\id HEB Kaqchikel, Western [ckw] NT (Colombia) -2011 bd. 
\h HEBREOS
\toc1 Hebreos
\toc2 Heb
\mt Ri wuj ri tzꞌiban ca chique ri kachꞌalal ri ye Hebreos
\ip Ri hebreos yeriꞌ ri winek ri quibiniꞌan chukaꞌ israelitas ri ye rutinamit ri Dios. Y xtak re wuj reꞌ chique jumoc ri quiniman chic ri Jesús y quiniman chic chukaꞌ chi ya Riyaꞌ ri tzujun (sujun) pe ruma ri Dios. Tek xtzꞌibex re wuj reꞌ, riyeꞌ xa jubaꞌ ma niquiyaꞌ ca ri quicukbel cꞌuꞌx riqꞌui ri Jesús y xa nicajoꞌ yetzolin chic chubanic ri nubij ri ley riche (rixin) ri Moisés.
\ip Pero ri xtzꞌiban re wuj reꞌ\f + Ma nilitej ta achique xtzꞌiban re wuj reꞌ. Yecꞌo yebin chi ya ri Pablo ri xtzꞌiban ca, pero yecꞌo chukaꞌ yebin chi nicꞌaj chic achiꞌaꞌ ri xetzꞌiban ca.\f* nubij chique ri quiniman chic ri Jesús, chi ri Jesús cꞌo más rejkalen que chuwech ri ley riche (rixin) ri Moisés, cꞌo más rejkalen que chiquiwech ri ángeles, y cꞌo chukaꞌ más rejkalen que chuwech ri Abraham y ri Moisés.
\ip Y chupan ri tanaj 4 mocaj 14 y napon cꞌa pa mocaj 18 chare ri tanaj 10, nubij chi ri hebreos, can kꞌalaj chi cꞌa ma jane quicukuban ta quicꞌuꞌx riqꞌui ri Jesús, ruma xa nicajoꞌ yetzolin chubanic ri nubij ruley ri Moisés. Y nubij chukaꞌ chique chi cꞌo más rejkalen ri samaj ri xuben ri Jesús que chuwech ri quisamaj ri nimalaj tak sacerdotes ri ye tiquirnek pe cꞌa riqꞌui ri Aarón.
\ip Y pa tanaj 10 mocaj 19 y napon cꞌa pa mocaj 18 chare ri tanaj 13, nubij chi wacami jakel chic ri bey chiquiwech riche (rixin) chi yejel apo riqꞌui ri Dios, ruma quicukuban chic quicꞌuꞌx riqꞌui ri Ajaf Jesús. Chupan ri tanaj 11, nukꞌalajsaj chukaꞌ chi ri ojer, can ye qꞌuiy chique ri ye catiꞌt quimamaꞌ ri xquicukubaꞌ quicꞌuꞌx riqꞌui ri Dios y ruma ri quicukbel cꞌuꞌx tek utz xetzꞌetetej ruma ri Dios. Chupan ri tanaj 12, nukꞌalajsaj chi rajawaxic niquicukubaꞌ quicꞌuꞌx riqꞌui ri Dios y riqꞌui ri Ajaf Jesús, astapeꞌ ta chi cꞌo tijoj pokonal ri nicajoꞌ yeꞌoc pa quicꞌaslen. Ruma wi ma cukul ta quicꞌuꞌx, xa xtika ri rucꞌayewal pa quiwiꞌ. Y chupan ri tanaj 13, nukꞌalajsaj ri achique nika chuwech ri Dios chi nuben chupan rucꞌaslen jun winek ri runiman chic ri Dios.
