xquebanatej ri majun bey ye tzꞌeton ta,
\q y queriꞌ chukaꞌ chuwech ri ruwachꞌulef.
\q Xtinben cꞌa chi xtitzꞌet quicꞌ, kꞌakꞌ, y sib ri can achiꞌel chic nimaꞌk tak sutzꞌ.\f + Jl. 2.30.\f*
\q
\v 20 Y ri kꞌij ma xtitzuꞌun ta chic.\f + Mt. 24.29.\f*
\q Ri icꞌ xtoc achiꞌel quicꞌ.
\q Quecꞌariꞌ ri xtibanatej nabey tek ma jane noka ta ri nimalaj kꞌij riche (rixin) ri Ajaf,
\q chupan ri kꞌij tek xtikꞌat tzij pa quiwiꞌ ri winek.
\q
\v 21 Y quinojel cꞌa ri xquecꞌutun quitoꞌic chare ri Ajaf, can xquecolotej wi.\f + Ro. 10.13.\f*
\p
\v 22 Y ya chukaꞌ riꞌ tek ri Pedro xubij: Wech aj Israel, tiwacꞌaxaj cꞌa jabel re xtinbij chiwe: Ri Jesús ri aj Nazaret, can ya cꞌa ri Dios ri banayon pe chare chi qꞌuiy ri xerubanalaꞌ chicojol. Xeruben cꞌa milagros ri majun bey ye tzꞌeton ta. Can cꞌo ri xerubanalaꞌ Riyaꞌ riche (rixin) chi retal chi can ya ri Dios Tataꞌixel ri takayon pe. Riyix can iwetaman wi chi queriꞌ.
\v 23 Pero ri Dios xuyaꞌ cꞌa kꞌij chi xjach ri Jesús pan ikꞌaꞌ, ruma can queriꞌ ri ruchꞌobon pe.\f + Hch. 4.28.\f* Y riyix xiyaꞌ pa quikꞌaꞌ winek ri xa ma niquiben ta ri nubij ri ruchꞌabel ri Dios, riche (rixin) chi xquicamisaj chuwech cruz.
\v 24 Pero riqꞌui ri ruchukꞌaꞌ ri Dios, ri Jesús xbecꞌastej pe,\f + Hch. 4.10; 10.40; 13.30; 17.31; Ro. 4.24; 8.11.\f* y xcolotej pe ri pa rukꞌaꞌ ri camic,\f + Hch. 3.15.\f* ruma chi ri camic ma xcowin ta xchꞌacon chrij.
\v 25 Rumariꞌ ri rey David xucamuluj ca ri ruchꞌabel ri Jesús tek xubij:
\q Can ronojel kꞌij ntzꞌet ruwech ri Ajaf.
\q Y ruma chi Riyaꞌ can cꞌo pe ri pa wajquikꞌaꞌ,\f + Sal. 16.8.\f* rumariꞌ majun achique ta xtibano chuwe chi xtuben ta caꞌiꞌ nucꞌuꞌx.
\q
\v 26 Y rumariꞌ niquicot ri wánima, y riqꞌui chukaꞌ quicoten yichꞌo.
\q Y astapeꞌ xquicom, can cukul el nucꞌuꞌx chi ncꞌul ri rutzil ri Dios.
\q
\v 27 Riyit nu-Dios, can man cꞌa xquinayaꞌ ta ca chiquicojol ri caminakiꞌ,
\q ni man cꞌa chukaꞌ xtayaꞌ ta kꞌij chi ri nuchꞌacul riyin, ri Lokꞌolaj Acꞌajol,\f + Lc. 1.35.\f* nikꞌey ka.\f + Sal. 16.10; Hch. 13.35.\f*
\q
\v 28 Can acꞌutun ri utzilaj bey riche (rixin) ri cꞌaslen chinuwech,
\q y sibilaj xtiquicot ri wánima tek xquicꞌojeꞌ awuqꞌui,
\m nichaꞌ ri rutzꞌiban ca ri David.
\p
\v 29 Y yacꞌa chukaꞌ riꞌ tek ri Pedro xubij: Wech aj Israel, riyix iwetaman chi ri katataꞌ David ri xcꞌojeꞌ ojer ca, xcom y xmuk.\f + Hch. 13.36.\f* Y ri panteón ri mukun wi ca, can cꞌa cꞌo na re wacami.
\v 30 Y ri David can jun chique ri profetas ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca. Can retaman cꞌa chi ri Dios xuben jurar chare tek xubij: Ri Cristo jun chique ri ye awiy amam ca,\f + Ro. 1.3.\f* y can yariꞌ cꞌa ri xticꞌojeꞌ ca pan aqꞌuexel, y xtoc Rey,\f + Lc. 1.32.\f* quecꞌariꞌ xubij ri Dios chare ri David.
\v 31 Y ri David, can achiꞌel xutzꞌet yan cꞌa ri xquebanatej. Xchꞌo chrij ri cꞌastajbel riche (rixin) ri Cristo, chi ri ránima ma xticꞌojeꞌ ta ca chiriꞌ chiquicojol ri caminakiꞌ, y chi ri ruchꞌacul ma xticꞌojeꞌ ta chukaꞌ ca riche (rixin) chi nikꞌey ka.\f + Sal. 16.10; Hch. 13.35.\f*
\v 32 Y konojel riyoj ketaman y nikatzijoj chi ya ri Dios ri xbano chare ri Jesús riche (rixin) chi xbecꞌastej pe.\f + Hch. 2.24; 3.15.\f*
\v 33 Y xucꞌuex chukaꞌ chilaꞌ chicaj ruma ri ruchukꞌaꞌ ri Dios,\f + Ef. 1.19, 20.\f* y xucꞌul cꞌa ri Lokꞌolaj Espíritu ri tzujun (sujun) ruma ri Tataꞌixel. Y tek Riyaꞌ xucꞌul yan cꞌa ri Lokꞌolaj Espíritu, xutek cꞌa pe\f + Jn. 15.26.\f* kiqꞌui riyoj, y ya cꞌa rusamaj reꞌ ri xitzꞌet y xiwacꞌaxaj el kiqꞌui re wacami.
\v 34 Y tek ri David xchꞌo cꞌa chrij ri jun ri nicꞌastej pe chiquicojol ri caminakiꞌ, ma chrij ta ka riyaꞌ xchꞌo wi, ruma ri xcꞌastej el y xbe chilaꞌ chicaj, ya ri Cristo. Y ri David rutzꞌiban chukaꞌ ca:
\q Ri Ajaf Dios xubij chare ri Wajaf ri Cristo:
\q Catzꞌuyeꞌ pe re pa wajquikꞌaꞌ.\f + Sal. 110.1; Mt. 22.44; Ef. 1.20.\f*
\q
\v 35 Cꞌa ya tek xquenyaꞌ na pan akꞌaꞌ pan awaken ri yeꞌetzelan awuche (awixin).
\m Queriꞌ ri rutzꞌiban ca ri David.
\m
\v 36 Wacami riyin yichꞌo cꞌa chiwe chiꞌiwonojel ri can yix riy rumam ca ri Israel; riyix ri yixcꞌo pe y chukaꞌ ri ma yecꞌo ta pe. Tiwetamaj cꞌa chi can kitzij wi chi ri Jesús ri xicamisaj chuwech cruz, can ya wi Riyaꞌ ri banon chare ruma ri Dios chi ya Riyaꞌ ri Cristo y chi ya Riyaꞌ ri Rajaf ronojel, xchaꞌ ri Pedro.
\p
\v 37 Y tek ri winek xquicꞌaxaj ri xubij ri Pedro, xkꞌaxo ri cánima, y xquicꞌutuj cꞌa chare ri Pedro y chique ri nicꞌaj chic apóstoles: Kech aj Israel, ¿achique ri rucꞌamon chi nikaben? xechaꞌ.
\p
\v 38 Y ri Pedro xubij chique: Titzolin pe ri icꞌuꞌx riqꞌui ri Dios, y pa rubiꞌ ri Ajaf Jesucristo tibanaꞌ el bautizar iwiꞌ, riche (rixin) chi queriꞌ nicuyutej ri imac.\f + Lc. 24.47.\f* Y ri Dios xtuyaꞌ ri Lokꞌolaj Espíritu chiwe.
\v 39 Ruma yareꞌ ri rutzujun (rusujun) ri Dios, ma xu (xe) ta wi chiwe riyix, ni ma xu (xe) ta wi chukaꞌ chique ri iwalcꞌual, xa can chique cꞌa quinojel winek ri yecꞌo nej\f + Ef. 2.13.\f* y ri yecꞌo nakaj, can chique wi cꞌa quinojel ri winek ri yerusiqꞌuij (yeroyoj) ri Kajaf Dios.
\p
\v 40 Y ri Pedro cꞌo cꞌa nicꞌaj chic chꞌabel ri xerubij chique riche (rixin) chi xerupixabaj. Riyaꞌ xuyaꞌ cꞌa pa ruchojmil chiquiwech ri winek quiqꞌui chꞌabel achiꞌel reꞌ: Quixel pe chiquicojol ri winek riche (rixin) re tiempo reꞌ, ri xa ye sachnek pa quimac, riche (rixin) chi queriꞌ yixcolotej cꞌa pe, xchaꞌ cꞌa chique.
\p
\v 41 Y ri winek cꞌa ri xecꞌulu ri ruchꞌabel ri Dios pa tak cánima chupan ri kꞌij riꞌ, xeban bautizar. Y sibilaj cꞌa xeqꞌuiyer ri yeniman riche (rixin) ri Jesucristo, ruma chupan ri kꞌij riꞌ achiꞌel xa ye jun oxiꞌ mil winek xeniman.
\v 42 Y can majun bey cꞌa niquimalij ta quicꞌuꞌx chiretamaxic ri ruchꞌabel ri Dios ri niquicꞌut\f + 2 Ti. 1.13.\f* ri apóstoles. Can junan quiwech niquiben y can junan niquimol quiꞌ\f + He. 10.25.\f* riche (rixin) chi niquitij ri caxlan wey riche (rixin) chi niquinataj ri rucamic ri Ajaf Jesús, y can junan chukaꞌ quiwech niquiben tek niquiben orar.
\s Ri rubanic ri cꞌaslen ri xquicꞌuaj ri nabey tak nimanel riche (rixin) ri Jesucristo
\p
\v 43 Y can quinojel cꞌa ri winek quixibin quiꞌ.\f + Hch. 5.5, 11.\f* Y qꞌuiy cꞌa milagros ri yebanalox\f + Mr. 16.17, 18.\f* cuma ri apóstoles; y ri milagros ri yequibanalaꞌ riyeꞌ, can ye retal chi can kitzij chi ye rusamajel ri Dios.
\v 44 Y quinojel ri quiniman, can cꞌo cꞌa jun achꞌalalriꞌil quiqꞌui, y niquicomonij cꞌa ronojel ri cꞌo quiqꞌui.\f + Hch. 4.32.\f*
\v 45 Y riche (rixin) chi yequitolaꞌ ri kachꞌalal ri nicꞌatzin quitoꞌic, yequicꞌayilaꞌ\f + Hch. 4.34.\f* ri achique ri yecꞌo quiqꞌui.\f + Is. 58.7.\f*
\v 46 Y ri pa rachoch ri Dios\f + Hch. 3.1; 5.20, 21, 25, 42.\f* can kꞌij kꞌij cꞌa yecꞌo apo,\f + Lc. 24.53.\f* y junan cꞌa quiwech quinojel. Y tek niquiben cꞌa waꞌin pa tak jay, can riqꞌui cꞌa ronojel cánima y quicoten.\f + Jn. 16.22.\f*
\v 47 Y niquiyaꞌ rukꞌij ri Dios.\f + Lc. 24.53.\f* Y riyeꞌ can utz cꞌa yetzꞌet cuma quinojel ri winek y ri Ajaf ntajin nuben chique chi yeqꞌuiyer\f + Hch. 5.14; 11.24.\f* ri ye colotajnek, ruma can kꞌij kꞌij ye qꞌuiy chique ri can cꞌo wi chi yecolotej ri yetajin niquinimaj ri Jesucristo.
\c 3
\s Pa rubiꞌ ri Jesucristo xcꞌachojsex jun achi cojo
\p
\v 1 Ri Pedro y ri Juan cachibilan quiꞌ ye jotol cꞌa el riche (rixin) chi yebe pa rachoch ri Dios. A las tres riche (rixin) ri tikakꞌij yacꞌariꞌ tek ye benak el chupan ri hora riche (rixin) ri oración.\f + Lc. 1.10; Hch. 10.30.\f*
\v 2 Y chiriꞌ pa jun ruchiꞌ ri rachoch ri Dios ri Jabel Oc Nitzuꞌun niquibij chare, ronojel cꞌa kꞌij cꞌo ri yebeyaꞌo ca jun achi cojo chiriꞌ. Ri jun achi riꞌ can pa ralaxic cꞌa pe tek ma nicowin ta nibiyin y nucꞌutuj cꞌa ca limosna\f + Lc. 18.35; Jn. 9.8.\f* chique ri winek ri yeꞌoc apo chiriꞌ.
\v 3 Y tek ri Pedro y ri Juan yeꞌoc yan cꞌa apo pa rachoch ri Dios, ri achi riꞌ nucꞌutuj chukaꞌ ca limosna chique riyeꞌ.
\v 4 Pero ri Pedro xutzuꞌ xutzuꞌ ri achi, y chukaꞌ queriꞌ xuben ri Juan, y yacꞌariꞌ tek ri Pedro xubij: Kojatzuꞌ jabel, xchaꞌ chare.
\p
\v 5 Y ri achi can xerutzuꞌ, y royoben cꞌa achique ri xtiquiyaꞌ ca chare.
\v 6 Yacꞌariꞌ tek ri Pedro xubij chare: Riyin majun kꞌanapuek ni sakapuek ri cꞌo ta wuqꞌui riche (rixin) chi nyaꞌ ta chawe. Yacꞌa ri cꞌo wuqꞌui, yariꞌ xtinyaꞌ\f + 2 Co. 6.10; 1 P. 4.10.\f* chawe, xchaꞌ. Y can yacꞌariꞌ tek xubij chare: Pa rubiꞌ ri Jesucristo ri aj Nazaret\f + Hch. 4.10.\f* cayacatej, y cabiyin el, xchaꞌ chare.
\p
\v 7 Y ri Pedro xuchop cꞌa ri rajquikꞌaꞌ ri achi riche (rixin) chi xpaꞌeꞌ. Y can yacꞌariꞌ xchojmir. Ri raken xecꞌojeꞌ cꞌa el quichukꞌaꞌ y queriꞌ chukaꞌ ri rukul tak raken.
\v 8 Y ri achi riꞌ, tek xchapatej ri rukꞌaꞌ ruma ri Pedro, can xropin anej riche (rixin) chi xpaꞌeꞌ, y xbiyin cꞌa el. Y xerutzekelbej el ri Pedro y ri Juan y junan xeꞌoc pa rachoch ri Dios.\f + Jn. 5.8, 9, 14.\f* Niropin\f + Is. 35.6.\f* cꞌa ri benak, y nuyaꞌ chukaꞌ rukꞌij ri Dios.
\v 9 Y ye qꞌuiy cꞌa winek ri xetzꞌeto riche (rixin), chi nibiyin y nuyaꞌ rukꞌij ri Dios\f + Hch. 4.21.\f* ri achi riꞌ.
\v 10 Ri winek can quetaman cꞌa chi ya achi riꞌ ri nitzꞌuyeꞌ chuchiꞌ rachoch ri Dios nicꞌutun limosna, ri acuchi (achique) cꞌo wi ri jun ruchiꞌ jay ri Jabel Oc Nitzuꞌun nibix chare. Y ri winek riꞌ xsach quicꞌuꞌx chrij y quixibin quiꞌ ruma ri xbanatej chiriꞌ.
\s Tek ri Pedro xchꞌo chiquiwech ri winek chiriꞌ pa rachoch ri Dios
\p
\v 11 Y ri achi ri xcꞌachojsex ye ruchapon cꞌa ri Pedro y ri Juan. Y quinojel cꞌa ri winek chanin xquimol apo quiꞌ quiqꞌui ri Pedro y ri Juan chiriꞌ chuchiꞌ jun raken jay Riche (Rixin) ri Salomón\f + Jn. 10.23.\f* nibix chare, riche (rixin) chi nbequitzꞌetaꞌ ri xbanatej chiriꞌ. Ri winek cꞌa riꞌ xsach quicꞌuꞌx ruma majun bey quitzꞌeton ta chi nibanatej ta queriꞌ.
\v 12 Y tek ri Pedro xerutzꞌet ri winek, xubij cꞌa chique: Wech aj Israel, ¿achique cꞌa ruma tek nimey re xbanatej? ¿Y achique ruma tek xa yoj cꞌa riyoj ri yojitzuꞌ? Ruma re achi reꞌ xbiyin, pero ma ya ta ri kachukꞌaꞌ riyoj ri xbano,\f + 2 Co. 3.5.\f* y chukaꞌ ma ya ta ri utz ri nikaben chuwech ri Dios ri xbano.
\v 13 Tiwacꞌaxaj cꞌa re xtinbij chiwe: Ri Katataꞌ Dios, ri qui-Dios ri Abraham, ri Isaac, ri Jacob, qui-Dios chukaꞌ ri katiꞌt kamamaꞌ ri xecꞌojeꞌ ojer ca;\f + Hch. 5.30.\f* Riyaꞌ can xuben cꞌa chare ri Jesús, ri Rucꞌajol, chi cꞌo rukꞌij rucꞌojlen.\f + Jn. 7.39.\f* Pero riyix ma xiwajoꞌ ta xinimaj chi ya Riyaꞌ ri Rucꞌajol ri Dios. Xa xiyaꞌ pa rukꞌaꞌ ri aj kꞌatbel tzij ri Pilato rubiꞌ. Y tek ri aj kꞌatbel tzij can rubin chic chi nucol el, riyix ma xiwajoꞌ ta. Riyix xa qꞌuiy ri xibij apo chrij.
\v 14 Xa ya ri jun camisanel, xa yariꞌ xibij chi ticol el, y ri can Lokꞌolaj\f + Sal. 16.10; Mr. 1.24.\f* wi y choj chukaꞌ ri rucꞌaslen, xa xiwetzelaj y yariꞌ ri xiyaꞌ ca pa ruqꞌuexel\f + Hch. 7.52.\f* ri jun camisanel.
\v 15 Y xitek pa camic ri Jesús ri niyaꞌo cꞌaslen. Pero ri Dios xuben chare chi xbecꞌastej pe\f + Hch. 2.24.\f* chiquicojol ri caminakiꞌ. Nikabij cꞌa quereꞌ chiwe ruma riyoj can xkatzꞌet wi tek cꞌastajnek chic pe.
\v 16 Y re jun achi re nitzꞌet pe riyix re cꞌo waweꞌ y iwetaman chukaꞌ ruwech, xcꞌachoj, ruma can pa rubiꞌ ri Jesús\f + Hch. 4.10.\f* xkacꞌutuj wi. Y re achi reꞌ can xcꞌachoj wi ruma can xucukubaꞌ chukaꞌ rucꞌuꞌx\f + Mt. 9.22; Hch. 14.9.\f* riqꞌui ri Jesús.
\p
\v 17 Riyix wachꞌalal aj Israel y ri principaliꞌ ri yecꞌo chicojol, riyin wetaman chi tek xiyaꞌ pa camic ri Jesús, xiben ruma can ma iwetaman ta chi can ya Riyaꞌ ri Cristo.\f + Hch. 13.27; 1 Co. 2.8.\f*
\v 18 Can xbanatej wi cꞌa achiꞌel ri ruchꞌobon pe ri Dios. Y queriꞌ ri tzꞌiban ca cuma quinojel ri profetas ri xekꞌalajsan ruchꞌabel ri Dios ri xecꞌojeꞌ ojer ca. Riyeꞌ quitzꞌiban cꞌa ca chi ri Cristo cꞌo cꞌa chi nukꞌaxaj na tijoj pokonal.\f + Sal. 22; Is. 50.6.\f*
\v 19 Wacami titzolin cꞌa pe icꞌuꞌx riqꞌui ri Ajaf Dios\f + Hch. 2.38.\f* y tijalatej ri icꞌaslen, riche (rixin) chi queriꞌ nicuyutej y nisachatej ri imac. Y xquepe cꞌa tiempo riche (rixin) uxlanen tek ri Ajaf cꞌo chic iwuqꞌui.
\v 20 Y ri Ajaf Dios can xtutek chic cꞌa pe ri Jesucristo,\f + Hch. 1.11.\f* ri Jesucristo ri can yaꞌon pe rutzijol chiwe ruma ri Ajaf Dios.
\v 21 Yacꞌa re wacami, cꞌo chi nicꞌojeꞌ na chilaꞌ chicaj,\f + He. 8.1.\f* cꞌa ya tek xtapon na ri kꞌij tek xtiban ruchojmil ronojel. Queriꞌ nubij ri Dios chupan ri ye quitzꞌiban ca ri lokꞌolaj tak profetas ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ri xecꞌojeꞌ ojer ca.
\v 22 Y ri Moisés quecꞌareꞌ xubij chique ri ye katiꞌt kamamaꞌ ri xecꞌojeꞌ ojer ca: Ri Kajaf Dios xtuyec cꞌa pe jun profeta chiquicojol ri kachꞌalal aj Israel ri xtikꞌalajsan ri ruchꞌabel chique ri kech aj Israel, jun profeta ri can achiꞌel riyin.\f + Dt. 18.15; Hch. 7.37; He. 3.5, 6.\f* Can tiwacꞌaxaj cꞌa ronojel ri xtubij chiwe.
\v 23 Y achique cꞌa ri ma xtiniman ta chare ri profeta riꞌ, xticamisex\f + He. 2.2, 3; 10.29.\f* y xtelesex cꞌa el chiquicojol ri ye rutinamit chic ri Dios, nichaꞌ ri rutzꞌiban ca ri Moisés.
\p
\v 24 Y ri Pedro xubij chic cꞌa chukaꞌ chique ri winek: Ri chapatajnek ca rubixic ruma ri Samuel y ri xquibij cꞌa ri profetas ri xecꞌojeꞌ tek man cꞌo ta chic ri Samuel, can chrij wi cꞌa ri xquebanatej chupan re tiempo reꞌ ye chꞌonak wi ca.
\v 25 Y can iwuche (iwixin) cꞌa riyix\f + Ro. 9.4; 15.8.\f* ri ye rutzujun (rusujun) ca ri Dios chupan ri ye tzꞌibatal ca cuma ri profetas ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ri ojer ca. Y can iwuche (iwixin) chukaꞌ riyix ri xutzuj (xusuj) tek xuben ri jun trato quiqꞌui ri ojer tak katiꞌt kamamaꞌ, tek xubij chare ri Abraham chi ruma jun riy rumam\f + Gn. 12.3; Mt. 1.21; Hch. 2.39; Ga. 3.8.\f* riyaꞌ ri xtibecꞌojeꞌ na tek ri winek ri yecꞌo chuwech re ruwachꞌulef xtiquicꞌul cꞌa utzil.
\v 26 Y tek ri Dios xuben cꞌa chi ri Jesús ri Rucꞌajol xbecꞌastej pe, chicojol cꞌa riyix xutek wi nabey. Riyaꞌ xrajoꞌ cꞌa xuyaꞌ ca ri rutzil chicojol, ri jun utzil chi nuben chiwe chiꞌijujunal chi niyaꞌ ca rubanic ri mac.
\c 4
\s Ri Pedro y ri Juan xechapatej y xeꞌucꞌuex chiquiwech ri achiꞌaꞌ ri can pa moc (comon) yekꞌato tzij
\p
\v 1 Ri Pedro y ri Juan cꞌa yechꞌo na cꞌa chiquiwech ri winek, tek xeꞌoka ri sacerdotes ye cachibilan ri achiꞌaꞌ saduceos, y chukaꞌ ri achi ri cꞌo más rukꞌij\f + Lc. 22.4, 52.\f* chiquicojol ri achiꞌaꞌ ri ye chajinel pa rachoch ri Dios.
\v 2 Y ri achiꞌaꞌ cꞌa riꞌ sibilaj yacatajnek pe coyowal chiquij ri Pedro y ri Juan, ruma yequitijoj ri winek. Can niquitzijoj chi ri Jesús caminek chic el y xbecꞌastej pe, y rumariꞌ ri caminakiꞌ can xquecꞌastej wi chukaꞌ, yechaꞌ cꞌa chique ri winek.
\v 3 Rumariꞌ xequichop el ri ye caꞌiꞌ apóstoles riꞌ, y xequiyaꞌ pa cárcel. Y ma xechojmirisex ta cꞌa ri kꞌij riꞌ, ruma xa tikakꞌij chic. Xa can cꞌa ya ri pa rucaꞌn kꞌij xechojmirisex.
\v 4 Y can ye qꞌuiy cꞌa chique ri winek ri xeꞌacꞌaxan ri chꞌabel ri xquibij ri apóstoles ri xquinimaj ri Ajaf Jesús. Y ri kꞌij cꞌa riꞌ, xaxu (xaxe) wi cꞌa ri achiꞌaꞌ yecꞌo achiꞌel jun wuꞌoꞌ mil.\f + Hch. 2.41.\f*
\p
\v 5 Chupan cꞌa ri rucaꞌn kꞌij, xquimol quiꞌ chiriꞌ pa Jerusalem ri ye aj kꞌatbel tzij ri yecꞌo chiquicojol ri israelitas, ri rijitaꞌk tak achiꞌaꞌ ri cꞌo quikꞌij, y ri aj tzꞌibaꞌ.
\v 6 Y chukaꞌ ri Anás ri nimalaj sacerdote, ri Caifás, ri Juan, ri Alejandro, y quinojel cꞌa ri ye quiy quimam ca ri ye nimalaj tak sacerdotes, xquimol chukaꞌ apo quiꞌ quiqꞌui.
\v 7 Y cꞌacꞌariꞌ xquitek quicꞌamaric ri Pedro y ri Juan. Y tek yecꞌo chic cꞌa apo chiriꞌ chiquiwech, xquicꞌutuj cꞌa chique: ¿Achique yayon uchukꞌaꞌ chiwe o achique cꞌa chi biꞌaj ri xicusaj riyix riche (rixin) chi xiben quereꞌ?\f + Mt. 21.23.\f*
\p
\v 8 Y ri Pedro, can nojnek cꞌa ri ránima riqꞌui ri Lokꞌolaj Espíritu,\f + Mr. 13.11.\f* xubij cꞌa chique: Riyix achiꞌaꞌ ri yix aj kꞌatbel tzij chupan re katinamit Israel, y riyix chukaꞌ rijitaꞌk ri cꞌo ikꞌij:
\v 9 Riyix nicꞌutuj cꞌa chake wacami chrij ri jun utzil ri xkaben chare jun achi yawaꞌ, riche (rixin) chi niwetamaj achique rubanic tek xcꞌachoj.
\v 10 Tiwetamaj cꞌa riyix ri yixcꞌo pe waweꞌ, y tiquetamaj cꞌa chukaꞌ quinojel ri kech aj Israel, chi re jun achi re cꞌo waweꞌ chiwech, xcꞌachoj tek xkanataj ri rubiꞌ ri Jesucristo ri aj Nazaret,\f + Hch. 3.6.\f* ri Jesucristo ri xicamisaj chuwech cruz, pero ri Dios xuben chare chi xbecꞌastej pe chiquicojol ri caminakiꞌ.
\v 11 Riyix ibanon cꞌa chare ri Jesús chi xa majun rejkalen can achiꞌel niquiben ri nicꞌaj aj banoy tak jay chare jun abej, ri ma xka ta chiquiwech chi xquicusaj. Pero ri Jesús riꞌ xa ya Riyaꞌ ri achiꞌel ri abej\f + Sal. 118.22; Mt. 21.42.\f* ri ucusan chare ri xquina riche (rixin) ri jay, riche (rixin) chi ri jay riꞌ ma nitzak ta.
\v 12 Y can majun chic achoj riqꞌui nikil wi colotajic. Ruma chi can majun chic jun biꞌaj ri yaꞌon ta pe chuwech re ruwachꞌulef riche (rixin) chi yojcolotej,\f + Mt. 1.21.\f* xchaꞌ ri Pedro.
\p
\v 13 Y tek ri ye aj kꞌatbel tzij xequitzꞌet chi ri Pedro y ri Juan can majun xibinriꞌil chiquiwech, astapeꞌ xa ye relic winek y ni xa ta quetaman niquisiqꞌuij ruwech wuj,\f + 1 Co. 1.27.\f* can xequimey y rumariꞌ xquetamaj chi riyeꞌ can xecꞌojeꞌ wi riqꞌui ri Jesús.
\v 14 Y can majun chic xecowin xquibij chiquij ri ye caꞌiꞌ apóstoles, ruma can paꞌel apo chiriꞌ quiqꞌui ri achi ri xcꞌachojsex.
\v 15 Y ri Pedro y ri Juan xeꞌelesex cꞌa el ri acuchi (achique) yecꞌo wi ri achiꞌaꞌ ri can pa moc (comon) yekꞌato tzij, riche (rixin) chi queriꞌ pa quiyonil na ri aj kꞌatbel tzij riꞌ niquichꞌob na ca ri achique ri xtiquiben chique.
\v 16 Niquibilaꞌ cꞌa chiquiwech: ¿Achique cꞌa nikaben chique re achiꞌaꞌ reꞌ? Ruma quinojel winek ri yecꞌo waweꞌ pa Jerusalem quetaman chi xbanatej jun nimalaj milagro.\f + Hch. 3.9, 10.\f* Y riyoj ma yojcowin ta nikewaj reꞌ.
\v 17 Y xaxu (xaxe wi) cꞌa riche (rixin) chi ma ntel ta más rutzijol ri xbanatej, quekaxibij el, riche (rixin) chi queriꞌ ma niquitzijoj ta chic ri Jesús chique ri winek, xechaꞌ.
\p
\v 18 Y tek xequisiqꞌuij (xecoyoj) chic cꞌa apo ri Pedro y ri Juan, xquibij cꞌa chique chi can ma quequitijoj ta chic ri winek, y ma tiquitzijoj ta chic ri Jesús chique ri winek.\f + Hch. 5.40.\f*
\v 19 Pero ri Pedro y ri Juan xechꞌo apo, y xquibij chique: Tibij na cꞌa chake: ¿La utz cami chuwech ri Dios chi xa yix cꞌa riyix ri yixkanimaj nabey que chuwech ri Dios?\f + Hch. 5.29; Ga. 1.10.\f*
\v 20 Riyoj ma yojcowin ta chi man ta nikabij chique ri winek ri xkatzꞌet y ri xkacꞌaxaj riqꞌui ri Jesús,\f + Hch. 1.8; 2.32; 1 Jn. 1.1-3.\f* xechaꞌ.
\p
\v 21 Y yacꞌariꞌ tek ri achiꞌaꞌ ri can pa moc (comon) yekꞌato tzij, qꞌuiy cꞌa ri xquibij el chique ri Pedro y ri Juan xaxu (xaxe wi) riche (rixin) chi yequixibij. Y cꞌariꞌ xquiyaꞌ el kꞌij chique riche (rixin) chi xebe. Xa majun xquil ta ri xquiben ta chique, ruma chi ri winek xa can niquiyaꞌ cꞌa rukꞌij rucꞌojlen ri Dios ruma chi ri achi xcꞌachojsex.
\v 22 Ruma ri achi ri xcꞌachoj ruma ri milagro riꞌ xa más chic cawinek rujunaꞌ.
\s Ri yeniman riche (rixin) ri Jesucristo niquicꞌutuj cꞌa quichukꞌaꞌ chare ri Dios
\p
\v 23 Y tek ri Pedro y ri Juan xeskꞌopix el, choj xetzolin cꞌa quiqꞌui ri cachibil, y xbequitzijoj cꞌa chique ronojel ri bin chique cuma ri principaliꞌ tak sacerdotes y ri rijitaꞌk tak achiꞌaꞌ ri cꞌo quikꞌij.
\v 24 Y tek ri cachibil xquicꞌaxaj ri xquitzijoj, junan cꞌa xquiben orar quinojel y xquibij cꞌa chupan ri quiꞌoración: Nimalaj Ajaf Dios, riyit ri xabano ronojel, riyit ri xabano ri caj y ri yecꞌo chuwech, riyit ri xabano re ruwachꞌulef\f + Ex. 20.11; 2 R. 19.15.\f* y re yecꞌo chuwech, riyit ri xabano ri mar y ri yecꞌo chupan,
\v 25 riyit ri xabano chi xsamej ri Lokꞌolaj Espíritu pa ránima ri jun asamajel ri xubiniꞌaj David, riche (rixin) chi xubij re chꞌabel reꞌ:
\q ¿Achique cꞌa ruma tek ri pa tak ruwachꞌulef xaxu (xaxe wi) itzel tak naꞌoj ntajin rubanic,
\q y ri winek ri yecꞌo pa tak tinamit xaxu (xaxe wi) ri majun rejkalen ri yequichꞌob?
\q
\v 26 Y xebeyacatej pe ri aj kꞌatbel tzij riche (rixin) re ruwachꞌulef.
\q Y ri principaliꞌ chiquicojol xquimol cꞌa quiꞌ, chi xa jun xquiben,
\q riche (rixin) chi xeyacatej chawij riyit Ajaf Dios, y chrij chukaꞌ ri Cristo.\f + Sal. 2.1, 2.\f*
\m
\v 27 Y kitzij wi, chi achiꞌel ri tzꞌibatal ca, queriꞌ ri xbanatej. Ruma ri rey Herodes y ri jun chic aj kꞌatbel tzij ri Poncio Pilato rubiꞌ, ri israelitas y ri ma ye israelitas ta, xquimol quiꞌ waweꞌ pa tinamit Jerusalem riche (rixin) chi xeyacatej chrij ri Jesús ri lokꞌolaj Acꞌajol ri xatek pe.\f + Is. 61.1; Jn. 10.36.\f*
\v 28 Queriꞌ xquiben riche (rixin) cꞌa chi nibanatej ri can ya ri pan akꞌaꞌ riyit cꞌo wi, y ri achꞌobon pe\f + Hch. 2.23.\f* ojer ca.
\v 29 Y wacami, Ajaf, tatzuꞌ cꞌa chi re winek reꞌ yexibin, ruma yacatajnek coyowal chikij. Y rumariꞌ riyoj nikacꞌutuj cꞌa chawe chi tayaꞌ kachukꞌaꞌ ri yoj asamajel riche (rixin) chi man ta jun xibinriꞌil kiqꞌui riche (rixin) chi nikatzijoj ri achꞌabel.\f + Ef. 6.19.\f*
\v 30 Y nikacꞌutuj cꞌa chukaꞌ chawe chi riqꞌui ri awuchukꞌaꞌ xquecꞌachoj ta ri yawaꞌiꞌ, y chi yeban ta milagros xaxu (xaxe wi) riqꞌui ninatex rubiꞌ ri Jesús ri lokꞌolaj Acꞌajol. Y ronojel reꞌ xticꞌatzin ta cꞌa riche (rixin) jun retal chi can kitzij ri nikatzijoj chique ri winek, xechaꞌ.
\p
\v 31 Y tek xetaneꞌ chare ri oración, ri acuchi (achique) quimolon wi quiꞌ sibilaj xsilon. Y yacꞌariꞌ tek ri cánima xnoj riqꞌui ri Lokꞌolaj Espíritu,\f + Hch. 2.2-4.\f* y rumariꞌ majun cꞌa xibinriꞌil chiquiwech riche (rixin) chi niquitzijoj ri ruchꞌabel ri Dios.
\s Can ronojel cꞌa niquicomonij
\p
\v 32 Y quinojel cꞌa winek ri quiniman chic ri Jesucristo, junan cꞌa quiwech\f + Ro. 15.5; Fil. 1.27; 2.2.\f* y xa jun cánima quibanon. Majun cꞌa ri nibin ta chi can xu (xe) ta wi riche (rixin) ka riyaꞌ ri cꞌo riqꞌui,\f + Hch. 2.44.\f* ruma xa can jun quibanon quinojel.
\v 33 Ri apóstoles can riqꞌui ruchukꞌaꞌ\f + 1 Ts. 1.5.\f* ri Dios niquitzijoj chi xcꞌastej pe ri Ajaf Jesús chiquicojol ri caminakiꞌ, y nim ri rutzil ri Dios cꞌo pa quiwiꞌ quinojel.
\v 34 Y chiquicojol cꞌa ri quiniman chic ri Jesucristo, majun cꞌa mebaꞌiꞌ, ruma ri cꞌo culef y ri cꞌo cachoch, yequicꞌayilaꞌ\f + Hch. 2.45.\f* y ri rajel niquicꞌuaj apo
\v 35 chique ri apóstoles, y ri puek riꞌ nijach cꞌa chiquiwech ri nicꞌatzin quitoꞌic.\f + 1 Jn. 3.17.\f*
\v 36 Y cꞌo cꞌa jun achi chiquicojol, ri José rubiꞌ. Riyaꞌ jun chique ri ye riy rumam ca ri Leví, y alaxnek pa Chipre. Pero ri apóstoles xquiyaꞌ chic cꞌa jun rubiꞌ. Rumariꞌ tek xubiniꞌaj Bernabé.\f + Hch. 11.22-24.\f* Y yareꞌ ri jun chic rubiꞌ ri José ri xquiyaꞌ, ruma riyaꞌ can nucukubaꞌ wi quicꞌuꞌx quinojel.
\v 37 Y ri Bernabé cꞌa riꞌ xucꞌayij cꞌa jun rulef, y ri rajel xberujachaꞌ pa quikꞌaꞌ ri apóstoles.\f + Pr. 3.9.\f*
\c 5
\s Ri xquimacuj ri Ananías y ri Safira
\p
\v 1 Pero cꞌo cꞌa jun achi Ananías rubiꞌ y ri rixjayil Safira rubiꞌ, xquicꞌayij cꞌa jun culef.
\v 2 Y chi ye caꞌiꞌ xquiyaꞌ chiquiwech chi niquicꞌom ca jubaꞌ chare ri rajel ri ulef, y ri nicꞌaj chic xucꞌuaj el ri Ananías riche (rixin) chi xberuyaꞌ pa quikꞌaꞌ ri apóstoles.
\v 3 Pero ri Pedro xubij chare ri Ananías: ¿Achique cꞌa ruma tek xayaꞌ kꞌij chi ri Satanás xunojsaj ri awánima,\f + Lc. 22.3.\f* riche (rixin) chi xatzꞌuc tzij chuwech ri Lokꞌolaj Espíritu, y xacꞌom ca jubaꞌ chare ri rajel ri ulef ri xacꞌayij?
\v 4 Xa ta xcꞌojeꞌ ca chi queriꞌ ri awulef y man ta xacꞌayij, ¿la cꞌo ta cami jun nibin chawe chi xa ma awuche (awixin) ta riyit? Y tek xacꞌayij, ¿la cꞌo ta cami jun ri nibin ta chawe chi ma awuche (awixin) ta riyit ri rajel ri awulef? ¿Achique cꞌa ruma tek xpe ri jun itzel naꞌoj awuqꞌui? Riyit ma chiquiwech ta cꞌa ri winek xatzꞌuc wi tzij, riyit can chuwech cꞌa ri Dios xatzꞌuc wi tzij.
\p
\v 5 Y ri Ananías, ri achi ri xcꞌayin ri ulef, can xaxu (xaxe wi) cꞌa xracꞌaxaj ri chꞌabel ri xerubij ri Pedro, xcom ka. Y quinojel cꞌa ri xeꞌacꞌaxan ri xbanatej, xpe cꞌa jun nimalaj xibinriꞌil chique.\f + Hch. 2.43.\f*
\v 6 Y yecꞌo cꞌa caꞌiꞌ oxiꞌ ri ye cꞌajolaꞌ ri chanin xeyacatej pe riche (rixin) chi xquibor ri caminek pa jun tziek, y cꞌariꞌ xquicꞌuaj el riche (rixin) chi xebe chumukic.
\p
\v 7 Y jun oxiꞌ horas ticom wi ka ri Ananías, tek xapon ri rixjayil. Y riyaꞌ ma runaben ta cꞌa ri xbanatej chiriꞌ.
\v 8 Y yacꞌariꞌ tek ri Pedro xucꞌutuj chare ri ixok riꞌ: Ri puek ri rucꞌamom pe ri Ananías, ¿la xaxu (xaxe wi) cꞌa riꞌ rajel ri ulef ri xicꞌayij? Y ri ixok xubij: Jaꞌ (je), yariꞌ ronojel ri puek rajel ri ulef.
\p
\v 9 Yacꞌa ri Pedro xubij cꞌa chare: ¿Achique cꞌa ruma riyix can xiben chi ma yixrutzꞌet ta pe ri Lokꞌolaj Espíritu riche (rixin) ri Ajaf Dios?\f + Nm. 14.22; 1 Co. 10.9.\f* ¿Achique ruma riyix can xiyaꞌ chiwech chi xiben queriꞌ? Rumariꞌ ri awachijil yariꞌ xbemuk ca. Y ri ye benak chumukic, ya xa yeꞌoc pe, riche (rixin) chi queriꞌ yatoquicꞌamaꞌ chic el riyit, riche (rixin) chi yatbequimukuꞌ chic ca.
\p
\v 10 Y can yacꞌariꞌ xtzak ka ri ixok chiriꞌ chuwech ri Pedro, y xcom ka. Tek xeꞌoka cꞌa ri cꞌajolaꞌ ri xebemuku ca ri Ananías, y xquitzꞌet chi caminek chic chukaꞌ ri ixok, xquicꞌuaj y xbequimukuꞌ ca riqꞌui ri rachijil.
\v 11 Y ri quiniman ri Jesucristo ri nibix iglesia chique can sibilaj cꞌa xquixibij quiꞌ ruma ri xbanatej. Y can queriꞌ chukaꞌ xquicꞌulwachij ri nicꞌaj chic ri xeꞌacꞌaxan ri xbanatej. Can sibilaj xquixibij quiꞌ.
\s Ri apóstoles qꞌuiy cꞌa milagros yequibanalaꞌ
\p
\v 12 Y ri apóstoles sibilaj qꞌuiy nimaꞌk tak milagros ri majun bey ye tzꞌeton ta, ri yequibanalaꞌ chiquiwech ri winek, can retal chi can kitzij wi ri niquibij.\f + He. 2.4.\f* Y ri can quiniman chic ri Dios, junan cꞌa quiwech niquimol quiꞌ chuchiꞌ ri raken jay riche (rixin) ri rachoch ri Dios ri nibix Riche (Rixin) ri Salomón chare.
\v 13 Y yecꞌo cꞌa winek ri ma xquiyuj ta quiꞌ quiqꞌui ruma niquixibij quiꞌ. Yacꞌa ri nicꞌaj chic winek ri yecꞌo chupan ri tinamit, can utz niquitzꞌet chique ri apóstoles.
\v 14 Y sibilaj ye qꞌuiyirnek\f + Hch. 2.47.\f* ri winek ri yeniman ri Ajaf Jesucristo, can chi achiꞌaꞌ y chi ixokiꞌ.
\v 15 Y hasta ri yawaꞌiꞌ yeyalox pe ri pa tak bey y pa tak chꞌat y pa tak warabel, riche (rixin) chi queriꞌ tek ri Pedro nikꞌax el, ri rumujal nikꞌax ta cꞌa pa quiwiꞌ jun caꞌiꞌ chique ri yawaꞌiꞌ riꞌ riche (rixin) chi yecꞌachoj ca.
\v 16 Y ye qꞌuiy cꞌa chukaꞌ winek ri yecꞌo pa tak tinamit ri yecꞌo pe chunakajal ri Jerusalem, xeꞌoka chiriꞌ pa tinamit, y ye quicꞌamom pe yawaꞌiꞌ ri yecꞌo quiqꞌui. Yecꞌo cꞌa ri ye yawaꞌiꞌ riqꞌui relic yabil, y yecꞌo ri ye chꞌujernek cuma ri itzel tak espíritu. Y quinojel cꞌa yecꞌachojsex el.\f + Mr. 16.17, 18.\f*
\s Tek xechapatej ri Pedro y ri Juan
\p
\v 17 Pero ri nimalaj sacerdote ye rachibilan ri achiꞌaꞌ ri nibix saduceos chique, itzel cꞌa niquinaꞌ chique ri apóstoles.
\v 18 Rumariꞌ xebequichapaꞌ pe\f + Lc. 21.12.\f* y xebequiyaꞌ ca pa cárcel.
\v 19 Y ri chakꞌaꞌ, ri Ajaf Dios xutek cꞌa pe jun ángel\f + Sal. 34.7; He. 1.14.\f* pa cárcel quiqꞌui ri apóstoles. Y ri ángel riꞌ xujek el ruchiꞌ ri cárcel chiquiwech, y xerelesaj el. Y xubij cꞌa chique:
\v 20 Jix cꞌa. Y tek xquixapon chic cꞌa pa rachoch ri Dios, titzijoj chique ri winek ronojel ri chꞌabel riche (rixin) ri cꞌacꞌacꞌ cꞌaslen\f + Jn. 6.68; 17.3.\f* ri nuyaꞌ ri Jesucristo, xchaꞌ ri ángel.
\p
\v 21 Can xu (xe wi) xquicꞌaxaj reꞌ ri apóstoles, nimakꞌaꞌ yan rucaꞌn kꞌij xebe pa rachoch ri Dios, y yequitijoj cꞌa ri winek.
\p Y chupan cꞌa ri hora riꞌ, pa jucꞌan chic el, ri nimalaj sacerdote y ri ye rachibil xequitek cꞌa quisiqꞌuixic (coyoxic) ri rijitaꞌk tak achiꞌaꞌ ri cꞌo quikꞌij chiquicojol ri aj Israel. Y can quinojel cꞌa ri achiꞌaꞌ ri pa moc (comon) yekꞌato tzij xquimol quiꞌ. Y cꞌacꞌariꞌ xquitek quicꞌamaric ri apóstoles ri yecꞌo pa cárcel.
\v 22 Pero tek ri aj chꞌameꞌy ri ye takon el xeꞌapon chuchiꞌ ri cárcel y xeꞌoc apo riche (rixin) chi yebequicꞌamaꞌ pe, riyeꞌ xquitzꞌet chi xa ma yecꞌo ta chic ri apóstoles chiriꞌ. Can yacꞌariꞌ tek xetzolin, y xbequiyaꞌ rutzijol.
\v 23 Y xbequibij cꞌa: Ri pa cárcel majun chique riyeꞌ ri cꞌo ta. Cꞌa ya na riyoj ri xojbejako, pero xa majun cꞌo ta chiriꞌ. Ri cárcel can jabel rutzꞌapxic banon ca, y ri ye chajinel ye paꞌel chiriꞌ chuchiꞌ ri cárcel, yechajin, xechaꞌ.
\p
\v 24 Ri nimalaj sacerdote, y ri achi ri cꞌo rukꞌij chiquicojol ri ye chajinel riche (rixin) pa rachoch ri Dios, y ri principaliꞌ tak sacerdotes, tek xquicꞌaxaj ri xbequibij ri aj chꞌameꞌy chique, ma niquil ta cꞌa achique niquichꞌob, y rumariꞌ niquibilaꞌ cꞌa chiquiwech: ¿Cꞌa acuchi (achique) cꞌa nbeqꞌuis wi reꞌ? yechaꞌ.
\p
\v 25 Y yacꞌariꞌ tek cꞌo cꞌa jun ri xapon quiqꞌui ri quimolon quiꞌ, y xberubij chique: Ri achiꞌaꞌ ri xeꞌiyaꞌ pa cárcel, yetajin chiquitijoxic ri winek chiriꞌ pa rachoch ri Dios, xchaꞌ.
\p
\v 26 Y can yacꞌariꞌ tek ri ye aj chꞌameꞌy y ri achi ri cꞌo rukꞌij chiquicojol ri yechajin pa rach och ri Dios xebe chiquicꞌamaric ri apóstoles. Pero chi utzil cꞌa xequicꞌom pe, ruma riyeꞌ niquixibij quiꞌ chi yecꞌak chi abej cuma ri winek.
\p
\v 27 Y tek ri achiꞌaꞌ ri xebe chiquicꞌamaric ri apóstoles, xeꞌoka y ye quicꞌamom pe, xebequipabaꞌ chiquiwech ri achiꞌaꞌ ri can pa moc (comon) yekꞌato tzij. Y ri nimalaj sacerdote xubij chique ri apóstoles:
\v 28 Riyoj kabin el chiwe chi ma queꞌitijoj ta chic ri winek pa rubiꞌ ri Jesús.\f + Hch. 4.18.\f* Pero wacami re tinamit Jerusalem nojnek chic riqꞌui ri nicꞌut riyix y nikꞌalajin cꞌa jabel chi chikij riyoj niwajoꞌ niyaꞌ wi ri rucamic ri jun achi ri xubiniꞌaj Jesús.\f + Mt. 27.25; Hch. 2.23; 3.15; 7.52.\f*
\p
\v 29 Yacꞌa ri Pedro y ri nicꞌaj chic apóstoles xquibij cꞌa apo chique: Nicꞌatzin chi ya ri nubij ri Dios ri nikanimaj, y ma ya ta ri nicajoꞌ ri winek.\f + Hch. 4.19; Ga. 1.10.\f*
\v 30 Ruma ri xbano chare ri Jesús riche (rixin) chi xcꞌastej el, ya ri Dios\f + Hch. 2.24.\f* ri quiche (quixin) ri katiꞌt kamamaꞌ ri xecꞌojeꞌ ojer ca. Yacꞌa riyix xicamisaj tek xibij chi tibajix chuwech jun crusin cheꞌ.
\v 31 Y ri Dios chukaꞌ xunimirisaj cꞌa rukꞌij ri Jesús, riqꞌui ri xutzꞌuyubaꞌ apo pa rajquikꞌaꞌ\f + He. 12.2.\f* y xuben chare chi ya Riyaꞌ ri xoc Colonel y ucꞌuey kiche (kixin), riche (rixin) chi queriꞌ nuyaꞌ kꞌij chake riyoj israelitas riche (rixin) chi nitzolin pe kacꞌuꞌx riqꞌui ri Dios y nicuyutej kamac.\f + Mt. 1.21; Ef. 1.7; Col. 1.14.\f*
\v 32 Y ronojel reꞌ can kitzij wi, y can yoj cꞌa riyoj xojtzꞌeto, rumariꞌ nikatzijoj. Y ri Lokꞌolaj Espíritu chukaꞌ ruchapon cꞌa rukꞌalajsaxic\f + Jn. 15.26, 27.\f* chi can kitzij wi. Konojel cꞌa ri yojniman rutzij ri Dios, can ruyaꞌon cꞌa ri Lokꞌolaj Espíritu chake, xechaꞌ.
\p
\v 33 Y tek ri achiꞌaꞌ ri can pa moc (comon) yekꞌato tzij xquicꞌaxaj ri xquibij ri apóstoles, xyacatej cꞌa coyowal y can xcajoꞌ xequicamisaj ri apóstoles.
\v 34 Pero chiquicojol cꞌa ri achiꞌaꞌ ri can pa moc (comon) yekꞌato tzij, cꞌo cꞌa jun achi fariseo, ri Gamaliel rubiꞌ. Riyaꞌ qꞌuiy retaman chrij ri ley riche (rixin) ri Moisés, y can cꞌo cꞌa chukaꞌ rukꞌij chiquiwech ri winek. Ri achi riꞌ xpaꞌeꞌ cꞌa, y xubij chi queꞌelesex na el jubaꞌ ri apóstoles ri chiriꞌ.
\v 35 Y cꞌacꞌariꞌ xchꞌo cꞌa chique ri achiꞌaꞌ ri can pa moc (comon) yekꞌato tzij y xubij cꞌa chique: Wech aj Israel, tinaꞌ na ka iwiꞌ y tichꞌoboꞌ na cꞌa jabel achique ri xtiben chique re achiꞌaꞌ reꞌ.
\v 36 Ruma toka chiꞌicꞌuꞌx tek xbecꞌulun pe ri jun achi ri xubiniꞌaj Teudas. Ri Teudas riꞌ xubij chi riyaꞌ jun achi ri nim rukꞌij, y yecꞌo jun cajiꞌ ciento achiꞌaꞌ ri xetzekelben riche (rixin). Pero tek xcamisex riyaꞌ, quinojel ri xeniman rutzij xquitaluj el quiꞌ y xa xeqꞌuis ka.
\v 37 Y tek banatajnek chic ri tzꞌiban biꞌaj, xbecꞌulun pe chukaꞌ jun achi aj Galilea ri xubiniꞌaj Judas, y riyaꞌ xcowin cꞌa xuben chi ye sibilaj ye qꞌuiy winek ri xetzekelben riche (rixin). Pero tek xcamisex cꞌa chukaꞌ ri Judas riꞌ, quinojel ri xeniman rutzij, xquitaluj el quiꞌ.
\v 38 Y rumacꞌariꞌ nbij chiwe chi queꞌiyaꞌ ca re achiꞌaꞌ reꞌ. Ruma wi xa quinaꞌoj winek ri yetajin chubanic, xa xtichuptej ruwech.
\v 39 Pero wi riche (rixin) ri Dios ri yetajin chubanic, majun cꞌa xquixcowin ta xtiben riche (rixin) chi niyoj.\f + Pr. 21.30.\f* Tichajij iwiꞌ jabel, man xa tibecꞌulun pe chi xa chrij ri Dios yixtajin wi chi chꞌaꞌoj, xchaꞌ chique.
\p
\v 40 Y quinojel xka cꞌa chiquiwech ri xubij ri Gamaliel. Y cꞌacꞌariꞌ xquibij chi queꞌucꞌuex chic apo ri apóstoles. Y tek ri apóstoles yecꞌo chic chiriꞌ, xechꞌay y xbix chic el chique chi man chic tiquitzijoj ta ri Jesús chique ri winek.\f + Hch. 4.18.\f* Y cꞌacꞌariꞌ xquiyaꞌ el kꞌij chique riche (rixin) chi xebe.