\c 1
\s Ri Dios ya ri Rucꞌajol ri xucusaj riche (rixin) chi xukꞌalajsaj ri ruchꞌabel
\p
\v 1 Ri ojer ca, ri Dios qꞌuiy cꞌa mul xchꞌo quiqꞌui ri ye katiꞌt kamamaꞌ. Y tek xchꞌo quiqꞌui, xerucusaj cꞌa profetas, achiꞌaꞌ ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel, y qꞌuiy cꞌa rubanic xerucusaj wi ri achiꞌaꞌ riꞌ riche (rixin) chi xukꞌalajsaj ri ruchꞌabel chique ri katiꞌt kamamaꞌ.\f + Nm. 12.6.\f*
\v 2 Yacꞌa chupan re ruqꞌuisbel tak kꞌij chare re tiempo\f + Ga. 4.4.\f* re yojcꞌo wi, ri Dios can ya cꞌa ri Rucꞌajol ri xucusaj riche (rixin) chi xukꞌalajsaj ri ruchꞌabel chkawech. Y pa rukꞌaꞌ cꞌa ri Rucꞌajol xujech wi ronojel\f + Sal. 2.8.\f* y can majun ri man ta xujech pa rukꞌaꞌ. Y pa rukꞌaꞌ chukaꞌ ri Rucꞌajol xuyaꞌ wi riche (rixin) chi xuben re ruwachꞌulef y ri caj.
\v 3 Riqꞌui ri Rucꞌajol nikꞌalajin wi rukꞌij rucꞌojlen ri Dios. Ri Rucꞌajol can junan wi cꞌa riqꞌui Riyaꞌ. Y ya cꞌa ri Cꞌajolaxel ri ucꞌuayon riche (rixin) ronojel ri cosas ri yecꞌo; riqꞌui ri ruchukꞌaꞌ ri ruchꞌabel ruchapon wi. Y Riyaꞌ xcom riche (rixin) chi xrelesaj ri kamac; y xcꞌastej. Y xbetzꞌuyeꞌ chilaꞌ chicaj pa rajquikꞌaꞌ\f + Sal. 110.1.\f* ri nimalaj Dios.
\v 4 Ri Rucꞌajol ri Dios sibilaj xnimirisex rukꞌij que chiquiwech ri ángeles, y chukaꞌ ri rubiꞌ\f + Fil. 2.9.\f* Riyaꞌ can más wi nim rejkalen que chuwech ri quibiꞌ ri ángeles.
\s Ri Rucꞌajol ri Dios más nim rukꞌij que chiquiwech ri ángeles
\p
\v 5 Can ketaman wi chi sibilaj nim rukꞌij, ruma ri Dios majun bey rubin ta chare jun ángel:
\q Yit cꞌa riyit ri Nucꞌajol.\f + Sal. 2.7.\f*
\q Rumariꞌ wacami nyaꞌ acꞌaslen.
\m Y chukaꞌ majun bey rubin ta:
\q Yin cꞌa riyin ri Rutataꞌ,\f + 2 S. 7.14.\f*
\q y ya Riyaꞌ ri Nucꞌajol.
\m Majun bey rubin ta queriꞌ chare jun ángel.
\m
\v 6 Y tek ri Dios xutek pe ri Rucꞌajol chuwech re ruwachꞌulef, xubij chi quinojel ri ruꞌángeles tiquiyaꞌ rukꞌij\f + Sal. 97.7.\f* ri Rucꞌajol.
\v 7 Chiquij cꞌa ri ángeles, ri tzꞌibatal ca xaxu (xaxe) wi nubij:
\q Ri ruꞌángeles ri Dios sibilaj yebiyin chubanic ri rusamaj,\f + Sal. 104.4.\f*
\q ruma nuben chique chi ye achiꞌel ri cakꞌikꞌ y nuben chique ri rusamajelaꞌ chi ye achiꞌel ri ruxak kꞌakꞌ.
\m
\v 8 Yacꞌa chare ri Cꞌajolaxel, ri Dios nubij:
\q Riyit can yit Dios riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek
\q y can choj wi yakꞌato tzij.\f + Sal. 45.6, 7.\f*
\q
\v 9 Awajowan cꞌa ri chojmilal y awetzelan ri etzelal.
\q Y rumariꞌ riyin ri a-Dios nyaꞌon quicoten\f + Is. 61.1, 3.\f* pan awánima.
\q Más quicoten nyaꞌon chawe riyit que chuwech ri quicoten ri nyaꞌon chique ri nicꞌaj chic.
\m
\v 10 Y chukaꞌ ri Dios xubij chare ri Rucꞌajol:
\q Ajaf, riyit pa rutiquiribel pe xaben ri ruwachꞌulef,
\q y akꞌaꞌ chukaꞌ riyit xbano ri caj.\f + Sal. 102.25.\f*
\q
\v 11 Ri ruwachꞌulef y ri caj xqueqꞌuis,
\q yacꞌa riyit majun bey xcaqꞌuis ta.
\q Ri ruwachꞌulef y ri caj xa can xquerijix wi, achiꞌel nirijix jun tziek.
\q
\v 12 Ri ruwachꞌulef y ri caj can xqueꞌajel cꞌa,
\q achiꞌel niban chare jun tziek ri xa ma utz ta chic.
\q Y can xqueꞌabot wi cꞌa el;
\q yacꞌa riyit majun bey xcajalatej ta.
\q Majun bey xtiqꞌuis ta ri acꞌaslen.
\m Queriꞌ xubij ri Dios.
\m
\v 13 Y ri Dios majun bey xubij ta chare jun ángel:
\q Catzꞌuyeꞌ pa wajquikꞌaꞌ,\f + Lc. 20.42.\f*
\q cꞌa ya tek xquenyaꞌ na pan akꞌaꞌ pan awaken ri yeꞌetzelan awuche (awixin).\f + Sal. 110.1; Mt. 22.44; Mr. 12.36; Hch. 2.34, 35.\f*
\m Ri Dios ma xubij ta queriꞌ chare jun ángel.
\m
\v 14 Ri ángeles\f + Gn. 28.12; 32.1, 2; Sal. 103.20, 21; Lc. 1.19, 26; 2.9, 13; Hch. 12.7.\f* can ye espíritu y ye rusamajel ri Dios. Y can yetak wi ruma ri Dios riche (rixin) chi yequitoꞌ ri winek ri yatajnek chique chi xtiquil na ri colotajic.
\c 2
\s Jun nimalaj colotajic
\p
\v 1 Ruma chi ri Rucꞌajol ri Dios más nim rukꞌij\f + He. 1.6.\f* que chiquiwech ri ángeles, rumacꞌariꞌ rajawaxic chi nikatzekelbej ri ruchꞌabel ri kacꞌaxan riche (rixin) chi ma yoj-el ta el chupan ri kabey.
\v 2 Ruma ri chꞌabel ri xtzijox cuma ri ángeles\f + Hch. 7.53.\f* can kitzij xkꞌalajin chi cꞌo rejkalen, y ri winek ri ma xquinimaj ta, y xa xquikꞌej ri ley riꞌ, can xka cꞌa ri rucꞌayewal pa quiwiꞌ. Chiquijujunal xquicꞌul ri rutojbalil ri quimac.
\v 3 Queriꞌ cꞌa chukaꞌ riyoj, ¿achique ta cami rubanic xtikaben chi yojcolotej, wi xa ma nikayaꞌ ta rejkalen ri nimalaj colotajic\f + Is. 45.17; Lc. 1.69.\f* ri xtzijox ca nabey ruma ri Ajaf, y xtzijox chukaꞌ chake cuma ri xeꞌacꞌaxan riche (rixin)?
\v 4 Ri Dios can xucꞌut cꞌa chkawech chi kas kitzij wi ri xquibij ri xetzijon ri ruchꞌabel chake. Ruma Riyaꞌ xuben chique chi xecowin xquiben milagros ri xkꞌalajsan ri nimalaj ruchukꞌaꞌ ri Dios. Y xuben chique chi xecowin xquiben nicꞌaj chic samaj riqꞌui ri ruchukꞌaꞌ ri Lokꞌolaj Espíritu.\f + 1 Co. 12.4, 11; Ef. 4.8, 11.\f* Queriꞌ xuben chique chiquijujunal, riche (rixin) chi xecowin xquiben ri samaj ri nrajoꞌ Riyaꞌ chi xquiben.