\v 41 Y tek ri apóstoles xeꞌel el chiriꞌ chiquiwech ri achiꞌaꞌ ri can pa moc (comon) yekꞌato tzij, niquicot cꞌa ri cánima xebe, ruma yatajnek chique chi niquikꞌaxaj tijoj pokonal\f + Mt. 5.11, 12; Ro. 5.3.\f* ruma ri rubiꞌ ri Jesús, ruma qꞌuiy ri niban y nibix chique.
\v 42 Y riyeꞌ can man cꞌa niquiyaꞌ ta ca rutzijoxic ri Jesucristo. Can ronojel kꞌij niquicꞌut y niquitzijoj ri Jesucristo, ri pa rachoch ri Dios y chukaꞌ pa tak jay.
\c 6
\s Tek xechaꞌox (xechaꞌ) ri ye wukuꞌ diáconos
\p
\v 1 Chupan cꞌa ri tiempo riꞌ, ri kachꞌalal ntajin yeqꞌuiyer. Y xtzꞌucutej (xyacatej) cꞌa pe jun tzij chiquicojol. Ri kachꞌalal ri yechꞌo griego niquibij cꞌa chiquij ri kachꞌalal ri yechꞌo hebreo, chi ri malcaniꞌ tak ixokiꞌ ri yechꞌo griego niban chique chi jubaꞌ oc quejkalen que chiquiwech ri malcaniꞌ ri yechꞌo hebreo tek nijach ri cosas\f + Hch. 4.35.\f* riche (rixin) chi yetij ronojel kꞌij.
\v 2 Rumacꞌariꞌ ri cablajuj apóstoles xequimol cꞌa quinojel ri kachꞌalal, y xquibij chique: Man cꞌa rucꞌamon ta chi nikayaꞌ ca ri rukꞌalajsaxic ri ruchꞌabel ri Dios, riche (rixin) chi yoj ta riyoj yojjacho ri cosas riche (rixin) chi yetij ronojel kꞌij. Ma rucꞌamon ta chi queriꞌ.
\v 3 Rumariꞌ kachꞌalal, queꞌichaꞌ pe wukuꞌ achiꞌaꞌ chicojol, achiꞌaꞌ ri can etaman chi choj ri quicꞌaslen, ri can cꞌo naꞌoj quiqꞌui y nojnek ri cánima riqꞌui ri Lokꞌolaj Espíritu, riche (rixin) chi queriꞌ yesamej chiquilixic ri kachꞌalal.
\v 4 Y riyoj can xtikaben wi ri samaj achiꞌel ri kabanon pe. Ma xkojtaneꞌ ta chi nikaben orar, y xtikakꞌalajsaj ri ruchꞌabel ri Dios, xechaꞌ chique.
\p
\v 5 Y can quinojel ri kachꞌalal xka cꞌa chiquiwech ri xbix chique cuma ri apóstoles, y xequichaꞌ cꞌa ri ye wukuꞌ achiꞌaꞌ. Ri jun cꞌa ri xquichaꞌ Esteban rubiꞌ, y reꞌ jun achi ri can cukul wi rucꞌuꞌx riqꞌui ri Dios y nojnek ránima riqꞌui ri Lokꞌolaj Espíritu. Xequichaꞌ chukaꞌ ri achiꞌaꞌ ri quibiniꞌan Felipe, Prócoro, Nicanor, Timón, Parmenas y ri Nicolás ri aj pa tinamit Antioquía. Ri achi ri Nicolás rubiꞌ man israelita ta, pero can nunimaj cꞌa ri nubij ri ley riche (rixin) ri Moisés, y can quiqꞌui cꞌa ri israelitas cꞌo wi tek cꞌa ma jane runiman ta ri Jesucristo chiriꞌ.
\v 6 Y yecꞌa wukuꞌ achiꞌaꞌ riꞌ ri xebepabex chiquiwech ri apóstoles. Xepe ri apóstoles xquiben cꞌa orar, y cꞌacꞌariꞌ xquiyaꞌ quikꞌaꞌ pa quiwiꞌ\f + Hch. 13.3; 1 Ti. 4.14.\f* ri achiꞌaꞌ riꞌ, riche (rixin) chi nikꞌalajin chi yacꞌariꞌ niquichop ri quisamaj.
\p
\v 7 Y ri ruchꞌabel ri Dios riqꞌui ruchukꞌaꞌ benak, y yeqꞌuiyer cꞌa chukaꞌ ri yeniman chiriꞌ pa tinamit Jerusalem. Y ye qꞌuiy cꞌa chukaꞌ chique ri sacerdotes ri yeniman.
\s Tek xchapatej ri Esteban
\p
\v 8 Ri Esteban jun achi ri can cꞌo cꞌa ri ruchukꞌaꞌ ri Dios riqꞌui, y can cꞌo chukaꞌ ri rutzil ri Dios riqꞌui. Rumariꞌ tek cꞌo milagros ri majun bey ye tzꞌeton ta ri yerubanalaꞌ chiquiwech ri winek, riche (rixin) chi queriꞌ can retal chi riyaꞌ can kitzij wi ri nukꞌalajsaj.
\v 9 Pero yecꞌo winek ri xebeyacatej pe y xquichop quiꞌ riqꞌui chꞌabel riqꞌui ri Esteban. Ri winek cꞌa riꞌ ye riche (rixin) jun jay ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios, quiche (quixin) ri lokꞌon tak mozo ri ye colotajnek chic pe nibix chare, y quiche (quixin) chukaꞌ ri winek aj Cirene, aj Alejandría, aj Cilicia y ri aj Asia.
\v 10 Yacá ri Esteban can ya ri Lokꞌolaj Espíritu ri xyaꞌo ri naꞌoj chare, y rumariꞌ, tek riyaꞌ xchꞌo, ri winek ri ye yacatajnek chrij xa ma xecowin ta riqꞌui.\f + Is. 54.17; Lc. 21.15.\f*
\v 11 Rumacꞌariꞌ xequitoj nicꞌaj winek riche (rixin) chi queriꞌ tiquibij chi xquicꞌaxaj chi ri Esteban itzel xchꞌo chrij ri ley riche (rixin) ri Moisés y chrij chukaꞌ ri Dios.
\v 12 Can xquiyaꞌ cꞌa quinaꞌoj ri rijitaꞌk tak achiꞌaꞌ ri cꞌo quikꞌij, ri aj tzꞌibaꞌ y ri winek riche (rixin) chi xebeyacatej cꞌa pe chrij ri Esteban. Xbequichapaꞌ pe, y xquicꞌuaj chiquiwech ri achiꞌaꞌ ri can pa moc (comon) yekꞌato tzij.
\v 13 Y xequicꞌuaj cꞌa achiꞌaꞌ riche (rixin) chi niquitzꞌuc tzij chrij ri Esteban, y ri achiꞌaꞌ riꞌ niquibij cꞌa: Re jun achi reꞌ ma nitaneꞌ ta chi nubij itzel chrij re lokꞌolaj rachoch ri Dios y chrij ri ley riche (rixin) ri Moisés.
\v 14 Ruma kacꞌaxan cꞌa chi nubilaꞌ chi ri Jesús aj Nazaret xtuwulaj re rachoch ri Dios, y chi xtujel el ronojel ri rubin ca ri Moisés ri nicꞌatzin chi nikaben,\f + He. 8.13; 10.8, 9.\f* xechaꞌ.
\p
\v 15 Y yacꞌariꞌ tek quinojel ri achiꞌaꞌ ri pa moc (comon) yekꞌato tzij ri ye tzꞌuyul chiriꞌ, xquitzuꞌ xquitzuꞌ ruwech ri Esteban. Y xquitzꞌet chi xjalatej ri rupalej y xuben achiꞌel nitzuꞌun jun ángel.
\c 7
\s Tek ri Esteban xrajoꞌ chi xutoꞌ ta riꞌ chiquiwech ri aj kꞌatbel tak tzij y tek xcamisex
\p
\v 1 Y ri nimalaj sacerdote xucꞌutuj cꞌa chare ri Esteban: ¿La kitzij cꞌa ri xbix ka chawij?
\v 2 Y ri Esteban xubij:
\p Wachꞌalal aj Israel y riyix ri principaliꞌ chupan re katinamit, tiwacꞌaxaj na cꞌa re xtinbij chiwe re wacami: Ri Dios ri cꞌo rukꞌij rucꞌojlen, xukꞌalajsaj riꞌ chuwech ri katataꞌ Abraham ri xcꞌojeꞌ ojer ca. Y riꞌ, tek cꞌa cꞌo na cꞌa chiriꞌ chupan ri lugar Mesopotamia rubiꞌ, tek cꞌa ma jane rutzijol chi nbecꞌojeꞌ ta ri pan Harán.\f + Gn. 11.31; He. 11.8.\f*
\v 3 Yacꞌariꞌ tek ri Dios xubij chare ri Abraham: Catel el chiquicojol ri awachꞌalal, y tayaꞌ ca ri aruwachꞌulef, y jet cꞌa pa jun chic ruwachꞌulef ri xtincꞌut chawech,\f + Gn. 12.1.\f* xchaꞌ ri Dios chare.
\v 4 Y ri Abraham can xuyaꞌ wi cꞌa ca ri Caldea ri lugar ri cꞌo wi, y xkꞌax ri pan Harán. Y caminek chic cꞌa ca ri rutataꞌ ri Abraham chiriꞌ pan Harán, tek ri Dios xucꞌom cꞌa pe ri Abraham chupan re ruwachꞌulef Canaán re yixcꞌo wi wacami.
\v 5 Y ri Dios can majun cꞌa ulef xuyaꞌ ta ca chare ri Abraham chupan re ruwachꞌulef reꞌ, astapeꞌ ta xaxu (xaxe wi) riche (rixin) chi nipaꞌeꞌ wi. Can majun wi ri xuyaꞌ chare. Pero ri Dios can xutzuj (xusuj) wi cꞌa chare chi re ruwachꞌulef reꞌ xtoc riche (rixin) riyaꞌ y quiche (quixin) ri ye riy rumam ca.\f + Gn. 12.7; 13.15; 17.8.\f* Queriꞌ xubij ri Dios chare ri Abraham, astapeꞌ ma jajun ralcꞌual ri kꞌij riꞌ.
\v 6 Y xbix cꞌa chukaꞌ chare ruma ri Dios, chi ri ye riy rumam ca riyaꞌ xquebecꞌojeꞌ cꞌa pa jun chic ruwachꞌulef quiqꞌui jun wi chic quiwech chi winek. Y ye ri winek riꞌ ri xqueyaꞌo quiche (quixin) ri ye riy rumam ri Abraham pa samaj y xtiquiben cꞌa chique chi xtiquitij pokon cajiꞌ ciento junaꞌ.\f + Gn. 15.13; Ex. 12.40.\f*
\v 7 Y ri Dios xubij chukaꞌ: Riyin xtinben ruchojmil pa quiwiꞌ ri winek ri xquebano ri pokon riꞌ chique ri awiy amam. Cꞌacꞌariꞌ xqueꞌel pe\f + Gn. 15.14; Ex. 3.12.\f* ri awiy amam chiquicojol ri winek riꞌ, y xquepe chupan re lugar reꞌ chinusamajixic y chuyaꞌic nukꞌij, xchaꞌ ri Dios chare ri Abraham.
\v 8 Y ri Dios can xuben cꞌa chukaꞌ jun trato riqꞌui ri Abraham. Ri trato riꞌ can cꞌo cꞌa jun retal. Y ri retal ri trato riꞌ, can yacꞌa ri circuncisión ri niban chique ri tak cꞌjolaꞌ (alaboniꞌ).\f + Gn. 17.9-12.\f* Y tek ri Abraham xalex ri rucꞌajol ri xubiniꞌaj Isaac, xuben cꞌa ri circuncisión chare\f + Gn. 21.2-4.\f* tek xa cꞌariꞌ wakxakiꞌ rukꞌij cꞌo. Queriꞌ chukaꞌ xuben ri Isaac tek xalex ri Jacob ri rucꞌajol. Y queriꞌ chukaꞌ xuben ri Jacob quiqꞌui ri cablajuj rucꞌajol ri xeꞌoc tataꞌaj riche (rixin) re tinamit Israel.
\p
\v 9 Y ri nicꞌaj chic rucꞌajol ri Jacob itzel cꞌa xquinaꞌ chare ri quichakꞌ ri José rubiꞌ, ruma can ya riyaꞌ ri más najowex.\f + Gn. 37.4.\f* Y rumariꞌ tek xquicꞌayij el, y xucꞌuex el cꞌa pan Egipto. Yacꞌa ri Dios can cꞌo cꞌa riqꞌui ri José,\f + Gn. 39.2, 3.\f*
\v 10 y xucol chuwech ronojel tijoj pokonal. Xuben cꞌa chare chi ri Faraón ri rey riche (rixin) ri ruwachꞌulef Egipto utz xutzꞌet y xutzꞌet chukaꞌ chi can cꞌo runaꞌoj. Y rumariꞌ ri rey xuben chare ri José chi xoc jun aj kꞌatbel tzij pa ruwiꞌ ri Egipto, y xuyaꞌ kꞌatbel tzij pa rukꞌaꞌ riche (rixin) chi ya riyaꞌ nitakanoj pa ruwiꞌ rachoch ri rey riꞌ.\f + Gn. 41.37-40.\f*
\p
\v 11 Y ri tiempo riꞌ ri pan Egipto y pa Canaán, xpe cꞌa jun wayjal, jun nimalaj tijoj pokonal. Y ri ye katiꞌt kamamaꞌ ri yecꞌo pa Canaán man cꞌa niquil ta chic achique niquitij.
\v 12 Y ri Jacob ri rutataꞌ ri José, xapon rutzijol riqꞌui chi ri chiriꞌ pan Egipto cꞌo trigo. Rumariꞌ xerutek cꞌa el chulokꞌic\f + Gn. 42.1-3.\f* trigo ri ye rucꞌajol, ri ye katiꞌt kamamaꞌ riyoj.
\v 13 Y yacꞌa tek xebe pa rucamul, yacꞌariꞌ tek ri José xukꞌalajsaj riꞌ chiquiwech ri rachꞌalal chi ya riyaꞌ ri José.\f + Gn. 45.1-4.\f* Y queriꞌ tek ri Faraón xretamaj ye achique ri ye rachꞌalal ri José, rumariꞌ xretamaj chukaꞌ chi ri José jun hebreo.
\v 14 Y yacꞌariꞌ tek ri José xutek quicꞌamaric ri Jacob ri rutataꞌ\f + Gn. 45.9.\f* y ri ye rachꞌalal. Ye setenta y cinco chiquinojel.\f + Gn. 46.27; Dt. 10.22.\f*
\v 15 Y quecꞌariꞌ rubanic tek xxuleꞌ ka ri Jacob pan Egipto. Chiriꞌ cꞌa xcom wi riyaꞌ\f + Gn. 49.33.\f* y chiriꞌ cꞌa xecom wi ri ye rucꞌajol,\f + Ex. 1.6.\f* ri can ye katiꞌt kamamaꞌ wi riyoj.
\v 16 Pero ri quichꞌacul,\f + Ex. 13.19.\f* pa jun lugar Siquem rubiꞌ, chiriꞌ xemuk wi. Xemuk pa jun ti pedazo ulef, ri acuchi (achique) can cꞌo cꞌojlibel riche (rixin) chi yebemuk ca caminakiꞌ. Ri jun ti ulef riꞌ, can ya cꞌa ri Abraham ri lokꞌoyon ca chique ri ye ralcꞌual ri jun achi Hamor rubiꞌ.
\p
\v 17 Y tek ya xa napon ri kꞌij riche (rixin) chi nibanatej ri rutzujun (rusujun) ri Dios chare ri Abraham,\f + Gn. 15.13-16.\f* ri can xubij chare chi can nuben wi, ri tinamit Israel can benak cꞌa pa nim y ye qꞌuiyirnek ri winek chiriꞌ pan Egipto.
\v 18 Y ya cꞌa tiempo riꞌ tek ri chiriꞌ pan Egipto xoc cꞌa jun cꞌacꞌacꞌ rey ri xa ma xretamaj ta ruwech ri José.\f + Ex. 1.8.\f*
\v 19 Y ri rey riꞌ can cꞌo cꞌa runaꞌoj chubanic ri etzelal chique ri kachꞌalal aj Israel. Y xuben cꞌa chique ri katiꞌt kamamaꞌ chi xquikꞌaxaj tijoj pokonal, ruma xuben chique chi xequimalij ca\f + Ex. 1.22.\f* ri tak calcꞌual ri xa can cꞌariꞌ yeꞌalex riche (rixin) chi xecom. Queriꞌ xuben chique ruma can xrajoꞌ chi man ta xeqꞌuiyer.
\v 20 Can ya cꞌa chukaꞌ tiempo riꞌ tek xalex ri Moisés\f + Ex. 2.2; He. 11.23.\f* chiriꞌ pan Egipto. Y ri acꞌal riꞌ xka chuwech ri Dios. Oxiꞌ cꞌa icꞌ ri xilix cuma ri ruteꞌ rutataꞌ.
\v 21 Y cꞌacꞌariꞌ tek cꞌo chi xbequiyaꞌ ca pa ruwiꞌ ri raken yaꞌ riche (rixin) chi nicom. Pero ri rumiꞌal ri rey Faraón xucꞌuaj cꞌa el ri acꞌal riꞌ y xuqꞌuiytisaj y can achiꞌel ral cꞌa xuben chare.\f + Ex. 2.3-10; He. 11.24.\f*
\v 22 Y rumacꞌariꞌ ri Moisés can xtijox wi jabel riqꞌui ronojel ruwech etamabel ri cꞌo quiqꞌui ri nimaꞌk tak winek aj Egipto. Y can nikꞌalajin riqꞌui ri ruchꞌabel y riqꞌui ronojel ri xerubanalaꞌ, chi can jun nimalaj achi wi.
\p
\v 23 Yacꞌa tek ri Moisés cꞌo chic cawinek rujunaꞌ, xalex pa ránima riche (rixin) chi xbe chiquitzꞌetic ri rachꞌalal ri ye rech aj Israel.
\v 24 Y xutzꞌet cꞌa chi cꞌo jun aj Egipto ri sibilaj pokon nuben chare jun rech aj Israel. Y riche (rixin) chi nutoꞌ ri rech aj Israel y riche (rixin) chi nuyaꞌ ruqꞌuexel chare ri achi ri nibano ri pokon, xucamisaj.\f + Ex. 2.11, 12.\f*
\v 25 Y pa rucꞌuꞌx ri Moisés chi ri ye rech aj Israel xtiquetamaj chi ya riyaꞌ ri takon ruma ri Dios riche (rixin) chi yerucol el pa quikꞌaꞌ ri aj Egipto, pero xa ma que ta riꞌ xbanatej. Ri israelitas xa ma xquetamaj ta chi yariꞌ ri rusamaj.
\v 26 Y pa rucaꞌn kꞌij, yecꞌo cꞌa ye caꞌiꞌ winek israelitas yetajin niquiben chꞌaꞌoj chiquiwech, y ri Moisés xapon cꞌa apo quiqꞌui, y xrajoꞌ ta xoc chiquicojol riche (rixin) chi man ta niquiben chꞌaꞌoj. Rumariꞌ riyaꞌ xubij chique: ¿Achique cꞌa ruma tek niben chꞌaꞌoj? Riyix xa can yix israelitas chi yix caꞌiꞌ, xchaꞌ chique.
\v 27 Yacꞌa jun chique ri yebano chꞌaꞌoj, ri can nikꞌax ruwiꞌ nuben, xunim el ri Moisés, y xubij chare: ¿Achique xyaꞌo kꞌatbel tzij pan akꞌaꞌ y achique xbin chawe chi nakꞌet tzij pa kawiꞌ?
\v 28 ¿O xa nawajoꞌ yinacamisaj, achiꞌel xaben chare ri jun achi aj waweꞌ pan Egipto\f + Ex. 2.13, 14.\f* ri iwir? xchaꞌ chare.
\v 29 Y tek xa cꞌa jubaꞌ tibix queriꞌ chare ri Moisés, xanmej el y xuyaꞌ cꞌa ca ri Egipto y xbe cꞌa pa jun chic ruwachꞌulef Madián\f + Ex. 2.15.\f* rubiꞌ. Y chiriꞌ, chiquicojol winek ri ma ye israelitas ta xcꞌojeꞌ wi. Chiriꞌ xcꞌuleꞌ wi chukaꞌ, y xecꞌojeꞌ ye caꞌiꞌ rucꞌajol.
\p
\v 30 Y kꞌaxnek chic cꞌa cawinek junaꞌ ticꞌojeꞌ ri Moisés chiriꞌ pa Madián, yacꞌariꞌ tek xucꞌut riꞌ jun ángel\f + Ex. 3.2.\f* chuwech, chupan ri juwiꞌ kꞌayis ri cꞌo ruqꞌuixal, ri zarza nibix chare y nijino pa kꞌakꞌ. Riꞌ xutzꞌet chupan jun desierto ri acuchi (achique) cꞌo wi ri juyuꞌ Sinaí rubiꞌ.
\v 31 Y tek ri Moisés xutzꞌet apo ri xucꞌut riꞌ chuwech, xumey. Y riche (rixin) chi nutzꞌet jabel, xjel apo. Pero yariꞌ tek xbechꞌo pe ri Ajaf chare, y xubij cꞌa:
\v 32 Yin cꞌa riyin ri Dios ri xquinimaj ri awatiꞌt amamaꞌ. Yin cꞌa riyin ri qui-Dios ri Abraham, ri Isaac y ri Jacob,\f + Ex. 3.6; Mt. 22.32.\f* xchaꞌ chare. Y ri Moisés man cꞌa xcowin ta chic xtzuꞌun apo, xa nibarbot (nibaybot) cꞌa ruma xibinriꞌil.
\v 33 Y ri Ajaf xubij cꞌa chukaꞌ chare ri Moisés: Tawelesaj la axajab chawaken, ruma ri acuchi (achique) yit paꞌel wi,\f + Ex. 3.5; Jos. 5.15.\f* can jun lokꞌolaj lugar.
\v 34 Y wacami yatintek cꞌa el pan Egipto, chucolic ri nutinamit, ruma ntzꞌet chi sibilaj qꞌuiy pokonal niquikꞌaxaj, y wacꞌaxan chic chukaꞌ ri okꞌej ri niquiben, y yacꞌareꞌ xika pe chiquicolic, xchaꞌ ri Ajaf chare ri Moisés.
\p
\v 35 Y ri Esteban xubij: Ya cꞌa Moisés riꞌ ri xquetzelaj ri aj Israel y xquibij chare: ¿Achique xyaꞌo kꞌatbel tzij pan akꞌaꞌ y achique xbin chawe chi nakꞌet tzij pa kawiꞌ? Ya cꞌa Moisés riꞌ ri xutek ri Dios riche (rixin) chi ntoc ucꞌuey quiche (quixin) y yeberucoloꞌ pe ri pa quikꞌaꞌ ri aj Egipto riqꞌui ri toꞌonic nuyaꞌ ri ángel chare, ri ángel\f + Ex. 14.19; Nm. 20.16.\f* ri xucꞌut riꞌ chuwech chupan ri juwiꞌ kꞌayis ri cꞌo ruqꞌuixal ri zarza nibix chare.
\v 36 Ya cꞌa Riyaꞌ ri xcolo pe quiche (quixin) ri katiꞌt kamamaꞌ chiriꞌ pan Egipto.\f + Dt. 6.21.\f* Riyaꞌ cꞌo cꞌa milagros ri majun bey ye tzꞌeton ta ri xerubanalaꞌ chiquiwech ri winek, riche (rixin) chi retal chi can ya wi ri Dios ri takayon el riche (rixin). Yecꞌo cꞌa ri xerubanalaꞌ chiriꞌ pan Egipto, ri pa Mar Rojo,\f + Ex. 14.\f* y ri pa jun desierto.\f + Ex. 16.1-36; 17.1-7.\f* Cawinek cꞌa junaꞌ xebiyajlan ri pa ruwachꞌulef riꞌ.
\v 37 Y ri Moisés xubij cꞌa chukaꞌ chique ri aj Israel ri tiempo riꞌ: Ri Kajaf Dios xtuyec cꞌa pe jun profeta chiquicojol ri kachꞌalal aj Israel, achiꞌel rubanon chuwe riyin y ya cꞌa riyaꞌ ri xtikꞌalajsan ri ruchꞌabel. Tiwacꞌaxaj cꞌa ri xtubij chiwe.\f + Dt. 18.15.\f* Quecꞌariꞌ xubij ca ri Moisés chique.
\v 38 Ri Moisés xcꞌojeꞌ cꞌa chiquicojol ri ye chaꞌon ruma ri Dios, pa jun desierto. Y ya chukaꞌ riyaꞌ ri xbin chique ri ye katiꞌt kamamaꞌ ri tzij ri xubij ri ángel\f + Ga. 3.19; He. 2.2.\f* riche (rixin) ri Dios, ri xtzijon riqꞌui pa ruwiꞌ ri juyuꞌ Sinaí.\f + Ex. 19.1-3; Jn. 1.17.\f* Can chare wi cꞌa riyaꞌ xjach wi ri chꞌabel riche (rixin) cꞌaslen riche (rixin) chi nuyaꞌ chake riyoj.
\p
\v 39 Xa ye chic cꞌa ri ye katiꞌt kamamaꞌ ma xeniman ta chare ri Moisés. Pa ruqꞌuexel chi xeniman ta chare, xa xquetzelaj. Ri cánima riyeꞌ xa chanin xtzolin chilaꞌ pan Egipto.
\v 40 Y tek ri Moisés cꞌa cꞌo na pa ruwiꞌ ri juyuꞌ Sinaí, xquibij cꞌa chare ri Aarón: Queꞌabanaꞌ cꞌa wachbel riche (rixin) chi yeꞌoc ka-dios, y yeriꞌ ri yeꞌucꞌuan kiche (kixin). Ruma ri Moisés ri xojelesan pe pan Egipto, ma ketaman ta achique ruma tek ma tzolijnek ta pe.\f + Ex. 32.1.\f*
\v 41 Y can xquiben cꞌa ruwachbel jun ti wáquix. Y can xequicot cꞌa riqꞌui ri xa quikꞌaꞌ riyeꞌ ri xbano ka. Rumariꞌ xequicamisalaꞌ cꞌa chicop chuwech, riche (rixin) chi niquiyaꞌ rukꞌij.
\v 42 Y yacꞌariꞌ tek ri Dios xeruyaꞌ ca\f + Ro. 1.24.\f* ri kachꞌalal aj Israel, ruma riyeꞌ xa xquichop niquiyaꞌ quikꞌij ri xa ma ye dios ta. Rumariꞌ ri Dios xeruyaꞌ cꞌa ca riche (rixin) chi xquiyaꞌ quikꞌij quiwachbel quinojel ri yetzꞌet chuwech ri caj.\f + Dt. 17.3.\f* Can quecꞌariꞌ xubij ri Dios chupan ri ye tzꞌibatal ca cuma ri ruprofetas ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel ojer ca ri acuchi (achique) nubij wi:
\q Riyix winek aj Israel, tek xixbiyin cawinek junaꞌ pa desierto,
\q ¿la xeꞌicamisalaꞌ cami chicop riche (rixin) chi xeꞌitzuj (xeꞌisuj) chuwe riyin? Xa ma que ta riꞌ xiben.
\q
\v 43 Pa ruqꞌuexel chi que ta riꞌ xiben, xa xeꞌitelelaꞌ ri ruwachbel ri rachoch ri dios Moloc,
\q ri ruwachbel ri chꞌumil, ri i-dios Renfán rubiꞌ.
\q Y ri wachbel riꞌ xa ikꞌaꞌ riyix xebano ka, riche (rixin) chi xiyaꞌ quikꞌij.
\q Rumacꞌariꞌ riyin, xtinben chiwe chi yixbecꞌojeꞌ cꞌa quelaꞌ más nej chrij el ri Babilonia, xchaꞌ ri Dios.\f + Am. 5.25-27.\f*
\m Queriꞌ nubij chupan ri ye tzꞌibatal ca cuma ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios.
\p
\v 44 Y tek ri ye katiꞌt kamamaꞌ xebiyin ri pa jun desierto, can quicꞌuan cꞌa ri rachoch ri Dios banon riqꞌui tziek, y chiriꞌ cꞌa nukꞌalajsaj wi riꞌ ri Dios chiquiwech. Ri rachoch ri Dios riꞌ, can achiꞌel cꞌa ri xrajoꞌ ri Dios, can queriꞌ rubanic xban chare, ruma ri Dios can xucꞌut wi chuwech ri Moisés ri rubanic nrajoꞌ chi niban chare.\f + Ex. 25.40; He. 8.5.\f*
\v 45 Y ya rachoch ri Dios riꞌ ri quicꞌamom pe ri ye katiꞌt kamamaꞌ tek xeꞌoc pe chupan re ruwachꞌulef reꞌ, tek ye cꞌamom pe ruma ri Josué. Y xecꞌojeꞌ cꞌa ka waweꞌ, tek quichapon cꞌa yequichꞌec ri winek ri yecꞌo chupan re ruwachꞌulef reꞌ. Can ya cꞌa ri Dios xtoꞌo quiche (quixin). Y ri rachoch ri Dios ri quicꞌamom pe tek xeꞌoka, can cꞌa ya na riꞌ cꞌo pa rutiempo ri rey David.
\v 46 Y ri rey riꞌ can utz cꞌa xtzꞌetetej ruma ri Dios. Rumariꞌ tek ri David xucꞌutuj cꞌa utzil chare ri Dios chi tuyaꞌ kꞌij chare riche (rixin) chi nuben jun jay ri ntoc rachoch\f + 1 R. 8.17.\f* ri mismo Dios ri can ru-Dios wi ri kamamaꞌ Jacob.
\v 47 Pero ma ya ta cꞌa ri rey David ri xbano ri jay riꞌ. Xa cꞌa ya na ri Salomón ri rucꞌajol cꞌa ri rey David, ri xbano ri rachoch ri Dios.
\v 48 Pero chukaꞌ ri nimalaj Dios,\f + 2 Cr. 2.6.\f* ma rajawaxic ta na chi pa jun jay ri xa banon cuma winek ri acuchi (achique) nicꞌojeꞌ wi, y rumariꞌ tek jun profeta ri xkꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca xubij:
\m
\v 49 Ri Ajaf Dios nubij cꞌa:
\q Ya cꞌa ri caj ri nutzꞌuybel,
\q y ri ruwachꞌulef nupalbel.
\q ¿Achique cꞌa rubanic chi jay niben riyix riche (rixin) chi ntoc wachoch?
\q ¿Y acuchi (achique) cꞌo wi ri lugar ri niben ruchojmil riche (rixin) chi yinuxlan?
\q
\v 50 ¿La ma yin ta cami riyin xibano riqꞌui nukꞌaꞌ ronojel ri cosas?\f + Is. 66.1, 2.\f*
\m Queriꞌ xubij ri Dios, xchaꞌ ri Esteban.
\p
\v 51 Y ri Esteban xubij cꞌa chukaꞌ chique: Riyix cowirnek ri iwánima chupan ri etzelal, ruma ma niwajoꞌ ta niwacꞌaxaj ri nubij ri Dios chiwe, ni ma niyaꞌ ta chukaꞌ kꞌij riche (rixin) chi ntoc pa tak iwánima, y majun bey niwajoꞌ chi ya ta ri Lokꞌolaj Espíritu ri nucꞌuan iwuche (iwixin). Y can achiꞌel xquibanalaꞌ ri ojer tak ye katiꞌt kamamaꞌ, can queriꞌ cꞌa chukaꞌ niben riyix re wacami.
\v 52 ¿La cꞌo ta cami jun chique ri profetas ri xekꞌalajsan ruchꞌabel ri Dios ojer ca, ri man ta xutij pokon pa quikꞌaꞌ ri ye katiꞌt kamamaꞌ?\f + 2 Cr. 36.16.\f* Quinojel xquitij pokon. Ri katiꞌt kamamaꞌ xequicamisaj ri xebin chi can xtipe na wi ri Cristo ri choj rucꞌaslen. Y tek xoka cꞌa ri Cristo, yix chic cꞌa riyix ri xixjacho riche (rixin) y xicꞌutuj chi ticamisex.\f + Hch. 3.14, 15; 1 Ts. 2.15.\f*
\v 53 Riyix xicꞌul ri ruley ri Dios ri cꞌamom pe cuma ri ángeles\f + Ga. 3.19.\f* riche (rixin) chi xkꞌalajsex chiwech, pero xa ma xinimaj ta, xchaꞌ ri Esteban.
\p
\v 54 Y tek ri achiꞌaꞌ ri can pa moc (comon) yekꞌato tzij xquicꞌaxaj ri xubij ka ri Esteban, xyacatej cꞌa coyowal, y can xquikachꞌachꞌej cꞌa quey chrij, ruma itzel xquinaꞌ chare.
\v 55 Pero ri Esteban, jun achi ri can nojnek ránima riqꞌui ri Lokꞌolaj Espíritu. Rumariꞌ, tek riyaꞌ xtzuꞌun chicaj, xutzꞌet cꞌa ri rukꞌij rucꞌojlen ri Dios, y xutzꞌet chukaꞌ ri Jesús cꞌo pa rajquikꞌaꞌ ri Dios.\f + Sal. 110.1; He. 9.24.\f*
\v 56 Y can yacꞌariꞌ tek xubij: Riyin ntzꞌet chi la caj jakel y ntzꞌet ri Jesús ri Cꞌajolaxel ri xoꞌalex ka chkacojol cꞌo pa rajquikꞌaꞌ ri Dios, xchaꞌ.
\p
\v 57 Y ri winek cꞌa ri yeꞌetzelan riche (rixin) ri Esteban, xaxu (xaxe wi) riche (rixin) chi ma niquicꞌaxaj ta, xquitzꞌapelaꞌ cꞌa pa tak quixquin. Ri winek cꞌa riꞌ can sibilaj cꞌa pa quichiꞌ xquiben tek xebe chrij ri Esteban riche (rixin) chi xbequichapaꞌ pe.
\v 58 Y xquelesaj cꞌa el cꞌa chuchiꞌ ri tinamit, y xquichop rucꞌakic chi abej riche (rixin) chi niquicamisaj. Y ri xetzꞌucu cꞌa tzij chrij ri Esteban xquiyaꞌ ca ri quitziak riqꞌui ri jun cꞌajol achi ri Saulo rubiꞌ, riche (rixin) chi queriꞌ utz yecꞌakon.
\v 59 Y ri Esteban xuben cꞌa orar tek chapon rucꞌakic chi abej, y nubij cꞌa: Wajaf Jesús, tacꞌuluꞌ cꞌa ri wánima, xchaꞌ.
\p
\v 60 Y yacꞌariꞌ tek riyaꞌ xxuqueꞌ ka, y can riqꞌui cꞌa ruchukꞌaꞌ xchꞌo y xubij: Wajaf, man cꞌa tayaꞌ ta pa cuenta re mac re yetajin chubanic,\f + Lc. 23.34.\f* xchaꞌ. Y can xu (xe) wi cꞌa xubij queriꞌ, can yacꞌariꞌ tek xcom ka.
\c 8
\s Tek ri Saulo xuchop yeruyaꞌ pa tijoj pokonal ri kachꞌalal
\p
\v 1 Ri Saulo can xka cꞌa chuwech chi ri Esteban xcamisex. Y chiriꞌ pa Jerusalem, ya cꞌa kꞌij riꞌ tek xtiquir ca chiquij ri yeniman ri Jesucristo chi can yeꞌetzelex y niban chique chi niquitij pokon. Xaxu (xaxe) wi ri apóstoles ri cꞌa xecꞌojeꞌ na ca chiriꞌ pa Jerusalem. Yacꞌa quinojel ri nicꞌaj chic kachꞌalal, ruma ri pokon niban chique xquiquiraj el quiꞌ,\f + Hch. 11.19.\f* y yecꞌo xebe pa nicꞌaj chic tinamit ri yecꞌo chiriꞌ pa rucuenta ri Judea, y ri nicꞌaj chic xebe cꞌa pa Samaria.
\v 2 Y ri Esteban xmuk y sibilaj cꞌa xokꞌex cuma ri achiꞌaꞌ ri can cꞌo cꞌa Dios pa cánima.
\v 3 Y ri Saulo sibilaj cꞌa pokon xuben chique ri quiniman chic ri Jesucristo, ri nibix iglesia chique. Can ye ruyaꞌon wi cꞌa pa tijoj pokonal,\f + Fil. 3.6.\f* ruma can chi jojun chi jojun jay ntoc wi riche (rixin) chi yeberelesalaꞌ pe, y can chi achiꞌaꞌ y chi ixokiꞌ yeberukirirej pe y cꞌacꞌariꞌ nutek quitzꞌapixic pa tak cárcel.
\s Tek ri Felipe xutzijoj ruchꞌabel ri Dios pa Samaria
\p
\v 4 Y ri kachꞌalal cꞌa ri xquiquiraj el quiꞌ ruma ri pokon niban chique, xebe pa tak tinamit y niquitzijoj chukaꞌ ri lokꞌolaj chꞌabel ri niyaꞌo colotajic.
\v 5 Y ri Felipe jun cꞌa chique ri kachꞌalal ri xebano queriꞌ. Riyaꞌ xapon cꞌa chupan jun tinamit ri cꞌo chiriꞌ pa rucuenta ri Samaria. Y tek cꞌo chic chiriꞌ, xuchop cꞌa rutzijoxic ri Cristo chique ri winek ri ye aj chiriꞌ.
\v 6 Y can ye qꞌuiy cꞌa winek ri niquimol quiꞌ riqꞌui ri Felipe, y quinojel riqꞌui cꞌa ronojel cánima niquiyaꞌ quixquin chare ri nubij, ruma qꞌuiy ri milagros niquitzuꞌ chi nubanalaꞌ, retal cꞌa chi can ya ri ruchꞌabel ri Dios ri nutzijoj.\f + He. 2.4.\f*
\v 7 Can ye qꞌuiy wi cꞌa winek ri nrelesalaꞌ el itzel tak espíritu quiqꞌui. Y ri itzel tak espíritu riꞌ can riqꞌui quichukꞌaꞌ yechꞌo tek yeꞌelesex el. Y yecꞌo cꞌa chukaꞌ winek ri ma choj ta yebiyin, ri xa ye cojo, y ri ye siquirnek, xecꞌachojsex cꞌa chukaꞌ el ruma ri Felipe.\f + Mr. 16.17, 18; Jn. 14.12.\f*
\v 8 Rumacꞌariꞌ, ri winek ri yecꞌo chiriꞌ pa tinamit ri xapon wi ri Felipe, sibilaj cꞌa yequicot.
\p
\v 9 Pero chupan cꞌa chukaꞌ ri tinamit riꞌ, tek cꞌa ma jane napon ta ri Felipe, cꞌo cꞌa jun achi aj itz ri Simón rubiꞌ. Can jabel cꞌa ye rukꞌolon\f + Ef. 4.14.\f* ri winek ri aj chiriꞌ pa Samaria riqꞌui ri yerubanalaꞌ. Riyaꞌ can nubilaꞌ cꞌa chukaꞌ chique chi riyaꞌ jun winek ri nim rukꞌij.
\v 10 Y can quinojel cꞌa ri winek chi chꞌutiꞌk chi nimaꞌk can jabel niquiyaꞌ quixquin chare ri nubij ri aj itz riꞌ, y niquibilaꞌ cꞌa chrij: Ri nimalaj ruchukꞌaꞌ ri Dios can cꞌo cꞌa riqꞌui ri Simón, yechaꞌ.
\p
\v 11 Y can qꞌuiy chic cꞌa tiempo jabel ye rukꞌolon ri winek riqꞌui ri itz ri yerubanalaꞌ, y rumariꞌ can jabel niquiyaꞌ quixquin chare ri nubij.
\v 12 Yacꞌa tek ri winek xquinimaj ri nutzijoj ri Felipe chrij ri rubiꞌ ri Jesucristo y chrij ri lokꞌolaj chꞌabel ri nichꞌo chrij ri rajawaren ri Dios, can chi achiꞌaꞌ y chi ixokiꞌ cꞌa xeban bautizar.
\v 13 Y chukaꞌ ri Simón ri achi aj itz, xunimaj ri ruchꞌabel ri Dios y xban bautizar. Ri Simón riꞌ, can acuchi (achique) cꞌa benak wi ri Felipe, can benak chukaꞌ riyaꞌ. Pero riyaꞌ can achiꞌel cꞌa nisach rucꞌuꞌx tek yerutzꞌet ri nimaꞌk tak milagros ri yerubanalaꞌ ri Felipe chiquiwech ri winek, riche (rixin) chi retal chi can ya wi ri ruchꞌabel ri Dios nutzijoj.
\p
\v 14 Y quiqꞌui ri apóstoles chiriꞌ pa tinamit Jerusalem\f + Hch. 1.8.\f* xoka cꞌa rutzijol chi ri winek ri yecꞌo pa Samaria yetajin cꞌa niquicꞌul y niquinimaj ri ruchꞌabel ri Dios. Rumariꞌ xequitek cꞌa el ri apóstol Pedro y ri apóstol Juan chiquitzꞌetic.
\v 15 Y tek ri apóstoles xeꞌapon cꞌa, xquiben orar pa quiwiꞌ ri kachꞌalal ri yecꞌo chiriꞌ pa Samaria, riche (rixin) chi queriꞌ nika pe ri Lokꞌolaj Espíritu pa quiwiꞌ.
\v 16 Quecꞌariꞌ xquiben ruma majun cꞌa chique ri kachꞌalal riꞌ kajnek ta ri Lokꞌolaj Espíritu pa ruwiꞌ, xa can xu (xe) wi cꞌa ye banon bautizar pa rubiꞌ ri Ajaf Jesús.\f + Hch. 2.38.\f*
\v 17 Y tek ri Pedro y ri Juan xquiyaꞌ quikꞌaꞌ pa quiwiꞌ, can xquicꞌul cꞌa ri Lokꞌolaj Espíritu.\f + Hch. 19.6.\f*
\p
\v 18 Y tek ri achi Simón rubiꞌ xutzꞌet chi nika pe ri Lokꞌolaj Espíritu pa quiwiꞌ ri winek, tek ri apóstoles niquiyaꞌ quikꞌaꞌ pa quiwiꞌ, ri Simón xutzuj (xusuj) cꞌa puek chique,
\v 19 y xubij cꞌa chique: Tiyaꞌ cꞌa chuwe la uchukꞌaꞌ laꞌ, riche (rixin) chi queriꞌ tek riyin nyaꞌ cꞌa nukꞌaꞌ pa ruwiꞌ xabachique winek, xtucꞌul ta cꞌa chukaꞌ ri Lokꞌolaj Espíritu, xchaꞌ chique.
\p
\v 20 Y ri Pedro xubij cꞌa chare ri Simón: Xa xcaqꞌuis cꞌa junan riqꞌui ri arajil, ruma riyit nachꞌob chi riqꞌui ri puek yacowin nalokꞌ ri nusipaj ri Dios.
\v 21 Y chukaꞌ riyit can majun akꞌaꞌ chare re samaj reꞌ, ruma ri awánima xa ma choj ta cꞌo chuwech ri Dios.
\v 22 Y queꞌayaꞌ cꞌa ca ri xa ma ye utz ta ri yecꞌo pan awánima,\f + Is. 55.7.\f* titzolin pe acꞌuꞌx y tacꞌutuj cꞌa cuybel amac chare ri Dios, ruma chuwech Riyaꞌ can ma utz ta ri chꞌobonic ri xpe pan awánima.
\v 23 Y ntzꞌet cꞌa chi ri etzelal cꞌa cꞌo na pan acꞌaslen, y cꞌa yit ruximon na, xchaꞌ ri Pedro chare.
\p
\v 24 Pero ri Simón xubij cꞌa chique ri apóstoles: Tibanaꞌ cꞌa orar pa nuwiꞌ riyin, y ticꞌutuj chare ri Ajaf Dios riche (rixin) chi man ta xtincꞌulwachij ri achiꞌel ri xibij ka chuwij, xchaꞌ.
\p
\v 25 Y tek ri apóstoles quikꞌalajsan y quitzijon chic ca ri ruchꞌabel ri Dios chique ri winek pa Samaria, cꞌacꞌariꞌ tek xebe chupan ri qꞌuiy tak tinamit ri yecꞌo chukaꞌ pa rucuenta ri Samaria, riche (rixin) chi xbequitzijoj ri lokꞌolaj chꞌabel ri niyaꞌo colotajic chique ri winek. Y cꞌacꞌariꞌ tek xetzolin pa Jerusalem.
\s Ri Felipe y ri achi aj Etiopía
\p
\v 26 Y cꞌo cꞌa jun ángel riche (rixin) ri Ajaf Dios xchꞌo riqꞌui ri Felipe,\f + Hch. 8.5-13.\f* y xubij cꞌa chare: Cayacatej cꞌa el, y jet chupan ri jun bey ri ntel el pa Jerusalem y nibe pa sur cꞌa pa tinamit Gaza. Re bey reꞌ yareꞌ ri nikꞌax ri pa jun desierto.
\p
\v 27 Y ri Felipe can xyacatej cꞌa el, y xbe cꞌa. Y yacꞌa tek ruchapon chic el bey, xutzꞌet cꞌa jun achi aj Etiopía. Ri achi cꞌa riꞌ jun eunuco, y ya riyaꞌ ri cꞌo pa ruwiꞌ ronojel ri rubeyomal ri jun ixok Candace rubiꞌ, y ri Candace riꞌ aj kꞌatbel tzij pa ruwiꞌ ronojel ri ruwachꞌulef Etiopía. Ri achi eunuco yaꞌon chukaꞌ kꞌatbel tzij pa rukꞌaꞌ ruma ri Candace, y xpe cꞌa pa Jerusalem riche (rixin) chi xoruyaꞌ rukꞌij ri Dios.\f + 1 R. 8.41, 42; Sal. 68.31; Is. 43.6; 56.3-8.\f*
\v 28 Y yacꞌa tek ruchapon chic el bey riche (rixin) chi nitzolin pa rutinamit, riyaꞌ tzꞌuyul cꞌa el pa jun carruaje. Y riyaꞌ nusiqꞌuij ruwech jun wuj benak, ri wuj ri tzꞌiban ca ruma ri profeta Isaías, jun chique ri profetas ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca.
\v 29 Y ri Lokꞌolaj Espíritu xubij cꞌa chare ri Felipe: Jet apo chuxquin ri carruaje ri acuchi (achique) benak wi ri achi eunuco, y junan cꞌa yixbe riqꞌui, xucheꞌex.
\p
\v 30 Y tek ri Felipe aponak chic riqꞌui ri carruaje riꞌ, xracꞌaxaj cꞌa chi ri achi benak chiriꞌ ya cꞌa ri wuj ri rutzꞌiban ca ri profeta Isaías ri xkꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca, ya cꞌa riꞌ ri nusiqꞌuij ruwech benak. Rumariꞌ ri Felipe xucꞌutuj chare: ¿La nikꞌax cꞌa chawech ri yatajin chusiqꞌuixic? xchaꞌ chare.
\p
\v 31 Pero ri achi riꞌ xubij: Xa majun achique ta nibin chuwe. ¿Achique ta cꞌa modo tek xtikꞌax chinuwech? Y ri achi riꞌ xubij cꞌa chare ri Felipe chi tijoteꞌ el y titzꞌuyeꞌ el riqꞌui.
\p
\v 32 Ri ruchꞌabel ri Dios ri ntajin chusiqꞌuixic ruwech ri achi aj Etiopía, ya cꞌa ri nichꞌo chrij ri Jesucristo y nubij:
\q Xucꞌuex cꞌa riche (rixin) chi nicamisex, achiꞌel nucꞌuex jun carneꞌl.
\q Can achiꞌel cꞌa nuben ri alaj carneꞌl ri ma nikꞌajan ta tek nisoquex rij,
\q quecꞌariꞌ xuben riyaꞌ, majun xubij.
\q
\v 33 Xban cꞌa chare chi majun rukꞌij, y astapeꞌ majun rumac, ya Riyaꞌ ri xka ca chuxeꞌ ronojel mac.
\q ¿Achique ta cami xtitzijon ri xban chare cuma ri winek ri yecꞌo pa rutiempo Riyaꞌ?
\q Ruma xapon jun kꞌij chi xqꞌuiyer ri etzelal quiqꞌui, y rumariꞌ xquicamisaj el chuwech re ruwachꞌulef.\f + Is. 53.7, 8.\f*
\m
\v 34 Y ri achi eunuco xucꞌutuj cꞌa chare ri Felipe: Tabanaꞌ jun utzil tabij chuwe: ¿Achoj chrij cꞌa nichꞌo wi ri profeta waweꞌ? ¿Chrij ka riyaꞌ nichꞌo wi, o chrij jun chic? xchaꞌ chare.
\p
\v 35 Yacꞌariꞌ tek ri Felipe xuchop el tzij, xutiquiribaꞌ cꞌa el riqꞌui ri mocaj ri tzꞌibatal ca ruma ri Isaías, riche (rixin) chi xchꞌo chrij ri lokꞌolaj ruchꞌabel ri Jesús ri niyaꞌo colotajic.
\v 36 Yacꞌa tek xeꞌapon pa jun lugar ri cꞌo yaꞌ, ri achi eunuco xubij cꞌa chare ri Felipe: Waweꞌ cꞌo yaꞌ. ¿La cꞌo ta cami ri nibano chuwe chi riyin man ta utz chi yiban bautizar? xchaꞌ.
\p
\v 37 Y ri Felipe xubij cꞌa chare ri achi riꞌ: Wi can riqꞌui ronojel awánima nanimaj ri Jesucristo, utz chi yaban bautizar,\f + Mt. 28.19; Mr. 16.16.\f* xchaꞌ. Y ri achi xubij cꞌa: Riyin nnimaj chi ri Jesucristo can yariꞌ ri Rucꞌajol ri Dios.
\p
\v 38 Y rumariꞌ ri achi xubij chi tipaꞌeꞌ jubaꞌ ri carruaje. Y yacꞌariꞌ tek xeka chi ye caꞌiꞌ, y ri Felipe xuben cꞌa bautizar ri achi chiriꞌ pa yaꞌ.
\v 39 Tek chi ye caꞌiꞌ ye elenak chic cꞌa pe chiriꞌ pa yaꞌ, ri Felipe xucꞌuex cꞌa el ruma ri Lokꞌolaj Espíritu riche (rixin) ri Ajaf Dios. Y ri achi eunuco man chic cꞌa xutzꞌet ta ri Felipe, pero sibilaj niquicot xuchop chic el ri rubey.
\v 40 Y ri Felipe cꞌa tek xunaꞌ, cꞌo chic chupan ri tinamit Azoto. Y chiriꞌ xuchop chic cꞌa el jun rubey, xkꞌax el ri pa tak tinamit nutzijolaꞌ ri lokꞌolaj chꞌabel ri niyaꞌo colotajic. Queriꞌ nubanalaꞌ xapon cꞌa pa tinamit Cesarea.\f + Hch. 21.8.\f*
\c 9
\s Tek ri Saulo xjalatej ri rucꞌaslen
\p
\v 1 Yacꞌa ri achi ri Saulo rubiꞌ man cꞌa nikꞌax ta ri royowal ri yacatajnek chiquij ri kachꞌalal,\f + Hch. 8.3.\f* y can nrajoꞌ wi cꞌa chi yerucamisaj na. Rumariꞌ riyaꞌ xbe cꞌa riqꞌui ri nimalaj sacerdote,
\v 2 riche (rixin) chi xberucꞌutuj pe wuj chare, riche (rixin) chi tuyaꞌ el kꞌatbel tzij pa rukꞌaꞌ. Y riqꞌui ri kꞌatbel tzij ri cꞌo chic el pa rukꞌaꞌ nibe cꞌa pa tinamit Damasco, riche (rixin) chi nbeꞌoc ri pa tak jay ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios, riche (rixin) chi yeberucanoj pe ri quitzekelben ri Jesús, ri kitzij Bey.\f + Hch. 19.9.\f* Y tek xqueril pe, wi ye achiꞌaꞌ o ye ixokiꞌ, can ye ximil cꞌa yerucꞌom pe cꞌa pa Jerusalem.
\v 3 Riyaꞌ ruchapon cꞌa bey. Y yacꞌa tek xa cꞌo chic apo chunakajal ri tinamit Damasco ri cꞌo chi napon wi, yariꞌ tek xka jun nimalaj sakil pa ruwiꞌ,\f + Hch. 22.6; 26.12, 13.\f* jun sakil ri petenak chilaꞌ chicaj.
\v 4 Y ri Saulo can yacꞌariꞌ tek xtzak cꞌa pan ulef, y xracꞌaxaj cꞌa jun chꞌabel\f + 1 Co. 15.8.\f* y ri chꞌabel riꞌ nubij cꞌa: Saulo, Saulo, ¿achique cꞌa ruma tek achapon wokotaxic? xchaꞌ.
\p
\v 5 Y riyaꞌ xucꞌutuj: ¿Yit achique cꞌa riyit, táta? xchaꞌ. Pero ri nichꞌo pe riqꞌui ri Saulo xubij chare: Yin cꞌa riyin ri Jesús, ri achapon wokotaxic.\f + Hch. 5.39; 1 Ti. 1.13.\f* Xa ayon cꞌa riyit nasoc awiꞌ, ruma achapon wokotaxic. Xa ayon riyit nayaꞌ awiꞌ chutzaꞌn jun cheꞌ ri chꞌut rutzaꞌn, xchaꞌ chare.
\p
\v 6 Y ri Saulo nibarbot (nibaybot) ruma xibinriꞌil, xubij: Ajaf, ¿achique cꞌa ri rucꞌamon chi nben? xchaꞌ. Y ri Ajaf Jesús xubij chare: Cayacatej cꞌa el, y cabiyin cꞌa pa tinamit, y chiriꞌ xtibix wi chawe achique ri rucꞌamon chi naben, xucheꞌex.
\p
\v 7 Y ri achiꞌaꞌ cꞌa ri ye tzekelbeyon riche (rixin) ri Saulo xenacanoꞌ, ruma niquicꞌaxaj ri chꞌabel,\f + Hch. 22.9.\f* pero ma niquitzꞌet ta achique ri nichꞌo pe.\f + Dn. 10.7.\f*
\v 8 Y can yacꞌariꞌ tek ri Saulo xyacatej el chiriꞌ pan ulef. Y tek xerujek ri runakꞌ tak ruwech, yacꞌariꞌ tek xunabej chi xa ma nitzuꞌun ta chic. Rumariꞌ tek xquichop el chukꞌaꞌ, xquicꞌuaj cꞌa pa Damasco.
\v 9 Oxiꞌ cꞌa kꞌij ri xbecꞌojeꞌ chiriꞌ. Y chi oxiꞌ kꞌij riꞌ moyirnek, y can majun xutij ni majun chukaꞌ jubaꞌ ruyaꞌ xukum.
\p
\v 10 Y chiriꞌ pa Damasco cꞌo cꞌa jun ri runiman ri Jesucristo, ri Ananías\f + Hch. 22.12.\f* rubiꞌ. Y ri Ajaf Jesucristo pa jun achiꞌel achicꞌ xucꞌut riꞌ chuwech, y xubij chare: ¡Ananías! xchaꞌ. Y ri Ananías xubij: Yareꞌ yincꞌo waweꞌ, Ajaf, xchaꞌ.
\p
\v 11 Y ri Ajaf xubij cꞌa chare: Cayacatej el. Cabiyin cꞌa pa rachoch ri Judas, ri cꞌo pa jun bey ri nibix Choj chare. Chiriꞌ cꞌa jacanoj wi jun achi aj Tarso ri Saulo rubiꞌ. Can cabiyin cꞌa, ruma re wacami, riyaꞌ ntajin cꞌa nuben orar.
\v 12 Y chukaꞌ xincꞌut yan chuwech pa jun achiꞌel achicꞌ chi cꞌo jun achi Ananías rubiꞌ ri xapon riqꞌui, y xuyaꞌ rukꞌaꞌ pa ruwiꞌ riche (rixin) chi nitzuꞌun chic jun bey, xchaꞌ chare.
\p
\v 13 Tek xracꞌaxaj queriꞌ ri Ananías, xubij: Ajaf, ye qꞌuiy cꞌa ri ye biyon chuwe chi ri jun achi riꞌ qꞌuiy pokon\f + Hch. 8.3; 9.1.\f* ri ye rubanalon chique ri lokꞌolaj tak awalcꞌual ri yecꞌo pa Jerusalem.\f + Hch. 26.10.\f*
\v 14 Y re wacami cꞌo waweꞌ pa Damasco, y can yaꞌon pe kꞌatbel tzij pa rukꞌaꞌ cuma ri principaliꞌ tak sacerdotes riche (rixin) chi yeruxim el quinojel ri can niquiyaꞌ wi akꞌij, xchaꞌ ri Ananías.
\p
\v 15 Y ri Ajaf Jesucristo xubij chare: Jacanoj cꞌa ri Saulo, ruma ya riyaꞌ ri nuchaꞌon\f + Hch. 13.2; Ro. 1.1, 5.\f* riche (rixin) chi nibe chukꞌalajsaxic ri nubiꞌ chique ri winek ri xa ma ye israelitas ta,\f + Hch. 22.21; Ga. 2.7, 8.\f* y riche (rixin) chi nubij chukaꞌ chique ri reyes\f + Hch. 26.27, 28.\f* y ri winek israelitas.
\v 16 Y ronojel ri tijoj pokonal\f + Hch. 20.23.\f* ri xtiberutijaꞌ ruma ri nubiꞌ riyin, cꞌa yin na riyin ri xquicꞌutu chuwech.
\p
\v 17 Y ri Ananías can xapon cꞌa riqꞌui ri Saulo chupan ri jay ri xbix el chare. Y xuyaꞌ cꞌa rukꞌaꞌ pa ruwiꞌ y xubij cꞌa chare: Wachꞌalal Saulo, ri Ajaf Jesús ri xucꞌut riꞌ chawech tek achapon pe bey pa Damasco, xirutek cꞌa pe awuqꞌui riche (rixin) chi yatzuꞌun chic jun bey,\f + Hch. 22.12, 13.\f* y riche (rixin) chukaꞌ chi ri Lokꞌolaj Espíritu nika pan awiꞌ riche (rixin) chi nunojsaj ri awánima,\f + Hch. 2.4; 4.31; 13.52.\f* xchaꞌ ri Ananías chare.
\p
\v 18 Y can yacꞌariꞌ tek ri pa tak runakꞌ ruwech ri Saulo xetzak el ye achiꞌel rusolotal car, y xtzuꞌun chic jun bey. Y can yacꞌa chukaꞌ riꞌ xyacatej el riche (rixin) chi xban bautizar.\f + Hch. 22.16.\f*
\v 19 Yacꞌa tek waynek chic, riyaꞌ xunaꞌ chi can xtzolin chic pe ri ruchukꞌaꞌ. Y xcꞌojeꞌ na ka caꞌiꞌ oxiꞌ kꞌij quiqꞌui ri kachꞌalal ri yecꞌo chiriꞌ pa Damasco.\f + Hch. 26.20; Ga. 1.17.\f*
\s Tek ri Saulo xutzijoj pa Damasco chi ri Jesús yariꞌ ri Cristo
\p
\v 20 Y cꞌacꞌariꞌ ri Saulo xuchop cꞌa rubixic chique ri winek ri pa tak jay ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios, chi ri Jesús yariꞌ ri Cristo ri Rucꞌajol ri Dios.\f + Hch. 8.37.\f*
\v 21 Y quinojel cꞌa ri winek ri yeꞌacꞌaxan riche (rixin) ri Saulo, xsach quicꞌuꞌx y niquibilaꞌ cꞌa chrij: ¿La ma ya ta cami achi reꞌ ri xerokotalaꞌ ri can niquiyaꞌ wi rukꞌij ri Jesús chiriꞌ pa tinamit Jerusalem y xuben chique chi xquikꞌaxaj tijoj pokonal? Y wacami xoka waweꞌ re pa Damasco riche (rixin) chi ye ximon yerucꞌuaj el ri niquiyaꞌ rukꞌij ri Jesús, y yeberuyaꞌ pa quikꞌaꞌ ri principaliꞌ tak sacerdotes,\f + Hch. 8.3; Ga. 1.13.\f* yechaꞌ.
\p
\v 22 Pero ri Saulo xa xcꞌojeꞌ el más ruchukꞌaꞌ riche (rixin) chi nutzijoj ri ruchꞌabel ri Dios. Y nukꞌalajsaj cꞌa chi ri Jesús yariꞌ ri Cristo.\f + Hch. 18.28.\f* Y rumacꞌariꞌ ri israelitas ri yecꞌo chiriꞌ pa Damasco ma niquil ta cꞌa achique niquichꞌob chrij ri Saulo.
\s Tek ri Saulo xutoꞌ pe riꞌ pa Damasco
\p
\v 23 Y cꞌo chic cꞌa qꞌuiy kꞌij ticꞌojeꞌ ri Saulo chiriꞌ pa Damasco, tek ri israelitas xquichꞌob chi niquicamisaj.
\v 24 Pero ri quichꞌobon chrij xapon rutzijol riqꞌui riyaꞌ. Y ri winek ri yeꞌajowan yecamisan ri Saulo, can chi pakꞌij chi chakꞌaꞌ coyoben cꞌa ri pa tak puertas riche (rixin) ri tinamit, riche (rixin) chi niquicamisaj.\f + 2 Co. 11.32.\f*
\v 25 Yacꞌariꞌ tek ri kachꞌalal, pa jun chakꞌaꞌ xquiyaꞌ el ri Saulo pa jun chaquech, y xquikasaj ka\f + Jos. 2.15; 1 S. 19.12.\f* chuwech ri jun nimalaj tzꞌak ri rusutin rij ri tinamit. Y xbe el.
\s Tek ri Saulo xcꞌojeꞌ pa Jerusalem
\p
\v 26 Y yacꞌa tek ri Saulo xapon pa tinamit Jerusalem,\f + Hch. 22.17; Ga. 1.17, 18.\f* xrajoꞌ cꞌa chi xcꞌojeꞌ ka quiqꞌui ri kachꞌalal ri yecꞌo chiriꞌ. Pero riyeꞌ ma xcajoꞌ ta, ruma ma can ta cukul quicꞌuꞌx chi ri Saulo jalatajnek chic ri rucꞌaslen y jun ri can runiman chic ri Jesús.
\v 27 Yacꞌa ri jun kachꞌalal ri Bernabé\f + Hch. 4.36; 11.22-25.\f* rubiꞌ, xucꞌuaj ri Saulo quiqꞌui ri apóstoles. Y ri Bernabé xutzijoj cꞌa chique chi ri Saulo xchꞌo cꞌa ri Ajaf riqꞌui, chi xucꞌut cꞌa riꞌ chuwech tek ruchapon el bey pa Damasco, y chi ri Saulo chukaꞌ ma xuxibij ta riꞌ xutzijoj ri Ajaf Jesús chique ri winek ri yecꞌo chiriꞌ pa Damasco, xchaꞌ ri Bernabé chique ri apóstoles.
\v 28 Cꞌacꞌariꞌ xquicꞌul ka ruwech, y rumariꞌ ri Saulo xcꞌojeꞌ ka chiriꞌ pa Jerusalem, y xabacuchi (xabachique) cꞌa yebe wi ri apóstoles, can benak chukaꞌ ri Saulo quiqꞌui.
\v 29 Y majun cꞌa xibinriꞌil riqꞌui riyaꞌ riche (rixin) chi nukꞌalajsaj ri Ajaf chique ri winek. Niquichop cꞌa quiꞌ riqꞌui chꞌabel quiqꞌui ri israelitas ri yechꞌo pa quichꞌabel ri aj Grecia, chrij ri ruchꞌabel ri Dios. Pero ri israelitas\f + 2 Co. 11.26.\f* cꞌa riꞌ xa niquicanoj cꞌa jun rubanic riche (rixin) chi nicajoꞌ niquicamisaj.
\v 30 Rumariꞌ, tek ri kachꞌalal xquinabej ri achique niquichꞌob ri winek chrij ri Saulo, xquicꞌuaj cꞌa el cꞌa pa tinamit Cesarea. Y tek yecꞌo chic ri chiriꞌ pa Cesarea, xquitek cꞌa el cꞌa pa jun chic tinamit Tarso\f + Hch. 9.11.\f* rubiꞌ.
\p
\v 31 Y ri tiempo riꞌ, ri kachꞌalal ri yecꞌo pa tak tinamit chiriꞌ pa rucuenta ri Judea, pa rucuenta ri Galilea y pa rucuenta ri Samaria, man cꞌa niquikꞌaxaj ta chic tijoj pokonal. Xa can quichapon cꞌa yeqꞌuiy chupan ri quicꞌaslen riqꞌui ri Dios y niquixibij cꞌa quiꞌ yemacun chuwech ri Ajaf, y sibilaj xeqꞌuiyer ruma ri ruchukꞌaꞌ ri Lokꞌolaj Espíritu.
\s Tek ri Pedro xucꞌachojsaj ri Eneas
\p
\v 32 Y yacꞌa tek ri Pedro elenak chiquitzꞌetic\f + Hch. 8.14.\f* ri lokꞌolaj tak kachꞌalal ri yecꞌo pa tak nicꞌaj chic tinamit,\f + Hch. 1.8.\f* xapon cꞌa chukaꞌ quiqꞌui ri yecꞌo chiriꞌ pa tinamit Lida.
\v 33 Y ri pa tinamit riꞌ xberilaꞌ jun achi Eneas rubiꞌ, y cꞌo yan cꞌa wakxakiꞌ junaꞌ kajnek pa chꞌat. Ri achi cꞌa riꞌ siquirnek.
\v 34 Rumacꞌariꞌ ri Pedro xubij chare ri achi ri Eneas rubiꞌ: Ya ri Jesucristo\f + Hch. 4.10.\f* ri yacꞌachojsan. Cayacatej cꞌa,\f + Hch. 3.6.\f* y tachojmirisaj la awarabel,\f + Mt. 9.6; Jn. 5.8.\f* xchaꞌ ri Pedro chare. Y ri Eneas can yariꞌ xpaꞌeꞌ el.
\v 35 Y can ye qꞌuiy cꞌa winek ri aj Lida y aj Sarón\f + 1 Cr. 5.16.\f* ri xetzꞌeto chi ri Eneas xcꞌachoj. Y ri winek riꞌ xquinimaj ri Ajaf Jesús\f + Hch. 11.21.\f* y xjalatej quicꞌaslen.
\s Tek ri Pedro xucꞌasoj jun ixok caminek chic, ri Dorcas rubiꞌ
\p
\v 36 Pa tinamit Jope, ri tiempo riꞌ cꞌo cꞌa jun kachꞌalal ixok Tabita rubiꞌ, y Dorcas nibix chare ri pa chꞌabel griego. Riyaꞌ sibilaj jabel runaꞌoj quiqꞌui ri winek, ruma yerutolaꞌ\f + Pr. 31.31; 1 Ti. 5.10; Stg. 1.27.\f* cꞌa ri winek ri majun cꞌo ta quiqꞌui.
\v 37 Y chupan cꞌa ri kꞌij riꞌ ri Dorcas xka chi yabil, y xcom. Y tek chꞌajon chic ri ruchꞌacul y yaꞌon chic rutziak, xucꞌuex cꞌa anej pa rucaꞌn tanaj (wik) chare ri jay.
\v 38 Y ri tinamit Jope ma nej ta cꞌa quicojol riqꞌui ri tinamit Lida, ri lugar ri cꞌo wi jun caꞌiꞌ oxiꞌ kꞌij ri Pedro. Y ri kachꞌalal ri yecꞌo pa Jope, ruma xquicꞌaxaj chi ri Pedro cꞌo ri pa Lida, xequitek cꞌa el ye caꞌiꞌ achiꞌaꞌ riqꞌui, riche (rixin) chi xbequibij chare: Tabanaꞌ jun utzil catam pe chanin kiqꞌui pa Jope, ruma cꞌo rajawaxic, xechaꞌ chare.
\p
\v 39 Y ri Pedro can xbe cꞌa quiqꞌui cꞌa pa Jope. Tek xeꞌapon, ri Pedro xucusex cꞌa pa jay ri liꞌan wi ri caminek. Y ri malcaniꞌ tak ixokiꞌ xeꞌapon riqꞌui ri Pedro, yeꞌokꞌ y niquicꞌutulaꞌ cꞌa apo chuwech ri tziek ri xerubanalaꞌ ri Dorcas tek cꞌa qꞌues na.
\v 40 Y ri Pedro xubij cꞌa chique quinojel ri yecꞌo riqꞌui, chi queꞌel el\f + Mt. 9.25.\f* jubaꞌ. Riyaꞌ xxuqueꞌ ka y xuben cꞌa orar.\f + 1 R. 17.19-23; 2 R. 4.32-36.\f* Y xutzuꞌ apo ri caminek, y xubij: Tabita, cayacatej.\f + Mr. 5.41; Jn. 11.43.\f* Y ri ixok riꞌ can yacꞌariꞌ xbetzuꞌun pe, y tek xutzuꞌ cꞌa chi cꞌo ri Pedro, xyacatej pe.
\v 41 Ri Pedro xuchop cꞌa apo rukꞌaꞌ ri ixok riche (rixin) chi xpaꞌeꞌ. Y ri Pedro xerusiqꞌuij (xeroyoj) cꞌa ri malcaniꞌ tak ixokiꞌ y ri nicꞌaj chic lokꞌolaj tak kachꞌalal,\f + Hch. 9.13.\f* riche (rixin) chi xberucꞌutuꞌ pe ri Dorcas chiquiwech. Riyaꞌ man cꞌa caminek ta chic.
\v 42 Y ri xbanatej, xetamatej cꞌa cuma quinojel ri winek ri yecꞌo chiriꞌ pa tinamit Jope, y ye qꞌuiy cꞌa winek xeniman ri Ajaf Jesús chiriꞌ.
\v 43 Y ri Pedro qꞌuiy cꞌa kꞌij ri xcꞌojeꞌ ka chiriꞌ pa tinamit Jope. Xcꞌojeꞌ pa rachoch jun achi aj tzacoy tzꞌum\f + Hch. 10.6.\f* ri Simón rubiꞌ.
\c 10
\s Tek ri Pedro xtak rusiqꞌuixic (royoxic) ruma ri Cornelio
\p
\v 1 Y pa tinamit Cesarea cꞌo cꞌa jun achi Cornelio rubiꞌ, y riyaꞌ jun capitán. Yecꞌo cꞌa jun ciento soldados pa rukꞌaꞌ, y ri jumoc soldados riꞌ ye quitzꞌakat ri jumoc soldados ri nibix Italiano chique.
\v 2 Ri Cornelio y ri ye aj pa rachoch can niquiyaꞌ wi cꞌa rukꞌij ri Dios,\f + Hch. 10.7.\f* y niquixibij cꞌa quiꞌ chi yemacun chuwech ri Dios. Y riyaꞌ can ma nitaneꞌ ta chi nuben orar, y can qꞌuiy cꞌa yerutolaꞌ wi ri winek ri majun cꞌo quiqꞌui.
\v 3 Y pa jun tikakꞌij pa tak a las tres, can jabel cꞌa kꞌalaj ri xutzꞌet pa jun achiꞌel achicꞌ chi cꞌo jun ángel\f + Sal. 34.7; 91.11; Hch. 5.19; 11.13; He. 1.14.\f* riche (rixin) ri Dios ri xoc apo riqꞌui y xubij chare: ¡Cornelio! xchaꞌ ri ángel riꞌ.
\p
\v 4 Y ri Cornelio rutzuliben cꞌa ri ángel, y sibilaj ruxibin riꞌ. Y xubij chare ri ángel: Ajaf, ¿achique cꞌa ri nawajoꞌ? Y ri ángel xubij chare: Ri oraciones\f + Sal. 141.2; Stg. 5.16; 1 P. 3.12; Ap. 5.8; 8.3.\f* ri yeꞌaben yeka chuwech ri Dios, y queriꞌ chukaꞌ can kajnek chuwech chi yeꞌatoꞌ ri winek ri nicꞌatzin quitoꞌic,\f + Fil. 4.18; He. 13.16.\f* y rumariꞌ ri Dios yarunataj pe re wacami.
\v 5 Rumariꞌ wacami queꞌatakaꞌ cꞌa el achiꞌaꞌ cꞌa pa tinamit Jope, chi quebe chusiqꞌuixic (chroyoxic) ri Simón ri nibix chukaꞌ Pedro chare.
\v 6 Y riyaꞌ cꞌo cꞌa pa rachoch ri jun achi Simón chukaꞌ rubiꞌ, ri Simón ri aj tzacoy tzꞌum,\f + Hch. 9.43.\f* y cꞌo rachoch chuchiꞌ ri mar. Y yacꞌa tek xtoka ri Pedro awuqꞌui, xtubij cꞌa chawe ri achique rajawaxic chi naben,\f + Hch. 9.6; 11.14.\f* xchaꞌ ri ángel chare ri Cornelio.
\p
\v 7 Y tek ri ángel ri xchꞌo ca chare ri Cornelio xbe el, ri Cornelio xerusiqꞌuij (xeroyoj) cꞌa ye caꞌiꞌ rumozo y jun soldado ri can nuyaꞌ wi chukaꞌ rukꞌij ri Dios. Ri soldado jun chique ri can ronojel kꞌij yecꞌo riqꞌui ri Cornelio, y niquiben chukaꞌ ri nibix chique.
\v 8 Y ri Cornelio nabey cꞌa xutzijoj el chique ronojel ri xutzꞌet, cꞌacꞌariꞌ xerutek el cꞌa pa tinamit Jope.
\p
\v 9 Y pa rucaꞌn kꞌij chare ri quichapon wi el bey ri achiꞌaꞌ, xa jubaꞌ chic cꞌa chi ma queꞌapon ri pa tinamit Jope, achiꞌel xa pa nicꞌaj kꞌij, yacꞌariꞌ tek ri Pedro xjoteꞌ cꞌa el pa ruqꞌuisbel tanaj (wik) chare ri jay, riche (rixin) chi xberubanaꞌ orar.\f + Sal. 55.17; Hch. 11.5.\f*
\v 10 Riyaꞌ can sibilaj cꞌa ninum chic, y can nurayij cꞌa chi niwaꞌ yan. Y yacꞌa tek royoben cꞌa chi nichojmirisex ri xtutij, ri Dios can yacꞌariꞌ tek xuben chare ri Pedro chi xuben achiꞌel jun achicꞌ.\f + Hch. 27.17.\f*
\v 11 Riyaꞌ xutzꞌet cꞌa chi ri caj jakatajnek,\f + Ez. 1.1; Mt. 3.16; Hch. 7.56; Ap. 19.11.\f* y chilaꞌ cꞌa nika wi pe jun nimalaj achiꞌel tziek, y ye ximon ri cajiꞌ rutzaꞌn. Y ri achiꞌel tziek nika cꞌa pe chuwech re ruwachꞌulef.
\v 12 Y tek kajnek chic cꞌa pe, ri Pedro xutzꞌet cꞌa chi chupan ri tziek riꞌ yecꞌo pe ronojel quiwech chicop. Yecꞌo ri chicop ri cajiꞌ caken, yecꞌo ri aj xicꞌ tak chicop ri yebe pa cakꞌikꞌ y nicꞌaj chic quiwech chicop ri xa niquikirirej quipan tek yebiyin.
\v 13 Y can yacꞌariꞌ tek ri Pedro xracꞌaxaj chi cꞌo jun ri nichꞌo pe chare, y nubij cꞌa: Pedro, cayacatej. Queꞌacamisaj la chicop, y queꞌatijaꞌ, xucheꞌex.
\p
\v 14 Y ri Pedro xubij: Ajaf, riyin ma xquentij ta re chicop reꞌ. Riyin can majun bey ntijon ta chicop achiꞌel reꞌ, ri can ye cꞌutun chinuwech chi ma ye chꞌajchꞌoj ta, y can xajan chi yetij,\f + Lv. 11.4; 20.25; Dt. 14.3; Ez. 4.14.\f* xchaꞌ.
\p
\v 15 Y ri jun cꞌa ri nichꞌo pe riqꞌui ri Pedro, pa rucamul xubij chic cꞌa pe chare: Ronojel ri chꞌajchꞌojsan chic pe ruma ri Dios, can chꞌajchꞌoj wi riꞌ, y man cꞌa tabij ta chi ma chꞌajchꞌoj ta.\f + Mt. 15.11; Ro. 14.14, 17, 20; 1 Co. 10.25; 1 Ti. 4.4, 5.\f*
\p
\v 16 Oxmul cꞌa ri xbitej queriꞌ, y yacꞌariꞌ tek ri nimalaj achiꞌel tziek riꞌ xtzolin chic el chicaj.
\v 17 Ri Pedro cꞌa cꞌo na cꞌa chiriꞌ, y ma nichꞌobotej ta cꞌa chuwech ri achiꞌel achicꞌ ri xuben. Yacꞌariꞌ tek ri achiꞌaꞌ ri ye takon el ruma ri Cornelio xeꞌapon, niquicanoj cꞌa ri rachoch ri achi ri Simón rubiꞌ. Y tek xquil ri jay, ri achiꞌaꞌ ri ye takon el xeꞌoc apo chuchiꞌ ri jay,
\v 18 y xquicꞌutuj cꞌa apo, wi chiriꞌ cꞌo wi ri Simón ri nibix chukaꞌ Pedro chare.
\v 19 Y ri Pedro cꞌa ntajin na cꞌa chuchꞌobic rij ri jun achiꞌel achicꞌ, can yacꞌariꞌ tek ri Lokꞌolaj Espíritu\f + Jn. 16.13; Hch. 11.12.\f* xubij chare ri Pedro: Yecꞌo ye oxiꞌ achiꞌaꞌ ri yatquicanoj.
\v 20 Cayacatej cꞌa el y caxuleꞌ ka quiqꞌui, y chukaꞌ ma tuben ta caꞌiꞌ acꞌuꞌx chi yabe quiqꞌui,\f + Mt. 28.19; Mr. 16.15; Hch. 15.7.\f* ruma yin cꞌa riyin ri yin takayon pe quiche (quixin) waweꞌ awuqꞌui.
\p
\v 21 Y ri Pedro can xbeka wi pe quiqꞌui ri ye oxiꞌ achiꞌaꞌ ri ye takon el ruma ri Cornelio, y xubij chique: Yin cꞌa riyin ri Pedro ri nicanoj. ¿Achique cꞌa ruma tek yix petenak chinucanoxic? xchaꞌ chique.
\p
\v 22 Y riyeꞌ xquibij cꞌa chare ri Pedro: Jun capitán Cornelio rubiꞌ yoj rutakon cꞌa pe chiꞌasiqꞌuixic (chiꞌawoyoxic). Y ri achi cꞌa riꞌ jun achi choj rucꞌaslen, jun achi ri nuxibij riꞌ chi nimacun chuwech ri Dios. Y quinojel ri winek israelitas sibilaj nicajoꞌ, y jabel yechꞌo chrij.\f + Hch. 22.12.\f* Y cꞌo cꞌa jun lokꞌolaj ángel ri xochꞌo riqꞌui ri Cornelio, y ri ángel riꞌ xubij ca chare chi yarusiqꞌuij (yaroyoj) riyit, riche (rixin) chi nracꞌaxaj ri achique xtabij chare. Rumacꞌariꞌ xojpe chiꞌasiqꞌuixic (chiꞌawoyoxic). Queriꞌ xquibij ri achiꞌaꞌ ri ye takon el.
\p
\v 23 Y ri Pedro xerucusaj apo pa jay ri achiꞌaꞌ riꞌ, riche (rixin) chi yecꞌojeꞌ na el ri jun akꞌaꞌ chiriꞌ. Y pa rucaꞌn kꞌij, ri Pedro can xbe wi cꞌa quiqꞌui ri achiꞌaꞌ ri ye petenak cꞌa pa Cesarea. Y yecꞌo cꞌa kachꞌalal ri aj chiriꞌ pa Jope xetzekeꞌ el chrij ri Pedro.\f + Hch. 10.45; 11.12.\f*
\p
\v 24 Y cꞌa pa rucaꞌn kꞌij chare ri queꞌel wi pe ri pa Jope, cꞌacꞌariꞌ xeꞌapon ri pa tinamit Cesarea. Y ri acuchi (achique) cꞌo wi ri Cornelio ye rusiqꞌuin (royon) cꞌa ri ye rachꞌalal y chukaꞌ ye rusiqꞌuin (royon) ri winek ri can sibilaj yerajoꞌ, y ye coyoben apo ri Pedro.
\v 25 Y tek ri Pedro xoc cꞌa apo pa rachoch ri Cornelio, ri Cornelio xberucꞌuluꞌ y xbexuqueꞌ chuwech, riche (rixin) chi nuyaꞌ rukꞌij.
\v 26 Y ri Pedro xuyec cꞌa anej ri Cornelio y xubij cꞌa chare: Capaꞌeꞌ, ma caxuqueꞌ\f + Ex. 34.14; 2 R. 17.36.\f* ta chinuwech riyin riche (rixin) chi nayaꞌ nukꞌij, ruma riyin xa yin jun chukaꞌ winek achiꞌel riyit.\f + Hch. 14.14, 15; Ap. 19.10.\f*
\p
\v 27 Ri Pedro y ri Cornelio yetzijon cꞌa xeꞌoc apo pa jay. Y yacꞌa tek xeꞌoc apo pa jay, yacꞌariꞌ tek ri Pedro xutzꞌet chi ye qꞌuiy winek ri quimolon quiꞌ chiriꞌ.\f + Hch. 10.24.\f*
\v 28 Y riyaꞌ xubij cꞌa chique ri winek riꞌ: Riyix can iwetaman cꞌa chi riyoj israelitas man cꞌa yaꞌon ta kꞌij chake chi nikaben xa jun kawech iwuqꞌui y yojapon ta iwuqꞌui pa tak iwachoch, xa ruma chi riyix xa ma yix israelitas ta.\f + Jn. 4.9; Hch. 11.3.\f* Pero ri Dios xucꞌut cꞌa chinuwech chi ma rucꞌamon ta chi nbij chare jun winek chi ma chꞌajchꞌoj ta,\f + Hch. 15.8, 9; Ef. 3.6.\f* xa ruma chi ma israelita ta.
\v 29 Rumariꞌ, can xu (xe) wi cꞌa xeꞌapon ri achiꞌaꞌ ri ye itakon el riche (rixin) chi yibequisiqꞌuij (yibecoyoj) pe, can majun cꞌa xinbij chi man ta yipe, xa can yacꞌariꞌ xipe quiqꞌui. Y re wacami nwajoꞌ cꞌa nwetamaj achique ruma tek xitek nusiqꞌuixic (woyoxic), xchaꞌ ri Pedro.
\p
\v 30 Y yacꞌariꞌ tek ri Cornelio xubij: Pa cajiꞌ kꞌij ca achiꞌel re hora reꞌ, pa tak a las tres riche (rixin) ri tikakꞌij tek riyin majun waꞌin nbanon ta, y yitajin chi oración waweꞌ pa wachoch, yacꞌariꞌ tek xucꞌut cꞌa riꞌ jun achiꞌel achi\f + Hch. 1.10.\f* chinuwech ri nitzꞌitzꞌan ri rutziak.\f + Lc. 24.4.\f*
\v 31 Y xubij cꞌa chuwe: Cornelio, ri Dios utz racꞌaxan ri aꞌoración, y chukaꞌ can kajnek chuwech ri Dios chi yatajin yeꞌatoꞌ\f + He. 6.10.\f* ri winek ri nicꞌatzin quitoꞌic y rumariꞌ yarunataj cꞌa pe.\f + Dn. 10.12.\f*
\v 32 Y queꞌatakaꞌ cꞌa el achiꞌaꞌ cꞌa pa tinamit Jope riche (rixin) chi yebe chusiqꞌuixic (chroyoxic) ri Simón ri nibix chukaꞌ Pedro chare, y cꞌo pa rachoch jun chic achi ri Simón chukaꞌ rubiꞌ. Y ri Simón riꞌ cꞌo rachoch chunakajal ri mar, y jun aj tzacoy tzꞌum. Y tek ri Pedro xtoka awuqꞌui, cꞌo cꞌa ri xtorubij chawe, xchaꞌ ri ángel chuwe.
\v 33 Rumariꞌ can yacꞌariꞌ xintek acanoxic, y matiox cꞌa chi can xape. Y can chuwech wi cꞌa ri Dios yojcꞌo wi konojel re kamolon kiꞌ waweꞌ, y nikajoꞌ cꞌa nikacꞌaxaj ri xtakꞌalajsaj chkawech, ronojel ri bin chawe ruma ri Dios, xchaꞌ ri Cornelio chare ri Pedro.
\p
\v 34 Y ri Pedro can yacꞌariꞌ xuchop tzij, y xubij: Can kitzij cꞌa nicꞌulun chinuwech chi ri Dios can junan kawech rubanon chake konojel. Ma xu (xe) ta wi cꞌa ri nicꞌaj yerajoꞌ, y yeretzelaj ta ca ri nicꞌaj chic. Ma que ta riꞌ nuben.\f + Dt. 10.17; 2 Cr. 19.7; Job 34.19.\f*
\v 35 Xabachique ta na ri katinamit, ri Dios yojka chuwech, wi can nikaxibij kiꞌ chi yojmacun chuwech y nikaben ri choj.
\v 36 Y ri Dios can xutek pe ri Jesucristo, Ajaf\f + Ro. 10.12.\f* kiche (kixin) konojel riche (rixin) chi xutzijoj ri lokꞌolaj chꞌabel ri niyaꞌo colotajic, ri niyaꞌo chukaꞌ uxlanibel cꞌuꞌx.\f + Is. 57.19.\f* Y xorutzijoj chique ri kech aj Israel.
\v 37 Riyix riꞌ noka chiꞌicꞌuꞌx ronojel cꞌa ri xbanatej ri tiempo riꞌ pa ronojel Judea. Ri nabey mul, ya ri Juan ri Bautista ri xtzijon ri ruchꞌabel ri Dios y xeruben bautizar ri winek. Y cꞌariꞌ xbetiquer pe rutzijoxic ri ruchꞌabel ri Dios ruma ri Jesús chilaꞌ pa Galilea.\f + Lc. 4.14.\f*
\v 38 Y can iwetaman chukaꞌ chi ri Jesús ri aj Nazaret, ri Dios can xuyaꞌ wi pe ri Lokꞌolaj Espíritu pa ruwiꞌ\f + Lc. 4.18.\f* y xuyaꞌ chukaꞌ pe uchukꞌaꞌ pa rukꞌaꞌ. Can xerubanalaꞌ utzil chique ri winek y xerucꞌachojsaj chukaꞌ ri ye chapon ruma ri itzel winek. Queriꞌ ri xerubanalaꞌ ri Jesús, ruma can cꞌo ri Dios riqꞌui.
\v 39 Y ronojel ri xerubanalaꞌ ri Jesús ri pa Jerusalem y ri pa tak nicꞌaj chic tinamit ri yecꞌo pa rucuenta ri Judea, can xkatzꞌet cꞌa riyoj\f + Hch. 2.32.\f* ri yoj apóstoles riche (rixin) Riyaꞌ. Y yacꞌariꞌ ri nikakꞌalajsaj chiquiwech ri winek. Ri Jesús xbajix cꞌa chuwech jun crusin cheꞌ riche (rixin) chi xcamisex.
\v 40 Y oxiꞌ kꞌij ticamisex wi el, yariꞌ tek ri Dios xucꞌasoj pe\f + Hch. 2.24.\f* chiquicojol ri caminakiꞌ. Y xuben chare chi xucꞌutulaꞌ riꞌ.
\v 41 Y man cꞌa chiquiwech ta xabachique winek xucꞌut wi riꞌ, xa can xu (xe) wi chkawech riyoj\f + Jn. 14.22; 1 Co. 15.5-8.\f* ri can ruchꞌobon wi pe ri Dios pa kawiꞌ ri ojer ca, chi can nikakꞌalajsaj ri rucꞌastajbel ri Jesús. Y junan cꞌa xojwaꞌ xojucꞌyaꞌ\f + Jn. 21.13.\f* riqꞌui ri Jesús, tek cꞌastajnek chic pe chiquicojol ri caminakiꞌ.
\v 42 Y Riyaꞌ can xuchilabej cꞌa ca chake chi nikatzijoj\f + Mt. 28.19, 20.\f* y nikakꞌalajsaj chique ri winek chi ri Dios xuben chare chi ya Riyaꞌ ri nikꞌato tzij\f + Jn. 5.22; 2 Co. 5.10.\f* pa quiwiꞌ ri cꞌa ye qꞌues na y pa quiwiꞌ chukaꞌ ri ye caminek chic el.\f + 2 Ti. 4.1; 1 P. 4.5.\f*
\v 43 Can chrij wi cꞌa Riyaꞌ ye chꞌonak wi ca quinojel ri profetas ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca tek xquibij chi quinojel cꞌa ri xqueniman riche (rixin) ri Cristo, can xtiquil cuybel mac\f + Is. 53.11; Jer. 31.34; Dn. 9.24; Mi. 7.18; Zac. 13.1.\f* pa rubiꞌ Riyaꞌ. Queriꞌ quibin ca, xchaꞌ ri Pedro.
\p
\v 44 Y can cꞌa nichꞌo na cꞌa ri Pedro chiquiwech ri winek ri quimolon quiꞌ pa rachoch ri Cornelio, tek ri Lokꞌolaj Espíritu yariꞌ xka pe pa quiwiꞌ quinojel ri yeꞌacꞌaxan riche (rixin).
\v 45 Rumariꞌ ri israelitas, ri quiniman chic ri Dios ri ye rachibilan pe ri Pedro, xsach quicꞌuꞌx tek xquitzꞌet chi ri Lokꞌolaj Espíritu can nisipex pe chukaꞌ chique ri xa ma ye israelitas ta.\f + Hch. 11.18; Ga. 3.14.\f*
\v 46 Ri israelitas ri quiniman chic ri Dios yequicꞌaxaj cꞌa ri xa ma ye israelitas ta ri quiniman chukaꞌ ri Dios, chi yechꞌo pa nicꞌaj chic chꞌabel ri xa ma ye quichꞌabel ta\f + Hch. 2.4; 19.6.\f* y niquiyaꞌ cꞌa rukꞌij ri Dios.
\v 47 Y ri Pedro xubij cꞌa: ¿Can cꞌo ta cami jun xtibin chi ma queban ta bautizar riqꞌui yaꞌ re xquicꞌul yan ri Lokꞌolaj Espíritu achiꞌel ri xkacꞌul chukaꞌ riyoj?\f + Hch. 11.17; 15.8, 9.\f*
\p
\v 48 Y ri Pedro xubij cꞌa chi ri Cornelio y quinojel ri quimolon quiꞌ riqꞌui, queban cꞌa bautizar pa rubiꞌ ri Ajaf Jesús.\f + Hch. 8.16.\f* Y ri kachꞌalal ri xeban bautizar, xquicꞌutuj cꞌa jun utzil chare ri Pedro chi ticꞌojeꞌ ka caꞌiꞌ oxiꞌ kꞌij quiqꞌui.
\c 11
\s Tek ri Pedro xutzijoj ri xbanatej riqꞌui ri Cornelio
\p
\v 1 Y ri apóstoles y ri nicꞌaj chic kachꞌalal ri yecꞌo pa Judea, xquicꞌaxaj cꞌa chi yecꞌo winek ri ma ye israelitas ta ri xeniman ri ruchꞌabel ri Dios.
\v 2 Y tek ri Pedro xtzolin chic cꞌa pa Jerusalem, yecꞌo kachꞌalal israelitas ri xechꞌojin riqꞌui, ruma nicajoꞌ chi niban ri circuncisión chique ri nicꞌaj chic kachꞌalal ri ma ye israelitas ta,
\v 3 y xquibij cꞌa chare: ¿Achique cꞌa ruma tek riyit xatapon quiqꞌui ri winek ri xa ma banon ta ri circuncisión chique?\f + Hch. 10.28.\f* ¿Y achique cꞌa ruma can xawaꞌ xatucꞌyaꞌ chukaꞌ quiqꞌui? xechaꞌ chare.
\p
\v 4 Yacꞌariꞌ tek ri Pedro can xucholojij rubixic chique chrij ri xbanatej.\f + Lc. 1.3.\f* Riyaꞌ xubij cꞌa:
\v 5 Riyin ya cꞌa ri pa tinamit Jope yincꞌo wi. Y yacꞌa tek yitajin chi oración,\f + Hch. 10.9.\f* xintzꞌet pa jun achiꞌel achicꞌ chi cꞌo jun nimalaj achiꞌel tziek ri ye ximon pe ri cajiꞌ rutzaꞌn, ri petenak chilaꞌ chicaj y nika pe cꞌa wuqꞌui riyin.
\v 6 Y yacꞌa tek nutzuliben nutzuliben, xintzꞌet cꞌa chi xa ronojel quiwech chicop ye petenak chupan ri jun nimalaj achiꞌel tziek riꞌ. Yecꞌo chicop cajiꞌ caken, yecꞌo cꞌuxnel y yecꞌo ma ye cꞌuxnel ta. Yecꞌo aj xicꞌ tak chicop y nicꞌaj chic quiwech chicop ri xa niquikirirej quipan tek yebiyin.
\v 7 Y xinwacꞌaxaj cꞌa jun chꞌabel y xubij pe chuwe: Pedro, cayacatej. Queꞌacamisaj la chicop, y queꞌatijaꞌ, xchaꞌ chuwe.
\v 8 Yacꞌa riyin xinbij chare ri xchꞌo pe chuwe: Ajaf, riyin ma xquentij ta re chicop reꞌ. Riyin can majun bey ntijon ta chicop achiꞌel reꞌ, ri can ye cꞌutun chinuwech chi ma ye chꞌajchꞌoj ta,\f + Ez. 4.14.\f* y can xajan chi yetij, xichaꞌ.
\v 9 Yacꞌa ri jun ri nichꞌo pe wuqꞌui chilaꞌ chicaj, pa rucamul xubij chic pe chuwe: Ronojel ri chꞌajchꞌojsan chic pe ruma ri Dios, can chꞌajchꞌoj wi riꞌ, y man cꞌa tabij ta chi ma chꞌajchꞌoj ta, xinucheꞌex.
\v 10 Y oxmul cꞌa ri xbitej queriꞌ, y cꞌacꞌariꞌ ri jun nimalaj achiꞌel tziek riꞌ xtzolin chic cꞌa el chicaj.
\v 11 Y xa can cꞌariꞌ tintzꞌet ka riyin riꞌ, tek yecꞌo ye oxiꞌ achiꞌaꞌ xeꞌapon ri pa ruchiꞌ ri jay ri yincꞌo wi, yinquicanoj. Ri achiꞌaꞌ cꞌa riꞌ ye takon el ruma ri Cornelio, ri jun achi ri cꞌo pa tinamit Cesarea.
\v 12 Y ri Lokꞌolaj Espíritu\f + Jn. 16.13.\f* can xubij cꞌa chuwe chi man tuben ta caꞌiꞌ nucꞌuꞌx chi yibe quiqꞌui.\f + Hch. 10.19, 20.\f* Y chukaꞌ re wakiꞌ kachꞌalal reꞌ ri can quiniman chic ri Dios, xetzekeꞌ cꞌa el chuwij.\f + Hch. 10.23.\f* Y can xojapon na wi ri pa rachoch ri achi ri Cornelio rubiꞌ.
\v 13 Y riyaꞌ xuchop cꞌa rutzijoxic chake chi cꞌo jun ángel ri xucꞌut riꞌ chuwech\f + Hch. 10.30.\f* pa rachoch, y chi ri ángel riꞌ paꞌel apo riqꞌui tek xubij chare: Queꞌatakaꞌ cꞌa el achiꞌaꞌ cꞌa pa Jope chusiqꞌuixic (chroyoxic) ri Simón ri nibix chukaꞌ Pedro chare.
\v 14 Y ya riyaꞌ cꞌa ri xtibin chawe achique rubanic xtaben riche (rixin) chi queriꞌ yacolotej riyit y ri ye aj pan awachoch,\f + Hch. 10.2; 16.15, 31-34.\f* xucheꞌex ca ruma ri ángel.
\v 15 Y tek riyin xinchop tzij chuwech ri Cornelio y chiquiwech ri winek ri yecꞌo apo riqꞌui, xka cꞌa pe ri Lokꞌolaj Espíritu\f + Hch. 2.4; 4.31.\f* pa quiwiꞌ, can achiꞌel tek xka pe nabey mul pa kawiꞌ riyoj.
\v 16 Y rumariꞌ xoka cꞌa chinucꞌuꞌx ri tzij ri rubin ca ri Ajaf Jesús, chi ri Juan pa yaꞌ xeruben wi bautizar ri winek.\f + Jn. 1.26.\f* Yacꞌa riyix riqꞌui ri Lokꞌolaj Espíritu\f + Is. 44.3; Jl. 2.28; Mt. 3.11; Mr. 1.8; Lc. 3.16; Hch. 1.5.\f* xquixban wi bautizar. Queriꞌ rubin ca Riyaꞌ.
\v 17 Wi can ya ri Dios ri xyaꞌo pe ri Lokꞌolaj Espíritu pa quiwiꞌ ri winek riꞌ, achiꞌel xuben chukaꞌ chake riyoj\f + Hch. 10.47; 15.8, 9.\f* ri kaniman ri Ajaf Jesucristo, ¿achique ta cꞌa nubanic riyin chi nkꞌet ruwech ri rusamaj ri Dios?\f + Job 9.12-14; Dn. 4.35; Mt. 20.14, 15.\f*
\p
\v 18 Y tek ri kachꞌalal ri yecꞌo pa Jerusalem quicꞌaxan chic ka ri xubij ri Pedro chique, man cꞌa xechꞌo ta chic apo. Ri kachꞌalal riꞌ niquiyaꞌ cꞌa rukꞌij rucꞌojlen ri Dios, y niquibij cꞌa: Ri Dios can xuyaꞌ cꞌa chukaꞌ kꞌij chique ri ma ye israelitas ta\f + Ro. 10.12; 15.9-12.\f* riche (rixin) chi nitzolin pe quicꞌuꞌx riqꞌui Riyaꞌ, riche (rixin) chi niquil quicꞌaslen riqꞌui, xechaꞌ.
\s Ye qꞌuiy ri yeniman riche (rixin) ri Jesucristo pan Antioquía
\p
\v 19 Y ri kachꞌalal ri quiquiran el quiꞌ ruma ri tijoj pokonal ri xquikꞌaxaj tek xcamisex ri Esteban,\f + Hch. 8.1.\f* yecꞌo xebe cꞌa pa Fenicia, yecꞌo chukaꞌ xebe cꞌa pa Chipre, y yecꞌo xebe cꞌa pan Antioquía, y niquitzijoj cꞌa ri ruchꞌabel ri Dios xaxu (xaxe wi) chique ri winek ri can ye israelitas wi.
\v 20 Pero yecꞌo chic cꞌa nicꞌaj achiꞌaꞌ ri ye aj pa Chipre y ye aj pa Cirene ri xeꞌapon pan Antioquía, y can ma xu (xe) ta wi cꞌa chique ri winek israelitas xquitzijoj wi ri lokꞌolaj ruchꞌabel ri Ajaf Jesús ri niyaꞌo colotajic, xa can xquitzijolaꞌ cꞌa chukaꞌ chique ri winek ri yechꞌo griego.
\v 21 Ri ruchukꞌaꞌ ri Ajaf Dios can cꞌo wi quiqꞌui\f + Lc. 1.66.\f* ri achiꞌaꞌ riꞌ y rumariꞌ sibilaj ye qꞌuiy winek xeniman ri Ajaf. Can xtzolin cꞌa pe quicꞌuꞌx\f + Hch. 9.35; 15.19.\f* riqꞌui ri Ajaf Jesucristo.
\p
\v 22 Y ronojel cꞌa riꞌ xapon rutzijol quiqꞌui ri kachꞌalal ri yecꞌo pa tinamit Jerusalem. Y ri kachꞌalal riꞌ xquibij cꞌa chare ri Bernabé chi tibe cꞌa pan Antioquía.
\v 23 Y tek ri Bernabé xapon, xutzuꞌ chi ri Dios can ruyaꞌon wi cꞌa rukꞌaꞌ pa ruwiꞌ ri quisamaj ri kachꞌalal. Rumariꞌ sibilaj xquicot ri ránima ri Bernabé, y xerupixabaj cꞌa quinojel chi can ticukeꞌ quicꞌuꞌx riqꞌui ri Ajaf Jesucristo,\f + Hch. 13.43; 14.22.\f* y chi can riqꞌui ronojel cánima quecꞌojeꞌ riqꞌui.\f + Dt. 10.20.\f*
\v 24 Ri Bernabé, jun achi ri can cukul rucꞌuꞌx riqꞌui ri Dios, y can nojnek wi chukaꞌ ri ránima riqꞌui ri Lokꞌolaj Espíritu. Riyaꞌ jun utzilaj achi. Y sibilaj ye qꞌuiy\f + Hch. 5.14.\f* winek ri xeniman riche (rixin) ri Ajaf Jesucristo chupan ri kꞌij riꞌ.
\p
\v 25 Y ri Bernabé xbe cꞌa pa tinamit Tarso,\f + Hch. 9.11.\f* chucanoxic ri Saulo. Y tek xril pe, xucꞌom cꞌa pe pan Antioquía.
\v 26 Y chiriꞌ xecꞌojeꞌ wi quiqꞌui ri kachꞌalal. Jun junaꞌ cꞌa ri xecꞌojeꞌ quiqꞌui, ruma riyeꞌ xequitijoj sibilaj ye qꞌuiy winek riqꞌui ri ruchꞌabel ri Dios. Y ya ri chilaꞌ pan Antioquía ri kas nabey mul tek xbix cristianos\f + Hch. 26.28; 1 P. 4.16.\f* chique ri ye tzekelbey riche (rixin) ri Jesucristo.
\p
\v 27 Y chupan cꞌa ri tiempo riꞌ, yecꞌo cꞌa jojun chique ri profetas ri yekꞌalajsan ri nibix chique ruma ri Dios,\f + Hch. 2.17; 13.1; 1 Co. 12.28.\f* xeꞌel el pa Jerusalem, y xebe cꞌa pan Antioquía.
\v 28 Y jun cꞌa chique ri kachꞌalal riꞌ, Agabo\f + Hch. 21.10.\f* rubiꞌ. Y ruma ri Lokꞌolaj Espíritu can xukꞌalajsaj chuwech, rumariꞌ tek xbepaꞌeꞌ pe chiquiwech ri kachꞌalal, y can xubij cꞌa chi xtipe na jun nimalaj wayjal pa ruwiꞌ re ruwachꞌulef; y ri nimalaj wayjal riꞌ can xbanatej na wi pa rutiempo ri aj kꞌatbel tzij Claudio César.
\v 29 Y rumariꞌ ri kachꞌalal ri yecꞌo pan Antioquía xquichꞌob cꞌa chi yequitoꞌ ri kachꞌalal ri yecꞌo pa Judea, y chiquijujunal niquiyaꞌ cꞌa el ri yecowin niquiyaꞌ.\f + 2 Co. 8.12.\f*
\v 30 Y can ya cꞌa ri Bernabé y ri Saulo ri xequitek el riche (rixin) chi ye riyeꞌ ri xeꞌucꞌuan el ronojel ri xmolotej el riche (rixin) chi yequitoꞌ ri kachꞌalal ri niquitij wayjal. Y ronojel cꞌa ri quicꞌuan el ri Bernabé y ri Saulo, xbequijachaꞌ cꞌa pa quikꞌaꞌ ri ancianos riche (rixin) ri iglesia pa Judea.
\c 12
\s Tek ri Herodes xucamisaj ri Jacobo, y xuyaꞌ ri Pedro pa cárcel
\p
\v 1 Ri rey Herodes chupan ri tiempo riꞌ, yecꞌo cꞌa ye caꞌiꞌ oxiꞌ chiquicojol ri kachꞌalal ri xeruchop, riche (rixin) chi xeruyaꞌ cꞌa pa tijoj pokonal.
\v 2 Y can tzan espada xutek wi rucamisaxic ri Jacobo\f + Mt. 4.21; 10.2.\f* rachꞌalal ri Juan.
\v 3 Y ruma ri Herodes xutzꞌet chi ri xuben chare ri Jacobo xa can xka cꞌa chiquiwech ri israelitas ri ma quiniman ta ri Jesucristo, riyaꞌ xutek cꞌa chukaꞌ ruchapic ri Pedro. Reꞌ xbanatej chupan ri nimakꞌij pascua, tek nitij cꞌa chukaꞌ caxlan wey ri xa majun chꞌom (levadura) riqꞌui.\f + Ex. 12.8, 11.\f*
\v 4 Tek chapatajnek chic cꞌa ri Pedro ruma ri Herodes, xutek cꞌa pa cárcel. Y ruma ri Herodes ruchꞌobon chic chi cꞌa nikꞌax na ca ri nimakꞌij pascua,\f + Mr. 14.1, 2.\f* cꞌacꞌariꞌ xtrelesaj pe riche (rixin) chi nukꞌet tzij pa ruwiꞌ chiquiwech ri winek, rumariꞌ can ye cajiꞌ cꞌa moc chajinel ri xerucusaj riche (rixin) chi niquichajij ri Pedro. Y can ye cajquej\f + Jn. 19.23.\f* achiꞌaꞌ yecꞌo pa jojun moc.
\v 5 Ri Pedro cꞌo cꞌa pa cárcel, y chajin chi utz. Yacꞌa ri kachꞌalal ri yecꞌo chiriꞌ pa tinamit, can quichapon cꞌa niquiben orar\f + 2 Co. 1.11; Ef. 6.18.\f* pa ruwiꞌ ri Pedro.
\s Tek ri Pedro xcol pe pa cárcel ruma ri Dios
\p
\v 6 Y can xu (xe wi) chic cꞌa ri junakꞌaꞌ riꞌ nrajoꞌ chi ma napon ri ruchꞌobon ri Herodes, chi nrelesaj pe ri Pedro y nukꞌet tzij pa ruwiꞌ chiquiwech ri winek. Y ri Pedro ximil cꞌa riqꞌui caꞌiꞌ cadenas y warnek chiquicojol ye caꞌiꞌ achiꞌaꞌ ye chajinel. Y chuchiꞌ ri cárcel yecꞌo cꞌa chukaꞌ chajinel.
\v 7 Y chiriꞌ pa cárcel xapon cꞌa jun ángel\f + Hch. 5.19; He. 1.14.\f* riche (rixin) ri Ajaf,\f + Sal. 34.7; Is. 37.36; Dn. 6.22.\f* y sek sek xuben rupan ri cárcel. Ri ángel riꞌ xuchop cꞌa rupox (rucꞌalcꞌaꞌx) ri Pedro riche (rixin) chi xucꞌasoj, y xubij chare: Chanin cayacatej. Y ri cadenas, ri quiximiben wi ri rukꞌaꞌ ri Pedro, can yacꞌariꞌ xetzak ca.
\v 8 Y ri ángel xubij cꞌa chukaꞌ chare ri Pedro: Tachojmirisaj cꞌa el awiꞌ, y tacusaj el la axajab. Y tek ruchojmin chic riꞌ ri Pedro, ri ángel xubij chare: Taboroꞌ el awiꞌ chupan la akꞌuꞌ, y joꞌ, xchaꞌ ri ángel.
\p
\v 9 Ri Pedro can xutzekelbej cꞌa el ri ángel, pero ma nichꞌobotej ta chuwech, wi kas kitzij chi nicol el ruma ri ángel, o xa nachicꞌ.\f + Sal. 126.1.\f*
\v 10 Ri Pedro y ri ángel choj cꞌa xekꞌax el chiquicojol caꞌiꞌ moc chajinel. Y tek xeꞌapon chuwech ri puerta ri banon riqꞌui chꞌichꞌ, ri puerta riꞌ can ruyon xjakatej chiquiwech. Y riyeꞌ xeꞌel cꞌa el pa bey riche (rixin) ri tinamit, y xebe. Tek ye biyinek chic cꞌa jubaꞌ, yacꞌariꞌ tek ri ángel xbe el y xuyaꞌ ca ruyon ri Pedro pa bey.