\s Ri Jesucristo xoc winek achiꞌel riyoj y xoc Kacolonel
\p
\v 5 Ruma ri ruwachꞌulef ri xticꞌojeꞌ re chkawech apo ri yojtajin chutzijoxic chiwe; ri Dios ma rubin ta chi pa quikꞌaꞌ ángeles xtuyaꞌ wi, riche (rixin) chi niquikꞌet tzij pa ruwiꞌ,\f + He. 1.2, 4, 8.\f* ma que ta riꞌ.
\v 6 Ruma chupan ri ruchꞌabel ri Dios ri tzꞌibatal ca, cꞌo cꞌa jun achi ri biyon ca:
\q Ajaf Dios, ¿achique ta cꞌa rucꞌojlen ri winek riche (rixin) chi can noka chacꞌuꞌx?
\q ¿Y achique ta cꞌa chukaꞌ rukꞌij ri xa riqꞌui winek alaxnek wi, riche (rixin) chi can nanataj pe?\f + Job 7.17, 18; 15.14; Sal. 8.4.\f*
\q
\v 7 Ri winek xa akasan jubaꞌ rukꞌij que chiquiwech ri ángeles.
\q Pero ma riqꞌui wi riꞌ can xaben chare ri winek chi can cꞌo rukꞌij rucꞌojlen,
\q ruma pa rukꞌaꞌ riyaꞌ ayaꞌon wi ronojel ri cosas ri abanon.
\q
\v 8 Ronojel ri cosas abanon xayaꞌ pa rukꞌaꞌ pa raken.
\m Queriꞌ nubij chupan ri tzꞌibatal ca.
\m Y tek nubij chi ri Dios ronojel xuyaꞌ pa rukꞌaꞌ ri winek, ntel chi tzij chi can ronojel ruyaꞌon chic pa rukꞌaꞌ.\f + 1 Co. 15.27; Ef. 1.22; Fil. 3.21.\f* Pero wacami ma jane nikatzꞌet ta chi ronojel cꞌo chic pa rukꞌaꞌ.
\v 9 Pero nikatzꞌet chukaꞌ chi ri Jesús xa majun más rukꞌij xban chare que chiquiwech ri ángeles. Pero xa ma qꞌuiy ta kꞌij ri xban queriꞌ chare, y wacami yaꞌon chic rukꞌij rucꞌojlen\f + Mt. 16.28; Fil. 2.7-9.\f* ruma chi xutij pokonal y ruma chukaꞌ chi xcom.\f + 2 Co. 5.15; 1 Ti. 2.6; 1 Jn. 2.2.\f* Y ruma cꞌa ri rutzil ránima ri Dios pa kawiꞌ tek ri Jesús xcom kuma konojel.
\p
\v 10 Yacꞌa ri Dios ri xbano ronojel. Y ronojel ri xuben Riyaꞌ, can riche (rixin) chi niquiyaꞌ rukꞌij.\f + Pr. 16.4; Is. 43.21.\f* Y ruma chi ri Dios nrajoꞌ chi can ta ye qꞌuiy ralcꞌual yebe chilaꞌ chicaj riqꞌui Riyaꞌ y nicꞌojeꞌ cꞌa quikꞌij quicꞌojlen, rumariꞌ can rucꞌamon cꞌa chi ri xcꞌamo pe ri colotajic xukꞌaxaj tijoj pokonal\f + Lc. 24.46; He. 12.2.\f* riche (rixin) chi queriꞌ tzꞌaket xuben ri rucꞌaslen ri xucꞌuaj re waweꞌ chochꞌulef y queriꞌ xkꞌalajin chi can kitzij chi Colonel.
\v 11 Ruma ri nibano chꞌajchꞌoj chare ri kacꞌaslen, can Rucꞌajol wi ri Dios. Y riyoj ri banon chic chꞌajchꞌoj chare ri kacꞌaslen, yoj ralcꞌual chic ri Dios.\f + Ro. 8.29.\f* Rumariꞌ ri Jesús ma niqꞌuix ta nubij wachꞌalal\f + Mt. 28.10; Jn. 20.17.\f* chake.