\v 11 Y yacꞌariꞌ tek ri Pedro xchꞌobotej chuwech, y xubij: Wacami cꞌa, xinwetamaj chi ri ángel can kitzij wi chi takon pe\f + Dn. 3.28; 6.22.\f* ruma ri Ajaf riche (rixin) chi xinorucoloꞌ ca\f + 2 Co. 1.8-10.\f* pa rukꞌaꞌ ri Herodes y chuwech ronojel ri quichꞌobon ri nuwinak israelitas chi niquiben chuwe, nichaꞌ ka pa ránima.
\p
\v 12 Riyaꞌ xuchꞌob na cꞌa achique ri xtuben, y tek xchꞌobotej chuwech, xbe chrachoch ri María ri ruteꞌ ri Juan ri nibix chukaꞌ Marcos chare.\f + Hch. 12.25; 13.5, 13; 15.37; Col. 4.10; 2 Ti. 4.11; Flm. 24; 1 P. 5.13.\f* Y chupan ri jay riꞌ ye qꞌuiy cꞌa kachꞌalal quimolon quiꞌ yetajin chi oración.\f + Hch. 12.5.\f*
\v 13 Y tek ri Pedro xapon cꞌa chrachoch ri María, xsiqꞌuin (xoyon) cꞌa apo pa puerta, y xbeꞌel cꞌa pe jun ti kꞌopoj ri Rode rubiꞌ.
\v 14 Ri kꞌopoj riꞌ, ruma xracꞌaxaj chi ya ri Pedro ri nisiqꞌuin (noyon) apo pa puerta, sibilaj xquicot. Xa yacꞌa chi ma xujek ta ca ri puerta chuwech ri Pedro, y junanin (anibel) xbe pa jay chubixic chi ri Pedro yariꞌ ri nisiqꞌuin (noyon) apo ri pa puerta.
\v 15 Yacꞌa ri quimolon quiꞌ pa jay ma xquinimaj ta ri xberubij ri Rode chique. Xa xquibij chare: Xa xachꞌujer laꞌ. Y ri ti kꞌopoj riꞌ nubij cꞌa chi can ya wi ri Pedro ri xracꞌaxaj ca. Y riyeꞌ xa xquibij chic chare: Riꞌ xa ma ya ta ri Pedro ri xawacꞌaxaj ca, riꞌ ya ri ángel chajiy riche (rixin),\f + Gn. 48.16; Mt. 18.10.\f* xechaꞌ chare.
\p
\v 16 Yacꞌa ri Pedro can cꞌa nutij na rukꞌij chi nisiqꞌuin (noyon) apo pa puerta. Yacꞌa tek xquijek ri puerta, xquitzꞌet cꞌa chi can ya wi ri Pedro. Rumariꞌ riyeꞌ can xquimey, y xquichop xewolol chiquiwech.
\v 17 Pero riyaꞌ xuben cꞌa retal riqꞌui ri rukꞌaꞌ riche (rixin) chi ma quewolol ta chic. Y xuchop rutzijoxic chique ri xuben ri Ajaf Dios riche (rixin) chi xrelesaj pe pa cárcel, y xubij chukaꞌ chique chi tiquiyaꞌ rutzijol chique ri Jacobo\f + Hch. 15.13; 21.18; Ga. 1.19; Stg. 1.1.\f* y ri nicꞌaj chic kachꞌalal. Y riyaꞌ xel cꞌa el y xbe pa jun chic lugar.
\p
\v 18 Y yacꞌa tek xseker ri rucaꞌn kꞌij, ri achiꞌaꞌ ye chajinel xechꞌujer, man cꞌa niquil ta achique niquiben, ruma ri Pedro man cꞌo ta chic chiriꞌ.
\v 19 Y ri Herodes xutek cꞌa rucanoxic ri Pedro, yacꞌa ri achiꞌaꞌ ri xebe chucanoxic, ma xbequilaꞌ ta pe. Yacꞌariꞌ tek ri Herodes ri aj kꞌatbel tzij, xerusiqꞌuij (xeroyoj) ri achiꞌaꞌ ri yecꞌo ca chi chajinel, y tek ye paꞌel chic cꞌa apo chuwech, xucꞌutuj cꞌa chique chi achique xuben ri Pedro. Y ruma ri majun etamayon ta, xubij chi quecamisex ri ye chajinel riꞌ. Y ri Herodes xel cꞌa el ri pa Judea, y xbecꞌojeꞌ pa Cesarea.
\s Tek xcom ri Herodes
\p
\v 20 Ri rey Herodes can royowal cꞌa chique ri aj Tiro y ri aj Sidón. Pero ri aj Tiro y ri aj Sidón xquiyaꞌ cꞌa chiquiwech riche (rixin) chi yebe riqꞌui ri Herodes. Y xquibochiꞌij cꞌa ri jun ri nisamej riqꞌui ri Herodes ri Blasto rubiꞌ, riche (rixin) chi yerucꞌuaj cꞌa chuwech ri rey y xtiquichojmirisaj chiquiwech chi tiqꞌuis chiriꞌ ri oyowal, ruma ya ri chiriꞌ pan Israel ntel wi el ri nitij ri pa caꞌiꞌ tinamit, ri pa tinamit Tiro y ri pa Sidón.
\v 21 Y xbix cꞌa jun kꞌij tek xtichojmirisex riꞌ. Y tek xapon ri kꞌij, ri rey Herodes can xerucusaj cꞌa el ri tziek ri can yerucusaj wi jun rey. Xbetzꞌuyeꞌ pe ri pa ruchꞌacat chiriꞌ pa kꞌatbel tzij, y xbechꞌo cꞌa pe chiquiwech ri winek ri quimolon quiꞌ chiriꞌ.
\v 22 Y ri winek can niquirek cꞌa quichiꞌ yechꞌo apo, y niquibij: La nichꞌo pe can achiꞌel ruchꞌabel Dios y ma ruchꞌabel ta achi, xechaꞌ cꞌa apo.\f + Jud. 16.\f*
\p
\v 23 Jun ruꞌángel ri Ajaf can chupan cꞌa ri hora riꞌ xuben cꞌa chare ri Herodes chi xka chi jun yabil, ruma chi xa ya riyaꞌ ri xucꞌul rukꞌij y xa ma xuyaꞌ ta rukꞌij rucꞌojlen ri Dios.\f + Sal. 115.1.\f* Ri Herodes xtij cꞌa cuma jut, y yariꞌ ri xcamisan el.
\p
\v 24 Y ri ruchꞌabel ri Dios xbe cꞌa rubixic chi nej chi nakaj, y ye qꞌuiy cꞌa winek ri yeniman\f + Is. 55.11.\f* riche (rixin).
\p
\v 25 Y tek ri Bernabé y ri Saulo quijachon chic ca ronojel ri quitakon pe ri kachꞌalal aj pan Antioquía pa quikꞌaꞌ ri ancianos\f + Hch. 11.29, 30.\f* riche (rixin) ri iglesia pa Jerusalem, xetzolin chic pan Antioquía y xquicꞌuaj el ri Juan ri nibix chukaꞌ Marcos chare.\f + Neh. 12.12.\f*
\c 13
\s Tek ri Bernabé y ri Saulo nabey mul xeꞌel chutzijoxic ri ruchꞌabel ri Dios
\p
\v 1 Y chiquicojol ri kachꞌalal ri niquimol quiꞌ pa rubiꞌ ri Dios pan Antioquía, yecꞌo cꞌa profetas ri yekꞌalajsan ri nibix chique ruma ri Dios, y yecꞌo chukaꞌ tijonel ri yetijon quiche (quixin) ri kachꞌalal chupan ri ruchꞌabel ri Dios, achiꞌel ri Bernabé,\f + Hch. 11.22.\f* ri Simón ri nibix chukaꞌ Niger chare, ri Lucio ri aj Cirene, ri Manaén ri xqꞌuiytisex junan riqꞌui ri Herodes ri xkꞌato tzij chiriꞌ pa Galilea, y ri Saulo.
\v 2 Y jun kꞌij, tek man cꞌa ye waynek ta riche (rixin) chi niquiyaꞌ rukꞌij ri Ajaf Dios, ri Lokꞌolaj Espíritu xubij cꞌa chique ri kachꞌalal riꞌ: Ri Bernabé y ri Saulo can ye nusiqꞌuin (woyon) riche (rixin) chi cꞌo jun samaj niquiben. Rumariꞌ can queꞌijachaꞌ ca\f + Nm. 8.14.\f* riche (rixin) chi yebe chubanic ri samaj riꞌ,\f + Mt. 9.38.\f* xchaꞌ.
\p
\v 3 Y ri kꞌij cꞌa tek can quibanon chi ma ye waynek ta riche (rixin) chi niquiben orar, yacꞌariꞌ tek xquiyaꞌ quikꞌaꞌ pa quiwiꞌ ri Bernabé y ri Saulo, riche (rixin) chi yebe chubanic ri samaj ri rubin ca ri Lokꞌolaj Espíritu.
\s Tek ri Bernabé y ri Saulo xquitzijoj ri ruchꞌabel ri Dios pa Chipre
\p
\v 4 Y can yacꞌariꞌ tek ri Bernabé y ri Saulo xetak el ruma ri Lokꞌolaj Espíritu. Rumariꞌ riyeꞌ xebe pa Seleucia. Y chiriꞌ xeꞌoc el pa jun barco riche (rixin) chi xekꞌax apo pa Chipre.\f + Hch. 4.36.\f*
\v 5 Y tek yecꞌo chic pa tinamit Salamina ri chiriꞌ pa rucuenta ri Chipre, xquichop cꞌa rutzijoxic ri ruchꞌabel ri Dios ri pa tak jay ri can riche (rixin) wi chi ri israelitas niquimol quiꞌ riche (rixin) chi niquicꞌaxaj ri ruchꞌabel ri Dios. Ri Bernabé y ri Saulo quicꞌuan cꞌa el ri Juan\f + Hch. 12.25.\f* riche (rixin) chi yerutoꞌ chubanic ri samaj.
\v 6 Ri Chipre jun cꞌa ti ruwachꞌulef ri pa yaꞌ cꞌo wi. Rumariꞌ, tek ri Bernabé, ri Saulo y ri Juan xeꞌapon ri jucꞌan chic ruchiꞌ ri ti ruwachꞌulef riꞌ, xeꞌapon cꞌa ri pa tinamit Pafos. Y chupan ri tinamit riꞌ cꞌo cꞌa jun achi israelita ri Barjesús rubiꞌ, y nibix chukaꞌ Elimas chare, jun achi aj itz,\f + Ex. 22.18; Lv. 20.6; Dt. 18.10.\f* ri rupoꞌon anej riꞌ chi jun profeta.
\v 7 Y ri aj itz riꞌ nisamej riqꞌui ri Sergio Paulo ri aj kꞌatbel tzij chiriꞌ, jun achi ri can cꞌo runaꞌoj. Ri Sergio Paulo ri aj kꞌatbel tzij xutek cꞌa quisiqꞌuixic (coyoxic) ri Bernabé y ri Saulo, ruma nrajoꞌ nracꞌaxaj ri ruchꞌabel ri Dios.
\v 8 Pero ri Elimas ri achi aj itz can cꞌo ta xrajoꞌ chi xukꞌet\f + 2 Ti. 3.8.\f* ruwech ri chꞌabel ri niquitzijoj ri Pablo y ri Bernabé, riche (rixin) chi ri aj kꞌatbel tzij man ta nunimaj ri Jesucristo.
\v 9 Yacꞌariꞌ tek ri Saulo, ri nibix chukaꞌ Pablo chare, can nojnek cꞌa ri ránima riqꞌui ri Lokꞌolaj Espíritu.\f + Hch. 4.8.\f* Riyaꞌ xutzuꞌ xutzuꞌ ri achi aj itz,
\v 10 y xubij chare: Riyit xa nojnek ri awánima riqꞌui ronojel ruwech kꞌoloj y riqꞌui ronojel ruwech etzelal. Xa yit jun ralcꞌual ri itzel winek,\f + Jn. 8.44; 1 Jn. 3.8.\f* ruma nawetzelaj ronojel ri xa utz. ¿La can ma xtayaꞌ ta cami ca chi nasukꞌ ri chojmilaj bey riche (rixin) ri Ajaf Dios?
\v 11 Wacami cꞌa, ri Ajaf Dios xtuyaꞌ pe rucꞌayewal pan awiꞌ.\f + Ex. 9.3; 1 S. 5.6, 9, 11; Job 19.21; Sal. 32.4; 38.2; 39.10, 11.\f* Xcamoyir, y xtikꞌax cꞌa jun tiempo ri ma xtatzꞌet ta ruwech ri kꞌij. Y can xu (xe) wi cꞌa xubij queriꞌ ri Pablo, can yacꞌa chukaꞌ riꞌ tek ma xtzuꞌun ta\f + 2 R. 6.18.\f* chic ri achi aj itz. Rumariꞌ riyaꞌ nucanoj cꞌa jun ri niyuken ta chukꞌaꞌ, ruma xmakeꞌ pa kꞌekuꞌm.
\v 12 Tek ri Sergio Paulo ri aj kꞌatbel tzij xutzꞌet ri xbanatej, xumey ri ruchꞌabel ri Ajaf. Y riyaꞌ can ya cꞌa kꞌij riꞌ tek xunimaj.
\s Tek ri Pablo y ri Bernabé xquitzijoj ri ruchꞌabel ri Dios pa tinamit Antioquía ri cꞌo pa rucuenta ri Pisidia
\p
\v 13 Y ri Pablo y ri rachibil xquiyaꞌ cꞌa ca ri tinamit Pafos. Xeꞌoc cꞌa el chupan jun barco riche (rixin) chi xebe pa tinamit Perge ri cꞌo pa rucuenta ri Panfilia. Yacꞌa ri Juan\f + Hch. 12.12.\f* xeruyaꞌ ca ri rachibil y xtzolin pa Jerusalem.
\v 14 Y tek ri Pablo y ri Bernabé ye kꞌaxnek chic el ri pa Perge, xebe cꞌa pa jun chic tinamit ri Antioquía chukaꞌ rubiꞌ. Y ri tinamit riꞌ pa rucuenta ri Pisidia cꞌo wi. Y chupan cꞌa ri uxlanibel kꞌij, riyeꞌ xebe cꞌa pa jun jay ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios,\f + Hch. 9.20; 17.1, 2.\f* y xebetzꞌuyeꞌ cꞌa.
\v 15 Yacꞌa tek xsiqꞌuix yan ka ruwech ri ley riche (rixin) ri Moisés\f + Hch. 15.21.\f* y ri ye quitzꞌiban ca ri profetas\f + Lc. 4.17.\f* ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca, ri principaliꞌ chupan ri jay riꞌ cꞌo cꞌa jun ri xquitek apo riqꞌui ri Pablo y ri Bernabé, riche (rixin) chi xberubij chique: Wachꞌalal, wi cꞌo cꞌa jun chiwe riyix ri nrajoꞌ nubij caꞌiꞌ oxiꞌ chꞌabel riche (rixin) chi nuyaꞌ jun pixabanic chique ri quimolon quiꞌ waweꞌ, xa utz chi nubij, xchaꞌ ri xapon quiqꞌui.
\p
\v 16 Y ri Pablo can yacꞌariꞌ xpaꞌeꞌ anej, y xuben apo retal\f + Hch. 12.17.\f* riqꞌui rukꞌaꞌ chi majun chic tichꞌo, y xuchop cꞌa rubixic chique:
\p Tiwacꞌaxaj riyix wech aj Israel y chukaꞌ riyix ri can nixibij iwiꞌ chi yixmacun chuwech ri Dios; tiwacꞌaxaj cꞌa re xtinbij chiwe:
\v 17 Ri ka-Dios riyoj israelitas can xeruchaꞌ cꞌa ri ye katiꞌt kamamaꞌ ri xecꞌojeꞌ ojer ca, y xuben cꞌa chique chi xeꞌoc jun nimalaj tinamit tek can cꞌa yecꞌo na chiriꞌ pan Egipto,\f + Ex. 1.1, 7, 12.\f* ruwachꞌulef ri xa ma quiche (quixin) ta riyeꞌ. Ri Dios can riqꞌui cꞌa ri ruchukꞌaꞌ xerelesaj pe chiriꞌ.\f + Ex. 13.14, 16; Dt. 7.6-8.\f*
\v 18 Y jubaꞌ ma cawinek junaꞌ\f + Ex. 16.35.\f* ri xecꞌojeꞌ pa desierto, y ri Dios sibilaj xucochꞌ ronojel ri xquibanalaꞌ.
\v 19 Y xuben chukaꞌ chi ri pa ruwachꞌulef Canaán xeqꞌuis ri winek quiche (quixin) wukuꞌ tinamit,\f + Dt. 7.1.\f* y ri culef ri winek riꞌ xuyaꞌ ca pa quikꞌaꞌ ri ye katiꞌt kamamaꞌ.\f + Jos. 14.1, 2.\f*
\v 20 Cꞌacꞌariꞌ xeruyaꞌ aj kꞌatbel tzij pa quiwiꞌ ri nibix jueces\f + Jue. 2.16.\f* chique. Y cajiꞌ cꞌa ciento junaꞌ riqꞌui nicꞌaj, xekꞌato tzij pa quiwiꞌ ri ye katiꞌt kamamaꞌ y ya cꞌa ri Samuel ri ruqꞌuisbel juez ri xcꞌojeꞌ. Y riyaꞌ jun cꞌa chukaꞌ chique ri profetas ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios.
\v 21 Yacꞌa ri katiꞌt kamamaꞌ xquicꞌutuj rey riche (rixin) chi nikꞌato tzij pa quiwiꞌ.\f + 1 S. 8.5.\f* Y ri Dios can xuyaꞌ wi cꞌa jun rey pa quiwiꞌ ri xubiniꞌaj Saúl, ri rucꞌajol jun achi ri Cis rubiꞌ. Ri rey Saúl cawinek junaꞌ cꞌa xkꞌato tzij pa quiwiꞌ ri katiꞌt kamamaꞌ. Y riyaꞌ jun chique ri ye riy rumam ca ri Benjamín.
\v 22 Y tek ri Dios xrelesaj ri kꞌatbel tzij pa rukꞌaꞌ ri Saúl, pa rukꞌaꞌ cꞌa ri David xuyaꞌ wi ri kꞌatbel tzij riche (rixin) chi xoc rey.\f + 1 S. 13.13, 14; Os. 13.10, 11.\f* Ri Dios can xubij cꞌa chrij ri rey David: Riyin ntzꞌet chi ri David ri rucꞌajol ri Isaí, riyaꞌ jun achi ri can nika wi chinuwech, ruma can xtuben wi ri nrajoꞌ ri wánima, xchaꞌ ri Dios.
\v 23 Y riqꞌui jun chique ri ye riy rumam ca ri rey David ri xalex wi ri Jesús,\f + Ro. 1.3.\f* can achiꞌel ri tzujun (sujun) pe ruma ri Dios, riche (rixin) chi yojrucol riyoj israelitas.
\v 24 Y tek cꞌa ma jane toka ri Jesús, ri Juan ri Bautista xukꞌalajsaj cꞌa chique ri kech aj Israel chi titzolin pe quicꞌuꞌx riqꞌui ri Dios, y queban bautizar.
\v 25 Yacꞌa tek ri Juan xa napon yan chuwech ri camic, riyaꞌ xubij: ¿Yin achique cꞌa riyin, nichꞌob riyix? Ruma ma yin ta riyin ri Cristo. Ruma ri Cristo cꞌa ma jane tuchop samaj chicojol, y can sibilaj nim rukꞌij. Y riyin ma yin rucꞌamon ta (ma takal ta chuwij) chi nquir ri ruximbel ruxajab\f + Jn. 1.27.\f* chraken Riyaꞌ, xchaꞌ cꞌa.
\p
\v 26 Riyix wech aj Israel, ri can yoj riy rumam ca ri katataꞌ Abraham ri xcꞌojeꞌ ojer ca, y riyix ri ma yix israelitas ta, ri can nixibij iwiꞌ chi yixmacun chuwech ri Dios, nbij cꞌa chiwe, chi ri ruchꞌabel ri Dios, ri can nichꞌo cꞌa chrij ri colotajic, can iwuche (iwixin) cꞌa riyix tek yaꞌon pe.
\v 27 Y reꞌ xa ruma chi ri winek ri yecꞌo pa Jerusalem y ri principaliꞌ chukaꞌ ri yecꞌo chiquicojol, can ma xquetamaj ta achique riꞌ ri Jesús,\f + Jn. 8.28; 15.21; 16.3; Hch. 3.17.\f* ni ma xchꞌobotej ta chiquiwech\f + 1 Co. 2.8.\f* ri nubij ri ruchꞌabel ri Dios ri tzꞌibatal ca cuma ri profetas ojer ca, ri nisiqꞌuix pa ronojel uxlanibel kꞌij ri pa tak jay ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios. Rumariꞌ, tek xquibij riyeꞌ chi ticamisex ri Jesús, can yecꞌa riyeꞌ ri xebano chi kitzij xbeꞌel ri nubij chupan ri ruchꞌabel ri Dios.
\v 28 Yacꞌa ri winek y ri principaliꞌ, astapeꞌ majun rumac ri Jesús xquil riche (rixin) chi nicamisex, riyeꞌ xquicꞌutuj chare ri aj kꞌatbel tzij ri Pilato rubiꞌ, chi ticamisex.\f + Lc. 23.22, 23.\f*
\v 29 Y tek banatajnek chic cꞌa ronojel ri tzꞌibatal ca chupan ri ruchꞌabel ri Dios ri xtiban chare ri Jesús,\f + Jn. 19.28, 30, 36, 37.\f* cꞌacꞌariꞌ yecꞌo ri xebekasan pe chuwech ri crusin cheꞌ, y xbequimukuꞌ ca.\f + Lc. 23.53.\f*
\v 30 Yacꞌa ri Dios xucꞌasoj ri Jesús chiquicojol ri caminakiꞌ.\f + Hch. 2.24, 32; He. 13.20.\f*
\v 31 Y qꞌuiy cꞌa kꞌij ri Jesús xucꞌutulaꞌ riꞌ chiquiwech\f + Hch. 1.3; 1 Co. 15.5-7.\f* ri junan xeꞌel el riqꞌui chiriꞌ pa Galilea riche (rixin) chi xebe pa Jerusalem. Y yecꞌa riyeꞌ riꞌ ri xetzꞌeto y xekꞌalajsan ri Jesús chique ri winek.
\p
\v 32 Y riyoj, can ya cꞌa ri rutzujun (rusujun) ri Dios chique ri ye katiꞌt kamamaꞌ ri ojer ca, ya cꞌa riꞌ ri nikayaꞌ rutzijol chiwe\f + Gn. 12.3.\f* y riꞌ ya ri lokꞌolaj chꞌabel ri niyaꞌo colotajic.
\v 33 Ruma xa can cꞌa ya re chkawech riyoj, ri yoj quiy quimam ca ri xbanatej wi ri rutzujun (rusujun) ca ri Dios. Riyaꞌ xuben cꞌa chi xbecꞌastej pe ri Jesús, can achiꞌel wi ri nubij chupan ri rucaꞌn Salmo: Yit cꞌa riyit ri Nucꞌajol. Rumariꞌ wacami nyaꞌ acꞌaslen,\f + Sal. 2.7.\f* nichaꞌ cꞌa.
\v 34 Y ri ruchꞌabel ri Dios nubij cꞌa chukaꞌ: Ri utzil ri ntzujun (nsujun) chare ri rey David, can kitzij wi, y can nyaꞌ chukaꞌ chiwe riyix,\f + Is. 55.3.\f* nichaꞌ. Queriꞌ xubij ri Dios riche (rixin) chi nucꞌut chkawech chi ri Jesús can xcꞌasox wi ruma ri Dios chiquicojol ri caminakiꞌ, y man cꞌa xticom ta chic.
\p
\v 35 Y nubij cꞌa chukaꞌ chupan ri wuj Salmos rubiꞌ: Man cꞌa xtayaꞌ ta kꞌij chi ri ruchꞌacul ri Lokꞌolaj Acꞌajol nikꞌey,\f + Sal. 16.10.\f* nichaꞌ cꞌa.
\v 36 Pero ri David, tek xa can ruqꞌuison chic ca rubanic ri samaj ri yaꞌon pe chare ruma ri Dios riche (rixin) chi nuben chiquicojol ri ruwinak, xcom, y xbemuk ca ri acuchi (achique) ye mukun wi ri ye ratiꞌt rumamaꞌ. Y xkꞌey cꞌa.
\v 37 Yacꞌa ri ruchꞌacul ri Jesús ma xkꞌey ta, ruma ri Dios can xucꞌasoj wi el chiquicojol ri caminakiꞌ.
\v 38 Rumacꞌariꞌ wech aj Israel, tiwetamaj cꞌa chi xaxu (xaxe wi) ruma ri Jesús tek nitzijox chiwe chi cꞌo cuybel mac.\f + Jer. 31.34; Dn. 9.24.\f* Y yariꞌ ri nikakꞌalajsaj chiwech.
\v 39 Ruma ri ley riche (rixin) ri Moisés ma xcowin ta xuben chake chi majun kamac yojtzꞌetetej ruma ri Dios. Pero quinojel cꞌa ri xqueniman riche (rixin) ri Jesús, xquetzꞌetetej cꞌa ruma ri Dios chi majun quimac.\f + Is. 53.11; Ga. 2.16.\f*
\v 40 Can tichajij cꞌa iwiꞌ, chi man ta pan iwiꞌ riyix xtika wi ri quitzꞌiban ca ri profetas ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca. Chupan ri ye quitzꞌiban ca riyeꞌ, ri Dios nubij:
\q
\v 41 Riyix ri yixetzelan ri nuchꞌabel, titzuꞌ cꞌa ri nimalaj rucꞌayewal ri nika pe pan iwiꞌ, y quixqꞌuis cꞌa,
\q ruma ri nimalaj rucꞌayewal ri xtinyaꞌ pan iwiꞌ, can riche (rixin) cꞌa chi nitij sibilaj pokon.
\q Yacꞌa riyix, can ma xtinimaj ta, astapeꞌ cꞌo jun ri niyaꞌo rutzijol chiwe.\f + Hab. 1.5.\f*
\m Queriꞌ rubin ca ri Dios, xchaꞌ ri Pablo.
\p
\v 42 Y yacꞌa tek ri Pablo y ri Bernabé xeꞌel pe chiriꞌ pa jay ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios, yacꞌariꞌ tek ri winek ri ma ye israelitas ta xquibij cꞌa chique: Nikacꞌutuj cꞌa jun utzil chiwe chi yixpe chic kiqꞌui ri wukbix (kubix) apo riche (rixin) chi noꞌitzijoj chic jun bey chkawech ri chꞌabel ri icꞌamom pe, xechaꞌ.
\p
\v 43 Y tek ri winek ri quimolon quiꞌ chiriꞌ xquiquiraj cꞌa el quiꞌ, ye qꞌuiy cꞌa ri xetzekelben el quiche (quixin) ri Pablo y ri Bernabé. Yecꞌo cꞌa israelitas, y yecꞌo cꞌa ri xa ma ye israelitas ta ri can niquiben chukaꞌ ri nubij ri ley riche (rixin) ri Moisés, ruma can niquiyaꞌ rukꞌij ri Dios. Y ri Pablo y ri Bernabé xquibij cꞌa chique, chi can ticukeꞌ quicꞌuꞌx riqꞌui ri rutzil ri Dios.\f + He. 12.15; 1 P. 5.12.\f*
\p
\v 44 Y chupan cꞌa ri uxlanibel kꞌij ri jun chic semana, xa jubaꞌ ma quinojel ri winek ri yecꞌo chiriꞌ pa tinamit ri xquimol quiꞌ riche (rixin) chi niquicꞌaxaj ri ruchꞌabel ri Dios.
\v 45 Rumacꞌariꞌ, ri winek israelitas ri ma niquinimaj ta ri Jesús, tek xquitzꞌet chi ye qꞌuiy winek ri xeꞌapon, sibilaj itzel xquinaꞌ, y riche (rixin) chi niquikꞌet ruwech ri tzij ri nubij ri Pablo, niquibij cꞌa chi xa ma ya ta ri kitzij nubij ri Pablo, y niquiyokꞌolaꞌ\f + Hch. 18.6; 1 P. 4.4; Jud. 10.\f* cꞌa.
\v 46 Y ri Pablo y ri Bernabé man cꞌa xquixibij ta quiꞌ chiquiwech riche (rixin) chi xquibij chique: Can rajawaxic cꞌa chi nabey\f + Hch. 3.26.\f* na chiwe riyix ri yix kech aj Israel nokabij wi ri ruchꞌabel ri Dios, pero riyix xa ma nika ta chiwech. Y riqꞌui riꞌ can nikꞌalajin cꞌa chi ma rucꞌamon ta chiwe riyix ri cꞌaslen riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek. Rumariꞌ quiqꞌui ri winek ri ma ye israelitas ta\f + Dt. 32.21; Is. 55.5; Ro. 1.16; 10.19.\f* ri yojbe wi.
\v 47 Ruma quecꞌareꞌ rubin ri Ajaf Dios chake:
\q Yit nuyaꞌon cꞌa riche (rixin) sakil quiche (quixin) ri winek ri ma ye israelitas ta.
\q Y awuma riyit xtiquil ta ri colotajic ri winek ri yecꞌo pa ronojel re ruwachꞌulef.\f + Is. 42.6; 49.6.\f*
\p
\v 48 Y tek ri winek ri ma ye israelitas ta xquicꞌaxaj cꞌa ri chꞌabel ri xbix ka, can xequicot cꞌa pa cánima, y xquiyaꞌ cꞌa rukꞌij rucꞌojlen\f + Hch. 2.47.\f* ri ruchꞌabel ri Ajaf Dios. Y can xquinimaj cꞌa quinojel ri cꞌo chi niquil na ri cꞌaslen riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek.
\v 49 Y ri ruchꞌabel ri Ajaf Dios xbe cꞌa rutzijoxic pa ronojel ri ruwachꞌulef riꞌ.
\v 50 Yacꞌa ri winek israelitas ri ma niquinimaj ta ri Jesús, xequitakchiꞌij ri ixokiꞌ ri ma ye israelitas ta, ixokiꞌ ri can niquiyaꞌ wi rukꞌij ri Dios y can cꞌo chukaꞌ quikꞌij. Y xequitakchiꞌij chukaꞌ ri achiꞌaꞌ ri cꞌo quikꞌij chiquicojol ri winek, riche (rixin) chi yecokotaj el ri Pablo y ri Bernabé chiriꞌ chupan ri quiruwachꞌulef. Y can queriꞌ wi xquiben el chique.\f + 1 Ts. 2.15, 16.\f*
\v 51 Rumariꞌ riyeꞌ xquitotaj (xquiquiraj) cꞌa ca ri pokolaj ri cꞌo chicaken chiquiwech ri winek, riche (rixin) chi queriꞌ tiquetamaj chi ma utz ta ri yetajin chubanic.\f + Lc. 9.5.\f* Y riyeꞌ xebe cꞌa pa jun chic tinamit ri Iconio rubiꞌ.
\v 52 Y quinojel cꞌa ri can ye kachꞌalal chic ri yecꞌo chiriꞌ pa tinamit Antioquía ri cꞌo pa rucuenta ri Pisidia, can nojnek wi cꞌa ri cánima riqꞌui quicoten\f + 1 P. 1.8.\f* y riqꞌui ri Lokꞌolaj Espíritu.
\c 14
\s Tek ri Pablo y ri Bernabé xecꞌojeꞌ pa tinamit Iconio
\p
\v 1 Tek ri Pablo y ri Bernabé xeꞌapon cꞌa ri pa tinamit Iconio, riyeꞌ xeꞌapon cꞌa pa jun jay ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios. Y ri ruchꞌabel ri Dios ri xquibij riyeꞌ chique ri winek, can xuben cꞌa chique chi sibilaj ye qꞌuiy ri xquinimaj ri Jesucristo. Yecꞌo cꞌa israelitas\f + Hch. 17.4.\f* y yecꞌo cꞌa chukaꞌ ri ma ye israelitas ta ri xeniman.
\v 2 Yacꞌa ri israelitas ri ma xquinimaj ta, yequetzelaj ri xeniman ri Ajaf Jesucristo. Rumariꞌ riyeꞌ xequitakchiꞌij\f + Hch. 13.50.\f* ri ma ye israelitas ta, riche (rixin) chi queriꞌ quequetzelaj ri kachꞌalal ri xeniman ri Ajaf Jesucristo.
\v 3 Rumariꞌ ri Pablo y ri Bernabé cꞌa xecꞌojeꞌ na cꞌa qꞌuiy kꞌij quiqꞌui ri kachꞌalal. Y ruma can quicukuban quicꞌuꞌx riqꞌui ri Ajaf Jesucristo, rumariꞌ can majun cꞌa xibinriꞌil quiqꞌui riche (rixin) chi niquitzijoj ri ruchꞌabel ri Dios chique ri winek, chꞌabel ri nikꞌalajsan ri rutzil ri Dios. Y ri Dios can nukꞌalajsaj cꞌa chiquiwech ri winek, chi ri niquibij ri Pablo y ri Bernabé can ye kitzij wi. Y rumariꞌ yequibanalaꞌ cꞌa qꞌuiy milagros.\f + Mr. 16.20; Ro. 15.19; He. 2.4.\f*
\v 4 Rumariꞌ ri tinamit caꞌiꞌ cꞌa rubanon, ruma nicꞌaj yecꞌo quiqꞌui ri israelitas ri ma quiniman ta, y ri nicꞌaj chic yecꞌo quiqꞌui ri apóstoles.
\v 5 Y yacꞌa tek ri winek israelitas riꞌ y chukaꞌ ri ma ye israelitas ta y ri ye aj kꞌatbel tak tzij quiyaꞌon chiquiwech chi niquiyaꞌ (niquitzek) el quiqꞌuix ri Pablo\f + 2 Ti. 3.11.\f* y ri Bernabé, y hasta xquequicamisaj chi abej,
\v 6 ri Pablo y ri Bernabé xa xquinabej ri achique chꞌobon chiquij. Rumariꞌ riyeꞌ xquewalaꞌ el quiꞌ riche (rixin) chi xebe cꞌa pa Listra y cꞌa pa Derbe, ri tinamit ri yecꞌo pa rucuenta ri Licaonia. Chukaꞌ xebe pa ronojel lugar ri yecꞌo pe chiquinakajal ri caꞌiꞌ tinamit riꞌ.
\v 7 Riyeꞌ ya cꞌa ri pa tak tinamit y ri pa tak lugar riꞌ xquitzijoj wi ri lokꞌolaj chꞌabel ri niyaꞌo colotajic.
\s Tek ri Pablo xcꞌak chi abej pa tinamit Listra
\p
\v 8 Y ri chiriꞌ pa tinamit Listra, cꞌo cꞌa jun achi ri can pa ralaxic pe chi ma nicowin ta nibiyin.\f + Hch. 3.2.\f* Can majun bey cꞌa biyinek ta jubaꞌ. Y ri achi cꞌa riꞌ tzꞌuyul chiriꞌ.
\v 9 Riyaꞌ nracꞌaxaj cꞌa ri ntajin chubixic ri Pablo. Y ri Pablo xutzꞌet cꞌa chi ri achi riꞌ can rucukuban wi rucꞌuꞌx riqꞌui ri Dios riche (rixin) chi nicꞌachojsex.
\v 10 Rumariꞌ ri Pablo can riqꞌui ruchukꞌaꞌ xchꞌo chare ri achi, y xubij chare: Cayacatej y capaꞌeꞌ choj. Y ri achi can yacꞌariꞌ xropin y xuchop nibiyin el.\f + Is. 35.6.\f*
\v 11 Tek ri winek xquitzꞌet ri xuben ri Pablo, ri winek xechꞌo cꞌa pa licaónica, ri quichꞌabel riyeꞌ. Y can riqꞌui cꞌa quichukꞌaꞌ xquibilaꞌ pa quichꞌabel: Re yekatzꞌet wacami xa can ye ri ka-dios\f + Hch. 28.6.\f* ri ye kajnek pe chkacojol, quibanon pe ye achiꞌel achiꞌaꞌ.
\p
\v 12 Niquibilaꞌ cꞌa chi ri Bernabé yariꞌ ri dios ri rubiniꞌan Júpiter, y ri Pablo yariꞌ ri dios ri rubiniꞌan Mercurio, ruma ya riyaꞌ ri ucꞌuayon ri chꞌabel.
\v 13 Y ri Júpiter ri qui-dios ri winek riꞌ, cꞌo cꞌa rachoch cꞌa chuchiꞌ el ri tinamit, y can cꞌo cꞌa jun sacerdote ri nisamej chrij. Ri sacerdote riꞌ cꞌa pa tak puertas cꞌa xerucꞌuaj wi ri wáquix ri ye wikon pe riqꞌui cotzꞌiꞌj. Riyaꞌ y ri winek nicajoꞌ cꞌa niquiyaꞌ quikꞌij ri Pablo y ri Bernabé, rumariꞌ tek ye quicꞌamalon pe ri wáquix riche (rixin) chi yequicamisaj.
\v 14 Pero tek ri apóstol Bernabé y ri apóstol Pablo xquinabej ri niquichꞌob ri winek, riyeꞌ xkꞌaxo ri cánima, y rumariꞌ riyeꞌ xquiretzelaꞌ (xquitzerelaꞌ) ri quitziak ri quicusan. Y can yacꞌariꞌ tek xeꞌoc chiquicojol ri winek, y niquibilaꞌ cꞌa chique:
\v 15 ¿Achique ruma tek riyix niben quereꞌ? Riyoj xa yoj winek achiꞌel riyix, y yoj petenak iwuqꞌui riche (rixin) chi nokabij chiwe chi queꞌiyaꞌ ca ri xa majun quejkalen,\f + 1 S. 12.21.\f* achiꞌel re yixtajin chubanic, y tinimaj cꞌa ri cꞌaslic Dios ri banayon ronojel.\f + Jer. 14.22.\f* Ri banayon ri caj y ri yecꞌo chuwech, ri banayon re ruwachꞌulef y ri yecꞌo chuwech, ri banayon ri mar y ri yecꞌo chupan.
\v 16 Y astapeꞌ ri ojer ca, ri Dios majun xuben\f + Hch. 17.30.\f* chique ri winek ri ma ye israelitas ta, chi xequicꞌualaꞌ ri itzel bey ri xka chiquiwech riyeꞌ,
\v 17 pero ri Dios can rukꞌalajsan wi cꞌa riꞌ\f + Ro. 1.20.\f* chiquiwech riyeꞌ y chkawech konojel ri yoj winek, ruma can nuyaꞌ wi pe job\f + Job 5.10.\f* pa kawiꞌ y nuben chare ri ticoꞌn chi nuyaꞌ utzilaj cosecha. Y can nuyaꞌ cꞌa pe ronojel ri nikatij, riche (rixin) chi queriꞌ niquicot ri kánima. Can ruyaꞌon wi pe rutzil pa kawiꞌ konojel, xechaꞌ chique.
\p
\v 18 Y astapeꞌ ri Pablo y ri Bernabé xquibij queriꞌ chique, can cꞌarunaj xecowin xquiben chique ri winek chi ma xequicamisaj ta ri wáquix chi niquiyaꞌ quikꞌij riyeꞌ.
\p
\v 19 Y chiriꞌ pa tinamit Listra yecꞌo cꞌa israelitas\f + Hch. 13.45.\f* ri ye aponak. Ri israelitas cꞌa riꞌ ye petenak cꞌa pa tinamit Antioquía y pa tinamit Iconio.\f + Hch. 14.1, 2.\f* Y ri israelitas riꞌ xequitakchiꞌij ri winek aj chiriꞌ pa Listra, y can xecowin wi chiquij, rumariꞌ ri winek aj chiriꞌ xquichop niquiqꞌuek chi abej ri Pablo, y cꞌacꞌariꞌ xquikirirej el y xbequicꞌakaꞌ ca chuchiꞌ el ri tinamit, ruma riyeꞌ xquichꞌob chi ri Pablo caminek chic.
\v 20 Yacꞌa tek ri kachꞌalal quimolon apo quiꞌ chrij ri Pablo, riyaꞌ xa xbepaꞌeꞌ pe chiquiwech, y xtzolin chic cꞌa pa tinamit. Y pa rucaꞌn kꞌij riyaꞌ y ri Bernabé xebe cꞌa pa jun tinamit Derbe rubiꞌ.
\p
\v 21 Y chiriꞌ pa tinamit Derbe xquitzijoj cꞌa ri lokꞌolaj chꞌabel ri niyaꞌo colotajic. Y sibilaj cꞌa ye qꞌuiy winek ri xeniman ri Jesús. Y cꞌacꞌariꞌ xetzolin. Y xebekꞌax chic cꞌa pe ri pa Listra, ri pan Iconio y ri pan Antioquía.
\v 22 Y ri tinamit ri xebekꞌax wi pe, xquicukubalaꞌ cꞌa ca quicꞌuꞌx ri kachꞌalal, y xequipixabaj cꞌa ca chi ticukeꞌ quicꞌuꞌx riqꞌui ri Jesucristo. Ruma nicꞌatzin chi riqꞌui qꞌuiy tijoj pokonal\f + Mt. 10.38; 16.24; Ro. 8.17.\f* yoj-oc pa rajawaren ri Dios.
\v 23 Y xequichojmirisaj ca ri samaj chiquicojol ri kachꞌalal. Xequicanolaꞌ ca ancianos pa tak iglesias.\f + Tit. 1.5.\f* Queriꞌ xquibanalaꞌ ca ri pa tak tinamit ri xekꞌax wi. Y can man cꞌa xewaꞌ ta riche (rixin) chi xquiben orar, y xequijech cꞌa ca pa rukꞌaꞌ ri Ajaf ri quiniman riyeꞌ.
\s Tek ri Pablo y ri Bernabé xetzolin pan Antioquía ri cꞌo pa rucuenta ri Siria
\p
\v 24 Yacꞌariꞌ tek xebekꞌax pe ri pa Pisidia, y xeꞌapon ri pa ruwachꞌulef Panfilia.
\v 25 Y xquitzijoj cꞌa ri ruchꞌabel ri Dios chiriꞌ pa tinamit Perge. Y cꞌacꞌariꞌ xebe pa tinamit Atalia.
\v 26 Y chiriꞌ pan Atalia ri Pablo y ri Bernabé xeꞌoc cꞌa el pa jun barco riche (rixin) chi yetzolin cꞌa pa tinamit Antioquía, ri acuchi (achique) xejach wi el pa rukꞌaꞌ ri Dios cuma ri kachꞌalal, chi ya ta ri rutzil ri Dios yetoꞌo chubanic ri samaj\f + Hch. 13.1-3.\f* ri xbecꞌachoj ca.
\v 27 Y tek ri Pablo y ri Bernabé xeꞌapon pan Antioquía, xequimol cꞌa quinojel ri kachꞌalal riche (rixin) ri iglesia ri cꞌo chiriꞌ, y cꞌacꞌariꞌ xquichop rutzijoxic chique ronojel ri nimaꞌk tak samaj ri rubanon ri Dios quiqꞌui riyeꞌ riche (rixin) chi ye rutoꞌon, y ri achique rubanic tek ri Dios xujek quibey ri winek ri ma ye israelitas ta, chi utz niquinimaj ri Jesucristo y niquil colotajic.
\v 28 Y ri Pablo y ri Bernabé xecꞌojeꞌ cꞌa ka qꞌuiy kꞌij quiqꞌui ri kachꞌalal aj Antioquía, ri tinamit ri cꞌo pa ruwachꞌulef Siria.
\c 15
\s Ri molojriꞌil pa Jerusalem
\p
\v 1 Yecꞌo cꞌa achiꞌaꞌ ri ye petenak pa rucuenta ri Judea ri xeꞌapon ri chiriꞌ pan Antioquía, tinamit ri cꞌo pa ruwachꞌulef Siria, y niquibilaꞌ cꞌa chique ri kachꞌalal: Riyix riche (rixin) chi niwil ri colotajic, cꞌo chi niban ri circuncisión chiwe,\f + Ga. 2.11, 12.\f* achiꞌel ri nubij chupan ri ley riche (rixin) ri Moisés, xechaꞌ chique.
\v 2 Ri Pablo y ri Bernabé sibilaj xechꞌojin quiꞌ quiqꞌui ri yebin queriꞌ. Rumacꞌariꞌ, ri kachꞌalal ri yecꞌo chiriꞌ xequichaꞌ cꞌa el ri Pablo y ri Bernabé y chukaꞌ nicꞌaj chic kachꞌalal, riche (rixin) chi yebe cꞌa pa tinamit Jerusalem\f + Ga. 2.1.\f* quiqꞌui ri apóstoles ri yecꞌo chiriꞌ y ri ancianos riche (rixin) ri iglesia, riche (rixin) chi nichojmirisex pe, wi niban o ma niban ta ri circuncisión chique ri kachꞌalal achiꞌaꞌ ri ma ye israelitas ta.
\p
\v 3 Y can xetak wi cꞌa el ri achiꞌaꞌ ri ye chaꞌon riche (rixin) chi yebe cꞌa pa Jerusalem. Xetak cꞌa el cuma ri kachꞌalal ri can niquimol wi quiꞌ pa rubiꞌ ri Dios chupan ri tinamit Antioquía. Y ri ye chaꞌon el xebe cꞌa, y xekꞌax ri pa tak tinamit ri yecꞌo pa rucuenta ri Fenicia y pa rucuenta ri Samaria, y niquitzijolaꞌ cꞌa ca chique ri kachꞌalal chi ye qꞌuiy winek ri ma ye israelitas ta ri xquinimaj ri Jesucristo\f + Hch. 14.27.\f* y xjalatej ri quicꞌaslen. Y ri kachꞌalal cꞌa ri xeꞌacꞌaxan ca, can sibilaj cꞌa xquicot ca ri cánima.
\p
\v 4 Y tek xeꞌapon pa Jerusalem ri ye takon el, can xecꞌul wi cꞌa cuma ri kachꞌalal\f + Hch. 21.17.\f* ye aj chiriꞌ, cuma ri ancianos riche (rixin) ri iglesia y cuma chukaꞌ ri apóstoles ri can chiriꞌ yecꞌo wi. Y ri Pablo y ri Bernabé xquichop cꞌa rutzijoxic chique, ronojel ri samaj ri rubanon ri Dios quiqꞌui riyeꞌ riche (rixin) chi ye rutoꞌon.\f + Hch. 14.27.\f*
\p
\v 5 Y yecꞌo cꞌa achiꞌaꞌ fariseos ri quiniman chic ri Jesucristo, ri xebepaꞌeꞌ pe y xquibij cꞌa: Ri kachꞌalal ri ma ye israelitas ta, tibix chique chi cꞌo chi niban ri circuncisión chique, y chi tiquibanaꞌ chukaꞌ ri nubij chupan ri ley riche (rixin) ri Moisés, xechaꞌ.
\p
\v 6 Y rumariꞌ ri apóstoles y ri ancianos riche (rixin) ri iglesia xquiben cꞌa jun molojriꞌil riche (rixin) chi niquichojmirisaj, wi can niban o ma niban ta ri circuncisión chique ri kachꞌalal ri ma ye israelitas ta.
\v 7 Y tek qꞌuiy cꞌa chic ye chꞌonak ka chrij ri naꞌoj riꞌ, ri Pedro xpaꞌeꞌ, y xubij cꞌa: Wachꞌalal, wech aj Israel, riyix iwetaman chi cꞌo yan chic jubaꞌ tiempo tek ri Dios xiruchaꞌ el chicojol riche (rixin) chi xintzijoj chique ri winek ri ma ye israelitas ta, ri lokꞌolaj chꞌabel ri niyaꞌo colotajic, riche (rixin) chi queriꞌ tiquinimaj chukaꞌ riyeꞌ.\f + Hch. 10.\f*
\v 8 Ri Dios can xukꞌalajsaj chi yerucꞌul ri winek riꞌ. Rumariꞌ xuyaꞌ pe ri Lokꞌolaj Espíritu pa quiwiꞌ,\f + Hch. 10.44; 11.15.\f* ruma xutzuꞌ ri cánima.\f + 1 Cr. 28.9; 29.17; Jer. 11.20; 17.10; 20.12; Hch. 1.24.\f* Junan cꞌa ri xuben ri Dios chake riyoj israelitas y chique ri ma ye israelitas ta.
\v 9 Can majun kacojol xuben\f + Ro. 3.29, 30.\f* chake quiqꞌui riyeꞌ, ruma chi ri Dios xuchꞌajchꞌojsaj chukaꞌ ri cánima riyeꞌ ruma chi quicukuban quicꞌuꞌx riqꞌui ri Jesucristo.
\v 10 Y riyix ¿achique cꞌa ruma tek niwajoꞌ nitojtobej ri Dios? ¿Achique cꞌa ruma tek niwajoꞌ niyaꞌ jun ejkaꞌn pa quiwiꞌ ri kachꞌalal ri ma ye israelitas ta? Ruma ri rucꞌuaxic ri ley riche (rixin) ri Moisés xa jun ejkaꞌn ri ma xecowin ta xquicꞌuaj ri ye katiꞌt kamamaꞌ ri xecꞌojeꞌ ojer ca, ni riyoj chukaꞌ ma yojcowin ta chucꞌuaxic.
\v 11 Rumariꞌ riyoj can kaniman wi chi ri kacolotajic, xkacꞌul ruma ri rutzil\f + Ro. 3.24; Ef. 2.8.\f* ri Ajaf Jesús, jun colotajic ri sipan chake riyoj, can queriꞌ chukaꞌ ri colotajic ri xquicꞌul ri kachꞌalal ri ma ye israelitas ta, xchaꞌ ri Pedro.
\p
\v 12 Y rumariꞌ quinojel ri quimolon quiꞌ chiriꞌ xa ma xechꞌo ta apo, xaxu (xaxe) wi xquicꞌaxaj ri niquitzijoj ri Bernabé y ri Pablo. Riyeꞌ niquitzijolaꞌ cꞌa ronojel ri nimaꞌk tak milagros ri majun bey ye tzꞌeton ta, ri xequibanalaꞌ chiquiwech ri winek ri ma ye israelitas ta, ruma riyeꞌ can ya ri Dios ri xyaꞌo quichukꞌaꞌ.
\v 13 Y tek riyeꞌ xetaneꞌ ka chi tzij, xpe ri Jacobo y xubij cꞌa: Quiniwacꞌaxaj cꞌa, wachꞌalal wech aj Israel:
\v 14 Ri Simón Pedro xa cꞌariꞌ nutzijoj ka chake ri achique rubanic xuben ri Dios tek xapon pa nabey mul quiqꞌui ri winek ri xa ma ye israelitas ta. Can cꞌo ri xeruchaꞌ riche (rixin) chi yeꞌoc rutinamit riche (rixin) chi niquiyaꞌ rukꞌij.
\v 15 Can achiꞌel ri quitzꞌiban ca ri profetas ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca. Ri tzꞌibatal ca nubij:
\q
\v 16 Cꞌacꞌariꞌ xquitzolin chic quiqꞌui ri israelitas y xtinben chi xtitzolin chic pe ri rukꞌatbel tzij ri David, ri xa yojtajnek chic achiꞌel jun jay ri xa tzaknek chic
\q y xtinchojmirisaj chic jun bey,
\q y xtinben cꞌa chare chi xtibeyacatej chic pe jun bey ri kꞌatbel tzij riꞌ.
\q
\v 17 Y riyin ri Ajaf xtinben cꞌa queriꞌ chare, riche (rixin) chi queriꞌ ri nicꞌaj chic winek yinquicanoj ta cꞌa riyin ri Ajaf.
\q Xa can quinojel ri winek ri ma ye israelitas ta ri natan chic nubiꞌ pa quiwiꞌ, que ta riꞌ xtiquiben.\f + Am. 9.11, 12.\f*
\q
\v 18 Can quecꞌariꞌ ri rubin ca ri Ajaf Dios ojer ca.
\m Queriꞌ nubij ri ruchꞌabel, xchaꞌ ri Jacobo.
\m
\v 19 Y xubij cꞌa chukaꞌ: Riyin nchꞌob chi ma quekanek ta ri ma ye israelitas ta ri xtzolin pe quicꞌuꞌx riqꞌui ri Dios, ma rajawaxic ta chi niban ri circuncisión chique.
\v 20 Ri rucꞌamon cꞌa chi nikaben, ya ri tikatakaꞌ el rubixic chique chupan jun wuj, chi ma quequitij ta ri xa ma utz ta riche (rixin) chi nitij ruma xa yaꞌon chic chiquiwech dios ri xa ye banon cuma winek, y ri achiꞌaꞌ y ri ixokiꞌ ri xa ma quicꞌulaj ta quiꞌ, ma tiquicanolaꞌ ta chic quiꞌ chi yemacun,\f + Col. 3.5.\f* y chukaꞌ ma tiquitij ta tiꞌij quiche (quixin) chicop ri xa xejitzꞌex chiquikul,\f + Gn. 9.4.\f* ni man cꞌa chukaꞌ tiquitij ta quicꞌ,\f + Lv. 3.17.\f* kojchaꞌ el chupan ri wuj.
\v 21 Ruma can pa rutiempo ri Moisés chapatajnek pe y cꞌa que na riꞌ ntajin rubanic wacami chi pa ronojel tinamit ri pa tak jay ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios, can yecꞌo cꞌa ri yetijon kiche (kixin) chupan ri ley riche (rixin) ri Moisés\f + Hch. 13.15.\f* ri pa tak ronojel uxlanibel kꞌij. Rumariꞌ ketaman achique ri can ma rucꞌamon ta chi nikaben, xchaꞌ ri Jacobo.
\p
\v 22 Y yacꞌariꞌ tek ri apóstoles, ri ancianos riche (rixin) ri iglesia, y nicꞌaj chic kachꞌalal xquichꞌob cꞌa chi yecꞌo kachꞌalal xquequichaꞌ el riche (rixin) chi yebe cꞌa pan Antioquía y yecachibilaj el ri Pablo y ri Bernabé. Ri xequichaꞌ cꞌa el riyeꞌ ya ri Judas ri nibix chukaꞌ Barsabás chare y ri Silas, ye caꞌiꞌ kachꞌalal ri cꞌo quikꞌij chiquiwech ri nicꞌaj chic kachꞌalal.
\v 23 Y xtzꞌibex el jun wuj y xjach el chique riche (rixin) chi niquicꞌuaj chique ri kachꞌalal. Y ri wuj riꞌ nubij cꞌa: Riyoj ri apóstoles, riyoj ri ancianos riche (rixin) ri iglesia, y ri nicꞌaj chic kachꞌalal, nikatek cꞌa el rutzil iwech riyix kachꞌalal ri ma yix israelitas ta, ri yixcꞌo pan Antioquía y pa tak nicꞌaj chic tinamit riche (rixin) ri Siria y ri yixcꞌo pa Cilicia.
\v 24 Xoka cꞌa rutzijol kiqꞌui chi yecꞌo cꞌa ri ye aponak iwuqꞌui, y can waweꞌ ye elenak wi el, pero ma yoj ta cꞌa riyoj ri yoj takayon el quiche (quixin). Riyeꞌ xa jun wi chic ri xquibij chiwe y rumariꞌ xquisech icꞌuꞌx, ruma riyeꞌ niquibij chi rajawaxic chi niban ri circuncisión chiwe,\f + Tit. 1.10.\f* y rajawaxic chi ninimaj ri nicꞌaj chic ri nubij chupan ri ley riche (rixin) ri Moisés.\f + Ga. 2.4.\f*
\v 25 Y rumariꞌ tek riyoj xkachꞌob cꞌa chi utz yekachaꞌ el ye caꞌiꞌ kachꞌalal riche (rixin) chi yekatek el chiꞌitzꞌetic. Y re ye caꞌiꞌ reꞌ yecachibilaj cꞌa el ri Bernabé y ri Pablo ri sibilaj yekajoꞌ.
\v 26 Y can etaman wi chi ri kachꞌalal Bernabé y ri Pablo can ye aponak pa tak tijoj pokonal\f + Hch. 13.50; 14.19.\f* chutzijoxic ri ruchꞌabel ri Kajaf Jesucristo.
\v 27 Riyoj ya cꞌa ri kachꞌalal Judas y ri kachꞌalal Silas ri yekatek el riche (rixin) chi xquebechꞌo iwuqꞌui, y xtiquikꞌalajsaj cꞌa jabel chiwech ri pixaꞌ ri katzꞌiban el chiwe.
\v 28 Y ri nrajoꞌ ri Lokꞌolaj Espíritu,\f + Jn. 16.13.\f* ya chukaꞌ riꞌ ri nikajoꞌ riyoj chiwe chi ma nikayaꞌ ta más ejkaꞌn chikul, chi ma rajawaxic ta nitzekelbej ronojel ri nubij chupan ri ley, xa can xu (xe) wi cꞌa ri más nicꞌatzin, yariꞌ tibanaꞌ,
\v 29 chi ma titij ta tiꞌij riche (rixin) jun chicop ri xcamisex riche (rixin) chi xtzuj (xsuj) chuwech jun dios ri xa banon cuma winek, ma titij ta quicꞌ,\f + Lv. 17.14.\f* ni man cꞌa chukaꞌ titij ta tiꞌij quiche (quixin) chicop ri xa xejitzꞌex chiquikul, y chukaꞌ ri achiꞌaꞌ y ri ixokiꞌ ri xa ma quicꞌulaj ta quiꞌ ma tiquicanolaꞌ ta quiꞌ riche (rixin) chi yemacun.\f + Ap. 2.14.\f* Wi ronojel cꞌa reꞌ xtinimaj, utz cꞌa xquixbiyin. Dios cꞌa xtichajin iwuche (iwixin).
\p
\v 30 Y ri xetak cꞌa el, xeꞌapon ri pa tinamit Antioquía, y xequimol cꞌa ri kachꞌalal ri ma ye israelitas ta, y xquijech ri wuj chique.
\v 31 Y tek ri kachꞌalal xquisiqꞌuij ri wuj, sibilaj cꞌa xequicot, y xcukeꞌ ka quicꞌuꞌx ruma ri chꞌabel ri yecꞌo el chupan.
\v 32 Y ri Judas y ri Silas ye profetas ri yekꞌalajsan ri nibix chique ruma ri Dios.\f + Hch. 2.17, 18; 1 Co. 12.28.\f* Qꞌuiy cꞌa chꞌabel xquibij chique ri kachꞌalal riche (rixin) chi xquicukubaꞌ quicꞌuꞌx.
\v 33 Y ri caꞌiꞌ kachꞌalal riꞌ, ri Judas y ri Silas, xecꞌojeꞌ cꞌa ka caꞌiꞌ oxiꞌ kꞌij quiqꞌui ri chiriꞌ pan Antioquía. Yacꞌa tek xquichꞌob yetzolin pa Jerusalem quiqꞌui ri ye takayon pe quiche (quixin), ri kachꞌalal ri yecꞌo chiriꞌ pan Antioquía xequijech cꞌa el. Xquibij chique chi ya ta cꞌa ri Dios xtichajin quiche (quixin) y nicꞌojeꞌ ta uxlanibel cꞌuꞌx pa tak cánima. Queriꞌ cꞌa xquibij el chique.
\p
\v 34 Yacꞌa tek ya xa niquichop chi yetzolin el, ri Silas xa ma xbe ta chic, xa xka chuwech xcꞌojeꞌ ca chiriꞌ quiqꞌui ri kachꞌalal.
\v 35 Y can queriꞌ chukaꞌ ri Pablo y ri Bernabé, xecꞌojeꞌ ca ri chiriꞌ pan Antioquía. Ye cachibilan cꞌa nicꞌaj chic, xequitijoj ri kachꞌalal chupan ri ruchꞌabel ri Ajaf, y xquitzijoj chukaꞌ ri lokꞌolaj chꞌabel ri niyaꞌo colotajic chique ri winek. Can ye qꞌuiy wi cꞌa ri xebano ri samaj.\f + Hch. 13.1.\f*
\s Tek ri Pablo xbe pa rucamul chubanic rusamaj ri Dios
\p
\v 36 Y tek kꞌaxnek chic caꞌiꞌ oxiꞌ kꞌij, ri Pablo xubij chare ri Bernabé: Joꞌ chiquitzꞌetic ri kachꞌalal ri yecꞌo pa ronojel tinamit ri katzijon wi ca ri ruchꞌabel ri Ajaf, riche (rixin) chi yekatzꞌet achique quibanon.
\p
\v 37 Y ri Bernabé nrajoꞌ cꞌa chi niquicꞌuaj ta chic jun bey ri Juan ri nibix chukaꞌ Marcos chare.
\v 38 Yacꞌa ri Pablo man cꞌa nrajoꞌ ta chi nibe ri Marcos quiqꞌui, ruma tek xquicꞌuaj pa nabey mul, xa xeruyaꞌ ca quiyon chiriꞌ pa Panfilia,\f + Hch. 13.13.\f* y ma xbe ta chic quiqꞌui riyeꞌ chubanic ri samaj.
\v 39 Y rumariꞌ xejalajoꞌ chiquiwech, y xquijech cꞌa quiꞌ. Ri Bernabé xrachibilaj el ri Marcos, y xeꞌoc el pa jun barco riche (rixin) chi xebe cꞌa pa Chipre.\f + Hch. 4.36.\f*
\v 40 Y ri Pablo xuchaꞌ cꞌa ri Silas riche (rixin) nrachibilaj el riche (rixin) chi yebe. Y ri kachꞌalal aj chiriꞌ pan Antioquía xequijech cꞌa el pa rukꞌaꞌ ri Kajaf Dios.
\v 41 Tek ye benak chic, xekꞌax cꞌa el ri pa rucuenta ri Siria y Cilicia, niquicukubalaꞌ cꞌa ca quicꞌuꞌx ri kachꞌalal ri can pa rubiꞌ ri Dios niquimol wi quiꞌ.
\c 16
\s Ri Pablo y ri Silas nicachibilaj el ri Timoteo
\p
\v 1 Ri Pablo y ri Silas xeꞌapon cꞌa ri pa Derbe y ri pa Listra. Y ri chiriꞌ pa tinamit Listra cꞌo jun kachꞌalal ri Timoteo rubiꞌ, ral jun ixok israelita ri runiman cꞌa chukaꞌ ri Jesucristo,\f + 2 Ti. 1.5.\f* yacꞌa ri rutataꞌ xa griego.
\v 2 Y ri kachꞌalal cꞌa ri yecꞌo pa Listra y ri pan Iconio sibilaj cꞌa jabel yechꞌo chrij ri Timoteo.\f + 2 Ti. 3.15.\f*
\v 3 Ri Pablo ya cꞌa ri Timoteo ri nrajoꞌ nrachibilaj el riche (rixin) chi nuben ri rusamaj ri Dios. Y can que na wi riꞌ xuben, pero cꞌo cꞌa chi xuben ri circuncisión chare, riche (rixin) chi utz nitzꞌet cuma ri israelitas\f + 1 Co. 9.20.\f* ri yecꞌo pa tinamit Listra y cuma chukaꞌ ri yecꞌo pe chunakajal ri tinamit, ruma can quinojel cꞌa ye etamayon chi ri rutataꞌ ri Timoteo, xa griego.
\v 4 Y ri tinamit ri yekꞌax wi ri Pablo y ri ye rachibilan el, niquibilaꞌ cꞌa ca chique ri kachꞌalal ri ma ye israelitas ta, chi can tiquinimaj ri pixaꞌ ri quichojmirisan pe ri apóstoles y ri ancianos ye riche (rixin) ri iglesia ri cꞌo pa Jerusalem.\f + Hch. 15.23-29.\f*
\v 5 Y riqꞌui riꞌ, ri kachꞌalal ri niquimol quiꞌ pa rubiꞌ ri Dios ri pa tak tinamit riꞌ, can xcukeꞌ wi quicꞌuꞌx,\f + Hch. 15.41; Col. 2.2.\f* y kꞌij kꞌij quichapon yeqꞌuiyer\f + Jud. 20.\f* ruma yecꞌo ri yeꞌoc apo quiqꞌui riche (rixin) chi niquinimaj ri Ajaf.
\s Ri xutzꞌet ri Pablo pa jun achiꞌel achicꞌ chrij jun achi aj Macedonia
\p
\v 6 Y ri Lokꞌolaj Espíritu man cꞌa xuyaꞌ ta kꞌij chare ri Pablo y chique ri ye rachibil, riche (rixin) chi nbequitzijoj ri ruchꞌabel ri Dios pa ruwachꞌulef Asia. Rumariꞌ riyeꞌ xekꞌax pe ri pa Galacia y pa Frigia.
\v 7 Y cꞌacꞌariꞌ xeꞌapon ri pa mojón riche (rixin) ri ruwachꞌulef Misia. Y xquichꞌob cꞌa chi yebe ri pa ruwachꞌulef Bitinia, pero ri Lokꞌolaj Espíritu man cꞌa xuyaꞌ ta kꞌij chique riche (rixin) chi xebe.
\v 8 Y cꞌacꞌariꞌ xekꞌax pa Misia, y xeꞌapon cꞌa ka ri pa tinamit Troas.
\v 9 Y chakꞌaꞌ ri Pablo xutzꞌet cꞌa pa jun achiꞌel achicꞌ, chi cꞌo jun achi aj pa Macedonia ri paꞌel apo chuwech, y chi ri achi riꞌ nubij cꞌa chare: Tabanaꞌ jun utzil, cakꞌax cꞌa kiqꞌui pa Macedonia, y kojatoꞌ, xchaꞌ chare.
\v 10 Y yacꞌa tek ri Pablo rutzꞌeton chic ri jun achiꞌel achicꞌ riꞌ, yacꞌariꞌ tek konojel xkachojmirisaj kiꞌ riche (rixin) chi xojbe cꞌa pa Macedonia, ruma xkꞌax chkawech chi xkꞌalajsex chuwech ri Pablo chi ri Dios yojrusiqꞌuij (yojroyoj) riche (rixin) chi yojbe cꞌa quiqꞌui ri aj Macedonia riche (rixin) chi nikatzijoj chique ri lokꞌolaj chꞌabel ri niyaꞌo colotajic.
\s Tek ri Pablo y ri Silas xeyaꞌox (xeyaꞌ) pa cárcel chiriꞌ pa tinamit Filipos
\p
\v 11 Y can yacꞌariꞌ tek xoj-oc el pa jun barco, y xkayaꞌ ca ri tinamit Troas. Y choj xojbe cꞌa pa Samotracia. Y cꞌa pa rucaꞌn kꞌij ri xoj-el chic el chiriꞌ, riche (rixin) chi xojapon pa tinamit Neápolis.
\v 12 Y tek xkayaꞌ cꞌa ca ri tinamit Neápolis, xojbe pa tinamit Filipos. Y ri Filipos jun cꞌa nimalaj tinamit ri cꞌo pa rucuenta ri Macedonia. Y ri winek cꞌa ri yecꞌo chupan ri tinamit riꞌ, ye romanos. Tek xojapon ri pa tinamit riꞌ, xojcꞌojeꞌ cꞌa ka caꞌiꞌ oxiꞌ kꞌij chiriꞌ.
\v 13 Y pa jun uxlanibel kꞌij, riyoj xoj-el cꞌa el ri pa tinamit riche (rixin) chi xojbe chuchiꞌ jun raken yaꞌ, jun lugar ri can niban wi oración. Y xojbetzꞌuyeꞌ cꞌa chiriꞌ, y xkachop cꞌa rutzijoxic chique ri ixokiꞌ ri xquimol quiꞌ chiriꞌ, ri lokꞌolaj chꞌabel ri niyaꞌo colotajic.
\v 14 Jun cꞌa chique ri ixokiꞌ ri xquimol quiꞌ chiriꞌ, Lidia rubiꞌ. Y riyaꞌ pa jun cꞌa tinamit ri Tiatira rubiꞌ ri nipe wi. Riyaꞌ nucꞌayij cꞌa juley tziek ri morado nitzuꞌun, y nibix púrpura chare. Y ri Lidia riꞌ can nuyaꞌ wi cꞌa rukꞌij ri Dios, y nracꞌaxaj cꞌa apo ri nubij ri Pablo. Y ri Ajaf Dios can xchꞌo wi cꞌa pa ránima ri ixok riꞌ. Rumariꞌ tek riyaꞌ can xunimaj.
\v 15 Y riyaꞌ y ri ye aj pa rachoch\f + Hch. 11.14.\f* xeban cꞌa bautizar. Y yacꞌa tek ye banon chic bautizar, ri Lidia xubij cꞌa chake: Wi can nichꞌob chi riyin xcukeꞌ nucꞌuꞌx riqꞌui ri Ajaf, quixam pe cꞌa wuqꞌui, y quixcꞌojeꞌ pa wachoch, xchaꞌ. Ri ixok riꞌ can xuben wi cꞌa chake chi xojbecꞌojeꞌ chiriꞌ pa rachoch.
\p
\v 16 Y jun kꞌij cꞌa tek kachapon el bey riche (rixin) chi yojbe cꞌa acuchi (achique) niban wi oración, xkacꞌul jun kꞌopoj. Y riyaꞌ cꞌo cꞌa jun itzel espíritu riqꞌui, y yariꞌ ri nibano chare chi nicowin nubij cꞌa ri xtiquicꞌulwachilaꞌ ri winek.\f + 1 S. 28.7.\f* Ri kꞌopoj riꞌ can lokꞌon cuma ri rupatrón. Rumariꞌ ronojel ri puek ri niquiyaꞌ ri winek chare riche (rixin) chi niquitoj, can pa quikꞌaꞌ cꞌa ri ye rupatrón ri napon wi.
\v 17 Ri Pablo y riyoj can yoj tzekelben cꞌa ruma ri jun kꞌopoj riꞌ. Can nurakalaꞌ cꞌa ruchiꞌ chikij y nubilaꞌ: Re achiꞌaꞌ reꞌ ye rusamajel ri nimalaj Dios ri cꞌo chilaꞌ chicaj, y niquitzijoj cꞌa ri bey riche (rixin) ri colotajic chiwe, nichaꞌ cꞌa.
\p
\v 18 Y ri kꞌopoj riꞌ, qꞌuiy cꞌa kꞌij ri queriꞌ xuben. Y ri Pablo xicꞌo rucꞌuꞌx. Rumariꞌ riyaꞌ xupiscolij riꞌ, y xubij cꞌa chare ri itzel espíritu ri cꞌo riqꞌui ri kꞌopoj: Pa rubiꞌ cꞌa ri Jesucristo nbij cꞌa chawe chi catel el riqꞌui re kꞌopoj reꞌ, xchaꞌ ri Pablo. Y ri itzel espíritu riꞌ can yacꞌariꞌ tek xuyaꞌ ca ri kꞌopoj.\f + Mr. 16.17.\f*
\p
\v 19 Yacꞌa tek ri ye rupatrón ri kꞌopoj riꞌ xquitzꞌet chi xa majun chic quirajil xtiquichꞌec ta chrij ri caj-icꞌ, ruma xa man cꞌo ta chic ri itzel espíritu riqꞌui, xebequichapaꞌ pe ri Pablo y ri Silas, y xequicꞌuaj cꞌa chiquiwech ri aj kꞌatbel tak tzij.\f + Mt. 10.18.\f*
\v 20 Y tek xebequipabaꞌ chiquiwech ri aj kꞌatbel tak tzij, xquibij: Re achiꞌaꞌ reꞌ ye israelitas y niquisukꞌ quinaꞌoj ri winek waweꞌ pa katinamit.\f + Hch. 17.6.\f*
\v 21 Y niquicꞌut cꞌa jun chic ruwech costumbre chkawech, ri ma rucꞌamon ta chi nikacꞌul y nikaben, ruma riyoj can yoj winek romanos, xechaꞌ.
\p
\v 22 Y can yacꞌariꞌ tek ri winek xebeyacatej pe chiquij ri Pablo y ri Silas. Y chukaꞌ ri aj kꞌatbel tak tzij xquichꞌanabaꞌ ri Pablo y ri Silas, y cꞌacꞌariꞌ xquitek quichꞌayic tzan xcꞌaꞌy.\f + 1 Ts. 2.2.\f*
\v 23 Y tek sibilaj ye chꞌayon chic, xebetzꞌapix ca pa cárcel,\f + Lc. 21.12.\f* y xbix chare ri chajinel chi jabel quichajixic tubanaꞌ.
\v 24 Rumariꞌ riyaꞌ, can xu (xe) wi xbix queriꞌ chare, can yacꞌariꞌ tek cꞌa nej apo chupan ri cárcel xeberuyaꞌ wi ca. Y ri caken xerukꞌatabalaꞌ ca cojol cheꞌ ri nibix cepo chare, riche (rixin) chi queriꞌ man cꞌa xqueꞌel ta el.
\p
\v 25 Y achiꞌel xa pa nicꞌaj akꞌaꞌ tek ri Pablo y ri Silas niquiyaꞌ cꞌa rukꞌij ri Dios yebixan, y niquiben cꞌa chukaꞌ orar. Y ri nicꞌaj chic cꞌa ri yecꞌo pa cárcel yequicꞌaxaj apo.
\v 26 Can yacꞌariꞌ tek xoyiquiyoꞌ jun nimalaj silonel,\f + Hch. 4.31.\f* y xusiloj cꞌa ri cárcel y hasta xebiyin ri rucimiento. Ri ruchiꞌ ri cárcel xejakatej, y ri cadenas ri ye ucusan riche (rixin) chi ye ximilon ca ri yecꞌo pa cárcel, xquiskꞌopij quiꞌ.
\v 27 Ri achi cꞌa ri chajiy quiche (quixin) ri yecꞌo pa cárcel, xunaꞌ ruwech ruma ri silonel. Y tek riyaꞌ xutzꞌet chi ri ruchiꞌ ri cárcel xa ye jakatajnek chic, xrelesaj cꞌa ruꞌespada riche (rixin) chi nucamisaj ka riꞌ, ruma riyaꞌ xuchꞌob chi quinojel ri yecꞌo pa cárcel xeꞌanmej el.
\v 28 Pero ri Pablo xurek apo ruchiꞌ y xubij chare: Ma tacamisaj ta awiꞌ, xa yojcꞌo konojel waweꞌ, xchaꞌ.
\p
\v 29 Y ri achi chajinel xucꞌutuj cꞌa kꞌakꞌ. Y tek rucꞌuan chic ri kꞌakꞌ riꞌ, junanin (anibel) cꞌa xoc apo ri pa cárcel, pero can nibarbot (nibaybot) ruma ruxibin riꞌ. Y ri achi chajinel riꞌ xbexuqueꞌ cꞌa chiquiwech ri Pablo y ri Silas.
\v 30 Y cꞌacꞌariꞌ riyaꞌ xerelesaj pe ri pa cárcel, y xucꞌutuj chique: ¿Achique cꞌa rajawaxic chi nben\f + Hch. 2.37.\f* riche (rixin) chi yicolotej? xchaꞌ.
\p
\v 31 Ri Pablo y ri Silas xquibij chare: Tanimaj cꞌa ri Ajaf Jesucristo,\f + Jn. 3.16, 36.\f* y xcacolotej riyit y ri ye aj pan awachoch, xechaꞌ chare.
\p
\v 32 Ri Pablo y ri Silas xquitzijoj cꞌa ri ruchꞌabel ri Ajaf chare riyaꞌ y chique chukaꞌ quinojel ri yecꞌo pa rachoch ri chajinel riꞌ.
\v 33 Y riyaꞌ can ya cꞌa hora riꞌ riche (rixin) ri akꞌaꞌ riꞌ, tek xuchꞌajlaꞌ ri quisocotajic ri Pablo y ri Silas. Y xban cꞌa ca bautizar riyaꞌ y quinojel ri ye aj pa rachoch.
\v 34 Y cꞌacꞌariꞌ tek xerucꞌuaj chrachoch riche (rixin) chi xerutzuk pe. Y riyaꞌ y ri ye aj pa rachoch sibilaj cꞌa xquicot ri cánima,\f + Sal. 5.11.\f* ruma xquinimaj ri Dios.
\p
\v 35 Y nimakꞌaꞌ pa rucaꞌn kꞌij ri aj kꞌatbel tak tzij xequitek cꞌa nicꞌaj chic chajinel riche (rixin) chi xbequibij chare ri achi chajiy quiche (quixin) ri yecꞌo pa cárcel, chi utz cꞌa queꞌelesex el ri Pablo y ri Silas.
\v 36 Y ri chajinel xberubij cꞌa chare ri Pablo: Ri aj kꞌatbel tak tzij, xquitek cꞌa pe rubixic chuwe chi yixinwelesaj el. Wacami quixel cꞌa pe. Quixbiyin cꞌa y xticꞌojeꞌ ta cꞌa uxlanibel cꞌuꞌx pa tak iwánima, xchaꞌ chique.
\p
\v 37 Pero ri Pablo xubij cꞌa chique ri nicꞌaj chic chajinel: Riyoj yoj achiꞌaꞌ romanos.\f + Hch. 22.25.\f* Pero ri iwir, ri aj kꞌatbel tak tzij can chanin yan xquitek kachꞌayic chiquiwech ri winek y ma jane quikꞌaton ta tzij pa kawiꞌ. Cꞌacꞌariꞌ xojquitzꞌapij ca re waweꞌ pa cárcel. Y re wacami can nicajoꞌ chi man ta jun ri ninaben re yoj-el el. Reꞌ ma utz ta chuwech ri ley. Xa can jeꞌibij chique ri ye aj kꞌatbel tak tzij, chi yecꞌa riyeꞌ ri quepe chikelesaxic, xchaꞌ ri Pablo chique.
\p
\v 38 Y ri chajinel riꞌ xbequibij cꞌa chique ri aj kꞌatbel tak tzij ronojel ri xubij el ri Pablo chique. Rumariꞌ ri aj kꞌatbel tak tzij xquixibij quiꞌ, ruma xquetamaj chi ri ye caꞌiꞌ achiꞌaꞌ riꞌ chukaꞌ ye romanos.\f + Hch. 22.29.\f*
\v 39 Y ri aj kꞌatbel tak tzij xeꞌapon cꞌa quiqꞌui ri Pablo y ri Silas ri chiriꞌ pa cárcel, y xquicꞌutuj cꞌa cuybel quimac chiquiwech. Cꞌacꞌariꞌ xequelesaj pe ri pa cárcel y chukaꞌ xquibij chique chi man chic cꞌa quecꞌojeꞌ ta ka chiriꞌ pa tinamit.
\v 40 Tek ri Pablo y ri Silas xeꞌelesex el pa cárcel, xebe cꞌa ri pa rachoch ri Lidia, y xquicukubalaꞌ ca quicꞌuꞌx\f + 1 Ts. 4.18; 5.11.\f* ri kachꞌalal. Y tek ye chꞌonak chic ca chique quinojel, xebe el.
\c 17
\s Tek ri winek riche (rixin) ri tinamit Tesalónica xeyacatej chiquij ri Pablo y ri Silas
\p
\v 1 Ri Pablo y ri Silas quichapon cꞌa bey xekꞌax ri pa tinamit Anfípolis y xekꞌax ri pa tinamit Apolonia, y cꞌacꞌariꞌ xeꞌapon ri pa tinamit Tesalónica. Y ri winek israelitas ri yecꞌo chiriꞌ, cꞌo cꞌa jun jay ri niquimol wi quiꞌ ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios.
\v 2 Y ri Pablo, can achiꞌel cꞌa rubanalon pa tak nicꞌaj chic tinamit chi nabey na napon ri pa tak jay ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios, can ya chukaꞌ riꞌ ri xuben chiriꞌ pa Tesalónica. Riyaꞌ xbe cꞌa chupan ri jay\f + Hch. 13.5, 14.\f* ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios pa tak uxlanibel kꞌij, riche (rixin) chi xquichꞌob rij ri ruchꞌabel ri Dios ri tzꞌibatal ca, y oxiꞌ cꞌa uxlanibel tak kꞌij ri queriꞌ xuben.
\v 3 Y ya ri ruchꞌabel ri Dios ri xucusaj riche (rixin) chi xukꞌalajsaj chiquiwech ri winek chi ri Cristo can cꞌo chi xukꞌaxaj tijoj pokonal,\f + Lc. 24.25, 26, 46.\f* y tek caminek chic el, xcꞌastej cꞌa pe. Y ri Pablo xubij cꞌa chukaꞌ chique ri winek: Ri Jesús ri ntzijoj chiwe riyix, ya cꞌa Riyaꞌ ri Cristo.
\p
\v 4 Y can yecꞌo wi ri xeniman ri Ajaf Jesucristo. Yecꞌo israelitas, y sibilaj ye qꞌuiy chukaꞌ ri ye griegos ri can niquiyaꞌ wi rukꞌij ri Dios. Y ye qꞌuiy chukaꞌ ixokiꞌ ri nimaꞌk quikꞌij ri xeniman. Y quinojel cꞌa riyeꞌ xequitzekelbej el ri Pablo y ri Silas.
\v 5 Yacꞌa ri winek israelitas ri xa ma niquinimaj ta ri Jesucristo, itzel xquinaꞌ chique ri Pablo y ri Silas. Y rumariꞌ tek riyeꞌ xebequimololaꞌ pe achiꞌaꞌ ri ye itzel y ye kꞌoraꞌ. Can sibilaj ye qꞌuiy winek ri xequimol, ruma can xquiyec wi ri tinamit. Y riyeꞌ xebe riche (rixin) chi yebeꞌoc pa rachoch ri jun achi Jasón rubiꞌ, chiquicanoxic ri Pablo y ri Silas. Riyeꞌ nicajoꞌ cꞌa yequelesaj pe ri pa jay y yequiyaꞌ pe pa quikꞌaꞌ ri winek.
\v 6 Pero xa ma xequil ta pe ri Pablo y ri Silas. Rumariꞌ tek xa ya chic ri Jasón y nicꞌaj chic kachꞌalal ri xequicꞌuaj apo chiquiwech ri aj kꞌatbel tak tzij riche (rixin) ri tinamit. Y can niquirek apo quichiꞌ, y niquibij: Ri achiꞌaꞌ Pablo y Silas xa niquisukꞌ quinaꞌoj\f + Hch. 16.20.\f* quinojel ri winek riche (rixin) re ruwachꞌulef, y xeꞌoka yan cꞌa re waweꞌ chupan re katinamit.
\v 7 Y ya re achi Jasón rubiꞌ ri xcꞌulu apo quiche (quixin) ri pa rachoch. Quinojel cꞌa ri yetzekelben quiche (quixin) ri Pablo y ri Silas, riyeꞌ xa ma niquinimaj ta ri nubij ri ley riche (rixin) ri César, ruma xa niquibij chi cꞌo jun chic rey,\f + Lc. 23.2; Jn. 19.12.\f* y Jesús rubiꞌ, xechaꞌ.
\p
\v 8 Y tek ri winek y ri aj kꞌatbel tak tzij riche (rixin) ri tinamit Tesalónica xquicꞌaxaj ri tzujunic (sujunic) riꞌ, xquixibij quiꞌ y rumariꞌ xewolol ka chiquiwech.
\v 9 Pero tek ri aj kꞌatbel tak tzij quicꞌulun chic cꞌa ca ri puek ri xcanaj pakeꞌ ca pa quiqꞌuexel ri Jasón y ri nicꞌaj chic, cꞌacꞌariꞌ xequelesaj pe.
\s Ri Pablo y ri Silas niquitzijoj ruchꞌabel ri Dios pa tinamit Berea
\p
\v 10 Ri kachꞌalal riꞌ, can chanin cꞌa xequitek\f + Mt. 10.23.\f* el ri Pablo y ri Silas cꞌa pa tinamit Berea. Chakꞌaꞌ cꞌa xequitek el. Y tek ri Pablo y ri Silas yecꞌo chic chiriꞌ pa Berea, xebe cꞌa pa jun jay ri niquimol wi quiꞌ ri israelitas ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios.
\v 11 Y ri israelitas riꞌ sibilaj cꞌa utz quinaꞌoj que chiquiwech ri israelitas ri yecꞌo pa Tesalónica, ruma riyeꞌ can riqꞌui ronojel quicꞌuꞌx xquicꞌul ri ruchꞌabel ri Dios. Y ronojel cꞌa ri niquicꞌaxaj el quiqꞌui ri Pablo y ri Silas, nbequicanolaꞌ chupan ri ruchꞌabel ri Dios ri ye tzꞌibatal ca,\f + Is. 34.16; Lc. 16.29; Jn. 5.39.\f* riche (rixin) chi niquetamaj, wi kas kitzij ri nibix chique. Y ri winek riꞌ can kꞌij kꞌij cꞌa queriꞌ niquiben.
\v 12 Y can ye qꞌuiy cꞌa ri xeniman ri Ajaf Jesucristo chiquicojol ri israelitas. Y can queriꞌ chukaꞌ chiquicojol ri winek ri xa ye griegos. Yecꞌo ixokiꞌ ri cꞌo quikꞌij ri xeniman y yecꞌo chukaꞌ achiꞌaꞌ.\f + Hch. 13.50.\f*
\v 13 Yacꞌa ri israelitas ri ma quiniman ta ri yecꞌo pa tinamit Tesalónica, xquicꞌaxaj cꞌa chi ri Pablo cꞌo pa Berea nutzijoj ri ruchꞌabel ri Dios chique ri winek, rumariꞌ riyeꞌ can xebe cꞌa pa Berea. Y ri chiriꞌ pa Berea xequitakchiꞌij ri winek riche (rixin) chi xeyacatej chrij ri Pablo.\f + Lc. 11.52; 1 Ts. 2.15.\f*
\v 14 Y ri kachꞌalal ri yecꞌo pa Berea, can yacꞌariꞌ xquitek el ri Pablo cꞌa chuchiꞌ ri mar. Y ri Silas y ri Timoteo cꞌa xecꞌojeꞌ na ca ri pa Berea quiqꞌui ri kachꞌalal.
\v 15 Y ri kachꞌalal ri xerachibilaj el ri Pablo, tek yecꞌo chic chuchiꞌ ri mar, xquicꞌuaj cꞌa el cꞌa pa tinamit Atenas. Y ri kachꞌalal riꞌ xetzolin cꞌa, y xbix pe chique ruma ri Pablo chi ri Silas y ri Timoteo\f + Hch. 18.5.\f* queꞌapon yan chanin ri pan Atenas, ruma chiriꞌ yeroyobej wi riyaꞌ.
\s Tek ri Pablo xcꞌojeꞌ pa tinamit Atenas
\p
\v 16 Y tek ri Pablo ye royoben cꞌa ri Silas y ri Timoteo ri chiriꞌ pa tinamit Atenas, riyaꞌ sibilaj cꞌa xkꞌaxo ránima,\f + Sal. 119.158; Mr. 3.5; 2 P. 2.8.\f* ruma ri sibilaj qꞌuiy dios ri xa ye banon cuma winek ri yecꞌo chupan ri tinamit riꞌ, ri ye oconek qui-dios ri winek.\f + Ex. 32.19, 20.\f*
\v 17 Rumariꞌ ri Pablo napon cꞌa ri pa jay ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios chupan ri tinamit riꞌ, y niquichꞌob cꞌa rij ri ruchꞌabel ri Dios,\f + Hch. 17.2; 18.4, 19; 19.8, 9.\f* ye rachibilan ri israelitas y nicꞌaj chic winek ri can niquiyaꞌ wi rukꞌij ri Dios.\f + Hch. 17.4.\f* Y can queriꞌ wi chukaꞌ nberubanaꞌ ronojel ri nicꞌaj chic kꞌij quiqꞌui ri yeꞌapon pa cꞌaybel.
\v 18 Y yecꞌo cꞌa nicꞌaj achiꞌaꞌ ri chiriꞌ pan Atenas ri can nicajoꞌ niquetamaj qꞌuiy ruwech etamabel, achiꞌaꞌ ri nibix epicúreo chique y nicꞌaj chic ri nibix estoico chique, yebetzijon cꞌa riqꞌui ri Pablo. Pero yecꞌo chukaꞌ ri xa niquibij: ¿Achique cami nrajoꞌ nubij chake re jun achi reꞌ, xaxu (xaxe wi) niwolol? yechaꞌ. Y nicꞌaj chic niquibilaꞌ cꞌa: Re achi reꞌ achiꞌel xa nuyaꞌ quitzijol nicꞌaj chic dios. Y quecꞌariꞌ niquibij ri winek riꞌ, ruma ri nutzijoj ri Pablo chique, ya ri lokꞌolaj ruchꞌabel ri Jesús ri niyaꞌo colotajic, y nubij chukaꞌ chique chrij ri cꞌastajbel\f + Hch. 4.2.\f* quiche (quixin) ri caminakiꞌ.
\v 19 Y ri winek riꞌ xquicꞌuaj cꞌa ri Pablo pan Areópago, ri acuchi (achique) niquimol wi quiꞌ ri can nimaꞌk quikꞌij chiquicojol riyeꞌ. Y tek xeꞌapon cꞌa, riyeꞌ xquicꞌutuj cꞌa chare ri Pablo: ¿La utz cami nuben chawech chi natzijoj chake chrij ri cꞌacꞌacꞌ naꞌoj ri nakꞌalajsaj?
\v 20 Ruma riyoj can ma kacꞌaxan ta ri natzijoj riyit, y rumariꞌ nikajoꞌ cꞌa chi niketamaj achique rubanic riꞌ, xechaꞌ chare.
\p
\v 21 Y queriꞌ xquibij, ruma quinojel winek ri yecꞌo chiriꞌ pan Atenas, ri aj chiriꞌ y ri yepe jucꞌan chic ruwachꞌulef, can majun chic cꞌa achique ta ri niquiben, xa can xu (xe) wi niquicꞌaxaj o niquibij jun chic naꞌoj ri can cꞌacꞌacꞌ chiquiwech riyeꞌ.
\p
\v 22 Yacꞌariꞌ tek ri Pablo xbepaꞌeꞌ pe chiquiwech ri winek ri chiriꞌ pan Areópago, y xubij cꞌa: Riyix achiꞌaꞌ ri yixcꞌo waweꞌ pan Atenas, riyin ntzꞌet cꞌa chi riyix can iyaꞌon wi quikꞌij quinojel ri idioses.\f + Jer. 50.38.\f*
\v 23 Tek xikꞌax cꞌa ri acuchi (achique) niyaꞌ wi quikꞌij quinojel ri idioses xintzꞌet cꞌa jun altar ri acuchi (achique) nubij wi: RICHE (RIXIN) RI DIOS RI XA MA ETAMAN TA RUWECH, nichaꞌ. Y ya cꞌa Dios riꞌ ri ma iwetaman ta ruwech, y can iyaꞌon rukꞌij riyix, yariꞌ ri nkꞌalajsaj riyin chiwech re wacami.
\p
\v 24 Ya cꞌa Dios riꞌ ri banayon re ruwachꞌulef y ronojel ri cꞌo chuwech. Ya cꞌa Riyaꞌ ri Rajaf ri caj y Rajaf re ruwachꞌulef.\f + Mt. 11.25.\f* Y rumariꞌ ma pa jun jay ta ri xa banon cuma winek cꞌo wi.\f + Hch. 7.48.\f*
\v 25 Y ma rajawaxic ta chi nitoꞌox (nitoꞌ) ruma jun winek, ruma pa ruqꞌuexel chi que ta riꞌ nibanatej, xa ya ri Dios ri nitoꞌo riche (rixin) ri winek, ruma can ya Riyaꞌ ri niyaꞌo kacꞌaslen,\f + Is. 42.5.\f* ri cakꞌikꞌ ri nikajikꞌaj, y ronojel ri nicꞌaj chic cosas.
\p
\v 26 Chukaꞌ can rubanon chake konojel ri yojcꞌo chuwech re ruwachꞌulef chi xa riqꞌui jun winek yoj petenak wi, y katalun kiꞌ chuwech re ruwachꞌulef re yojcꞌo wi y rubin chukaꞌ chic ri quitiempo re karuwachꞌulef y ri mojones riche (rixin) ri kalugar.\f + Dt. 32.8.\f*
\v 27 Queriꞌ xuben ri Dios ruma nrajoꞌ chi nikacanoj Riyaꞌ, riche (rixin) chi achique ta na rubanic nbekilaꞌ wi pe, astapeꞌ Riyaꞌ xa can nakaj cꞌo wi kiqꞌui chikajujunal.
\v 28 Y ruma Riyaꞌ tek cꞌo kacꞌaslen, ruma Riyaꞌ tek yojsilon, y ruma chukaꞌ Riyaꞌ tek yojcꞌo, can achiꞌel cꞌa quibin cꞌa nicꞌaj achiꞌaꞌ poetas\f + Reꞌ winek ri jabel yecowin yequicusaj chꞌabel riche (rixin) chi niquisiloj cánima y quichꞌobonic nicꞌaj chic winek.\f* ri can ye iwinak riyix, tek xquibij: Riyoj can yoj ralcꞌual cꞌa chukaꞌ ri Dios, xechaꞌ.
\v 29 Y wi can yoj ralcꞌual cꞌa ri Dios, ma rucꞌamon ta nikabij Dios chare jun cosa\f + Is. 40.18.\f* ri xa achiꞌaꞌ ye banayon. Y riꞌ astapeꞌ can riqꞌui kꞌanapuek o sakapuek o riqꞌui abej banon wi, ruma xa quinaꞌoj winek.
\v 30 Ri winek ri ojer ca, xquibanalaꞌ dios riche (rixin) chi xquiyaꞌ quikꞌij, y ri Dios sibilaj xerucochꞌ, ruma ma quetaman ta achique ri rucꞌamon chi niquiyaꞌ rukꞌij. Yacꞌa re kꞌij reꞌ, Riyaꞌ nubij chi quinojel winek titzolin pe quicꞌuꞌx riqꞌui.\f + Lc. 24.47.\f*
\v 31 Ruma Riyaꞌ can ruchaꞌon chic jun kꞌij riche (rixin) chi xtukꞌet tzij pa quiwiꞌ quinojel ri winek. Ruchaꞌon chic cꞌa Jun ri can choj wi xtikꞌato tzij. Y ri Dios xukꞌalajsaj chi kitzij chi ri Jun riꞌ xtikꞌato tzij,\f + Ro. 2.16; 2 Ti. 4.1.\f* ruma ri Dios xuben chare chi xbecꞌastej pe chiquicojol ri caminakiꞌ,\f + 1 Co. 15.\f* xchaꞌ ri Pablo.
\p
\v 32 Y tek ri winek xquicꞌaxaj chi cꞌo Jun ri xcꞌastej pe chiquicojol ri caminakiꞌ, xa xetzeꞌen apo chrij ri Pablo. Y yecꞌo xebin chare: Cꞌa xcatkacꞌaxaj na chic jun bey,\f + Hch. 24.25.\f* xechaꞌ.
\p
\v 33 Y ri Pablo xel pe chiquicojol.
\v 34 Y yecꞌo cꞌa caꞌiꞌ oxiꞌ winek ri xeniman ri Ajaf Jesucristo. Ri winek riꞌ can xebe wi cꞌa riqꞌui ri Pablo. Chiquicojol ri winek ri xeniman, cꞌo cꞌa jun achi ri Dionisio rubiꞌ, cachibil ri yekꞌato tzij pan Areópago. Y cꞌo cꞌa chukaꞌ jun ixok ri Dámaris rubiꞌ ri xniman ri Ajaf Jesucristo. Y yecꞌo chukaꞌ nicꞌaj chic.
\c 18
\s Tek ri Pablo xcꞌojeꞌ pa tinamit Corinto
\p
\v 1 Y yacꞌariꞌ tek ri Pablo xuyaꞌ ca ri tinamit Atenas, y xbe ri pa tinamit Corinto.\f + 1 Co. 1.2; 2 Co. 1.1, 23.\f*
\v 2 Chiriꞌ cꞌo cꞌa jun achi israelita ri Aquila rubiꞌ, y riyaꞌ alaxnek pa jun tinamit ri cꞌo pa rucuenta ri Ponto. Riyaꞌ rachibilan ri Priscila ri rixjayil, xa cꞌa jubaꞌ queꞌapon ri pa Corinto,\f + Ro. 16.3.\f* ye elenak cꞌa pe pan Italia, ri xecꞌojeꞌ wi. Xeꞌel cꞌa pe ri pa ruwachꞌulef riꞌ, ruma ri Claudio ri aj kꞌatbel tzij chiriꞌ xubij cꞌa chi ri winek israelitas queꞌel el ri pa tinamit Roma. Y ri Pablo xapon cꞌa chiquitzꞌetic.
\v 3 Y ruma chi xa can junan cꞌa quisamaj chi ye oxiꞌ, ri Pablo xcꞌojeꞌ cꞌa ka quiqꞌui. Chi oxiꞌ ye aj banoy jay riqꞌui tziek, y junan cꞌa xesamej.\f + Hch. 20.34; 1 Co. 4.12; 1 Ts. 2.9.\f*
\v 4 Yacꞌa ri pa tak uxlanibel kꞌij, ri Pablo nibe cꞌa chupan ri jay ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios,\f + Hch. 13.14.\f* y can nutij cꞌa rukꞌij riche (rixin) chi nucꞌut ri ruchꞌabel ri Dios chiquiwech ri winek israelitas y chiquiwech ri ma ye israelitas ta, riche (rixin) chi nikꞌax chiquiwech.
\p
\v 5 Y tek ri Silas y ri Timoteo\f + Hch. 17.14.\f* ye tzolijnek chic pe ri pa Macedonia y yecꞌo chic riqꞌui ri Pablo pa Corinto, yacꞌariꞌ tek ri Pablo más xujech riꞌ chutzijoxic\f + Job 32.18.\f* ri ruchꞌabel ri Dios. Y can majun nrewaj ta cꞌa chiquiwech ri israelitas ri yecꞌo chiriꞌ, xa can nukꞌalajsaj chi ri Jesús can ya wi riꞌ ri Cristo.
\v 6 Pero ri israelitas riꞌ can ma nika ta cꞌa chiquiwech ri nubij ri Pablo, y qꞌuiy cꞌa itzel tak tzij ri yequibilaꞌ.\f + 1 P. 4.4.\f* Rumariꞌ ri Pablo xutotaj (xuquiraj) ri rutziak,\f + Neh. 5.13.\f* riche (rixin) chi queriꞌ tiquetamaj chi ma utz ta ri xquiben.\f + Mt. 10.14; Lc. 9.5; Hch. 13.51.\f* Y xubij cꞌa chukaꞌ chique: Yix cꞌa riyix cꞌo imac wi xquixbeka pa rucꞌayewal.\f + 2 S. 1.16; Ez. 3.18; 18.13; 33.4, 9.\f* Riyin xinel yan cꞌa chuwech, ruma can xinyaꞌ ri rutzijol chiwe. Y re wacami yixinyaꞌ cꞌa ca, riche (rixin) chi yibe quiqꞌui ri winek ri xa ma ye israelitas ta,\f + Hch. 28.28.\f* xchaꞌ chique.
\p
\v 7 Y can yacꞌariꞌ xel pe ri Pablo chiriꞌ chupan ri jay ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios, y xbe chrachoch ri jun achi ri Justo rubiꞌ. Ri achi riꞌ can nuxibij riꞌ chi nimacun chuwech ri Dios, y ri rachoch, can riqꞌui cꞌa apo ri jay ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios cꞌo wi.
\v 8 Y cꞌo cꞌa chukaꞌ jun achi ri Crispo\f + 1 Co. 1.14.\f* rubiꞌ, jun achi ri can principal wi ri chiriꞌ chupan ri jay ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios. Riyaꞌ xunimaj cꞌa ri Ajaf Jesucristo ye rachibilan ri ye aj pa rachoch. Y yecꞌo cꞌa chukaꞌ nicꞌaj chic winek aj chiriꞌ pa Corinto, xeniman ri Jesucristo tek xquicꞌaxaj ri ruchꞌabel ri Dios. Y can xeban cꞌa chukaꞌ bautizar.
\v 9 Y ri Ajaf xchꞌo cꞌa riqꞌui ri Pablo pa jun chakꞌaꞌ, xucꞌut cꞌa riꞌ chuwech pa jun achiꞌel achicꞌ, y xubij cꞌa chare: Man cꞌa taxibij ta awiꞌ\f + Hch. 23.11; 27.23, 24.\f* y ma tatanabaꞌ ta rubixic ri nuchꞌabel chique ri winek.
\v 10 Y riyin cꞌa ri xquichajin awuche (awixin) waweꞌ, can majun ri xtacꞌulwachij\f + Is. 41.10; Jer. 1.8, 19; Mt. 28.20; Ro. 8.31.\f* ta pa quikꞌaꞌ ri winek. Ruma re waweꞌ pa tinamit Corinto ye qꞌuiy winek ri can ye wuche (wixin) chic riyin, ruma can xquinquinimaj wi, xchaꞌ ri Ajaf.
\p
\v 11 Rumariꞌ jun junaꞌ riqꞌui nicꞌaj ri xcꞌojeꞌ ka ri Pablo ri chiriꞌ pa Corinto, y riyaꞌ can nucꞌut wi cꞌa ri ruchꞌabel ri Dios chiquiwech.
\p
\v 12 Y chupan ri tiempo riꞌ, ya cꞌa ri jun achi ri Galión rubiꞌ ri aj kꞌatbel tzij\f + Hch. 13.7.\f* chiriꞌ pa ruwachꞌulef Acaya,\f + Hch. 18.27; 19.21.\f* ri acuchi (achique) cꞌo wi ri Corinto. Y ya tiempo riꞌ tek ri israelitas xquimol quiꞌ riche (rixin) chi xeyacatej chrij ri Pablo. Xbequichapaꞌ pe, xquicꞌuaj pa kꞌatbel tzij,\f + Mt. 10.18.\f*
\v 13 y xbequibij cꞌa chare ri Galión: Re jun achi reꞌ can nutij cꞌa rukꞌij chi nubij chique ri winek chi rajawaxic chi tiquiyaꞌ rukꞌij ri Dios, pero xa man achiꞌel ta rubanic ri nubij ri ley\f + Hch. 18.15.\f* riche (rixin) ri Moisés.
\p
\v 14 Y tek ri Pablo xrajoꞌ xchꞌo apo, xa ya cꞌa ri Galión ri xchꞌo pe nabey, y xubij cꞌa chique ri israelitas riꞌ: Ma tibij ta chic pe chuwe. Ruma xa ta camic o jun ta chic ruwech mac rubanon\f + Hch. 23.29; 25.11, 19.\f* ca re jun achi reꞌ, riyin can rucꞌamon chi yixinwacꞌaxaj. Pero xa ma que ta riꞌ.
\v 15 Ruma ri rumac re achi reꞌ xa chiwech ka riyix.\f + Mt. 27.4, 24.\f* Xa chrij chꞌabel, chrij ri iley y chrij ri biꞌaj Jesús. Riyin ma nwajoꞌ ta cꞌa nben ruchojmil reꞌ. Xa tichojmirisaj ka chiwech riyix, xchaꞌ.
\p
\v 16 Y xerelesaj pe chiriꞌ\f + Ro. 13.3, 4.\f* pa kꞌatbel tzij.
\v 17 Can yacꞌariꞌ tek ri winek xquichop ri Sóstenes\f + 1 Co. 1.1.\f* chuwech ri Galión ri aj kꞌatbel tzij y xquichꞌey. Ri Sóstenes cꞌa riꞌ jun principal chiriꞌ chupan ri jay ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios. Pero ri Galión can xuben chi achiꞌel xa ma xutzꞌet ta ri xbanatej.
\p
\v 18 Y ri Pablo qꞌuiy cꞌa kꞌij ri xcꞌojeꞌ na ka ri chiriꞌ quiqꞌui ri kachꞌalal pa Corinto, ri tinamit ri cꞌo pa rucuenta ri Acaya, pero xapon cꞌa jun kꞌij tek cꞌo chi xbe el. Y tek chꞌonak chic cꞌa ca chique ri kachꞌalal, riyaꞌ xoc cꞌa el pa jun barco riche (rixin) chi xbe cꞌa pa ruwachꞌulef Siria ye rachibilan cꞌa el ri Priscila y ri Aquila. Yacꞌa ri Pablo cꞌo ri rutzujun (rusujun) chare ri Dios. Rumariꞌ tek xeꞌapon pa Cencrea,\f + Ro. 16.1.\f* ri tinamit ri cꞌo chi yeꞌoc wi el pa barco, ri Pablo xusocaj ri rusmal tak ruwiꞌ\f + Nm. 6.18; Hch. 21.24.\f* y coꞌol xuben cꞌa chare, riche (rixin) chi retal chi riyaꞌ xuqꞌuis yan pa ruwiꞌ ri rutzujun (rusujun) chare ri Dios chi nuben.
\v 19 Y tek xekꞌax jucꞌan chic ruchiꞌ yaꞌ, xeꞌapon cꞌa ri pa tinamit Efeso. Ri Pablo xeruyaꞌ ca ri Priscila y ri Aquila, y xbe chupan ri jay ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios. Junan cꞌa niquichꞌob rij ri ruchꞌabel ri Jesucristo quiqꞌui ri israelitas.
\v 20 Y ri israelitas riꞌ xquibij cꞌa chare chi ticꞌojeꞌ ka jubaꞌ quiqꞌui chiriꞌ pan Efeso, pero riyaꞌ ma xrajoꞌ ta.
\v 21 Xa xubij cꞌa ca chique chi can nicꞌatzin chi cꞌo pa Jerusalem\f + Hch. 19.21.\f* ri kꞌij riche (rixin) ri nimakꞌij ri petenak.\f + Dt. 16.1.\f* Pero xquitzolin chic pe jun bey iwuqꞌui, wi queriꞌ nrajoꞌ ri Dios,\f + Mt. 26.39; Ro. 1.10; 15.32; 1 Co. 4.19; Stg. 4.15.\f* xchaꞌ. Y tek chꞌonak chic cꞌa ca chique quinojel, xuyaꞌ cꞌa ca ri tinamit Efeso y xoc chic el pa barco.
\s Ri Pablo xtzolin pan Antioquía y chiriꞌ xel wi pe riche (rixin) chi xbe pa rox mul chubanic rusamaj ri Dios
\p
\v 22 Tek xbeka cꞌa ri pa Cesarea,\f + Hch. 8.40.\f* xa can choj cꞌa xbe ri pa Jerusalem. Y tek ye ruyaꞌon chic ca rutzil tak quiwech ri kachꞌalal ri niquimol quiꞌ pa rubiꞌ ri Dios ri chiriꞌ, riyaꞌ xbe cꞌa pan Antioquía.\f + Hch. 11.26.\f*
\v 23 Y xcꞌojeꞌ na cꞌa el jubaꞌ ri chiriꞌ pan Antioquía. Cꞌacꞌariꞌ xtzolin chic jun bey chucukubaxic quicꞌuꞌx\f + Is. 35.4.\f* ri kachꞌalal ri yecꞌo pa tak tinamit ri yecꞌo pa rucuenta ri Galacia\f + Ga. 1.2.\f* y ri yecꞌo chukaꞌ pa rucuenta ri Frigia.
\s Ri Apolos nutzijoj ri ruchꞌabel ri Dios pa tinamit Efeso
\p
\v 24 Y ri chiriꞌ pa tinamit Efeso ri tiempo riꞌ, xapon cꞌa jun achi israelita ri Apolos\f + 1 Co. 1.12; Tit. 3.13.\f* rubiꞌ, jun achi aj pa tinamit Alejandría. Y can jabel cꞌa retaman ri ruchꞌabel ri Dios ri tzꞌibatal ca, y jabel chukaꞌ retaman nichꞌo chiquiwech ri winek, rumariꞌ jabel rubixic nuben chare.
\v 25 Y can jabel wi rutijoxic banon chupan ri bey riche (rixin) ri Ajaf Jesús. Y can riqꞌui cꞌa ronojel ránima nutzijoj ri ruchꞌabel ri Ajaf\f + Ro. 12.11.\f* chique ri winek. Can jabel wi yerutijoj. Xa yacꞌa riyaꞌ xaxu (xaxe wi) ri bautismo riche (rixin) ri Juan ri Bautista\f + Hch. 19.3.\f* ri retaman.
\v 26 Y can ma nuxibij ta cꞌa riꞌ chi nutzijoj chique ri winek ri pa jay ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios. Y ri Priscila y ri Aquila\f + Hch. 18.2, 18.\f* xquicꞌaxaj cꞌa. Y riyeꞌ pa ruyonil cꞌa xechꞌo riqꞌui, y más xquikꞌalajsaj chuwech ri achique rubanic ri bey riche (rixin) ri Dios.
\v 27 Y can ruraybel wi cꞌa riyaꞌ chi nibe pa ruwachꞌulef Acaya.\f + Hch. 18.12.\f* Rumariꞌ tek ri kachꞌalal ri yecꞌo pan Efeso xquibij cꞌa chare chi utz ri nuchꞌob, y xquiben chukaꞌ el jun wuj riche (rixin) chi nuyaꞌ chique ri can ye nimanel wi riche (rixin) ri Jesús ri yecꞌo pan Acaya. Ri wuj riꞌ nubij cꞌa chi tiquicꞌuluꞌ ri Apolos.\f + 1 Co. 3.6.\f* Y tek ri Apolos xapon, can sibilaj xucukubaꞌ quicꞌuꞌx ri ye nimanel ri yecꞌo chiriꞌ, ri can samajnek chic ri rutzil ri Dios ri pa tak cánima riche (rixin) chi quiniman y ye colotajnek chic.
\v 28 Y ri Apolos can chiquiwech cꞌa quinojel tek xukꞌalajsaj chi ri israelitas ri ma quiniman ta ri Jesucristo, xa ma ya ta ri yetajin chubanic. Y ri israelitas riꞌ majun cꞌa niquibij, ruma ri Apolos can nucusaj cꞌa ri ruchꞌabel ri Dios ri ye tzꞌibatal ca, riche (rixin) chi nubij chique chi ri Jesús can ya wi riꞌ ri Cristo.\f + Hch. 9.22.\f*
\c 19
\s Tek ri Pablo xapon chic pa tinamit Efeso
\p
\v 1 Y yacꞌa tek ri Apolos cꞌo pa tinamit Corinto, yacꞌariꞌ tek ri Pablo\f + 1 Co. 1.12.\f* ruchapon cꞌa benak pa tak tinamit ri yecꞌo el chuwijuyuꞌ ri yecꞌo pa rucuenta ri Galacia y Frigia. Y cꞌacꞌariꞌ xapon pa tinamit Efeso, y xeberilaꞌ nicꞌaj chic kachꞌalal chiriꞌ.
\v 2 Rumariꞌ riyaꞌ xucꞌutuj cꞌa chique: Tek xinimaj, ¿la xka cꞌa pe ri Lokꞌolaj Espíritu\f + Hch. 8.16.\f* pan iwiꞌ? xchaꞌ chique. Y ri kachꞌalal riꞌ xquibij chare: Ni xa ta kacꞌaxan\f + 1 S. 3.7.\f* chi cꞌo Lokꞌolaj Espíritu, xechaꞌ.
\p
\v 3 Y yacꞌariꞌ tek ri Pablo xucꞌutuj chic chique: ¿Achique cꞌa chi bautismo ri xban chiwe? xchaꞌ chique. Y ri kachꞌalal riꞌ xquibij: Riyoj ya ri bautismo ri rucꞌutun ca ri Juan ri Bautista\f + Hch. 18.25.\f* ri xban chake, xechaꞌ.
\p
\v 4 Y ri Pablo xubij chique: Ri bautismo ri xuben ri Juan, retal chi ri winek xtzolin pe quicꞌuꞌx riqꞌui ri Dios.\f + Hch. 13.24.\f* Ri Juan xubij chukaꞌ chique ri winek chi cꞌo jun achi ri xtipe, y yariꞌ ri tiquinimaj. Y riꞌ ya ri Jesús, ruma ya Riyaꞌ ri Cristo, xchaꞌ ri Pablo.\f + Hch. 1.5; 11.16.\f*
\p
\v 5 Y tek riyeꞌ cacꞌaxan chic ka ronojel riꞌ, cꞌacꞌariꞌ xeban bautizar pa rubiꞌ ri Ajaf Jesús.\f + Ga. 3.27.\f*
\v 6 Y can xka cꞌa pe ri Lokꞌolaj Espíritu pa quiwiꞌ, tek ri Pablo xuyaꞌ rukꞌaꞌ pa quiwiꞌ. Y xechꞌo pa nicꞌaj chic chꞌabel ri ma ye quichꞌabel ta,\f + Hch. 2.4.\f* y xquikꞌalajsalaꞌ ri xbix chique ruma ri Dios.
\v 7 Y chiquinojel, yecꞌo achiꞌel xa ye cablajuj achiꞌaꞌ.
\p
\v 8 Ri Pablo oxiꞌ icꞌ ri can xoc y xel chiriꞌ chupan ri jay ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios. Can man cꞌa nuxibij ta riꞌ nutzijoj ri ruchꞌabel ri Jesucristo chique ri winek. Junan cꞌa niquichꞌob rij\f + Hch. 17.2.\f* ri chꞌabel ri nichꞌo chrij ri rajawaren ri Dios,\f + Hch. 1.3; 28.23.\f* y ri Pablo can nutij cꞌa rukꞌij chi nucꞌut ri ruchꞌabel ri Dios chiquiwech.
\v 9 Pero yecꞌo cꞌa nicꞌaj ri xa xquicowirisaj ri cánima, y ma xeniman ta.\f + 2 R. 17.14; 2 Cr. 30.8; Neh. 9.16, 17.\f* Pa ruqꞌuexel chi xeniman ta, xa xquichop itzel yechꞌo chiquiwech ri winek chrij\f + Jud. 10.\f* ri Ajaf Jesús, ri kitzij Bey. Rumariꞌ ri Pablo xujech el riꞌ quiqꞌui y xerucꞌuaj el ri quiniman chic ri Jesucristo, riche (rixin) chi nbequimoloꞌ quiꞌ pa jun jay ri acuchi (achique) yetijox wi ri winek ruma jun achi ri Tiranno rubiꞌ, riche (rixin) chi niquichꞌob rij ri ruchꞌabel ri Dios ronojel kꞌij.
\v 10 Y caꞌiꞌ junaꞌ ri queriꞌ xuben ri Pablo. Rumariꞌ tek can quinojel xeꞌacꞌaxan ri ruchꞌabel ri Ajaf Jesús chiriꞌ pa ruwachꞌulef Asia. Chi israelitas y ma israelitas ta ri xeꞌacꞌaxan.
\p
\v 11 Y ri Dios xucusaj cꞌa ri Pablo riche (rixin) chi xerubanalaꞌ nimaꞌk tak milagros.\f + Mr. 16.20.\f*
\v 12 Rumariꞌ hasta ri rutziak\f + Mt. 14.36.\f* ri nibix gabacha chare y chukaꞌ ri rusuꞌt xeꞌucꞌuex quiqꞌui yawaꞌiꞌ, y ri yawaꞌiꞌ riꞌ can xecꞌachoj. Chukaꞌ ri winek ri yecꞌo itzel tak espíritu quiqꞌui, ri itzel tak espíritu can xeꞌel wi el.
\p
\v 13 Y yecꞌo cꞌa achiꞌaꞌ israelitas ri yebiyaj, ri can ye elesey wi itzel tak espíritu.\f + Mt. 12.27.\f* Nicꞌaj cꞌa chique riyeꞌ can nicajoꞌ cꞌa niquicusaj ri rubiꞌ ri Ajaf Jesús\f + Mr. 9.38; Lc. 9.49.\f* riche (rixin) chi yequelesaj ri itzel tak espíritu. Rumariꞌ riyeꞌ niquibij cꞌa chique ri itzel tak espíritu: Pa rubiꞌ ri Ajaf Jesús ri nutzijoj ri Pablo nikabij cꞌa chiwe chi quixel el, yechaꞌ cꞌa chique.
\p
\v 14 Y can queriꞌ chukaꞌ nicajoꞌ niquiben ri ye wukuꞌ rucꞌajol ri jun achi ri Esceva rubiꞌ. Ri achi riꞌ jun israelita, y cajawalul jumoc sacerdotes.
\v 15 Pero jun bey tek riyeꞌ xquicusaj ri rubiꞌ ri Jesús riche (rixin) chi niquelesaj ri itzel espíritu ri cꞌo riqꞌui jun achi, ri espíritu riꞌ xchꞌo pe y xubij: Riyin wetaman achique riꞌ ri Jesús\f + Mt. 8.29; Mr. 1.24; 5.7.\f* y chukaꞌ wetaman achique chi achi riꞌ ri Pablo. Y riyix, ¿achique ta cꞌa chic ibanic? xchaꞌ chique.
\p
\v 16 Y ri achi ri cꞌo ri itzel espíritu riqꞌui, xuqꞌuek cꞌa riꞌ chiquij ri achiꞌaꞌ riꞌ, y majun chic cꞌa ri xecowin xquiben pa rukꞌaꞌ, xa can xchꞌacon wi chiquij. Xuretz (xutzer) cꞌa ri quitziak chiquij y ye socotajnek xeꞌanmej el chupan ri jay riꞌ.
\v 17 Y ri xbanatej xetamex cꞌa cuma quinojel. Can xetamex cꞌa cuma ri israelitas y cuma ri ma ye israelitas ta ri yecꞌo chupan ri tinamit Efeso. Riyeꞌ xpe cꞌa jun nimalaj xibinriꞌil\f + Hch. 2.43.\f* chique ruma ri xbanatej.\f + Lc. 1.65; Hch. 5.5, 11.\f* Y ri Ajaf Jesús xyaꞌox (xyaꞌ) cꞌa rukꞌij rucꞌojlen.\f + Lc. 7.16.\f*
\p
\v 18 Y ye qꞌuiy cꞌa chique ri winek ri can quiniman chic, yeꞌoka chukꞌalajsaxic ri itzel ri ye quibanalon.\f + Jer. 3.13; Mt. 3.6.\f*
\v 19 Ye qꞌuiy cꞌa ri quiniman chic ri Ajaf Jesús, ye aj itzaꞌ\f + Dn. 2.2.\f* ri rubanon ca. Rumariꞌ xequicanolaꞌ pe ri quiwuj riche (rixin) itz, y can ya ri chiquiwech ri winek xequiporoj wi\f + Is. 30.22.\f* ri quiwuj riꞌ. Y ri rajel ri qꞌuiy wuj riche (rixin) itz ri xporox, achiꞌel xa cincuenta mil sakapuek.
\v 20 Y ruma cꞌa ri xbanatej, can sibilaj cꞌa ye qꞌuiy winek xquichop niquinimaj\f + Col. 1.6.\f* ri ruchꞌabel ri Ajaf Dios, y can xkꞌalajin chi ri ruchꞌabel ri Dios sibilaj nim ri ruchukꞌaꞌ.
\p
\v 21 Tek banatajnek chic ronojel riꞌ, ri Pablo xpe cꞌa pa ránima chi nibe cꞌa pa Macedonia y pan Acaya chiquitzꞌetic ri kachꞌalal. Y chukaꞌ xpe pa ránima chi nibe cꞌa pa Jerusalem,\f + Hch. 20.22; Ro. 15.25; Ga. 2.1.\f* y cꞌacꞌariꞌ cꞌo chi nibe pa Roma.
\v 22 Rumariꞌ ri Timoteo\f + Hch. 16.1.\f* y ri Erasto\f + Ro. 16.23; 2 Ti. 4.20.\f* ri yetoꞌo riche (rixin), xerutek cꞌa el cꞌa pa Macedonia. Y riyaꞌ cꞌa xcꞌojeꞌ na ca jubaꞌ ri pa ruwachꞌulef Asia.
\s Tek ri winek riche (rixin) ri tinamit Efeso xeyacatej chiquij ri Gayo y ri Aristarco
\p
\v 23 Y ri pa tinamit Efeso ri tiempo riꞌ, ri winek sibilaj cꞌa coyowal y xeyacatej cꞌa chrij ri kitzij Bey.\f + Hch. 9.22; 19.9.\f*
\v 24 Y ya ri jun achi aj samajel chrij sakapuek ri Demetrio rubiꞌ, ri xetakchiꞌin ri winek. Ruma ri chiriꞌ pan Efeso, can cꞌo rachoch jun ruwachbel ixok ri nibix Diana chare, y ya cꞌa ri ruwachbel ri jay riꞌ ri yerubanalaꞌ riyaꞌ riqꞌui ri sakapuek, y yerucꞌayij. Y ri achi riꞌ, ye rachibilan ri ye rumozo sibilaj cꞌa yechꞌacon\f + Hch. 16.16, 19.\f* chiquij ri tak ruwachbel ri jay riꞌ.
\v 25 Rumariꞌ ri achi riꞌ xerusiqꞌuij (xeroyoj) ri ye rumozos, y xerumol chukaꞌ ri nicꞌaj chic aj banoy ruwachbel ri jay riche (rixin) ri Diana, y xubij chique: Riyix iwetaman cꞌa chi re jun samaj kachapon, can cꞌo chꞌacoj chrij.\f + Pr. 15.27; 1 Ti. 6.10.\f*
\v 26 Pero riyix itzꞌeton y chukaꞌ iwacꞌaxan chic chi ri achi ri nibix Pablo chare, nubij cꞌa chique ri winek chi ri dioses ri xa ye banon cuma winek ma ye dios ta.\f + Sal. 115.4; Is. 41.24; 44.10-20; 46.7; Jer. 10.3; Hch. 17.29; 1 Co. 8.4.\f* Y can ye qꞌuiy ri rujalon chic quinaꞌoj y quiniman chic, ma xu (xe) ta wi re waweꞌ pan Efeso, xa can jubaꞌ ma pa ronojel re ruwachꞌulef Asia.
\v 27 Y ma xu (xe) ta wi kachꞌacoj riyoj ri nucꞌom pe rucꞌayewal chare, xa can queriꞌ chukaꞌ nuben chare ri rachoch ri ka-dios Diana, ruma majun rukꞌij niban ca chare. Y wi queriꞌ niban chare, netzelex cꞌa ca ri nimalaj ka-dios, jun dios ri can niquiyaꞌ chukaꞌ rukꞌij ri winek ri yecꞌo pa ronojel tinamit ri yecꞌo pa rucuenta re Asia y ri yecꞌo pa rucuenta nicꞌaj chic ruwachꞌulef, xchaꞌ.
\p
\v 28 Tek xquicꞌaxaj ri xubij ri Demetrio chique, ri achiꞌaꞌ riꞌ xyacatej coyowal. Y can junan cꞌa tek xquirek quichiꞌ, y xquibij: ¡Nim ri Diana ri ka-dios\f + Jer. 50.38; Hab. 2.18, 19.\f* riyoj aj Efeso!
\p
\v 29 Y quinojel cꞌa ri winek riche (rixin) ri tinamit Efeso xebeyacatej pe, astapeꞌ ma quetaman ta achique ruma. Riyeꞌ xa yecꞌa ri caꞌiꞌ achiꞌaꞌ ri yepe pa Macedonia, ri ye rachibil ri Pablo ri xequichop el. Ri achiꞌaꞌ riꞌ, jun Gayo\f + Ro. 16.23; 1 Co. 1.14.\f* rubiꞌ y ri jun chic Aristarco\f + Hch. 20.4; 27.2; Col. 4.10; Flm. 24.\f* rubiꞌ. Y xeꞌucꞌuex cꞌa ri acuchi (achique) niquimol wi quiꞌ ri winek riꞌ.
\v 30 Y ri Pablo can xrajoꞌ cꞌa xapon chupan ri lugar riꞌ, y xoc ta apo riche (rixin) chi nichꞌo chiquiwech ri winek, yacꞌa ri kachꞌalal ma xquiyaꞌ ta kꞌij chare.
\v 31 Chukaꞌ yecꞌo cꞌa aj kꞌatbel tzij riche (rixin) ri ruwachꞌulef Asia\f + Hch. 16.6; 1 P. 1.1.\f* ri yecꞌo chiriꞌ pan Efeso,\f + Ap. 1.11.\f* ri xquitek rubixic chare ri Pablo chi ma tapon ta ri acuchi (achique) quimolon wi quiꞌ ri winek. Queriꞌ xquiben ri achiꞌaꞌ riꞌ, ruma can camigo quiꞌ riqꞌui ri Pablo.\f + Pr. 16.7.\f*
\v 32 Yacꞌa ri acuchi (achique) ntajin wi ri molojriꞌil, ri winek sibilaj pa quichiꞌ niquiben. Yecꞌo ri jun wi niquibij. Y yecꞌo nicꞌaj ri jun wi chic ri niquibilaꞌ. Pero sibilaj cꞌa ye qꞌuiy ri ma quetaman ta achique ruma tek quibanon ri molojriꞌil riꞌ. Can sachnek cꞌa quicꞌuꞌx ri winek ri quimolon quiꞌ.
\v 33 Y chiquicojol cꞌa ri winek ri quimolon quiꞌ chiriꞌ, yecꞌo cꞌa winek israelitas ri can chiriꞌ pa tinamit yecꞌo wi, y riyeꞌ riche (rixin) chi niquitoꞌ quiꞌ chi majun nipe chiquij, rumariꞌ xquiyaꞌ runaꞌoj jun achi ri can quiwinak wi, ri Alejandro\f + 1 Ti. 1.20; 2 Ti. 4.14.\f* rubiꞌ y xquinim cꞌa apo riche (rixin) chi tichꞌo chiquiwech ri winek riche (rixin) chi niquitoꞌ quiꞌ. Y tek ri Alejandro cꞌo chic chiquiwech ri winek, xuben cꞌa retal riqꞌui ri rukꞌaꞌ chi quetaneꞌ ka.\f + Hch. 12.17; 13.16; 21.40.\f*
\v 34 Pero ri winek riꞌ xa itzel niquinaꞌ chique ri israelitas. Rumariꞌ, tek xquitzꞌet ri Alejandro y xquinabej chi xa jun israelita, xa jubaꞌ ma caꞌiꞌ horas ri junan xquirek quichiꞌ y xquibij: ¡Nim ri Diana ri ka-dios riyoj aj Efeso! xechaꞌ.
\p
\v 35 Y tek ri aj tzꞌib riche (rixin) ri tinamit riꞌ xcowin xerutanabaꞌ ka ri winek, xubij cꞌa chique: Achiꞌaꞌ riche (rixin) re tinamit Efeso, ¿la can cꞌo ta cami jun winek ri man ta etamayon chi ri aj waweꞌ pan Efeso can ye chajinel wi riche (rixin) ri rachoch ri Diana y queriꞌ chukaꞌ riche (rixin) ri ruwachbel ri nimalaj dios Diana ri kajnek pe chilaꞌ riqꞌui ri dios Júpiter?
\v 36 Y majun cꞌa xtibin chi man ta queriꞌ. Rumariꞌ ma tichꞌujirisaj ta ka ri iwánima, tichꞌoboꞌ na jabel, y ma tiben ta ri xa ma rucꞌamon ta.
\v 37 Ruma re achiꞌaꞌ re ye icꞌamom pe, majun itzel quibanon o quibin ta chrij ri Diana.
\v 38 Y wi ri Demetrio y ri ye rachibil cꞌo chꞌaꞌoj nicajoꞌ niquiyec chrij jun winek, can yecꞌo cꞌa aj kꞌatbel tzij, pa tak kꞌatbel tzij,\f + Hch. 13.7.\f* ri acuchi (achique) rucꞌamon chi niquichojmirisaj wi quiꞌ.
\v 39 Y wi xa jun chic ruchojmirisaxic ri niwajoꞌ riyix, tikachaꞌ cꞌa ca jun kꞌij tek xtikamol kiꞌ konojel y nikachojmirisaj, achiꞌel ri nubij ri kaley.
\v 40 Ruma xa choj queriꞌ kamolon pe kiꞌ. Y wi ta nicꞌutux chake chi achique ruma tek kamolon kiꞌ y achique ruma tek ye yacatajnek pe ri winek,\f + 1 R. 1.41; Mt. 26.5.\f* majun achique ta xtikabij riche (rixin) chi nikatoꞌ kiꞌ. Y riqꞌui jubaꞌ ri aj kꞌatbel tzij niquichꞌob chi nikaben re molojriꞌil reꞌ riche (rixin) chi yojyacatej chiquij. Y riꞌ yojruyaꞌ pa rucꞌayewal chuwech ri kꞌatbel tzij.
\p
\v 41 Y ri aj tzꞌib can xu (xe wi) cꞌa xubij ri chꞌabel\f + Ec. 9.17.\f* riꞌ, can yacꞌariꞌ xubij chique ri winek ri quimolon quiꞌ chiriꞌ chi tiquitaluj el quiꞌ.
\c 20
\s Tek ri Pablo xkꞌax pa Grecia, pa Macedonia y xapon pa Troas
\p
\v 1 Y tek xtaneꞌ cꞌa ronojel y ri winek quitalun chic el quiꞌ, ri Pablo xerumol cꞌa quinojel ri kachꞌalal aj chiriꞌ pan Efeso, y xerupixabalaꞌ y xerukꞌetelaꞌ ca. Y tek chꞌonak chic cꞌa ca chique y ruyaꞌon chic cꞌa rutzil tak quiwech quinojel, xuchop cꞌa el bey riche (rixin) chi nibe cꞌa pa Macedonia.\f + 1 Co. 16.5; 2 Co. 7.5.\f*
\v 2 Xbe cꞌa chiquitzꞌetic ri kachꞌalal ri yecꞌo pa ronojel lugar ri chiriꞌ pa Macedonia, y xberucukubalaꞌ cꞌa ca quicꞌuꞌx riqꞌui qꞌuiy chꞌabel. Y cꞌacꞌariꞌ xbe pa ruwachꞌulef Grecia.
\v 3 Y xcꞌojeꞌ cꞌa oxiꞌ icꞌ chiriꞌ. Y tek riyaꞌ xrajoꞌ xbe pa barco riche (rixin) chi nitzolin pa ruwachꞌulef Siria, yacꞌariꞌ tek xunabej chi ri rech aj Israel\f + 2 Co. 11.26.\f* ri ma quiniman ta, cꞌo ri quichꞌobon chi niquiben chare tek xtoc el ri pa barco. Y rumariꞌ riyaꞌ xa xujel ri ruchꞌobon, riyaꞌ xa xuchꞌob chi xtikꞌax chic jun bey ri pa Macedonia.
\v 4 Ri xebe cꞌa chrij ri Pablo cꞌa pan Asia ya ri Sópater aj pa Berea, ri Aristarco\f + Hch. 27.2.\f* y ri Segundo ri ye aj pa Tesalónica, ri Gayo\f + Hch. 19.29.\f* ri aj Derbe, ri Timoteo,\f + Hch. 16.1.\f* ri Tíquico\f + Ef. 6.21.\f* y ri Trófimo\f + Hch. 21.29; 2 Ti. 4.20.\f* ri ye aj pan Asia.
\v 5 Pero re kachꞌalal reꞌ xa xenabeyej yan cꞌa el chkawech riyoj, y xojcoyobej cꞌa ri chiriꞌ pa tinamit Troas.\f + Hch. 16.8.\f*
\v 6 Y cꞌa ya tek kꞌaxnek chic cꞌa ri nimakꞌij tek nitij ri caxlan wey ri majun chꞌom (levadura) riqꞌui,\f + Ex. 12.14.\f* cꞌacꞌariꞌ tek riyoj xoj-oc el pa jun barco, y xkayaꞌ ca ri tinamit Filipos. Y wuꞌoꞌ kꞌij cꞌa ri xojbiyin riyoj riche (rixin) chi xojapon quiqꞌui, chiriꞌ pa Troas.\f + Hch. 16.8.\f* Y wukuꞌ cꞌa kꞌij ri xojcꞌojeꞌ ka chiriꞌ.
\s Ri xcꞌulwachitej pa ruqꞌuisbel kꞌij tek cꞌo ri Pablo pa Troas
\p
\v 7 Y chupan ri nabey kꞌij riche (rixin) ri semana,\f + Jn. 20.1.\f* xkamol kiꞌ quiqꞌui ri kachꞌalal ri yecꞌo chupan ri tinamit riꞌ riche (rixin) chi nikatij ri caxlan wey natabel riche (rixin) ri rucamic ri Ajaf Jesucristo.\f + Hch. 2.42.\f* Y ri Pablo xchꞌo cꞌa chiquiwech ri kachꞌalal, y xapon cꞌa nicꞌaj akꞌaꞌ, ruma ya ri rucaꞌn kꞌij cꞌo chi nibe.
\v 8 Y ri pa rox tanaj (wik) chare ri jay, ri kamolon wi kiꞌ, jabel cꞌa sek rubanon ruma qꞌuiy kꞌakꞌ tzijon.
\v 9 Pero cꞌo cꞌa jun ti cꞌajol ri Eutico rubiꞌ, ri tzꞌuyul pa ventana riche (rixin) ri jay. Y ruma ri Pablo can cꞌa nichꞌo na cꞌa ri nej chic akꞌaꞌ, ri ti cꞌajol riꞌ xpe cꞌa sibilaj ruwaran. Pero tek xwer ka, xtzak cꞌa el. Can ya cꞌa ri pa rox tanaj (wik) chare ri jay xtzak wi el. Y tek xebe cꞌa chuyaquic, xquitzꞌet chi xa caminek chic.
\v 10 Yacꞌariꞌ tek ri Pablo xbeka pe y xjupeꞌ chrij ri ruchꞌacul ri ti cꞌajol riꞌ,\f + 1 R. 17.21; 2 R. 4.34.\f* y xukꞌetej. Y xubij cꞌa chique ri kachꞌalal: Ma tixibij ta iwiꞌ. Re ti cꞌajol reꞌ xa xcꞌastej pe.
\p
\v 11 Ri Pablo y ri nicꞌaj chic xejoteꞌ chic el ri pa jay. Riyaꞌ xuwechꞌ cꞌa ri caxlan wey, y xquitij.\f + Hch. 20.7.\f* Y xuchop chic cꞌa tzij jun bey, y cꞌa ya tek niseker pe tek xtaneꞌ. Y can yacꞌa chukaꞌ riꞌ tek xbe.
\v 12 Y ri kachꞌalal can sibilaj cꞌa xcukeꞌ quicꞌuꞌx ruma ri ti cꞌajol riꞌ can qꞌues wi ri xquicꞌuaj el.
\s Tek ri Pablo xel el pa tinamit Troas y xbe pa tinamit Mileto
\p
\v 13 Y ri Pablo chraken cꞌa xbe wi cꞌa pa tinamit Asón. Pero xojnabeyej el riyoj pa barco riche (rixin) chi queriꞌ nbekacꞌamaꞌ pe ri Pablo ri chiriꞌ pan Asón, ruma can queriꞌ ri ruchojmil ri rubin el riyaꞌ chake.
\v 14 Tek xbekacꞌuluꞌ kiꞌ chiriꞌ pa tinamit Asón, riyaꞌ xoc cꞌa el kiqꞌui pa barco riche (rixin) chi xojbe cꞌa pa tinamit Mitilene.
\v 15 Cꞌacꞌariꞌ xoj-el chic cꞌa el chiriꞌ pa Mitilene, y pa rucaꞌn kꞌij xojkꞌax chuwech ri Quío. Y can cꞌa ya ri pa rucaꞌn kꞌij chare ri kojkꞌax wi el chuwech ri Quío, yacꞌariꞌ tek xojkꞌax ri pa jun lugar Samos rubiꞌ, cꞌacꞌariꞌ ya ri pa tinamit Trogilio xojuxlan wi el. Y can cꞌa ya ri pa rucaꞌn kꞌij ri xojapon pa tinamit Mileto.
\v 16 Y ma xojbe ta cꞌa pa tinamit Efeso, ruma ri Pablo man cꞌa nrajoꞌ ta chi qꞌuiy chic kꞌij ri nicꞌojeꞌ ka pa ruwachꞌulef Asia. Ruma chi can ruraybel chi napon yan ri pa Jerusalem\f + Hch. 18.21; 19.21; 21.4, 12.\f* riche (rixin) ri nimakꞌij Pentecostés,\f + Hch. 2.1; 1 Co. 16.8.\f* wi nicowin.
\s Tek ri ancianos riche (rixin) ri iglesia ri cꞌo pa tinamit Efeso xepixabex ca ruma ri Pablo chiriꞌ pa tinamit Mileto
\p
\v 17 Y chiriꞌ cꞌa pa tinamit Mileto yojcꞌo wi, tek ri Pablo xutek quisiqꞌuixic (coyoxic) ri ancianos\f + 1 Ti. 4.14.\f* riche (rixin) ri iglesia pan Efeso.
\v 18 Yacꞌa tek ye cꞌulunak chic ri kachꞌalal riꞌ, ri Pablo xubij chique: Riyix jabel iwetaman achique rubanic ri nucꞌaslen ri xincꞌuaj chiwech ronojel tiempo ri xicꞌojeꞌ chicojol re waweꞌ pa ruwachꞌulef Asia.
\v 19 Can nchꞌutinirisan cꞌa wiꞌ chuwech ri Ajaf Dios chubanic ri rusamaj. Astapeꞌ riqꞌui okꞌej, nben ri rusamaj. Y astapeꞌ chukaꞌ ri wech aj Israel xinquiyaꞌ pa tijoj pokonal ruma ri pokon ri xquichꞌobolaꞌ chi xquiben chuwe,\f + Hch. 20.3.\f* pero riyin can xinben ri rusamaj ri Dios.
\v 20 Majun bey cꞌa xinmalij ta ka chi man ta chic xintzijoj ri ruchꞌabel ri Dios ri utz nuben chare ri icꞌaslen. Y xixintijoj cꞌa chupan ri ruchꞌabel ri Dios tek yecꞌo molojriꞌil y chukaꞌ pa tak iwachoch.
\v 21 Y chique ri wech aj Israel\f + Hch. 18.5.\f* y chique ri winek ri ma ye israelitas ta, riyin nkꞌalajsan cꞌa chukaꞌ chi titzolin pe quicꞌuꞌx riqꞌui ri Dios\f + Hch. 2.38.\f* y tiquinimaj\f + Mr. 1.15.\f* ri Kajaf Jesucristo.
\v 22 Y re wacami, ri Lokꞌolaj Espíritu nuben chuwe chi yibe cꞌa pa Jerusalem,\f + Hch. 19.21.\f* y ma wetaman ta cꞌa achique ri xtincꞌulwachij chiriꞌ.
\v 23 Ri wetaman xaxu (xaxe wi) cꞌa ri rukꞌalajsan ri Lokꞌolaj Espíritu chuwe, chi riyin xquitzꞌapix na pa tak cárcel, y xtintij pokon\f + 1 Ts. 3.3.\f* tek xquinapon ri pa Jerusalem. Ruma queriꞌ ri rukꞌalajsan pe ri Lokꞌolaj Espíritu\f + Hch. 21.4, 11.\f* chuwe pa tak tinamit ri xikꞌax yan wi pe.
\v 24 Pero ma ya ta riꞌ ri más nchꞌob rij, ni ma ya ta chukaꞌ ri nucꞌaslen ri más nchꞌob.\f + Ro. 8.35.\f* Ri más cꞌa nchꞌob, ya ri samaj\f + Hch. 1.17; 2 Co. 4.16.\f* ri ruyaꞌon ri Ajaf Jesús chuwe,\f + Ga. 1.1; 2 Ti. 4.7.\f* y riqꞌui ta cꞌa quicoten ri xtinqꞌuis rutzijoxic chique ri winek ri lokꞌolaj chꞌabel ri niyaꞌo colotajic, ri nikꞌalajsan ri rutzil ri Dios.
\p
\v 25 Y wacami, riyin wetaman chi riyix ri yin kꞌaxnek chicojol chutzijoxic ri rajawaren ri Dios, can majun chic cꞌa chiwe riyix ri xtitzꞌeto chic el nuwech chuwech re ruwachꞌulef.
\v 26 Rumariꞌ can nbij ca chiwe, chi ma numac ta riyin wi yecꞌo ri xquebeka cꞌa chupan ri rucꞌayewal.\f + Hch. 18.6.\f*
\v 27 Ruma can majun ri man ta xinbij chiwe, xa can ronojel ri ruchꞌobon ri Dios\f + Lc. 7.30.\f* pa kawiꞌ riyoj, xinbij chiwe.
\v 28 Can tichajij cꞌa ka icꞌaslen riyix,\f + 1 Ti. 4.16.\f* y queriꞌ chukaꞌ tibanalaꞌ quiqꞌui quinojel ri kachꞌalal, ruma ri samaj ri ruyaꞌon ri Lokꞌolaj Espíritu chiwe, ya chi can jabel quicꞌuaxic niben, ruma riyeꞌ can ye riche (rixin) chic ri Ajaf Jesús y ye ruꞌiglesia chic, ruma can ya Riyaꞌ ri xcolo quiche (quixin) riqꞌui ri ruquiqꞌuel\f + Ef. 1.7; He. 9.14.\f* ri xbiyin chuwech ri cruz tek xcamisex.
\v 29 Ruma can wetaman chi can xu (xe wi) tek ma xquipe ta chic riyin, can yacꞌariꞌ xqueꞌoka cꞌa winek chicojol ri achiꞌel quepe utif (coyotes).\f + Mt. 7.15.\f* Ruma ri ye utif (coyotes), can xu (xe) wi yeꞌoc chiquicojol ri carneꞌl, yequitij y yequiqꞌuis. Can ye queriꞌ chukaꞌ ri winek riꞌ, xqueꞌoc chiquicojol ri kachꞌalal, y xtiquiben cꞌa chique chi man chic xtiquicukubaꞌ ta quicꞌuꞌx riqꞌui ri Ajaf Jesús.
\v 30 Y chicojol riyix can yecꞌo cꞌa achiꞌaꞌ ri xquebeyacatej pe.\f + 1 Jn. 2.19.\f* Y ma ya ta rubixic xtiquiben chare ri ruchꞌabel ri Dios, riche (rixin) chi yequitaluj ri can yeniman wi riche (rixin) ri Jesús, y yecꞌo nicꞌaj chiwe riyix ri xquetzekelben el quiche (quixin).
\v 31 Rumacꞌariꞌ, can tichajij iwiꞌ. Toka chiꞌicꞌuꞌx chi riyin oxiꞌ junaꞌ ri xicꞌojeꞌ iwuqꞌui, y can chi pakꞌij chi chakꞌaꞌ xixinwokꞌej y xixinpixabaj.
\p
\v 32 Y wacami cꞌa wachꞌalal, yixinjech ca pa rukꞌaꞌ ri Dios y ri ruchꞌabel. Y ri chꞌabel riꞌ nukꞌalajsaj ri rutzil ri Dios\f + He. 13.9.\f* chkawech, y can nuben cꞌa chake chi ri kacꞌaslen niqꞌuiy\f + Hch. 9.31.\f* y nuben chukaꞌ chi junan ri herencia xtikacꞌul\f + Ef. 1.18; Col. 3.24.\f* quiqꞌui ri nicꞌaj chic ri chꞌajchꞌoj chic quicꞌaslen y ye riche (rixin) chic ri Dios.
\v 33 Y riyin ma ruma ta cꞌa xinwajoꞌ ri irajil, ni ma ruma ta chukaꞌ xinrayij ri itziak, ruma ta riꞌ xintzijoj ri ruchꞌabel ri Dios chiwe, ma que ta riꞌ.\f + 1 S. 12.3; 1 Co. 9.12.\f*
\v 34 Ruma riyix can jabel iwetaman chi xisamej\f + 1 Co. 4.12.\f* riqꞌui nukꞌaꞌ riche (rixin) chi cꞌo xincusaj riyin y cꞌo chukaꞌ xquicusaj ri wachibil.
\v 35 Riyin can xincꞌut cꞌa chiwech chi rajawaxic chi yixsamej riche (rixin) chi nichꞌec irajil riche (rixin) chi riqꞌui riꞌ yeꞌitobej ri nicꞌatzin quitoꞌic.\f + 2 Co. 11.9; Ef. 4.28.\f* Y toka cꞌa chiꞌicꞌuꞌx ri rubin ca ri Ajaf Jesús. Riyaꞌ rubin cꞌa ca: Más jabel ruwarukꞌij ri winek ri nisipan\f + Mt. 10.8.\f* que chuwech ri nicꞌulu jun sipanic.
\p
\v 36 Y tek ri Pablo chꞌonak chic ka, xxuqueꞌ cꞌa y xuben orar quiqꞌui quinojel ri yecꞌo chiriꞌ.
\v 37 Y ri quimolon cꞌa quiꞌ ri chiriꞌ xeꞌokꞌ,\f + Gn. 45.14.\f* xquikꞌetelaꞌ y xquitzꞌumaj (xquitzꞌubaj) ruchiꞌ chukaꞌ ri Pablo.
\v 38 Y can sibilaj yebison ruma ri Pablo, ruma riyaꞌ xubij cꞌa chique chi majun bey chic cꞌa xtiquitzꞌet ta el ruwech waweꞌ chuwech re ruwachꞌulef.\f + Hch. 20.25.\f* Y xebe cꞌa riqꞌui, riche (rixin) chi xbequijachaꞌ ca pa barco.
\c 21
\s Tek ri Pablo ruchapon bey riche (rixin) chi nibe pa tinamit Jerusalem
\p
\v 1 Y tek kajachon chic kiꞌ quiqꞌui ri kachꞌalal, riyeꞌ xecꞌojeꞌ cꞌa ca, y riyoj xoj-oc el pa barco, y can choj xojbe cꞌa pa jun ti ruwachꞌulef ri cꞌo pa mar ri Cos rubiꞌ. Pa rucaꞌn kꞌij tek xoj-el el ri chiriꞌ, xojapon cꞌa pa jun chic ti ruwachꞌulef ri pa mar cꞌo wi, ri Rodas rubiꞌ. Y tek xoj-el el ri pa Rodas, xojapon cꞌa ri pa tinamit Pátara.
\v 2 Ri chiriꞌ pa Pátara xbekilaꞌ cꞌa jun barco ri nibe cꞌa pa Fenicia. Xoj-oc cꞌa el chupan, y xkachop cꞌa el bey.
\v 3 Y yacꞌariꞌ tek xkatzꞌet jun ruwachꞌulef ri cꞌo pa mar, ri Chipre rubiꞌ, y ya ri pa kajxocon ri xcꞌojeꞌ wi ca, ruma ri barco ri ucꞌuayon kiche (kixin), xa can choj ruchapon bey cꞌa pa Siria.\f + Jue. 10.6; 2 S. 8.6; Is. 7.2; Mt. 4.24; Lc. 2.2; Hch. 15.23, 41; 18.18.\f* Y ya ri pa tinamit Tiro xojapon wi, ruma ri barco rucꞌuan el ejkaꞌn riche (rixin) chi nberuyaꞌ na ca chiriꞌ.
\v 4 Y xekacanoj cꞌa ri kachꞌalal ri yecꞌo chiriꞌ. Y wukuꞌ kꞌij ri xojcꞌojeꞌ chiriꞌ quiqꞌui. Y ri kachꞌalal riꞌ xquibij cꞌa chare ri Pablo chi ma tibe ta pa Jerusalem, ruma ri Lokꞌolaj Espíritu rukꞌalajsan chiquiwech chi cꞌo nucꞌulwachij ri Pablo ri pa Jerusalem.\f + Hch. 20.23.\f*
\v 5 Tek tzꞌaket chic ruwuk kꞌij ri kojcꞌojeꞌ wi chiriꞌ, xkachojmirisaj kiꞌ riche (rixin) chi yojbe. Y quinojel ri kachꞌalal cachibilan ri quixjaylal y ri calcꞌual, xojbequijachaꞌ cꞌa ca chuchiꞌ ri mar.\f + Hch. 7.60.\f* Y ri chiriꞌ ri chuchiꞌ yaꞌ, xojxuqueꞌ ka y xkaben orar.\f + 1 R. 8.54; Hch. 9.40; 20.36.\f*
\v 6 Y riche (rixin) cꞌa chi xkajech kiꞌ quiqꞌui, xkakꞌetelaꞌ ca kiꞌ. Riyoj xoj-oc el pa barco, y ri kachꞌalal xetzolin chcachoch.
\p
\v 7 Y ya tek xoj-el pe ri pa Tiro riche (rixin) chi xojbe cꞌa pa Tolemaida, yacꞌariꞌ ri ruqꞌuisbel kꞌij ri xojbiyin pa ruwiꞌ yaꞌ. Y chiriꞌ pa tinamit Tolemaida, tek kayaꞌon chic rutzil quiwech ri kachꞌalal, xojcꞌojeꞌ pe jun kꞌij quiqꞌui.
\v 8 Pa rucaꞌn kꞌij ri Pablo y ri yoj benak riqꞌui, xoj-el cꞌa el chiriꞌ pa Tolemaida, y xkachop el bey riche (rixin) chi yojbe cꞌa pa tinamit Cesarea. Yacꞌa tek xojapon, xojbe pa rachoch ri Felipe\f + Hch. 8.26.\f* ri nitzijon ri lokꞌolaj chꞌabel ri niyaꞌo colotajic.\f + Hch. 8.40; Ef. 4.11; 2 Ti. 4.5.\f* Riyaꞌ jun cꞌa chique ri wukuꞌ\f + Hch. 6.5.\f* diáconos ri xeniman xeꞌilin quiche (quixin) ri malcaniꞌ tak ixokiꞌ pa Jerusalem. Y xojcꞌojeꞌ cꞌa ka chiriꞌ pa rachoch ri Felipe.
\v 9 Y riyaꞌ yecꞌo cꞌa ye cajiꞌ rumiꞌal ri ma ye cꞌulan ta, y riyeꞌ niquikꞌalajsaj cꞌa ri nibix chique ruma ri Dios.\f + Jl. 2.28; Hch. 2.17.\f*
\v 10 Y cꞌo yan caꞌiꞌ oxiꞌ kꞌij ri kojcꞌojeꞌ chiriꞌ tek xocꞌulun jun achi kiqꞌui ri Agabo\f + Hch. 11.28.\f* rubiꞌ. Riyaꞌ petenak cꞌa pa Judea, y riyaꞌ jun profeta ri nikꞌalajsan ri nibix chare ruma ri Dios.
\v 11 Y tek riyaꞌ xapon cꞌa chikatzꞌetic, xberucꞌamaꞌ pe ri ximibel rupan ri Pablo, y riqꞌui riꞌ xuximilaꞌ\f + Hch. 21.33; Ef. 6.20; 2 Ti. 2.9.\f* rukꞌaꞌ raken riyaꞌ mismo, y cꞌacꞌariꞌ xubij: Ri Lokꞌolaj Espíritu rubin cꞌa chuwe chi ri rajaf re ximibel reꞌ, quereꞌ xtiban chare cuma ri israelitas tek xtapon pa tinamit Jerusalem, y cꞌacꞌariꞌ xtiquijech pa quikꞌaꞌ winek ri xa ma ye israelitas ta, xchaꞌ.
\p
\v 12 Y tek xkacꞌaxaj cꞌa queriꞌ, riyoj y ri kachꞌalal aj Cesarea can xkatij kakꞌij xkabij chare ri Pablo chi ma tibe ta pa Jerusalem.
\v 13 Yacꞌa ri Pablo xa xubij chake: ¿Achique ruma tek riyix niyaꞌ pe bis pa wánima ruma yixokꞌ pe? Riyin man cꞌa npokonaj ta chi yicamisex\f + 1 Co. 4.9; 2 Co. 4.10; Fil. 1.20; 2 Ti. 4.6.\f* ruma ntzijoj ri ruchꞌabel ri Ajaf Jesús,\f + Hch. 20.24; Ro. 8.35.\f* cꞌa ta cꞌa chi xaxu (xaxe) wi chi yixim\f + Col. 1.24.\f* chilaꞌ pa tinamit Jerusalem, xchaꞌ ri Pablo.
\p
\v 14 Y ruma cꞌa ri ma xojcowin ta xkaben chare chi man ta nibe pa tinamit Jerusalem, xaxu (xaxe wi) cꞌa xkabij: Ya ta cꞌa ri ruraybel ri Ajaf nibanatej,\f + 1 S. 3.18; Mt. 26.42; Lc. 22.42.\f* xojchaꞌ.
\p
\v 15 Y cꞌacꞌariꞌ xkachojmirisalaꞌ kiꞌ, y xkachop el bey pa tinamit Jerusalem.
\v 16 Y can yecꞌo kachꞌalal aj Cesarea ri xekachibilaj el. Y chiquicojol riyeꞌ benak cꞌa jun kachꞌalal ri aj Chipre, ri Mnasón rubiꞌ. Riyaꞌ cꞌo yan cꞌa chic tiempo runiman pe ri Ajaf Jesús, y cꞌo jun rachoch pa tinamit Jerusalem ri xojbecꞌojeꞌ wi.
\s Tek xchapatej ri Pablo pa rachoch ri Dios
\p
\v 17 Y tek xojapon cꞌa pa tinamit Jerusalem, riqꞌui cꞌa quicoten xojcꞌul cuma ri kachꞌalal.\f + Hch. 15.4.\f*
\v 18 Y pa rucaꞌn kꞌij xkachibilaj cꞌa el ri Pablo riche (rixin) chi xbekatzꞌetaꞌ ca ri Jacobo.\f + Hch. 15.13; Ga. 1.19; 2.9; Stg. 1.1.\f* Tek xojapon riqꞌui ri Jacobo, quinojel ri ancianos riche (rixin) ri iglesia, quimolon cꞌa chukaꞌ quiꞌ chiriꞌ.
\v 19 Ri Pablo xuyalaꞌ rutzil quiwech, y cꞌacꞌariꞌ chi jojun chi jojun xutzijoj ri xuben ri Dios chiquicojol ri winek ri ma ye israelitas ta,\f + Hch. 15.12; Ro. 15.18.\f* ruma ri rusamaj riyaꞌ.\f + Hch. 20.24; 1 Co. 3.5, 8.\f*
\v 20 Y tek xquicꞌaxaj ri xubij ri Pablo chique, riyeꞌ xquiyaꞌ cꞌa rukꞌij rucꞌojlen ri Dios, y xquibij cꞌa chare ri Pablo: Kachꞌalal, can niquicot cꞌa ri kánima ruma ri xatzijoj ka chake, y riyit can awetaman chic cꞌa chi pa mil israelitas ri quiniman chic, y riyeꞌ niquibij chi can rajawaxic chi niban ri nubij chupan ri ley riche (rixin) ri Moisés.\f + Hch. 22.3; Ga. 1.14.\f*
\v 21 Y tzijon cꞌa chique chi riyit nabij chique ri israelitas ri yecꞌo pa nicꞌaj chic ruwachꞌulef, chi ma tiquiben ta ronojel ri nubij ri ruley\f + Hch. 6.14; Ga. 5.1.\f* ri Moisés, chi ma tiquiben ta ri circuncisión chique ri tak cꞌajolaꞌ (alaboniꞌ), y chukaꞌ ma tiquiben ta ri nicꞌaj chic ri rubin ca ri Moisés ri cꞌo chi niban.
\v 22 ¿Achique cꞌa xtikaben wacami? Ruma tek riyeꞌ xtiquinabej chi yitcꞌo waweꞌ, can kitzij chi xqueꞌoka.
\v 23 Más cꞌa utz tabanaꞌ re xtikabij chawe: Yecꞌo cꞌa cajiꞌ kachꞌalal achiꞌaꞌ ri cꞌo quitzujun (quisujun) chare ri Dios riche (rixin) chi niquiben, y xa chuaꞌk cabij nitzꞌaket ri kꞌij.
\v 24 Queꞌacꞌuaj cꞌa el, tichꞌajchꞌojsaj iwiꞌ quiqꞌui y tiyaꞌ chare ri Dios ri nubij ri ley riche (rixin) ri Moisés. Y yit cꞌa riyit yatojo ronojel ri nicꞌatzin. Y cꞌacꞌariꞌ riyeꞌ xtiquisocaj el ronojel ri rusmal tak quiwiꞌ.\f + Nm. 6.2, 13, 18; Hch. 18.18.\f* Wi riyit xtaben ronojel ri xkabij chawe, ri winek xtiquetamaj cꞌa chi xa ma kitzij ta ri nitzijox chawij chi ma naben ta ri nubij ri ley riche (rixin) ri Moisés, y xa xtiquibij cꞌa chi can nanimaj wi ri ley.\f + 1 Co. 9.20.\f*
\v 25 Y chique ri winek ri xa ma ye israelitas ta ri quiniman chic, xkatek yan cꞌa el jun wuj quiqꞌui riche (rixin) chi xkabij el chique chi ma rajawaxic ta chi niquiben ronojel ri nubij chupan ri ley riche (rixin) ri Moisés, xaxu (xaxe wi) xkabij el chique chi ma tiquitij ta tiꞌij riche (rixin) jun chicop ri xcamisex riche (rixin) chi xtzuj (xsuj) chuwech jun dios ri xa banon cuma winek,\f + 1 Co. 8.\f* chi ma tiquitij ta quicꞌ,\f + Lv. 17.14.\f* ni man cꞌa chukaꞌ tiquitij ta tiꞌij quiche (quixin) ri chicop ri xa xejitzꞌex chiquikul,\f + Gn. 9.4.\f* chukaꞌ ri achiꞌaꞌ y ri ixokiꞌ ri xa ma quicꞌulaj ta quiꞌ, ma tiquicanolaꞌ ta quiꞌ riche (rixin) chi yemacun,\f + 1 Co. 5.1, 9, 11; 10.8; 1 Ts. 4.3; He. 13.4.\f* xechaꞌ chare.
\p
\v 26 Y ri Pablo xerucꞌuaj cꞌa el ri cajiꞌ achiꞌaꞌ riꞌ, y pa rucaꞌn kꞌij xquichꞌajchꞌojsaj cꞌa el quiꞌ, y xebe pa rachoch ri Dios\f + Hch. 24.18.\f* ri cꞌo chiriꞌ pa Jerusalem, riche (rixin) chi xbequibij ca achique kꞌij xtitzꞌaket ri kꞌij riche (rixin) ri chꞌajchꞌojirisanic y chiquijujunal xtiquiyaꞌ chare ri Dios ri cꞌo chi niquiyaꞌ.\f + Nm. 6.13.\f*
\p
\v 27 Y tek ya xa nitzꞌaket cꞌa ri wukuꞌ kꞌij, ri Pablo cꞌo cꞌa ri chiriꞌ pa rachoch ri Dios; y yacꞌariꞌ tek xtzꞌet cuma nicꞌaj israelitas ri yepe cꞌa quelaꞌ pan Asia. Y ri israelitas riꞌ xquiyaꞌ cꞌa chukaꞌ quinaꞌoj ri nicꞌaj chic quech aj Israel riche (rixin) chi xquichop\f + Lc. 21.12; Hch. 4.3; 5.18; 26.21; 2 Co. 4.9.\f* ri Pablo.
\v 28 Y tek xquichop niquirek quichiꞌ, xquibilaꞌ cꞌa: ¡Kojitoꞌ! ¡Kojitoꞌ, riyix kech aj Israel! ¡Ya achi reꞌ ri nibiyaj pa ronojel tinamit, y yerutijoj ri winek chi ma tiquiben ta ri nubij chupan ri ley\f + Hch. 6.13.\f* riche (rixin) ri Moisés, y can itzel chukaꞌ nichꞌo chrij re rachoch ri Dios\f + Hch. 25.8.\f* re cꞌo waweꞌ pa Jerusalem. Qꞌuiy cꞌa chukaꞌ ri nubij chikij riyoj israelitas, y ruma chi wacami ye rucusan pe winek ri ma ye israelitas ta chupan re rachoch ri Dios, tzꞌil cꞌa xuben chare re lokꞌolaj jay re!
\p
\v 29 Quecꞌariꞌ niquibilaꞌ ri winek riꞌ, ruma quitzꞌeton ri pa tinamit chi ri Pablo junan benak riqꞌui ri jun achi ri Trófimo\f + Hch. 20.4; 2 Ti. 4.20.\f* rubiꞌ, ri aj Efeso, y riyeꞌ xquichꞌob chi ri Pablo rucꞌuan chukaꞌ apo ri Trófimo ri pa rachoch ri Dios.
\p
\v 30 Y quinojel ri winek riche (rixin) ri tinamit xebeyacatej pe, y junanin (anibel) ye petenak. Y can quikiriren cꞌa pe ri Pablo, xquelesaj pe ri chiriꞌ pa rachoch ri Dios.\f + 2 R. 11.15.\f* Y can ya chukaꞌ riꞌ xetzꞌapix ca ri ruchiꞌ ri rachoch ri Dios.
\v 31 Y niquicamisaj yan cꞌa ri Pablo. Pero xapon cꞌa rutzijol riqꞌui ri achi ri ucꞌuey quiche (quixin) ri soldados ri can cꞌo rukꞌij achiꞌel rukꞌij jun coronel, chi ri winek riche (rixin) ri Jerusalem ye yacatajnek.
\v 32 Rumariꞌ ri achi riꞌ can chanin cꞌa xerumol pe ri achiꞌaꞌ ri yecꞌo pa rukꞌaꞌ, ri soldados y ri capitanes, y junanin (anibel) xebe acuchi (achique) quimolon wi quiꞌ ri winek. Y ri winek, can xu (xe) wi cꞌa xequitzꞌet, xquitanabaꞌ ruchꞌayic ri Pablo.\f + Hch. 23.27.\f*
\v 33 Y ri achi ri achiꞌel jun coronel tek xapon cꞌa riqꞌui ri Pablo, xberuchapaꞌ, y xutek cꞌa ruximic\f + Jue. 15.13; Hch. 22.25-29.\f* riqꞌui caꞌiꞌ cadenas.\f + Hch. 12.6; 28.20.\f* Y cꞌacꞌariꞌ xucꞌutuj achique chi achi riꞌ y achique ri xumacuj.\f + Hch. 20.23.\f*
\v 34 Y ri achi achiꞌel jun coronel majun cꞌa tzij xracꞌaxaj ta jabel, ruma sibilaj ye qꞌuiy ri winek ri yecꞌo chiriꞌ. Jun wi cꞌa niquibij ri nicꞌaj, y jun wi chic niquibilaꞌ ri nicꞌaj chic, y can niquirek quichiꞌ tek niquibij. Rumariꞌ ri achi achiꞌel coronel xubij chi tucꞌuex apo ri Pablo pa cuartel\f + Hch. 21.37; 22.24; 23.10, 16.\f* cuma ri soldados.
\v 35 Yacꞌa tek ye benak chuwech ri gradas ri yecꞌo chuwech ri cuartel, ri soldados riꞌ cꞌo chi xquitzekej ri Pablo chicaj, ruma ri winek sibilaj yacatajnek coyowal.
\v 36 Y quinojel cꞌa ri winek riꞌ can ye tzeketel cꞌa el chiquij, y sibilaj cꞌa pa quichiꞌ niquiben y niquibilaꞌ cꞌa: ¡Ticamisex\f + Lc. 23.18; Jn. 19.15; Hch. 22.22.\f* ri Pablo! yechaꞌ.
\s Tek ri Pablo xchꞌo chiquiwech ri winek riche (rixin) chi nutoꞌ riꞌ
\p
\v 37 Y yacꞌa tek nucusex apo ri Pablo pa cuartel acuchi (achique) yecꞌo wi ri soldados, ri Pablo xubij cꞌa chare ri achi ri achiꞌel jun coronel: ¿Nayaꞌ kꞌij chuwe chi yichꞌo jubaꞌ awuqꞌui? xchaꞌ. Y ri achi xubij chare ri Pablo: ¿Awetaman yachꞌo chukaꞌ pa quichꞌabel ri aj Grecia?
\v 38 ¿La ma yit ta cami riyit riꞌ ri achi aj Egipto ri cꞌo yan chic jubaꞌ tiempo yacatajnek chiquij ri aj kꞌatbel tak tzij ye rachibilan ye cajiꞌ mil camisanel tak achiꞌaꞌ, ri xquimol quiꞌ pa jun desierto? xucheꞌex.
\p
\v 39 Yacꞌa ri Pablo xubij: Riyin yin jun israelita\f + Fil. 3.5.\f* ri xinalex pa Tarso,\f + Hch. 9.11.\f* ri jun nimalaj tinamit ri cꞌo pa Cilicia. Y ncꞌutuj cꞌa jun utzil chawe chi tayaꞌ kꞌij chuwe riche (rixin) chi yichꞌo chique ri winek.
\p
\v 40 Y ri achi achiꞌel jun coronel xuyaꞌ cꞌa kꞌij chare riche (rixin) chi tichꞌo. Y ri Pablo xpaꞌeꞌ ri chiriꞌ pa tak gradas, y xuben pe retal riqꞌui ri rukꞌaꞌ chique ri winek riche (rixin) chi quetaneꞌ ka. Y tek majun chic cꞌa nikꞌajan, riyaꞌ xbechꞌo pe chiquiwech pan hebreo,\f + Hch. 22.2; 26.14.\f* ri quichꞌabel ri israelitas, y xubij:
\c 22
\p
\v 1 Wech aj Israel y riyix principaliꞌ chupan re katinamit, can tiwacꞌaxaj cꞌa ri chꞌabel ri xquenbij chiwe wacami,\f + Hch. 7.2.\f* riche (rixin) chi ntoꞌ wiꞌ, xchaꞌ.
\p
\v 2 Y tek ri winek xquicꞌaxaj cꞌa chi ri Pablo xa can nichꞌo pe chique ri pan hebreo,\f + Hch. 21.40.\f* ri quichꞌabel riyeꞌ, rumariꞌ can majun chic cꞌa ri xchꞌo. Y ri Pablo xuchop cꞌa tzij y xubij:
\v 3 Riyin can yin jun israelita.\f + Ro. 11.1; 2 Co. 11.22; Fil. 3.5.\f* Xaxu (xaxe) cꞌa chi riyin xinalex pa tinamit Tarso\f + Hch. 9.30.\f* ri cꞌo pa rucuenta ri Cilicia, pero can ya re waweꞌ pa Jerusalem xiqꞌuiy wi. Y ya ri nimalaj achi ri Gamaliel\f + Hch. 5.34.\f* rubiꞌ ri xtijon wuche (wixin). Y xirutijoj cꞌa riqꞌui ronojel ri nubij chupan ri ley\f + Hch. 26.5.\f* ri yaꞌon ca chique ri ojer tak ye katiꞌt kamamaꞌ.\f + Ga. 1.14.\f* Ruma can ruraybel wi cꞌa ri wánima chi nben ri rusamaj ri Dios, achiꞌel chukaꞌ ri nirayij chiꞌiwonojel riyix chupan re kꞌij reꞌ.
\v 4 Ruma tek rubanon ca, riyin sibilaj cꞌa pokon xinbanalaꞌ chique ri winek ri quitzekelben ri Ajaf Jesucristo, ri kas kitzij Bey. Xenchapalaꞌ cꞌa pe riche (rixin) chi xenyaꞌ pa cárcel. Xencꞌuaj pa camic. Y can chi achiꞌaꞌ y chi ixokiꞌ queriꞌ xinben chique.\f + Hch. 8.3; Fil. 3.6; 1 Ti. 1.13.\f*
\v 5 Y ri nimalaj sacerdote y quinojel ri rijitaꞌk tak achiꞌaꞌ ri cꞌo quikꞌij\f + Lc. 22.66; Hch. 4.5.\f* jabel quetaman, ruma can ye riyeꞌ ri xeyaꞌo el wuj pa nukꞌaꞌ, riche (rixin) chi nbenjachaꞌ pa quikꞌaꞌ ri kachꞌalal aj Israel ri yecꞌo pa tinamit Damasco. Y tzꞌibatal el chuwech ri wuj riꞌ chi yaꞌon el kꞌatbel tzij pa nukꞌaꞌ riche (rixin) chi yibe chiquichapic ri winek ri yetzekelben ri Jesucristo, riche (rixin) chi queriꞌ ye ximon yencꞌom pe waweꞌ pa Jerusalem,\f + Hch. 9.2.\f* y cꞌacꞌariꞌ yenyaꞌ cꞌa pa tijoj pokonal.
\s Tek ri Pablo xutzijoj achique rubanic tek riyaꞌ xunimaj ri Jesús
\p
\v 6 Pero pa jun nicꞌaj kꞌij tek nchapon el bey y xa jubaꞌ chic nrajoꞌ chi ma yinapon pa tinamit Damasco,\f + Hch. 26.12.\f* yacꞌariꞌ tek xka jun nimalaj sakil pa nuwiꞌ ri petenak chilaꞌ chicaj.\f + Hch. 9.3.\f*
\v 7 Y rumariꞌ riyin xitzak pan ulef. Y yacꞌariꞌ tek xinwacꞌaxaj jun chꞌabel, y ri chꞌabel riꞌ nubij cꞌa: Saulo, Saulo, ¿achique cꞌa ruma achapon wokotaxic?\f + Hch. 9.4.\f* xchaꞌ.
\v 8 Y riyin xincꞌutuj cꞌa: ¿Yit achique cꞌa riyit táta? xichaꞌ. Y xubij cꞌa chuwe: Yin cꞌa riyin ri Jesús aj Nazaret ri achapon wokotaxic,\f + Hch. 9.5.\f* xchaꞌ chuwe.
\v 9 Y ri ye benak wuqꞌui xquixibij quiꞌ,\f + Dn. 10.7.\f* ruma xquitzꞌet ri sakil, pero ma xkꞌax ta chiquiwech ri xubij ri Jun ri xchꞌo\f + Hch. 9.7.\f* pe wuqꞌui.
\v 10 Y riyin xinbij cꞌa: Ajaf, ¿achique cꞌa ri rucꞌamon chi nben? xichaꞌ. Y ri Ajaf xubij chuwe: Cayacatej cꞌa el, y cabiyin pa Damasco, y chiriꞌ xtibix wi chawe ri rucꞌamon chi naben, xinucheꞌex.
\v 11 Yacꞌa ri ruchukꞌaꞌ ri sakil ri xintzꞌet can xirumoyirisaj cꞌa, y rumariꞌ xa chinukꞌaꞌ chic xiyukex wi el cuma ri wachibil riche (rixin) chi xojapon cꞌa pa tinamit Damasco.
\p
\v 12 Y ri chiriꞌ pa Damasco cꞌo cꞌa jun achi Ananías\f + Hch. 9.17.\f* rubiꞌ, jun achi ri can nuben wi ri nubij chupan ri ley riche (rixin) ri Moisés. Y quinojel ri kech aj Israel ri yecꞌo chiriꞌ, jabel cꞌa yechꞌo chrij\f + Hch. 10.22; 1 Ti. 3.7.\f* ri Ananías riꞌ.
\v 13 Y riyaꞌ xapon cꞌa wuqꞌui, y xberubij chuwe: Wachꞌalal Saulo, catzuꞌun chic cꞌa, xchaꞌ. Y riyin can yacꞌariꞌ tek xitzuꞌun\f + Hch. 9.17, 18.\f* chic, y xintzꞌet cꞌa ruwech ri Ananías.
\v 14 Y riyaꞌ xubij cꞌa chukaꞌ chuwe: Ri Dios ri quiche (quixin) ri ye katiꞌt kamamaꞌ ri xecꞌojeꞌ ojer ca,\f + Hch. 3.13; 5.30.\f* xaruchaꞌ\f + Ro. 1.1; Ga. 1.1.\f* riche (rixin) chi nawetamaj ri ruraybel Riyaꞌ y riche (rixin) chukaꞌ xatzꞌet ri Ajaf Jesucristo\f + Hch. 26.16; 1 Co. 9.1.\f* ri can choj wi,\f + Hch. 3.14; 7.52.\f* y xawacꞌaxaj ri ruchꞌabel.\f + 1 Jn. 1.1.\f*
\v 15 Y yit cꞌa riyit ri xcakꞌalajsan\f + Hch. 23.11.\f* chique quinojel ri winek ri xatzꞌet\f + Hch. 26.16.\f* y ri xawacꞌaxaj.\f + Hch. 4.20.\f*
\v 16 ¿La utz cami chi chak quelaꞌ abanon y ri tiempo xa chanin benak? Cayacatej cꞌa el riche (rixin) chi naben bautizar awiꞌ,\f + Hch. 9.18.\f* y tanimaj rubiꞌ ri Ajaf Jesús,\f + Ro. 10.13.\f* riche (rixin) chi nicuyutej ri amac,\f + Hch. 2.38.\f* xchaꞌ chuwe.
\s Tek ri Pablo xubij achique rubanic tek riyaꞌ xberutzijoj ri ruchꞌabel ri Dios chiquicojol ri ma ye israelitas ta
\p
\v 17 Y tek xitzolin pe y xinoka waweꞌ pa Jerusalem,\f + Hch. 9.26.\f* xibe cꞌa pa rachoch ri Dios chubanic orar. Y yacꞌa tek yitajin chare ri oración, xinben cꞌa jun achiꞌel achicꞌ,\f + Hch. 10.10; 11.5; 2 Co. 12.1-4.\f*
\v 18 ruma ri Kajaf Jesucristo xucꞌut riꞌ chinuwech, y xubij cꞌa chuwe: Chanin catel el waweꞌ pa Jerusalem, ruma ri winek ri yecꞌo waweꞌ ma xtiquinimaj ta ri xtakꞌalajsaj chuwij riyin,\f + Mt. 10.14.\f* xchaꞌ chuwe.
\v 19 Rumariꞌ riyin xinbij cꞌa chare: Ajaf, riyeꞌ quetaman cꞌa chi yin cꞌa riyin ri xinapon ri pa tak jay ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios, riche (rixin) chi xebenchapaꞌ pe ri ye nimayon awuche (awixin), xencꞌuaj pa cárcel\f + Hch. 8.3.\f* y xenchꞌey.\f + Mt. 10.17; 1 Co. 15.9; Fil. 3.6; 1 Ti. 1.13.\f*
\v 20 Y tek xcamisex ri Esteban ri xkꞌalajsan ri abiꞌ, can xka wi chinuwech\f + Lc. 11.48; Hch. 8.1.\f* ri xban chare, can yincꞌo chukaꞌ apo quiqꞌui ri xecamisan riche (rixin), nchajin ri nicꞌaj quitziak\f + Hch. 7.58.\f* ri ye quelesan ca chiquij, xichaꞌ.
\v 21 Yacꞌa ri Ajaf Jesucristo xubij chuwe: Cabiyin cꞌa, ruma can yatintek cꞌa el pa tak tinamit ri nej yecꞌo wi, riche (rixin) chi nbeꞌatzijoj ri nuchꞌabel chique ri winek ri xa ma ye israelitas ta,\f + Hch. 18.6; 26.17; Ro. 11.13; 15.16; Ga. 1.16; 2.7, 8; Ef. 3.7, 8; 1 Ti. 2.7; 2 Ti. 1.11.\f* xchaꞌ chuwe, xchaꞌ ri Pablo chique ri rech aj Israel.
\s Tek ri Pablo cꞌo chic cꞌa pa rukꞌaꞌ ri achi achiꞌel jun coronel
\p
\v 22 Y ri winek riꞌ man chic cꞌa xcajoꞌ ta xquicꞌaxaj ri Pablo. Xa xquichop cꞌa niquirek quichiꞌ y niquibilaꞌ: ¡Ticamisex\f + Hch. 21.36.\f* la jun achi laꞌ, ruma xa ma rucꞌamon ta chic chi qꞌues!\f + Hch. 25.24.\f* yechaꞌ.
\p
\v 23 Y ruma chi ri winek can sibilaj cꞌa xquirek quichiꞌ y xquicꞌakalaꞌ chukaꞌ ri quitziak ri yequelesaj el chiquij, y xbequimokꞌej pe ulef riche (rixin) chi xquiqꞌuek chicaj ruma coyowal,
\v 24 rumariꞌ ri achi achiꞌel jun coronel xubij cꞌa chi tucꞌuex apo ri Pablo chupan ri cuartel,\f + Hch. 21.34.\f* y tichꞌay, riche (rixin) chi queriꞌ tukꞌalajsaj achique ruma tek ri winek sibilaj pa quichiꞌ niquiben chrij.
\v 25 Y yacꞌa tek ximon chic ri Pablo riche (rixin) chi nichꞌay, ri Pablo xubij chare ri capitán: Riyin yin jun achi romano. ¿La rucꞌamon cami chi yinichꞌey, tek xa ma jane tikꞌat tzij pa nuwiꞌ?\f + Hch. 16.37.\f* xchaꞌ.
\p
\v 26 Ri capitán tek xracꞌaxaj queriꞌ, xberubij cꞌa chare ri achi achiꞌel jun coronel: ¿Achique nachꞌob chi naben wacami? Ruma ri Pablo jun achi romano, xchaꞌ chare.
\p
\v 27 Y tek ri achi achiꞌel jun coronel xracꞌaxaj riꞌ, xbe cꞌa riqꞌui ri Pablo, y xberucꞌutuj chare: ¿La kitzij cꞌa chi yit jun achi romano? xchaꞌ chare. Y ri Pablo xubij: Kitzij riyin yin romano, xchaꞌ.
\p
\v 28 Y ri achi achiꞌel jun coronel xubij cꞌa: Riyin sibilaj qꞌuiy puek xinyaꞌ riche (rixin) chi queriꞌ xinoc jun achi romano, xchaꞌ. Y ri Pablo xubij: Riyin mani, riyin can xinwalaxibej pe chi yin jun achi romano, xchaꞌ ri Pablo.
\p
\v 29 Y ruma xquinabej chi ri Pablo jun achi romano, ri achiꞌaꞌ ri yecꞌo chic apo riche (rixin) chi niquichꞌey, xejel el chiquij. Y ri achi achiꞌel jun coronel ruxibin chukaꞌ riꞌ,\f + Hch. 16.38.\f* ruma xuxim ri Pablo.
\s Tek ri Pablo xucꞌuex chiquiwech ri achiꞌaꞌ ri can pa moc (comon) yekꞌato tzij
\p
\v 30 Y pa rucaꞌn kꞌij, ruma ri achi achiꞌel jun coronel nrajoꞌ nretamaj achique xumacuj ri Pablo chiquiwech ri israelitas, rumariꞌ riyaꞌ xutek quisiqꞌuixic (coyoxic) ri principaliꞌ tak sacerdotes y ri ye cachibil ri can pa moc (comon) yekꞌato tzij.\f + Mt. 10.17; Lc. 21.12.\f* Y cꞌacꞌariꞌ tek xberelesaj pe ri Pablo, y xberupabaꞌ chiquiwech.
\c 23
\p
\v 1 Y ri Pablo xerutzuꞌ cꞌa ri achiꞌaꞌ ri can pa moc (comon) yekꞌato tzij, y xubij chique: Achiꞌaꞌ ri yix wech aj Israel, can majun cꞌa achique ta nunaꞌ ri wánima chuwech ri Dios, ruma ri nucꞌaslen can choj cꞌa rubanon pe, y queriꞌ rubanon cꞌa wacami,\f + Hch. 24.16; 2 Co. 1.12; 2 Ti. 1.3.\f* xchaꞌ.
\p
\v 2 Rumariꞌ ri Ananías ri nimalaj sacerdote\f + Hch. 24.1.\f* xubij cꞌa chique ri yecꞌo apo chunakajal ri Pablo, chi tiquipakꞌij jun kꞌaꞌ xerey (pa ruchiꞌ).\f + 1 R. 22.24.\f*
\v 3 Yacꞌariꞌ tek ri Pablo chanin xubij apo chare ri Ananías: ¡Ri xtibano cꞌa queriꞌ chawe riyit ya ri Dios! ¡Riyit yit jun achi ri xa caꞌiꞌ apalej! Ruma can yit tzꞌuyul cꞌa pe chiriꞌ riche (rixin) chi nakꞌet tzij pa nuwiꞌ,\f + Dt. 25.1.\f* y chukaꞌ nakꞌaxaj pa nuwiꞌ ronojel ri ley riche (rixin) ri Moisés nabij, ¿pero achique cꞌa ruma tek riyit nabij chi quichꞌay, y ri ley\f + Jn. 7.51.\f* riche (rixin) ri Moisés ma que ta riꞌ ri nubij? xchaꞌ ri Pablo.
\p
\v 4 Y ri winek ri quimolon quiꞌ chiriꞌ xquibij cꞌa chare ri Pablo: ¿Achique ruma tek itzel yachꞌo apo chare la nimalaj rusacerdote\f + Jn. 18.22.\f* ri Dios? xechaꞌ chare.
\p
\v 5 Y ri Pablo xubij: Wachꞌalal\f + Hch. 24.17.\f* wech aj Israel, riyin ma wetaman ta riꞌ wi ya riyaꞌ ri nimalaj sacerdote, ruma xa ta wetaman, man ta xinbij\f + Jud. 8.\f* ri xa cꞌariꞌ nbij ka, ruma chupan ri ruchꞌabel ri Dios nubij cꞌa: Ma itzel ta cachꞌo chrij jun aj kꞌatbel tzij riche (rixin) ri atinamit,\f + Ex. 22.28.\f* nichaꞌ, xchaꞌ ri Pablo.
\p
\v 6 Y ri Pablo xoka chucꞌuꞌx chi chiquicojol ri achiꞌaꞌ ri can pa moc (comon) yekꞌato tzij, yecꞌo cꞌa achiꞌaꞌ saduceos y yecꞌo cꞌa chukaꞌ fariseos. Rumariꞌ riyaꞌ riqꞌui ruchukꞌaꞌ xchꞌo apo y xubij: Achiꞌaꞌ wech aj Israel, riyin yin fariseo,\f + Fil. 3.5.\f* y can queriꞌ chukaꞌ ri nataꞌ. Y wacami riyix nikꞌet tzij pa nuwiꞌ, ruma riyin can cukul nucꞌuꞌx chi ri caminakiꞌ cꞌo na jun kꞌij tek xquebecꞌastej pe,\f + Hch. 28.20.\f* xchaꞌ ri Pablo.
\p
\v 7 Y tek ri achiꞌaꞌ fariseos y saduceos xquicꞌaxaj ri xubij ka ri Pablo, xquichop cꞌa niquichꞌojilaꞌ quiꞌ chiquiwech, y pa caꞌiꞌ xel wi ri molojriꞌil riꞌ.
\v 8 Ruma ri saduceos ma niquinimaj ta chi xquecꞌastej\f + Mt. 22.23; Mr. 12.18; Lc. 20.27.\f* ri caminakiꞌ, ni ma niquinimaj ta chukaꞌ chi yecꞌo ángeles y yecꞌo espíritus, yacꞌa ri achiꞌaꞌ fariseos can niquinimaj wi chi xquecꞌastej ri caminakiꞌ y niquinimaj chi yecꞌo ángeles y yecꞌo chukaꞌ espíritus.
\v 9 Y sibilaj cꞌa pa quichiꞌ niquiben. Y ri aj tzꞌibaꞌ ri yecꞌo quiqꞌui ri achiꞌaꞌ fariseos xeyacatej cꞌa y xquibij: Re jun achi reꞌ majun itzel rubanon ta.\f + Pr. 16.7; Lc. 23.4.\f* Y riqꞌui jubaꞌ jun espíritu o jun ángel ri takon pe ruma ri Dios, ri biyon chare ri chꞌabel ri yerukꞌalajsaj chkawech. Y wi queriꞌ, man cꞌa rucꞌamon ta chi nikaben chꞌaꞌoj chrij ri Dios,\f + Hch. 5.39; 9.4, 5; 11.17; 22.7.\f* xechaꞌ.
\p
\v 10 Y pa caꞌiꞌ cꞌa xel wi ri jun molojriꞌil riꞌ. Y xquichop oyowal chiquiwech. Can xquichop cꞌa quiꞌ riqꞌui chꞌabel. Rumariꞌ ri achi achiꞌel jun coronel xerusiqꞌuij (xeroyoj) cꞌa ri soldados riche (rixin) chi xbequelesaj pe ri Pablo y xquicꞌuaj apo cꞌa chupan ri cuartel, ruma xuchꞌob chi ri winek riꞌ niquimuch (niquicꞌajij) ri Pablo.
\p
\v 11 Y ri jun chic kꞌij ri chakꞌaꞌ ka, ri Ajaf Jesucristo xucꞌut riꞌ chuwech\f + Hch. 27.23.\f* ri Pablo, y xubij chare: Man cꞌa taxibij ta awiꞌ,\f + Hch. 18.9.\f* xa tacukubaꞌ acꞌuꞌx,\f + Sal. 46.1; 109.31; Is. 41.10; 43.2; Jer. 15.19-21; Hch. 2.25.\f* ruma can achiꞌel ri nukꞌalajsaxic xaben waweꞌ pa Jerusalem, can queriꞌ rajawaxic chi xtaben pa Roma, xchaꞌ chare.
\s Yecꞌo achiꞌaꞌ ri xeꞌajowan chi xquicamisaj ta ri Pablo
\p
\v 12 Y pa rucaꞌn kꞌij chare ri tichꞌo wi ri Ajaf Jesucristo riqꞌui ri Pablo, yecꞌo cꞌa chique ri israelitas ri pan ewel xquichꞌobolaꞌ achique ri xtiquiben chare ri Pablo. Y can xquibij chi ma xquewaꞌ ta ni ma xqueꞌucꞌyaꞌ ta, cꞌa ya tek xquecowin na xtiquicamisaj\f + Hch. 25.3.\f* ri Pablo. Y xquibij chukaꞌ chi can ya ta cꞌa ri Dios ri xtiyaꞌo rucꞌayewal pa quiwiꞌ,\f + Mt. 26.74.\f* wi ma xtiquiben ta ri niquibij.\f + 1 S. 3.17; 20.12, 13; 1 R. 19.2; Is. 8.9, 10.\f*
\v 13 Y ri xebin chi pan ewel niquiben queriꞌ, yecꞌo más cawinek achiꞌaꞌ israelitas.
\v 14 Ri achiꞌaꞌ riꞌ xeꞌapon quiqꞌui ri principaliꞌ tak sacerdotes y ri rijitaꞌk tak achiꞌaꞌ ri cꞌo quikꞌij, y xbequibij chique: Riyoj kachꞌobon chic cꞌa chi nikacamisaj ri Pablo, y can kabin chic chi ma xkojwaꞌ ta ni ma xkojucꞌyaꞌ ta, cꞌa ya tek xkojcowin na chrij, y wi ma xtikaben ta ri nikabij, ya ta cꞌa ri Dios xtiyaꞌo pe rucꞌayewal pa kawiꞌ.
\v 15 Y wacami nikajoꞌ cꞌa chi riyix y ri nicꞌaj chic ri pa moc (comon) yixkꞌato tzij nbeꞌibij ta chare ri achi achiꞌel jun coronel, chi riyix niwajoꞌ chi chuaꞌk nucꞌuex apo ri Pablo chiwech ruma cꞌa cꞌo na qꞌuiy ri niwajoꞌ nicꞌutuj chare. Y riyoj xtikoyobej pa bey, y xtikacamisaj ri Pablo, xechaꞌ.
\p
\v 16 Pero cꞌo cꞌa jun ti cꞌajol, ral ranaꞌ ri Pablo, xracꞌaxaj ronojel riꞌ. Ri ti cꞌajol riꞌ xbe y xoc apo chupan ri cuartel, y xberubij cꞌa chare ri Pablo ronojel ri racꞌaxan el.\f + Job 5.13; Pr. 21.30.\f*
\v 17 Y tek ri Pablo xracꞌaxaj riꞌ, xusiqꞌuij (xroyoj) cꞌa ri capitán, y xubij chare: Tacꞌuaj jubaꞌ re ti cꞌajol reꞌ cꞌa chuwech ri achi achiꞌel jun coronel, ruma cꞌo jun nrajoꞌ nubij chare, xchaꞌ chare.
\p
\v 18 Ri capitán xucꞌuaj cꞌa el ri ti cꞌajol cꞌa chuwech ri achi achiꞌel jun coronel, y xberubij chare: Ri Pablo ri cꞌo pa cárcel xirusiqꞌuij (xiroyoj), y xucꞌutuj jun utzil chuwe riche (rixin) chi ncꞌom pe re ti cꞌajol reꞌ chawech, ruma cꞌo nrajoꞌ nubij chawe, xchaꞌ.
\p
\v 19 Y ri achi achiꞌel jun coronel xuyukej cꞌa el chukꞌaꞌ ri ti cꞌajol riꞌ y xucꞌuaj apo jubaꞌ quelaꞌ, y cꞌacꞌariꞌ xucꞌutuj chare: ¿Achique cꞌa ri nawajoꞌ nabij chuwe? xchaꞌ chare.
\p
\v 20 Y riyaꞌ xubij cꞌa chare: Juley chique ri wech aj Israel\f + Hch. 20.3.\f* xquiyaꞌ cꞌa chiquiwech chi xtoquicꞌutuj jun utzil\f + Hch. 25.3.\f* chawe, chi chuaꞌk nacꞌuaj ri Pablo chiquiwech ri achiꞌaꞌ ri pa moc (comon) yekꞌato tzij, ruma xtoquibij chawe chi cꞌa cꞌo na qꞌuiy nicajoꞌ niquicꞌutuj chare ri Pablo.
\v 21 Pero riyit ma tanimaj ta riꞌ, ruma yecꞌo ye más ye cawinek achiꞌaꞌ ri xqueꞌoyoben\f + Sal. 10.9.\f* riche (rixin) ri Pablo pa bey, y ri achiꞌaꞌ riꞌ can quibin chi ma xquewaꞌ ta y ma xqueꞌucꞌyaꞌ ta, cꞌa ya tek xquecowin na xtiquicamisaj\f + Sal. 37.12, 32; Pr. 1.16; 4.16; Is. 59.17.\f* ri Pablo, y chi ya ta ri Dios ri xtiyaꞌo rucꞌayewal pa quiwiꞌ, wi ma xtiquiben ta ri niquibij.\f + Hch. 23.12.\f* Y wacami xaxu (xaxe) chic cꞌa coyoben ri achique xtabij el riyit, xchaꞌ ri ti cꞌajol riꞌ.
\p
\v 22 Y ri achi achiꞌel jun coronel xubij chare ri ti cꞌajol chi titzolin, y ma tutzijoj ta chi xberubij yan ca chare riyaꞌ.
\s Tek ri Pablo xucꞌuex pa Cesarea chuwech ri aj kꞌatbel tzij ri Félix rubiꞌ
\p
\v 23 Y can yacꞌariꞌ tek riyaꞌ xerusiqꞌuij (xeroyoj) ye caꞌiꞌ capitanes, y xubij chique chi a las nueve chupan ri akꞌaꞌ riꞌ, nrajoꞌ cꞌa chi quichojmirisan chic quiꞌ caꞌiꞌ ciento soldados ri yebe chicaken, ye setenta soldados ri yebe chrij quiej y caꞌiꞌ ciento chic ri niquicꞌuaj el lanzas, riche (rixin) chi yebe cꞌa pa Cesarea.\f + Hch. 8.40.\f*
\v 24 Y chukaꞌ xubij: Tibanaꞌ ruchojmil jun caꞌiꞌ ruquiej ri Pablo, riche (rixin) chi yeruchꞌocolbej, ruma riyin nwajoꞌ chi riyix nicꞌuaj el ri Pablo cꞌa chuwech ri aj kꞌatbel tzij ri Félix\f + Hch. 23.26, 33, 34.\f* rubiꞌ. Y nwajoꞌ chi majun achique ta nucꞌulwachij el pa bey.
\p
\v 25 Y xutzꞌibaj cꞌa el jun wuj riche (rixin) chi nbequijachaꞌ pa rukꞌaꞌ ri aj kꞌatbel tzij, y chupan ri wuj riꞌ rubin cꞌa el:
\v 26 Riyin ri Claudio Lisias, ntek cꞌa el rutzil awech\f + Hch. 15.23.\f* riyit nimalaj aj kꞌatbel tzij Félix.
\v 27 Y re jun achi re ucꞌuan apo chawech, chapon cꞌa cuma ri israelitas y jubaꞌ ma xquicamisaj. Y yin cꞌa riyin y ri soldados\f + Hch. 23.10.\f* ri xojapon chucolic pa quikꞌaꞌ\f + Hch. 24.7.\f* ri winek, ruma xinnabej chi riyaꞌ jun achi romano.\f + Hch. 22.25-29.\f*
\v 28 Chanin cꞌa xincꞌuaj chiquiwech ri achiꞌaꞌ ri can pa moc (comon) yekꞌato tzij chiquicojol ri israelitas, ruma xinwajoꞌ xinwetamaj achique mac ri ye rubanalon\f + Hch. 22.30.\f* y rumariꞌ niquitzujuj (niquisujuj).
\v 29 Y xintzꞌet cꞌa chi niquitzujuj (niquisujuj)\f + Mr. 15.3.\f* ruma ma nuben ta ri nubij ri quiley\f + Hch. 18.15; 24.5, 6.\f* riyeꞌ. Pero ma rucꞌamon ta (ma takal ta chrij) chi nitzꞌapix pa cárcel o nicamisex.\f + Sal. 27.12; Hch. 25.25; 26.31.\f*
\v 30 Y wacami xintek el re achi reꞌ awuqꞌui, ruma xobix chuwe chi ri winek israelitas xquichꞌob achique rubanic niquiben, riche (rixin) chi niquicamisaj ri achi reꞌ. Y xinbij chukaꞌ chique ri winek ri ye chapayon chꞌaꞌoj chrij ri Pablo, chi quebe cꞌa awuqꞌui riyit\f + Hch. 24.8.\f* riche (rixin) chi nbequibij achique ri ye rubanalon. Ri nuraybel riyin chi utz ta awech. Quecꞌariꞌ nubij chupan ri wuj riꞌ.
\p
\v 31 Y ri soldados can xquiben wi cꞌa ri xbix chique. Xquicꞌuaj el ri Pablo chupan ri akꞌaꞌ riꞌ cꞌa pa jun tinamit Antípatris rubiꞌ.
\v 32 Pa rucaꞌn kꞌij xquichop chic el bey. Y xaxu (xaxe wi) ri setenta soldados ri ye benak chrij quiej, xaxu (xaxe) wi chic riꞌ ri xebe riqꞌui ri Pablo, y ri cajiꞌ ciento soldados xetzolix ca.
\v 33 Y tek xeꞌapon pa Cesarea\f + Hch. 8.40.\f* ri ye ucꞌuayon el riche (rixin) ri Pablo, xbequijachaꞌ cꞌa ri wuj pa rukꞌaꞌ ri Félix ri aj kꞌatbel tzij, y xquijech chukaꞌ apo ri Pablo chare.
\v 34 Y tek rutzꞌeton chic cꞌa ri nubij ri wuj, ri aj kꞌatbel tzij riꞌ xucꞌutuj cꞌa chare ri Pablo chi achique ruwachꞌulef petenak wi. Tek racꞌaxan chic cꞌa ca chi pa Cilicia\f + Hch. 6.9; 21.39.\f* petenak wi,
\v 35 xubij cꞌa chare: Tek xqueꞌoka ri ye tzujunel (sujunel)\f + Hch. 24.1.\f* chawij, xtinwacꞌaxaj cꞌa chukaꞌ ri chꞌabel ri xqueꞌabij riche (rixin) chi natoꞌ awiꞌ,\f + Hch. 25.16.\f* xchaꞌ ri aj kꞌatbel tzij. Y xubij cꞌa chukaꞌ ri aj kꞌatbel tzij riꞌ chi tucꞌuex ri Pablo cꞌa pa palacio\f + Mt. 27.27.\f* riche (rixin) ri Herodes, y tichajix cuma soldados.
\c 24
\s Tek ri Pablo xchꞌo chuwech ri aj kꞌatbel tzij ri Félix rubiꞌ riche (rixin) chi xutoꞌ riꞌ
\p
\v 1 Y wuꞌoꞌ yan cꞌa kꞌij cꞌo ri Pablo ri chiriꞌ pa Cesarea, tek xapon ka ri Ananías ri nimalaj sacerdote ye rachibilan el nicꞌaj chique ri rijitaꞌk tak achiꞌaꞌ ri cꞌo quikꞌij y jun chukaꞌ licenciado ri Tértulo rubiꞌ. Y xeꞌapon cꞌa chuwech ri Félix ri aj kꞌatbel tzij, y xquichop yetzujun (yesujun) apo chrij ri Pablo.\f + Hch. 23.2, 30, 35; 25.2.\f*
\v 2 Y tek xsiqꞌuix (xoyox) ri Pablo chuwech ri aj kꞌatbel tzij, yacꞌariꞌ tek ri Tértulo xuchop apo ri tzujunic (sujunic) chrij ri Pablo. Ri Tértulo quecꞌareꞌ ri xerubilaꞌ apo chare ri Félix:
\p Nimalaj aj kꞌatbel tzij, riyoj sibilaj nikamatioxij chawe, ruma re pa katinamit cꞌo uxlanibel cꞌuꞌx y majun oyowal, ruma can cꞌo anaꞌoj chucꞌuaxic\f + Sal. 12.2; 55.21; Jud. 16.\f* ri katinamit.
\v 3 Nikamatioxij cꞌa chawe riyit nimalaj achi, ri utzil ri abanon chake siempre y xabachique lugar.
\v 4 Y ma nikajoꞌ ta cꞌa nikelesaj más atiempo, pero xaxu (xaxe wi) cꞌa ruma ketaman chi riyit can utz wi anaꞌoj, rumariꞌ nikajoꞌ cꞌa chi nawacꞌaxaj ta jubaꞌ ri caꞌiꞌ oxiꞌ chꞌabel ri nikajoꞌ nikabij.
\v 5 Ruma re jun achi reꞌ, can ketaman chi jun itzel achi.\f + 1 P. 2.12, 19.\f* Riyaꞌ nuben chique ri israelitas chi yeyacatej chiquij ri aj kꞌatbel tak tzij pa ronojel ruwachꞌulef. Ya riyaꞌ ri principal chiquicojol ri juley winek ri yenatan rubiꞌ ri Jesús aj Nazaret.
\v 6 Y chukaꞌ can xrajoꞌ ta xuben ca xajan\f + Hch. 17.6; 21.28.\f* pa rachoch ri Dios ri cꞌo pa Jerusalem. Rumariꞌ riyoj xkachop riche (rixin) chi xkakꞌet ta tzij pa ruwiꞌ achiꞌel nubij ri kaley.\f + Jn. 18.31.\f*
\v 7 Yacꞌa ri achi achiꞌel jun coronel ri Lisias rubiꞌ xunim riꞌ chkacojol, ye rachibilan qꞌuiy soldados y riqꞌui uchukꞌaꞌ xbequelesaj pe pa kakꞌaꞌ.\f + Hch. 21.33; 23.27.\f*
\v 8 Y xubij cꞌa chi ri yebin chi ri Pablo cꞌo rumac, quepe cꞌa chawech riyit. Y yacꞌa tek xtacꞌutuj ri rumac ye rubanalon, xtawetamaj cꞌa chi can kitzij wi ri yojtajin chubixic chawe chrij ri Pablo, xchaꞌ ri Tértulo.
\p
\v 9 Y ri winek ri ye rachibilan el ri Tértulo, can niquibij cꞌa chi kitzij ri xubij.
\p
\v 10 Y ri Félix ri aj kꞌatbel tzij xuben cꞌa pe retal riqꞌui ri rukꞌaꞌ chare ri Pablo riche (rixin) chi tichꞌo. Y riyaꞌ xchꞌo cꞌa apo, y xubij cꞌa:
\p Wetaman cꞌa chi riyit cꞌo yan chic junaꞌ ri akꞌaton pe tzij pa ruwiꞌ re ruwachꞌulef reꞌ. Rumariꞌ ma xtinpokonaj ta xquichꞌo apo, riche (rixin) chi nkꞌalajsaj chi majun chꞌaꞌoj ri nbanon ta.
\v 11 Y riyit yacowin cꞌa nawetamaj wi kitzij ri niquibij chuwij o xa ma kitzij ta. Ruma riyin xa cꞌariꞌ cablajuj kꞌij ri quijoteꞌ wi anej chic jun bey pa Jerusalem chuyaꞌic rukꞌij\f + Hch. 21.26.\f* ri Dios.
\v 12 Y tek xinquil, majun oyowal yitajin ta chubanic riqꞌui jun chic winek riqꞌui chꞌabel. Ni xa ta ye nuyacon ta chukaꞌ el winek riche (rixin) chi niquiben oyowal,\f + Hch. 25.8.\f* ri chiriꞌ pa rachoch ri Dios y ni xa ta ri pa tak jay ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios. Y chukaꞌ ni xa ta ri pa tak bey riche (rixin) ri tinamit xinquil ta chi cꞌo ta ri yitajin chubanic.
\v 13 Y ri winek ri yebin chi ya numac riꞌ ri ye nubanalon, xa can ma xtel ta wi chi kitzij ri niquibij, xa ta nicꞌutux chique chi tiquikꞌalajsaj.
\v 14 Yacꞌa ri nkꞌalajsaj apo chawe can kitzij wi, chi riyin ntzekelben wi ri Jesús ri kitzij Bey, ri niquibij riyeꞌ chi ma utz ta. Ruma xa can riqꞌui ri ntzekelben ri Jesús, riyin can nben wi ri rusamaj ri Dios ri quiche (quixin) ri ye katiꞌt kamamaꞌ riyoj israelitas.\f + 2 Ti. 1.3.\f* Can nnimaj wi ronojel ri tzꞌibatal ca chupan ri ley riche (rixin) ri Moisés, y chupan chukaꞌ ri ye quitzꞌiban ca ri profetas\f + Sal. 119.46; Hch. 26.22.\f* ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca.
\v 15 Y riyin can cukul cꞌa nucꞌuꞌx riqꞌui ri Dios chi ri caminakiꞌ cꞌo na cꞌa jun kꞌij tek xquecꞌastej.\f + Dn. 12.2; Mt. 22.31; Hch. 23.6.\f* Can xquecꞌastej cꞌa pe ri ye choj y ri ma ye choj ta. Y ri wech aj Israel can queriꞌ chukaꞌ ri coyoben chi nibanatej.
\v 16 Y rumariꞌ riyin can ronojel kꞌij ntij cꞌa nukꞌij chi ma nben ta ri etzelal chuwech ri Dios y chiquiwech chukaꞌ ri winek. Y queriꞌ ri wánima can utz wi cꞌa nunaꞌ.\f + Hch. 23.1.\f*
\p
\v 17 Y cꞌo yan chic cꞌa junaꞌ ri ma yin cꞌulunak ta waweꞌ. Y wacami xipe, ncꞌamon cꞌa pe jubaꞌ puek ri numolon pe riche (rixin) chi nonjachaꞌ chique ri nuwinak ri can nicꞌatzin quitoꞌic, y chukaꞌ ncꞌamom pe ri nu-ofrenda riyin riche (rixin) pa rachoch ri Dios.
\v 18 Yariꞌ yitajin chubanic ri chiriꞌ pa rachoch ri Dios, tek ri wech aj Israel ri ye petenak cꞌa quelaꞌ pa ruwachꞌulef Asia xinquitzꞌet. Riyin nchꞌajchꞌojsan chic cꞌa wiꞌ,\f + Hch. 21.26.\f* achiꞌel nubij ri ley riche (rixin) ri Moisés, y majun winek ye nuyacon ta el, ni majun chukaꞌ chꞌaꞌoj yitajin nyec chiquicojol ri winek. Xa ya ri caꞌiꞌ oxiꞌ israelitas riꞌ ri xeyaco pe ri oyowal.
\v 19 Y riyeꞌ can rucꞌamon chi yecꞌo ta pe waweꞌ chawech re wacami y niquibij ta apo chawe wi cꞌo ri nicajoꞌ niquikꞌalajsaj chuwij,\f + Hch. 23.30.\f* wi cꞌo numac chiquiwech.
\v 20 Y ruma cꞌa riyeꞌ xa ma yecꞌo ta pe, yecꞌa re yecꞌo pe waweꞌ quebin pe ri achique numac xquil tek riyin xinucꞌuex chiquiwech ri achiꞌaꞌ ri can pa moc (comon) yekꞌato tzij.\f + Hch. 22.30.\f*
\v 21 O riqꞌui jubaꞌ riyeꞌ xa ma utz ta xquicꞌaxaj tek xichꞌo riqꞌui wuchukꞌaꞌ chiriꞌ chiquicojol y xinbij: Riyix nikꞌet tzij pa nuwiꞌ wacami ruma riyin nnimaj chi ri caminakiꞌ can xquecꞌastej wi,\f + Hch. 23.6; 26.6, 8; 28.20.\f* xchaꞌ ri Pablo.
\p
\v 22 Ri Félix ri aj kꞌatbel tzij can retaman wi cꞌa achique quibanic ri yetzekelben ri Jesucristo, ri kitzij Bey. Rumariꞌ ri Félix riꞌ, xupabaꞌ ri chꞌaꞌoj riꞌ tek racꞌaxan chic ka ri xubij ri Pablo, y xubij cꞌa chique quinojel: Cꞌa ya tek xtipe na ri Lisias ri achi achiꞌel jun coronel, cꞌa ya cꞌa kꞌij riꞌ tek xtinwetamaj más chrij re jun chꞌaꞌoj re ichapon, xchaꞌ chique.
\p
\v 23 Y ri Félix xubij cꞌa chare ri capitán chi can tuchajij chi utz ri Pablo, pero chukaꞌ tuyaꞌ jubaꞌ kꞌij chare chi ntel jubaꞌ. Y ma querukꞌet ta ri yeꞌapon riqꞌui riche (rixin) chi nbequibanaꞌ ca jun utzil chare o nbequitzꞌetaꞌ ca.\f + Hch. 27.3; 28.16.\f*
\p
\v 24 Y tek kꞌaxnek chic caꞌiꞌ oxiꞌ kꞌij, xpe cꞌa ri Félix ri aj kꞌatbel tzij rachibilan ri Drusila ri rixjayil, jun ixok israelita. Xutek cꞌa rusiqꞌuixic (royoxic) ri Pablo, ruma riyaꞌ nrajoꞌ cꞌa nretamaj achique rubanic riꞌ ri nacukubaꞌ acꞌuꞌx riqꞌui ri Jesucristo.
\v 25 Y ri Pablo xapon quiqꞌui, y xuchop cꞌa rubixic chique chrij ri achique rubanic jun cꞌaslen choj, y achique rubanic nakꞌil awiꞌ riche (rixin) chi ma naben ta ri mac, y achique rubanic tek ri Dios xtukꞌet tzij pa quiwiꞌ ri winek. Y ri Félix sibilaj xuxibij riꞌ ruma ri xracꞌaxaj, y xubij chare ri Pablo: Wacami cꞌa cabiyin. Y tek xtijameꞌ chic cꞌa jubaꞌ nuwech, xcatinsiqꞌuij (xcatinwoyoj) chic cꞌa jun bey,\f + Hch. 17.32.\f* xchaꞌ ri Félix.
\p
\v 26 Y ri aj kꞌatbel tzij riꞌ qꞌuiy mul nusiqꞌuij (nroyoj) ri Pablo riche (rixin) chi nichꞌo riqꞌui, ruma xroyobej chi ri Pablo cꞌo ta puek xutzuj (xusuj) chare\f + Ex. 23.8; Dt. 16.19; 1 S. 8.3; 12.3; 2 Cr. 19.7; Job 15.34; Sal. 26.10; Pr. 17.8, 23; 29.4.\f* riche (rixin) chi nucol el. Pero majun puek ri xutzuj (xusuj) ta chare.
\v 27 Y caꞌiꞌ cꞌa junaꞌ xkꞌax, y ri Pablo cꞌa cꞌo na cꞌa chiriꞌ pa cárcel. Y ri Félix ri aj kꞌatbel tzij xjal el y xpe ri Porcio Festo pa ruqꞌuexel. Y ri Félix xaxu (xaxe wi) riche (rixin) chi utz nitzꞌet\f + Ex. 23.2; Pr. 29.25; Hch. 12.3; 25.9.\f* cuma ri winek israelitas, rumariꞌ can cꞌa xuyaꞌ na ca ri Pablo pa cárcel.
\c 25
\s Ri Pablo nrajoꞌ chi can ya ri César ri xtikꞌato tzij pa ruwiꞌ
\p
\v 1 Y ri Festo xoka cꞌa pa Cesarea riche (rixin) chi norucꞌuluꞌ ca ri rusamaj, ruma ya riyaꞌ ri ntoc ca aj kꞌatbel tzij. Y pa rox kꞌij cꞌa chare ri tucꞌom wi ca ri rusamaj, riyaꞌ xbe cꞌa anej pa tinamit Jerusalem.
\v 2 Tek cꞌo chic cꞌa chiriꞌ pa Jerusalem, ri principaliꞌ tak sacerdotes y ri winek israelitas ri cꞌo más quikꞌij, xeꞌapon cꞌa riqꞌui, y xbequitzujuj (xbequisujuj) ri Pablo,\f + Hch. 24.1.\f* y cꞌo cꞌa jun utzil ri xquicꞌutuj chare chi tubanaꞌ.
\v 3 Riyeꞌ xquicꞌutuj cꞌa jun nimalaj utzil chare ri Festo chi tutakaꞌ rucꞌamaric ri Pablo, ruma xa can quichꞌobon chic cꞌa chi tek xticꞌamer pe pa Jerusalem, nicoyobej pa bey riche (rixin) chi niquicamisaj.\f + Hch. 23.12.\f*
\v 4 Yacꞌa ri Festo xa xubij cꞌa chique: Ri Pablo tzꞌapel pa cárcel chilaꞌ pa Cesarea, y riyin xa yitzolin yan cꞌa ka jun bey chic chilaꞌ.
\v 5 Y rumariꞌ utz chi xa queꞌichaꞌ el ri can cꞌo quikꞌij chicojol, y yenwachibilaj el ri yojbe ka cꞌa pa Cesarea, riche (rixin) chi queriꞌ cꞌa chilaꞌ niquibij wi chuwe ri rumac rubanon ri achi riꞌ, xchaꞌ ri Festo chique.
\p
\v 6 Y riyaꞌ xaxu (xaxe wi) oc jun wakxakiꞌ o lajuj kꞌij ri xcꞌojeꞌ el ri pa Jerusalem, y xxuleꞌ ka pa Cesarea. Y pa rucaꞌn kꞌij, riyaꞌ xbetzꞌuyeꞌ cꞌa pe ri pa kꞌatbel tzij, y xutek cꞌa rucꞌamaric ri Pablo.
\v 7 Y tek ri Pablo xoc apo, ri winek israelitas ri ye petenak pa Jerusalem xquisutij quiꞌ chrij, y niquitzujuj (niquisujuj) cꞌa apo\f + Est. 3.8; Sal. 27.12; 35.1; Mr. 15.3.\f* riqꞌui qꞌuiy y nimaꞌk tak mac. Pero ma xecowin ta xquiyaꞌ pa sakil wi can kitzij chi ye rubanalon ri mac riꞌ, tek xcꞌutux chique.
\v 8 Rumariꞌ ri Pablo, riche (rixin) chi nutoꞌ riꞌ, xchꞌo cꞌa apo, y xubij: Riyin majun cꞌa numac nbanon chuwech ri ley kiche (kixin) riyoj israelitas, ni majun chukaꞌ numac nbanon ta ri pa rachoch ri Dios\f + Hch. 21.28.\f* ri cꞌo pa Jerusalem, y majun chukaꞌ numac nbanon chuwech ri ley ri yaꞌon ruma ri César, xchaꞌ ri Pablo.
\p
\v 9 Y ruma ri Festo nrajoꞌ chi utz nitzꞌet\f + 2 Cr. 19.6; Pr. 29.25; Hch. 12.3; 24.27.\f* cuma ri israelitas, xucꞌutuj cꞌa chare ri Pablo: ¿Nawajoꞌ cꞌa chi cꞌa pa Jerusalem yojbe wi chuchojmirisaxic ri chꞌaꞌoj ri ntajin chawij? xchaꞌ ri Festo.
\p
\v 10 Yacꞌa ri Pablo xubij chare: Riyin can chuwech cꞌa ri rukꞌatbel tzij ri César yincꞌo wi wacami, y can ya ri waweꞌ ri acuchi (achique) rucꞌamon chi nikꞌat wi tzij pa nuwiꞌ. Y chukaꞌ riyit jabel awetaman chi riyin majun itzel ri nbanon ta chique ri wech aj Israel.
\v 11 Y xa ta can cꞌo numac y can rucꞌamon chi yicamisex, riyin chukaꞌ ma nbij ta chi ma quicamisex ta.\f + Hch. 18.14.\f* Pero ronojel ri niquibij chuwij, wi xa majun mac ri nbanon, majun cꞌa jun ri xquijacho ta el pa quikꞌaꞌ ri yebin chi cꞌo numac. Rumacꞌariꞌ nwajoꞌ chi can ya ri César\f + Hch. 26.32.\f* ri tikꞌato tzij pa nuwiꞌ, y ma rajawaxic ta na chi yibe pa Jerusalem, xchaꞌ ri Pablo chare ri Festo ri aj kꞌatbel tzij pa Cesarea.
\p
\v 12 Ri Festo xtzijon cꞌa quiqꞌui ri aj kꞌatbel tzij ri yetoꞌo apo riche (rixin), y cꞌacꞌariꞌ xubij chare ri Pablo: Riyit xacꞌutun chi ya ri César nikꞌato tzij pan awiꞌ. Can yacꞌariꞌ riꞌ, yabe cꞌa pa Roma chuwech ri César, xucheꞌex ri Pablo.
\s Tek ri Pablo cꞌo apo chiquiwech ri rey Agripa y ri Berenice
\p
\v 13 Y tek kꞌaxnek chic jun caꞌiꞌ oxiꞌ kꞌij, ri rey Agripa y ri Berenice xeꞌapon pa Cesarea chuyaꞌic rutzil ruwech\f + 1 S. 13.10; 25.14; 2 S. 8.10; 2 R. 10.13; Mr. 15.18.\f* ri Festo.
\v 14 Y ruma cꞌa ri rey Agripa y ri Berenice qꞌuiy kꞌij ri xecꞌojeꞌ ka chiriꞌ, ri Festo xutzijoj cꞌa chare ri rucꞌulwachin ri Pablo.\f + Hch. 24.27.\f* Y xubij cꞌa: Waweꞌ cꞌo jun achi ri yaꞌon ca pa cárcel ruma ri Félix.
\v 15 Y xa cꞌareꞌ ca tek xibe pa Jerusalem, ri principaliꞌ tak sacerdotes y ri rijitaꞌk tak achiꞌaꞌ israelitas ri cꞌo quikꞌij, xeꞌapon wuqꞌui y xbequibij chuwe chi cꞌo rumac ye rubanon re achi reꞌ, y xquicꞌutuj cꞌa chuwe chi can tinbanaꞌ chi nika rucꞌayewal pa ruwiꞌ.
\v 16 Yacꞌa riyin xinbij chique chi ri kaley riyoj romanos ma nuyaꞌ ta kꞌij chi choj ta natek pa camic jun winek. Ri kaley\f + Dt. 17.4; 19.17, 18; Pr. 18.13; Hch. 26.1.\f* riyoj nubij cꞌa chi ri chapon chꞌaꞌoj chrij, niyaꞌox (nyaꞌ) na kꞌij chare riche (rixin) chi nichꞌo na quiqꞌui ri ye chapayon chꞌaꞌoj chrij riche (rixin) chi nutoꞌ riꞌ chiquiwech.
\v 17 Y rumariꞌ, can xu (xe) wi cꞌa xeꞌoka re pa Cesarea, man cꞌa xinyaꞌ ta kꞌij chi xkꞌax ta qꞌuiy tiempo, xa can ya ri rucaꞌn kꞌij xibetzꞌuyeꞌ ri pa kꞌatbel tzij y xintek cꞌa rucꞌamaric ri achi.
\v 18 Y ri ye tzujunel (sujunel) chrij ri achi, majun can ta cꞌo xquibij chrij ri achique ta ri ye rubanon, man achiꞌel ta ri nchꞌobon riyin.
\v 19 Ruma ri rumac ri xquibij riyeꞌ chi ye rubanon, xaxu (xaxe wi) ri chiquiwech ka riyeꞌ ri ye nimey riche (rixin) ri Dios,\f + Hch. 23.29.\f* y xquinataj chukaꞌ jun Jesús.\f + Hch. 18.15.\f* Yacꞌa ri Jesús riꞌ xa caminek chic el, y ri Pablo nubij chi xcꞌastej el.
\v 20 Y ruma cꞌa chi riyin ma nwil ta achique nben riqꞌui re jun chꞌaꞌoj reꞌ, xincꞌutuj cꞌa chare ri Pablo: ¿La nawajoꞌ cami chi cꞌa pa Jerusalem yojbe wi chuchojmirisaxic ri chꞌaꞌoj ri ntajin chawij? xichaꞌ chare.
\v 21 Y riyaꞌ xubij: Riyin ya ri César ri nwajoꞌ chi nikꞌato tzij pa nuwiꞌ, xchaꞌ. Y rumariꞌ tek riyin cꞌa nuyaꞌon na pa cárcel, y cꞌa ya tek xquicowin, cꞌa yariꞌ tek xtintek el pa Roma chuwech ri César, xchaꞌ ri Festo.
\p
\v 22 Y ri rey Agripa xubij cꞌa chare ri Festo: Riyin nrayij nwacꞌaxaj achique ri nubij ri jun achi riꞌ. Y ri Festo xubij cꞌa chare ri rey Agripa: Chuaꞌk xtawacꞌaxaj cꞌa ri achi riꞌ,\f + Hch. 9.15.\f* xchaꞌ.
\p
\v 23 Y pa rucaꞌn kꞌij, can riqꞌui cꞌa nimakꞌij xecꞌul apo ri rey Agripa y ri Berenice. Riyeꞌ ye cachibilan el ri achiꞌaꞌ ri yecꞌo pa quiwiꞌ ri soldados y ri achiꞌaꞌ ri nimaꞌk quikꞌij ri chiriꞌ pa Cesarea, tek xeꞌoc apo chupan ri jay riche (rixin) molojriꞌil. Yacꞌariꞌ tek ri Festo xutek rucꞌamaric ri Pablo.
\v 24 Y ri Festo xubij cꞌa: Rey Agripa, y chukaꞌ iwonojel riyix ri imolon pe iwiꞌ kiqꞌui wacami, ya cꞌa achi reꞌ ri Pablo rubiꞌ. Ri winek israelitas ri yecꞌo pa Jerusalem y ri yecꞌo chukaꞌ waweꞌ, ye aponak wuqꞌui y can riqꞌui quichukꞌaꞌ quicꞌutun chuwe chi ma rucꞌamon ta chic chi nicꞌaseꞌ.\f + Hch. 22.22.\f*
\v 25 Yacꞌa riyin ntzꞌet chi re jun achi reꞌ majun mac rubanon ta\f + Lc. 23.4; Jn. 18.38; Hch. 23.9, 29; 26.31.\f* riche (rixin) chi nicamisex. Y riyaꞌ xucꞌutuj cꞌa chuwe chi ya ri César ri nikꞌato tzij pa ruwiꞌ, y riyin ntek cꞌa el riqꞌui ri César cꞌa chilaꞌ pa Roma.
\v 26 Y ruma cꞌa ri ma wetaman ta achique nbij el chare ri wajaf ri César, yacꞌareꞌ nupaban chiwech re wacami, y chawech cꞌa chukaꞌ riyit rey Agripa, riche (rixin) chi queriꞌ tacꞌutuj cꞌa chare ri rumac ye rubanon, riche (rixin) chi ya rumac riꞌ ri xtintzꞌibaj el chare ri César.
\v 27 Ruma chinuwech riyin can ma rucꞌamon ta chi ntek el jun ri cꞌo pa cárcel, wi xa ma ntek ta el rubixic achique rumac ye rubanon, xchaꞌ ri Festo chare ri rey Agripa.
\c 26
\s Tek ri Pablo nichꞌo chuwech ri rey Agripa riche (rixin) chi nutoꞌ riꞌ
\p
\v 1 Y yacꞌariꞌ tek ri rey Agripa xubij chare ri Pablo: Nyaꞌ cꞌa kꞌij chawe riche (rixin) chi yachꞌo,\f + Pr. 18.13; Hch. 25.16.\f* xchaꞌ chare. Y ri Pablo xuyec cꞌa rukꞌaꞌ, y yareꞌ ri chꞌabel ri xerucusaj riche (rixin) chi nutoꞌ riꞌ y nukꞌalajsaj chi majun rumac. Y xuchop rubixic:
\p
\v 2 Riyin can nmatioxij y can yiquicot, ruma chawech riyit rey Agripa yichꞌo wi riche (rixin) chi ntoꞌ wiꞌ. Ruma ri kech aj Israel niquibij chi qꞌuiy cꞌa mac ye nbanon.
\v 3 Y riyin sibilaj yimatioxin ruma riyit can jabel wi awetaman\f + Dt. 17.14-20; Hch. 25.26.\f* ri achique ri kacostumbre riyoj israelitas, y awetaman chukaꞌ ri achoj pa ruwiꞌ yojchꞌojin wi kiꞌ chkawech. Rumariꞌ nwajoꞌ cꞌa chi yinawacꞌaxaj ta jubaꞌ y man ta cꞌa nicꞌo acꞌuꞌx ruma ri chꞌabel ri nwajoꞌ nbij.
\s Ri Pablo nutzijoj achique rubanic ri rucꞌaslen tek rubanon ca
\p
\v 4 Y ri kech aj Israel can quetaman cꞌa pe achique rubanic ri nucꞌaslen tek cꞌa yin cꞌajol na, queriꞌ ri pa nutinamit y queriꞌ chukaꞌ ri pa Jerusalem.
\v 5 Y riyeꞌ can quetaman cꞌa chukaꞌ chi tek can cꞌa yin cꞌajol na, xicꞌojeꞌ yan pe quiqꞌui ri achiꞌaꞌ fariseos. Y ya cꞌa riyoj fariseos ri más yojniman ri nubij ri ley\f + Hch. 22.3; Ga. 1.13; Fil. 3.5.\f* riche (rixin) ri Moisés. Y wi ta re kech aj Israel reꞌ nicajoꞌ niquikꞌalajsaj, can nikꞌalajin chi kitzij ri yitajin chubixic.
\v 6 Yacꞌa re wacami yincꞌo pe waweꞌ riche (rixin) chi nikꞌat tzij pa nuwiꞌ, xaxu (xaxe wi) ruma riyin cukul nucꞌuꞌx chi ri caminakiꞌ cꞌo na jun kꞌij tek xquebecꞌastej pe,\f + Hch. 23.6.\f* achiꞌel rutzujun (rusujun) ca ri Dios chique ri katiꞌt kamamaꞌ ri xecꞌojeꞌ ojer ca.\f + Hch. 13.32.\f*
\v 7 Y ma xu (xe) ta cꞌa riyin woyoben re jun cꞌastajbel reꞌ, xa can queriꞌ chukaꞌ ri kech aj Israel. Riyoj ri yoj quiy quimam ca ri cablajuj\f + Stg. 1.1.\f* rucꞌajol ri Israel cukul kacꞌuꞌx chi ri caminakiꞌ xquecꞌastej na pe, y rumariꞌ, can chi pakꞌij\f + Lc. 2.37; Fil. 3.11.\f* chi chakꞌaꞌ nikaben rusamaj ri Dios ri biyon ca queriꞌ. Rey Agripa, riyin ya cꞌa riꞌ ri numac ri niquibij chuwij.
\v 8 ¿Achique ruma tek chiwech riyix chi ri Dios ma nicowin ta yerucꞌasoj ri caminakiꞌ?\f + Dn. 12.2.\f*
\s Ri Pablo nutzijoj ri pokon xuben chique ri ye nimanel riche (rixin) ri Cristo
\p
\v 9 Ruma tek rubanon ca, riyin xinchꞌob cꞌa riꞌ chi can cꞌo chi yenwetzelaj ri winek ri quiniman ri Jesús aj Nazaret, y chukaꞌ can cꞌo chi nben chique chi niquitij pokon pa nukꞌaꞌ.\f + Jn. 16.2.\f*
\v 10 Y can queriꞌ wi xinben chique ri chiriꞌ pa Jerusalem. Y riqꞌui chukaꞌ chi ri principaliꞌ tak sacerdotes xquiyaꞌ kꞌatbel tzij pa nukꞌaꞌ, riyin ye qꞌuiy cꞌa chique ri lokꞌolaj tak ralcꞌual ri Dios ri xenyaꞌ pa cárcel.\f + Hch. 8.3; 22.5.\f* Y tek cꞌo jun chique ri ye nimanel riꞌ nicamisex, riyin nbij cꞌa chi utz rubanic chare.
\v 11 Y can qꞌuiy cꞌa mul ri xinben pokon chique, ruma xinwajoꞌ chi xquiyokꞌ ta ca ri ruchꞌabel ri Jesús. Queriꞌ xinbanalaꞌ chique ri pa tak jay\f + Hch. 22.19.\f* ri kas nicꞌut wi ri ruchꞌabel ri Dios. Y sibilaj yacatajnek woyowal chiriꞌ. Rumariꞌ hasta xibe pa tak tinamit quiche (quixin) nicꞌaj chic ruwachꞌulef chiquicanoxic ri quiniman ri Jesús, riche (rixin) chi xenyaꞌ pa tijoj pokonal.
\s Ri Pablo nutzijoj achique rubanic tek riyaꞌ xunimaj ri Jesús
\p
\v 12 Y chubanic cꞌa riꞌ tek xitak el cuma ri principaliꞌ tak sacerdotes cꞌa pa tinamit Damasco,\f + Hch. 9.3; 22.6.\f* y can yaꞌon cꞌa el chukaꞌ kꞌatbel tzij pa nukꞌaꞌ cuma riyeꞌ.
\v 13 ¡Oh rey! Pero ri pa nicꞌaj kꞌij tek nchapon el bey pa Damasco, xintzꞌet jun nimalaj sakil ri petenak chilaꞌ chicaj, ri kꞌaxnek ruchukꞌaꞌ chuwech ri kꞌij, y xka pe pa nuwiꞌ riyin y pa quiwiꞌ chukaꞌ ri wachibil.
\v 14 Y rumariꞌ konojel xojtzak cꞌa pan ulef. Y xinwacꞌaxaj cꞌa chukaꞌ chi cꞌo Jun ri xchꞌo pe pa chꞌabel hebreo, ri kachꞌabel riyoj israelitas, y xubij cꞌa chuwe: Saulo, Saulo, ¿achique cꞌa ruma tek achapon wokotaxic? Xa ayon cꞌa riyit nasoc awiꞌ, ruma achapon wokotaxic. Xa ayon riyit nayaꞌ awiꞌ chutzaꞌn jun cheꞌ ri chꞌut rutzaꞌn, xchaꞌ chuwe.
\v 15 Y yacꞌariꞌ tek riyin xinbij chare: ¿Yit achique cꞌa riyit táta? xichaꞌ chare. Y Riyaꞌ xubij chuwe: Yin cꞌa riyin ri Jesús ri achapon wokotaxic.
\v 16 Pero can tasicꞌaꞌ cꞌa awiꞌ, y cayacatej. Xincꞌut cꞌa wiꞌ chawech riche (rixin) chi yatoc jun nusamajel\f + 1 Ti. 1.12.\f* y riche (rixin) chukaꞌ chi yabe chutzijoxic chique ri winek ri xatzꞌet yan y ri xquencꞌut chawech chupan ri kꞌij ri ye benak apo.
\v 17 Y xcatintoꞌ cꞌa chuwech ronojel pokonal ri xticajoꞌ xtiquiben chawe ri awinak, y chukaꞌ chiquiwech ri winek ri ma ye israelitas ta. Y quiqꞌui cꞌa ri winek riꞌ yatintek wi el\f + Hch. 22.21; Ro. 1.5.\f* re wacami.
\v 18 Yatintek cꞌa el quiqꞌui, riche (rixin) chi riyeꞌ nijakatej ri runakꞌ tak quiwech,\f + Is. 35.5; 42.7.\f* y yeꞌel pe chupan ri kꞌekuꞌm\f + Lc. 1.79; Jn. 8.12; 2 Co. 6.14.\f* y yecꞌojeꞌ chupan ri sakil;\f + Ef. 4.18; 5.8; Col. 1.13; 1 P. 2.9.\f* chukaꞌ yeꞌel cꞌa pe chuxeꞌ rutzij ri Satanás y yeꞌoc chuxeꞌ rutzij ri Dios, riche (rixin) chi niquicꞌul ri cuybel quimac,\f + Lc. 1.77; 1 Jn. 3.5.\f* y xtiquicꞌul ri herencia\f + Hch. 20.32; Ef. 1.11.\f* ri xtuyaꞌ ri Dios chique quinojel ri chꞌajchꞌoj chic ri quicꞌaslen y ye riche (rixin) chic ri Dios, ruma xquicukubaꞌ quicꞌuꞌx wuqꞌui, xchaꞌ ri Jesús chuwe.
\s Ri Pablo nutzijoj chi can xunimaj wi ri xbix chare chupan ri jun achiꞌel achicꞌ ri xuben
\p
\v 19 ¡Oh rey Agripa! Riyin can xinben cꞌa ri xkꞌalajsex chinuwech chupan ri jun achiꞌel achicꞌ riꞌ, ri petenak chicaj.
\v 20 Rumariꞌ can xinchop cꞌa rutzijoxic\f + Hch. 9.20.\f* nabey chique ri winek ri yecꞌo pa Damasco, cꞌacꞌariꞌ chique ri winek ri yecꞌo pa Jerusalem y chique cꞌa chukaꞌ ri winek ri yecꞌo pa ronojel tinamit waweꞌ pa rucuenta ri Judea, y cꞌacꞌariꞌ chique cꞌa ri winek ri ma ye israelitas ta, chi nej chi nakaj. Chique quinojel cꞌa xinbij wi chi titzolin pe quicꞌuꞌx riqꞌui ri Dios, tijalatej ri quicꞌaslen,\f + Is. 55.7; Mt. 3.8; Lc. 3.8-14.\f* y can tiquikꞌalajsaj quiꞌ riqꞌui ri yequibanalaꞌ\f + Lc. 19.8, 9; Ef. 5.1-25.\f* chi ye jalatajnek chic.
\v 21 Yacꞌariꞌ ri xinben. Y xaxu (xaxe wi) rumariꞌ tek ri kech aj Israel xinquichop pe\f + Hch. 21.30.\f* chiriꞌ pa rachoch ri Dios ri cꞌo pa Jerusalem, y xcajoꞌ cꞌa xinquicamisaj.
\v 22 Yacꞌa ri Dios can cꞌo pe wuqꞌui. Rumariꞌ majun cꞌa ri ncꞌulwachin pa quikꞌaꞌ ri winek. Can nbin cꞌa pe ri ruchꞌabel ri Dios chique quinojel ri winek, chique ri sibilaj cꞌo quikꞌij y chique chukaꞌ ri majun quikꞌij. Y xaxu (xaxe) wi cꞌa ri quibin ca ri profetas ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ri ojer ca, y ri rubin ca ri Moisés,\f + Jn. 5.46; Ro. 3.21.\f* xaxu (xaxe wi) riꞌ ri ntzijoj riyin, ruma yecꞌa riyeꞌ ri ye biyon ca ri nibanatej.
\v 23 Riyeꞌ can quibin wi ca chi ri Cristo xtukꞌaxaj na tijoj pokonal y xticamisex\f + Sal. 22; Is. 53; Zac. 12.10; Lc. 18.31-33; 24.26.\f* y ya chukaꞌ Riyaꞌ ri xticꞌastej el\f + Mt. 27.53; 1 Co. 15.20; Col. 1.18; Ap. 1.5.\f* nabey chique quinojel ri ye caminek chic el, riche (rixin) chi xtuyaꞌ sakil\f + Is. 42.6; 60.1.\f* chique ri winek israelitas y chique chukaꞌ ri ma ye israelitas ta.
\s Tek ri Pablo can xutij rukꞌij chrij ri Rey Agripa riche (rixin) chi xunimaj ta ri Dios
\p
\v 24 Y ya cꞌa chꞌabel riꞌ ri ntajin chubixic ri Pablo riche (rixin) chi nukꞌalajsaj chi riyaꞌ majun mac rubanon. Y ri Festo can yacꞌariꞌ tek xurek apo ruchiꞌ y xubij chare: Pablo, ruma sibilaj naꞌoj cꞌo awuqꞌui, xpe chꞌujiric\f + 2 R. 9.11; Jn. 10.20.\f* chawe, xchaꞌ chare.
\p
\v 25 Yacꞌa ri Pablo xubij chare ri Festo: Nimalaj achi, riyin majun chꞌujiric chuwe, ruma ronojel ri nbij, can kitzij wi, y ronojel chukaꞌ pa ruchojmil nbij.
\v 26 Waweꞌ cꞌo ri rey Agripa. Rumariꞌ man cꞌa nxibij ta wiꞌ yichꞌo apo, ruma riyin nchꞌob chi can ronojel ri ye banatajnek ye retaman, ruma xa can pa sakil ri banatajnek wi.
\v 27 ¡Oh rey Agripa! ¿Nanimaj riyit ri quibin ca ri profetas ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca? Riyin wetaman chi can nanimaj wi.
\p
\v 28 Yacꞌa ri Agripa xubij chare ri Pablo: Riyit nachꞌob chi chanin naben chuwe chi yinoc chukaꞌ jun chique ri yeniman riche (rixin) ri Cristo.\f + Mr. 6.20.\f*
\p
\v 29 Y ri Pablo xubij chare: Wi chanin o ma chanin ta, ri Dios xtuben ta cꞌa chawe riyit y chique quinojel ri yeꞌacꞌaxan pe wuche (wixin) chi niquicukubaꞌ ta quicꞌuꞌx riqꞌui ri Ajaf Jesucristo achiꞌel xuben chuwe riyin. Xa yacꞌa ri ma nwajoꞌ ta chi yixtzꞌapix pa cárcel y ni xa ta yixxim riqꞌui cadena,\f + Hch. 21.33; 22.30.\f* achiꞌel ri banon chuwe riyin, xchaꞌ ri Pablo.
\p
\v 30 Y can xu (xe) wi cꞌa xtaneꞌ chi nichꞌo apo ri Pablo, ri rey Agripa y ri Berenice,\f + Hch. 25.23.\f* ri Festo ri aj kꞌatbel tzij y ri nicꞌaj chic ri can ye tzꞌuyul chukaꞌ quiqꞌui, xeyacatej y xeꞌel el.
\v 31 Y tek xbequimoloꞌ cꞌa quiꞌ jucꞌan chic, niquibilaꞌ cꞌa chiquiwech: Ri Pablo man cꞌa rucꞌamon ta chi cꞌo pa cárcel, y cꞌa ta cꞌa chi nitak pa camic, ruma majun\f + Hch. 23.9; 25.26; 1 P. 3.16; 4.14.\f* itzel rubanon ta riche (rixin) chi niban ta queriꞌ chare.
\p
\v 32 Rumariꞌ ri rey Agripa xubij chare ri Festo: Man ta na rubin chic chi ya ri César ri nikꞌato tzij pa ruwiꞌ,\f + Hch. 25.11.\f* nelesex ta el, xchaꞌ ri Agripa.
\c 27
\s Tek ri Pablo xtak el pa Roma
\p
\v 1 Y tek bin chic cꞌa chi ri Pablo y nicꞌaj chic ri yecꞌo pa cárcel yetak el cꞌa pa Roma,\f + Hch. 25.12.\f* ri tinamit ri cꞌo pa rucuenta ri Italia, xejach cꞌa el pa rukꞌaꞌ jun achi ri Julio rubiꞌ. Ri Julio riꞌ jun capitán quiche (quixin) jun ciento soldados, y ri soldados riꞌ ye riche (rixin) ri jumoc soldados ri ye riche (rixin) ri Augusto nibix chique.
\v 2 Rumariꞌ riyin ri Lucas, wachibilan cꞌa ri kachꞌalal Aristarco,\f + Hch. 19.29; 20.4; Col. 4.10.\f* ri nipe pa tinamit Tesalónica ri cꞌo pa Macedonia, xojbe cꞌa riqꞌui ri Pablo. Xoj-oc el pa jun barco ri petenak cꞌa quelaꞌ pa jun tinamit ri Adramitio rubiꞌ, y nibe pa nicꞌaj chic tinamit ri yecꞌo chuchiꞌ ri mar chiriꞌ pa rucuenta ri Asia.
\v 3 Pa rucaꞌn kꞌij xojapon cꞌa ri pa tinamit Sidón. Ri chiriꞌ, ri Julio\f + Hch. 28.16.\f* ri ucꞌuey quiche (quixin) ri soldados, xuben cꞌa jun nimalaj utzil chare ri Pablo, ruma xuyaꞌ kꞌij chare chi xbe chuyaꞌic rutzil quiwech ri kachꞌalal y riche (rixin) chukaꞌ chi ri kachꞌalal xquitoꞌ pe ri Pablo.
\v 4 Xoj-oc chic cꞌa el chupan ri barco, y xkayaꞌ ca ri tinamit Sidón. Yacꞌa tek yoj benak, xbekacꞌuluꞌ jun nimalaj cakꞌikꞌ, y rumariꞌ cꞌo chi xojkꞌax chuwech ri Chipre ri jun ti ruwachꞌulef ri cꞌo pa yaꞌ, ruma xaxu (xaxe) wi chiriꞌ ri ma can ta pa rubey ri cakꞌikꞌ cꞌo wi. Pa kajxocon cꞌa xicꞌo wi ca ri Chipre chake.
\v 5 Y tek kakꞌaxan chic el ronojel ri mar ri cꞌo chiquiwech ri Cilicia y ri Panfilia, xojapon cꞌa pa tinamit Mira. Y ri Mira riꞌ pa rucuenta ri ruwachꞌulef Licia cꞌo wi.
\p
\v 6 Ri chiriꞌ pa tinamit Mira, ri Julio ri capitán xberilaꞌ cꞌa jun barco ri petenak cꞌa quelaꞌ pa tinamit Alejandría,\f + Hch. 28.11.\f* y nibe cꞌa pan Italia. Y chupan chic ri barco riꞌ xojrucusaj wi el riche (rixin) chi nikaben ri nicꞌaj chic bey ri cꞌa cꞌo na chi nikaben.
\v 7 Y qꞌuiy cꞌa kꞌij ri can ekal yoj benak y cꞌayef (cuesta) chi xojapon chuwech ri tinamit Gnido, ruma ri cakꞌikꞌ can cꞌa chkawech na cꞌa petenak wi, y yojrutzolij chikij. Rumariꞌ xojbe chi xbekasutij pe rij ri Creta ri jun ti ruwachꞌulef ri cꞌo chukaꞌ pa mar y xojicꞌo chuwech ri Salmón ri cꞌo pa rucuenta ri Creta.
\v 8 Y can riqꞌui cꞌa chukaꞌ rucꞌayewal yoj benak, kacꞌuan el ri ruchiꞌ yaꞌ, y pa kajquikꞌaꞌ cꞌo wi ca ri Creta. Y tek xbekilaꞌ jun lugar ri Utzilaj tak Puertos nibix chare, ri cꞌo chukaꞌ pa rucuenta ri Creta, xojcꞌojeꞌ cꞌa el chiriꞌ. Ri lugar riꞌ chunakajal cꞌa ri tinamit Lasea cꞌo wi.
\p
\v 9 Y can qꞌuiy yan cꞌa kꞌij ri tibiyin, y cꞌa xu (xe) wi chiriꞌ queꞌapon wi. Y can cꞌayef (cuesta) chic chi niban binen pa ruwiꞌ ri mar, ruma chi xa xkꞌax yan rukꞌijul ri ayuno\f + Lv. 23.27, 29.\f* y xa rukꞌijul chic ri cakꞌikꞌ, rumariꞌ tek ri Pablo xubij chique ri achiꞌaꞌ ri nuchꞌob riyaꞌ chi achique ri rajawaxic chi niquiben.
\v 10 Riyaꞌ xubij cꞌa chique: Riyin nchꞌob chi wi nikachop chic el bey pa ruwiꞌ yaꞌ, xa can cꞌo rucꞌayewal xtucꞌom pe, ma xaxu (xaxe) ta wi chare re barco y ri ejkaꞌn ri rucꞌuan el, xa can queriꞌ chukaꞌ chake riyoj, xchaꞌ.
\p
\v 11 Yacꞌa ri Julio ri capitán ma xunimaj ta ri xubij ri Pablo chare. Xa ya ri xubij ri rajaf ri barco y ri xubij ri achi ri ucꞌuayon riche (rixin) ri barco, xa yariꞌ ri xuben.
\v 12 Y ruma cꞌa ri chiriꞌ xa ma can ta utz riche (rixin) chi yecꞌojeꞌ ka riche (rixin) chi niquikꞌaxaj na el ri rutiempo ri cakꞌikꞌ, rumariꞌ jubaꞌ ma quinojel ri xquichꞌob chi xa más ta utz chi niquiyaꞌ ca ri acuchi (achique) yecꞌo wi, ruma riqꞌui jubaꞌ xa yecowin yeꞌapon pa Fenice, ri cꞌo chukaꞌ chiriꞌ pa Creta. Ruma ri Fenice\f + Hch. 11.19.\f* can ma pa rubey ta cꞌa cakꞌikꞌ cꞌo wi, astapeꞌ ri cakꞌikꞌ nipe pa ruwiꞌ el jubaꞌ chare ri acuchi (achique) nikatzꞌet chi nika wi ri kꞌij o astapeꞌ ta wi nipe pa xulan pe jubaꞌ chare ri acuchi (achique) nikatzꞌet chi nika wi ri kꞌij.
\s Ri barco ri benak wi ri Pablo xucꞌul jun cakꞌikꞌ pa ruwiꞌ ri mar
\p
\v 13 Y tek xquitzꞌet chi jotol pe jubaꞌ cakꞌikꞌ quereꞌ pa sur, riyeꞌ xquichꞌob chi utz yojbe cꞌa ri pa Fenice. Tek xoj-el cꞌa el, xaxu (xaxe wi) cꞌa ri ruchiꞌ yaꞌ riche (rixin) ri Creta yoj benak wi.
\v 14 Pero cꞌa jubaꞌ cꞌa koj-el el chiriꞌ, tek xocꞌulun jun nimalaj cakꞌikꞌ\f + Sal. 107.25-27.\f* ri petenak pa ruwiꞌ el jubaꞌ chare ri acuchi (achique) nikatzꞌet chi ntel wi pe ri kꞌij, jun cakꞌikꞌ ri sibilaj nim ruchukꞌaꞌ, y norupaxij riꞌ chuwech ri barco ri yoj benak wi.
\v 15 Y ruma sibilaj nim ruchukꞌaꞌ ri cakꞌikꞌ, can yojrunim cꞌa. Y man cꞌa yojcowin ta chic yojbiyin chkawech. Rumariꞌ cꞌo chi xkayaꞌ kꞌij chi xojrucꞌuaj.
\v 16 Xojkꞌax cꞌa el chrij jun ti ruwachꞌulef ri cꞌo pa mar, ri Clauda rubiꞌ. Y chiriꞌ ma can ta nim ruchukꞌaꞌ ri cakꞌikꞌ, pero cꞌa cꞌayef (cuesta) na xuben chkawech riche (rixin) chi xkajotobaꞌ el ri jun ti coꞌol lancha ri kiriren el ruma ri barco ri yoj benak wi.
\v 17 Y tek quijotoban chic el ri ti lancha chupan ri barco, ri achiꞌaꞌ ri ye ucꞌuayon ri barco, xquixim ri barco riqꞌui coloꞌ ri nimaꞌk rupan riche (rixin) chi niquitoꞌ jubaꞌ ri barco riche (rixin) chi ma nberupaxij ta riꞌ. Riyeꞌ quixibin quiꞌ chi riqꞌui jubaꞌ ri cakꞌikꞌ yerunim cꞌa chupan ri lugar ri xa ma nim ta rupan yaꞌ ri nibix Sirte chare, y rumariꞌ xequikasaj ri nimalaj tak tziek riche (rixin) ri barco y xquiyaꞌ kꞌij chi xeꞌucꞌuex ruma ri cakꞌikꞌ.
\v 18 Y pa rucaꞌn kꞌij, ruma ri cakꞌikꞌ can ma kajnek ta ri ruchukꞌaꞌ, rumariꞌ xquirokij\f + Fil. 3.7, 8; He. 12.1.\f* cꞌa ca pa yaꞌ nicꞌaj chare ri ejkaꞌn ri rucꞌuan ri barco.
\v 19 Y pa rox kꞌij, ruma chi ri cakꞌikꞌ can cꞌa cꞌo na, can xojtoꞌon cꞌa chukaꞌ riyoj, riche (rixin) chi qꞌuiy chare ri rusamajbal ri barco xkarokij ca pa yaꞌ.\f + Jon. 1.5.\f*
\v 20 Y ruma can sibilaj nim ri cakꞌikꞌ ri nimiyon kiche (kixin), y qꞌuiy yan kꞌij ri ma katzꞌeton ta chic ruwech ri kꞌij, ni quiwech ri chꞌumilaꞌ, rumacꞌariꞌ xa kacamic chic koyoben y man chic koyoben ta chi yojcolotej.
\p
\v 21 Y ruma can cꞌo yan chic kꞌij ri majun utzilaj waꞌin kabanon, ri Pablo xbepaꞌeꞌ pe chiriꞌ chiquicojol quinojel, y xubij chique: Xinimaj ta jubaꞌ ri xinbij chiwe ri pa Creta, man ta na xoj-el pe, man ta xkacꞌulwachij quereꞌ y man ta chukaꞌ xkatzꞌilaꞌ re barco, ri rusamajbal y ri ejkaꞌn ri rucꞌamom pe.
\v 22 Yacꞌa re wacami nbij cꞌa chiwe: Ticukubaꞌ icꞌuꞌx, ruma majun ri xticom ta, xa can xu (xe) wi re barco ri xtiqꞌuis ca.
\v 23 Ruma chakꞌaꞌ cꞌo jun ángel xucꞌut riꞌ chinuwech ri takon pe ruma ri Wajaf Dios,\f + Am. 3.7; Hch. 23.11.\f* ri Dios ri yitajin nben ri rusamaj.\f + Ro. 1.9; 2 Ti. 1.3.\f*
\v 24 Y ri ángel riꞌ xubij cꞌa chuwe: Pablo, man cꞌa taxibij ta awiꞌ.\f + Is. 41.10, 14; 43.1, 2.\f* Riyit can cꞌo cꞌa chi yatapon na ri pa Roma chuwech ri César.\f + Hch. 19.21; 23.11; 25.11.\f* Rumariꞌ majun cꞌa xtacꞌulwachij. Y awuma cꞌa riyit,\f + Gn. 39.5, 23; Job 22.29, 30.\f* ri Dios xquerucol cꞌa chukaꞌ ri ye awachibilan el chupan re jun barco reꞌ. Can majun cꞌa xticom ca chiwe, xinucheꞌex ruma ri ángel.
\v 25 Rumacꞌariꞌ, ticukubaꞌ icꞌuꞌx\f + Lc. 1.45.\f* chi xquixcolotej, ruma riyin can wetaman wi chi ri Dios can xkojrucol wi achiꞌel ri xorubij ca ri ángel chuwe.
\v 26 Y cꞌo cꞌa chi pa jun ti ruwachꞌulef ri cꞌo pa yaꞌ\f + Hch. 28.1.\f* xkojbeka wi ca, xchaꞌ ri Pablo chique quinojel ri achiꞌaꞌ ri ye benak chupan ri jun barco riꞌ.
\p
\v 27 Y caꞌiꞌ yan cꞌa semanas tuchop wi pe ri cakꞌikꞌ riꞌ, y kachapon cꞌa binen pa ruwiꞌ ri mar ri Adriático rubiꞌ. Y pa nicꞌaj akꞌaꞌ riche (rixin) ri akꞌaꞌ riꞌ tek ri achiꞌaꞌ ri ye ucꞌuayon riche (rixin) ri barco xquinabej chi nakaj chic yojcꞌo wi apo chare jun ruwachꞌulef.
\v 28 Y riyeꞌ xquetaj ri rupan ri yaꞌ. Y xquitzꞌet cꞌa chi treinta y seis metros rupan ri yaꞌ tek xquetaj ri pa nabey mul. Yacꞌa tek yoj biyinek chic apo jubaꞌ, xquitzꞌet cꞌa chi xa xax nuben ka ri yaꞌ ruma xaxu (xaxe) wi chic veinte y siete metros rupan.
\v 29 Y ruma niquixibij quiꞌ chi ri barco nberupaxij riꞌ chiquiwech abej, rumariꞌ xquirokij ka pa yaꞌ cajiꞌ anclas, riche (rixin) chi ri barco ma nibiyin ta chic. Ri cajiꞌ anclas riꞌ pa rachek cꞌa ka ri barco yecꞌo wi. Riyeꞌ can nicajoꞌ cꞌa chi chanin ta niseker pe, pero ma jubaꞌ cꞌa niseker ta pe.
\v 30 Y ri achiꞌaꞌ ri ye ucꞌuayon ri barco nicajoꞌ cꞌa yeꞌanmej el. Rumariꞌ xquikasaj ka ri ti lancha pa mar, y niquiben cꞌa chi achiꞌel ya ri nicꞌaj chic anclas ri yecꞌo chuwech ri barco ri yetajin chukasaxic.
\v 31 Rumariꞌ ri Pablo xberuyaꞌ cꞌa rutzijol chare ri capitán quiche (quixin) ri soldados y chukaꞌ chique ri soldados. Riyaꞌ xubij cꞌa chique: Wi xtiyaꞌ kꞌij chi yeꞌanmej el ri can yeꞌucꞌuan wi riche (rixin) ri barco, majun chiwe riyix ri xticolotej ta chuwech ri camic.
\p
\v 32 Rumariꞌ xepe ri soldados xequikupilaꞌ ca ri coloꞌ ri achoj riqꞌui ximiben wi ri ti coꞌol lancha chuwech ri barco, riche (rixin) chi ri ti lancha riꞌ tibe na ca.
\p
\v 33 Yacꞌa tek xuchop niseker pe, ri Pablo xubij cꞌa chi quewaꞌ. Y quecꞌareꞌ ri xubij riyaꞌ chique quinojel ri ye benak pa barco: Wacami nitzꞌaket caꞌiꞌ semanas ri ma yix ta warnek jabel, y chukaꞌ majun utzilaj waꞌin ibanon.
\v 34 Rumacꞌariꞌ nbij chiwe wacami, chi quixwaꞌ chi utz riche (rixin) chi cꞌo iwuchukꞌaꞌ. Ruma can xkojcolotej konojel, can ni jun rusmal tak iwiꞌ ri xtitzak ta ca, achiꞌel ri xkꞌalajsex chinuwech. Can majun cꞌa ri cꞌo ta xtucꞌulwachij.\f + 1 R. 1.52; Mt. 10.30; Lc. 12.7; 21.18.\f*
\p
\v 35 Y tek chꞌonak chic cꞌa ka ri Pablo, riyaꞌ xberucꞌamaꞌ cꞌa pe jun caxlan wey, xumatioxij\f + 1 S. 9.13; Mt. 15.36; Mr. 8.6; Jn. 6.11; 1 Ti. 4.3, 4.\f* chare ri Dios chiriꞌ chiquiwech quinojel, xuwechꞌ y xuchop cꞌa rutijic.
\v 36 Y ya chukaꞌ riꞌ tek quinojel xcukeꞌ ka jubaꞌ quicꞌuꞌx, y xquichop waꞌin.
\v 37 Y konojel cꞌa ri yoj benak pa barco, yojcꞌo cꞌa caꞌiꞌ ciento riqꞌui setenta y seis.
\v 38 Y tek ye waynek chic ka chi utz, xquichop cꞌa ca rucꞌakic ri trigo pa mar, riche (rixin) chi ma al ta nuben ca ri barco.
\s Ri barco xqꞌuis ca pa mar
\p
\v 39 Tek xseker cꞌa, ri achiꞌaꞌ ri ye ucꞌuayon riche (rixin) ri barco ma quetaman ta achique ruwachꞌulef xebeka wi. Xaxu (xaxe) wi cꞌa xquitzꞌet chi cꞌo jun rukꞌaꞌ yaꞌ, y jabel ri ruchiꞌ. Rumariꞌ xquichꞌob cꞌa chi riqꞌui jubaꞌ yecowin niquicꞌuaj apo ri barco chiriꞌ.
\v 40 Rumariꞌ xquikupilaꞌ ca ri coloꞌ riche (rixin) ri anclas, y ri anclas xebe ca chuxeꞌ ri mar. Y xequisol ca ri kꞌabet riche (rixin) ri barco. Cꞌacꞌariꞌ xquijotobaꞌ ri jun nimalaj tziek ri cꞌo apo chuwech ri barco, y ri cakꞌikꞌ xuchop runimic ri barco chuchiꞌ yaꞌ.
\v 41 Y can cꞌa ma jane yojapon ta chuchiꞌ ri mar, tek xbekilaꞌ jun boloj sanayiꞌ cꞌo chuxeꞌ yaꞌ, y chiriꞌ xberukebuj wi riꞌ ri ruxeꞌ ri rutzaꞌn ri barco,\f + 2 Co. 11.25.\f* y chiriꞌ xkꞌateꞌ wi ca. Can ma xsilon ta chic. Y ri rachek ri barco can xuchop nijokꞌotej ruma ri yaꞌ can riqꞌui cꞌa ruchukꞌaꞌ nberupaxij riꞌ chiriꞌ.
\v 42 Yacꞌariꞌ tek ri soldados xquichꞌob\f + Pr. 12.10; Ec. 9.3; Is. 59.7; Ro. 3.15.\f* chi yequicamisaj cꞌa quinojel ri presos, riche (rixin) chi majun nimuxan (natin) el riche (rixin) chi nanmej.
\v 43 Yacꞌa ri capitán man cꞌa xrajoꞌ ta chi xquiben queriꞌ,\f + Pr. 16.7; Jer. 38.10; Hch. 23.10.\f* riche (rixin) chi nicolotej ri Pablo. Xa xubij cꞌa chi quinojel cꞌa ri can yecowin yemuxan (yeꞌatin), tiquicꞌakaꞌ el quiꞌ y quebe nabey, riche (rixin) chi yebeꞌel chuchiꞌ yaꞌ.
\v 44 Yacꞌa ri nicꞌaj chic ri ma yecowin ta, xubij cꞌa chique chi quequichapalaꞌ el tzꞌalan o xabachique cheꞌ riche (rixin) ri barco ri ye jokꞌotajnek chic el, riche (rixin) chi ma yejikꞌ ta. Y queriꞌ xkaben riche (rixin) chi xoj-el cꞌa chuchiꞌ yaꞌ,\f + Sal. 107.30.\f* y majun cꞌa ri xcom ta chake.
\c 28
\s Tek ri Pablo xcꞌojeꞌ ri pa Malta
\p
\v 1 Y tek konojel yoj colotajnek chic el ri pa yaꞌ, xketamaj cꞌa chi ri ti ruwachꞌulef riꞌ, ri cꞌo pa mar,\f + Hch. 27.26.\f* Malta rubiꞌ.
\v 2 Y ri winek ri aj chiriꞌ pa Malta, can utz quinaꞌoj xquiben kiqꞌui\f + He. 13.1, 2.\f* ruma xquibox jun kꞌakꞌ. Cꞌacꞌariꞌ xojquisiqꞌuij (xojcoyoj) konojel riche (rixin) chi nikamekꞌ kiꞌ chuchiꞌ ri kꞌakꞌ, ruma cꞌo tef y ntajin job.
\v 3 Y tek ri Pablo xberucꞌamaꞌ pe juboraj xcꞌaꞌy y tek ntajin cꞌa ka chuyaꞌic pa kꞌakꞌ, xbeꞌel cꞌa pe jun cumatz chupan ri xcꞌaꞌy riꞌ ruma xunaꞌ ri kꞌakꞌ. Ri cumatz riꞌ xberuchꞌicaꞌ riꞌ chrij rukꞌaꞌ ri Pablo, y man cꞌa nitzak ta el.
\v 4 Y tek ri winek ri aj chiriꞌ pa Malta xquitzꞌet chi ri cumatz tzekel chrij rukꞌaꞌ ri Pablo, niquibilaꞌ cꞌa chiquiwech: La achi laꞌ can nikꞌalajin chi jun achi camisanel, ruma astapeꞌ xcolotej pe chupan ri mar, ya cꞌa la cumatz ri xticamisan el riche (rixin) wacami. Can cꞌo cꞌa chi nutoj na ri etzelal rubanon,\f + Lc. 13.2; Jn. 9.2.\f* yechaꞌ cꞌa ri winek riꞌ.
\p
\v 5 Xpe ri Pablo xutotaj ca ri cumatz\f + Sal. 91.13; Mr. 16.18; Lc. 10.19.\f* pa kꞌakꞌ, y majun retal chi cꞌo ta ri nucꞌulwachij.
\v 6 Pero quinojel ri winek quitzuliben quitzuliben apo ri Pablo, coyoben cꞌa chi xtibesipoj pe o xticom ka. Y xeyaloj cꞌa xcoyobej y xquitzꞌet chi xa majun rubanon, man chic cꞌa xquibij ta chi ri Pablo jun achi camisanel, xa xquibij cꞌa chi riyaꞌ jun dios.\f + Hch. 8.10; 10.25; 14.11; Ap. 22.8, 9.\f*
\p
\v 7 Y chunakajal apo ri lugar ri yojcꞌo wi, cꞌo cꞌa jun liꞌaj ulef riche (rixin) jun achi ri Publio rubiꞌ. Y riyaꞌ, yariꞌ ri aj kꞌatbel tzij chupan ri lugar riꞌ. Jabel xojrucꞌul ri pa rachoch, y oxiꞌ cꞌa kꞌij ri jabel xojrilij.
\v 8 Yacꞌa ri rutataꞌ ri Publio kajnek pa chꞌat ruma yabil. Nimalaj cꞌaten y quicꞌ chupan ri ntoc cꞌa chare. Y ri Pablo xapon cꞌa chutzꞌetic. Xuben orar, y xuyaꞌ chukaꞌ rukꞌaꞌ pa ruwiꞌ, y ri yawaꞌ xcꞌachoj.\f + 1 R. 17.20-22; Mt. 9.18; Mr. 6.5; 7.32; 16.18; Lc. 4.40; Stg. 5.14.\f*
\v 9 Xa riqꞌui cꞌa chi queriꞌ xuben ri Pablo, can xbe cꞌa rutzijol. Y xeꞌoka cꞌa riqꞌui ri Pablo ri nicꞌaj chic yawaꞌiꞌ ri yecꞌo chiriꞌ pa Malta. Y ri Pablo xerucꞌachojsaj el.
\v 10 Y ri winek ri aj chiriꞌ pa Malta can xquiyaꞌ cꞌa kakꞌij\f + 1 Ti. 5.17.\f* y can jabel wi quinaꞌoj xquiben kiqꞌui. Y tek xojbe, riyeꞌ xquiyalaꞌ el ri xticꞌatzin chake chupan ri kabey.
\s Tek ri Pablo xapon cꞌa pa Roma
\p
\v 11 Y oxiꞌ icꞌ ri xojcꞌojeꞌ cꞌa ri chiriꞌ pa Malta. Y cꞌo cꞌa jun barco ri nipe cꞌa quelaꞌ pa tinamit Alejandría.\f + Hch. 27.6.\f* Ri barco riꞌ rucꞌuan cꞌa ri quiwachbel caꞌiꞌ dios chutzaꞌn. Ri dios riꞌ, Cástor y Pólux quibiꞌ. Y cꞌo cꞌa ri chiriꞌ pa Malta, ruma chiriꞌ xcꞌojeꞌ wi chupan ri tiempo riche (rixin) cakꞌikꞌ. Y chupan cꞌa ri barco riꞌ xojbe wi.
\v 12 Y xojapon pa tinamit Siracusa, y xojcꞌojeꞌ oxiꞌ kꞌij ri chiriꞌ.
\v 13 Y xu (xe) wi xoj-el cꞌa el ri chiriꞌ, xkacꞌuaj el ri ruchiꞌ yaꞌ, y xojapon chic pa jun tinamit ri Regio rubiꞌ. Y pa rucaꞌn kꞌij chare ri kojapon wi pa tinamit Regio, yacꞌariꞌ tek xkachop chic cꞌa el binen ruma chi xjoteꞌ pe ri cakꞌikꞌ quereꞌ pa sur. Y pa rucaꞌn kꞌij ri koj-el wi el ri pa tinamit Regio, yacꞌariꞌ tek xojapon ri pa tinamit Puteoli.
\v 14 Y chiriꞌ chupan ri tinamit riꞌ, yecꞌo cꞌa kachꞌalal\f + Sal. 119.63.\f* xebekilaꞌ, y riyeꞌ xquibij cꞌa chake chi kojcꞌojeꞌ ka\f + Mt. 10.11; Hch. 9.42, 43; 19.1; 21.4, 7, 8.\f* jun semana quiqꞌui. Tek xtzꞌaket cꞌa ri jun semana riꞌ, cꞌacꞌariꞌ can choj xojbe cꞌa pa Roma.
\v 15 Ri kachꞌalal ri yecꞌo chiriꞌ pa Roma quicꞌaxan chic cꞌa chi yojapon, rumariꞌ xepe chikacꞌulic. Yecꞌo ri xojoquicꞌuluꞌ ri pa jun tinamit ri Foro de Apio rubiꞌ, y yecꞌo chukaꞌ ri xojoquicꞌuluꞌ pa jun chic lugar ri Tres Tabernas rubiꞌ. Tek ri Pablo xerutzꞌet cꞌa ri kachꞌalal riꞌ, xumatioxij chare ri Dios. Y reꞌ xuyaꞌ ruchukꞌaꞌ xunaꞌ riyaꞌ.
\v 16 Y tek xojapon cꞌa ri pa Roma, ri Julio ri capitán xerujech cꞌa ri presos pa rukꞌaꞌ ri jun achi ri ucꞌuey quiche (quixin) ri achiꞌaꞌ ye chajinel. Yacꞌa chare ri Pablo xbix chi utz nicꞌojeꞌ ruyonil pa jun jay,\f + Hch. 24.23.\f* y xtichajix ruma jun soldado.
\s Tek ri Pablo xutzijoj ri ruchꞌabel ri Dios pa Roma
\p
\v 17 Y oxiꞌ yan cꞌa kꞌij tapon wi ri Pablo pa Roma, tek xutek quisiqꞌuixic (coyoxic) ri principaliꞌ chiquicojol ri israelitas ri yecꞌo pa Roma. Y tek xeꞌapon riqꞌui, xubij cꞌa chique: Wech aj Israel, riyin majun achique ta cꞌa nbanon\f + Hch. 21.33; 24.12; 25.8.\f* chique ri nicꞌaj chic wech aj Israel, ni majun chukaꞌ achique ta nbin chrij ri quibin ca ri ye katiꞌt kamamaꞌ ri xecꞌojeꞌ ojer ca ri cꞌo chi nikaben, pero ri pa Jerusalem xichapatej y xijach pa quikꞌaꞌ ri aj kꞌatbel tzij ri ye aj Roma.
\v 18 Y tek riyeꞌ xquicꞌutuj chuwe achique ri nbanon, xquichꞌob cꞌa chi yinquelesaj el, ruma majun mac ri xilitej ta\f + Hch. 22.24; 24.10; 25.8; 26.31.\f* chuwij riche (rixin) chi queriꞌ yitak ta pa camic.
\v 19 Yacꞌa ri kech aj Israel ma xcajoꞌ ta chi xinelesex ca, y rumariꞌ riyin xincꞌutuj cꞌa chi ya ri César\f + Hch. 25.11.\f* ri tikꞌato tzij pa nuwiꞌ, y ma ruma ta cꞌa chi cꞌo tzujunic (sujunic) ncꞌamom pe chiquij ri nuwinak, ruma ta riꞌ xincꞌutuj queriꞌ. Ma tichꞌob ta queriꞌ.
\v 20 Xa rumariꞌ xintek isiqꞌuixic (iwoyoxic) riche (rixin) chi can yixintzꞌet y riche (rixin) chukaꞌ chi riyix can wuqꞌui riyin niwetamaj wi el achique cꞌa ruma tek quereꞌ ncꞌulwachin. Ruma konojel riyoj israelitas cukul kacꞌuꞌx chi ri caminakiꞌ cꞌo na jun kꞌij tek xquecꞌastej pe,\f + Hch. 26.6, 7.\f* y ruma chi yariꞌ ri nuniman riyin, rumariꞌ tek yin ximil riqꞌui cadena\f + Hch. 26.29; Ef. 3.1; 4.1; 6.20; 2 Ti. 1.16.\f* wacami, xchaꞌ ri Pablo.
\p
\v 21 Y ri israelitas riꞌ xquibij chare ri Pablo: Riyoj majun wuj takon ta pe chake cuma ri aj Judea ri nichꞌo ta chawij riyit. Ni majun chukaꞌ chique ri kachꞌalal ri ye petenak chiriꞌ ri yebin ta chi cꞌo ta mac abanon. Majun.
\v 22 Pero riyoj ketaman cꞌa chi pa ronojel lugar, ri winek can sibilaj cꞌa yechꞌo chiwij riyix ri yixnatan rubiꞌ ri Jesús,\f + Hch. 24.5.\f* y nikajoꞌ cꞌa niketamaj achique rubanic ri naꞌoj ri acꞌamom pe riyit, xechaꞌ chare.
\p
\v 23 Y xquichaꞌ cꞌa ca jun kꞌij riche (rixin) chi queriꞌ niquimol quiꞌ, y ri Pablo xtubij cꞌa ri achique nicajoꞌ niquetamaj. Y tek xapon cꞌa ri kꞌij riꞌ, sibilaj cꞌa winek ri xbequimoloꞌ quiꞌ riqꞌui ri Pablo, y riyaꞌ xuchop cꞌa rutzijoxic y rukꞌalajsaxic ri rajawaren ri Dios chique. Xuchop cꞌa nitzijon tek xel pe ri kꞌij y xutanabaꞌ cꞌa ya tek xka ka ri kꞌij, ruma riyaꞌ xrajoꞌ cꞌa chi xkꞌax ta chiquiwech chi ri Jesús\f + Lc. 24.24; Hch. 17.2, 3; 26.22, 23.\f* yariꞌ ri Cristo, achiꞌel nubij ri tzꞌibatal ca ruma ri Moisés y cuma ri profetas ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca.
\v 24 Yecꞌo cꞌa ri xeniman\f + Hch. 18.6-8.\f* ri xubij ri Pablo, y yecꞌo ri ma xeniman ta.\f + Hch. 14.4; Ro. 3.3.\f*
\v 25 Y ruma xa ma junan ta cꞌa quiwech, xquichop chi xebe el. Pero can cꞌa xquicꞌaxaj na el ri ruqꞌuisbel tak chꞌabel ri xubij ri Pablo. Y riyaꞌ xubij: Ri chꞌabel ri xuyaꞌ ri Lokꞌolaj Espíritu chare ri profeta Isaías ri xkꞌalajsan ruchꞌabel ri Dios, riche (rixin) chi xubij chique ri ye katiꞌt kamamaꞌ ri xecꞌojeꞌ ojer ca, can utz chukaꞌ nuben chi nibix chiwe riyix, ruma ri Lokꞌolaj Espíritu xubij cꞌa:
\q
\v 26 Cabiyin quiqꞌui ri awinak, y jabij chique:
\q Riyix xtiwacꞌaxaj\f + Is. 6.9; Jer. 5.21; Ez. 12.2; Mt. 13.14; Mr. 4.12; Lc. 8.10; Jn. 12.40; Ro. 11.8.\f* y ma xtikꞌax ta chiwech ri xtiwacꞌaxaj.
\q Riyix xtitzuꞌ y xa ma xtiyaꞌ ta cꞌa pa cuenta ri nitzuꞌ.
\q
\v 27 Ruma ri cánima re winek reꞌ xa xquicowirisaj.
\q Cꞌayef (cuesta) chi ntoc pa tak quixquin ri niquicꞌaxaj.
\q Ri runakꞌ tak quiwech, quiyupuban, ruma ma nicajoꞌ ta yetzuꞌun.\f + Is. 44.18.\f*
\q Riyeꞌ can majun nicajoꞌ,
\q can ma nicajoꞌ ta niquicꞌaxaj,
\q can ma nicajoꞌ ta nika pa tak cánima,
\q ma nicajoꞌ ta nitzolin pe quicꞌuꞌx, riche (rixin) chi riyin nchojmirisaj ri quicꞌaslen.
\m Queriꞌ xubij ri Lokꞌolaj Espíritu.
\m
\v 28 Rumacꞌariꞌ tiwetamaj ca riyix, chi ri winek ri ma ye israelitas ta, xapon yan cꞌa ri colotajic riche (rixin) ri Dios quiqꞌui. Riyeꞌ can niquicꞌaxaj wi ri chꞌabel ri takon pe\f + Hch. 26.17; Ro. 11.11.\f* chique.
\p
\v 29 Y tek ri Pablo xubij queriꞌ chique ri rech aj Israel, xebe y can xquichꞌojilaꞌ cꞌa chiquiwech.
\p
\v 30 Y ri Pablo can tzꞌaket cꞌa caꞌiꞌ junaꞌ ri xcꞌojeꞌ chupan ri rachoch ri rukajon, y xerucꞌul cꞌa quinojel ri winek ri xeꞌapon riqꞌui.
\v 31 Y riyaꞌ xutzijoj cꞌa chique ri rajawaren ri Dios y xerutijoj cꞌa chukaꞌ ri winek chrij ri samaj ri xorubanaꞌ ka ri Ajaf Jesucristo. Riyaꞌ can ma xupokonaj ta\f + Hch. 4.13, 31.\f* xutzijoj chique quinojel. Y can majun chukaꞌ xbin chare ri Pablo chi ma tutzijoj ta chic ri ruchꞌabel ri Dios. 