\v 12 Can achiꞌel nubij chupan ri ruchꞌabel ri Dios ri tzꞌibatal ca, tek ri Jesús xubij chare ri Dios:
\q Ajaf Dios, riyin xtintzijoj cꞌa ri abiꞌ chique ri wachꞌalal.
\q Xtinbixaj ri abiꞌ quiqꞌui ri niquimol quiꞌ riche (rixin) chi niquiyaꞌ akꞌij.\f + Sal. 22.22.\f*
\m
\v 13 Y nubij chukaꞌ:
\q Riyin cukul nucꞌuꞌx riqꞌui ri Dios.\f + Sal. 18.2; Is. 12.2.\f*
\m Y nubij chukaꞌ:
\q Waweꞌ yincꞌo wi, ye wachibilan ri ye ralcꞌual ri Dios ri ye ruyaꞌon ri Dios chuwe,\f + Is. 8.18; Jn. 10.29.\f*
\m nichaꞌ.
\p
\v 14 Y ruma chi riyoj ri yoj ralcꞌual chic ri Dios xa yoj winek, cꞌo kabakil y cꞌo kaquiqꞌuel; rumariꞌ ri Jesús xoc chukaꞌ winek achiꞌel riyoj y xcom riche (rixin) chi xchꞌacon\f + Ro. 8.3; 2 Ti. 1.10; 1 Jn. 3.8.\f* chrij ri itzel winek, ri rajawalul ri camic.
\v 15 Ri Jesús xcom chukaꞌ riche (rixin) chi yerucol ri winek ri can ronojel kꞌij yecꞌo pa rukꞌaꞌ ri xibinriꞌil\f + Lc. 1.74.\f* ruma niquixibij quiꞌ chuwech ri camic.\f + Sal. 33.19.\f*
\v 16 Y kas kitzij wi chi ri Jesús ma xpe ta chiquicolic ri ángeles. Riyaꞌ xa can xpe chkacolic riyoj ri yoj riy rumam ca ri Abraham.
\v 17 Rumariꞌ cꞌo chi xoc winek can achiꞌel wi riyoj, y can rucꞌamon wi chi xoc Nimalaj Sacerdote riche (rixin) chi queriꞌ nujoyowaj kawech.\f + He. 4.15, 16; 5.1, 2.\f* Riyaꞌ can nuben wi ri samaj riꞌ chuwech ri Dios riche (rixin) chi nicuyutej y nisachatej ri kil kamac.
\v 18 Queriꞌ nbij chiwe ruma Riyaꞌ tek xutij pokonal, y tek xban chare chi xtzak ta pa mac,\f + He. 4.15, 16.\f* can ma xchꞌacatej ta. Y rumariꞌ Riyaꞌ can nicowin wi yojrutoꞌ riyoj tek najowex niban chake chi yojtzak pa mac.
\c 3
\s Ri Jesús más nim rukꞌij que chuwech ri Moisés
\p
\v 1 Rumariꞌ, riyix lokꞌolaj tak wachꞌalal ri yix siqꞌuin (oyon) chukaꞌ ruma ri Dios riche (rixin) chi yixbecꞌojeꞌ riqꞌui chilaꞌ chicaj, can tichꞌobotej cꞌa chiwech chi ya cꞌa ri Cristo Jesús ri rutakoꞌn\f + Mt. 15.24.\f* ri Dios y ya chukaꞌ Riyaꞌ ri Kanimalaj Sacerdote riyoj ri kaniman.
\v 2 Ri Cristo Jesús can xuben wi ri samaj ri xyaꞌox (xyaꞌ) pe chare ruma ri Dios, achiꞌel xuben ri Moisés.\f + Nm. 12.7; 1 S. 12.6.\f* Ri Moisés can utz quicꞌuaxic xuben chique ri ye ralcꞌual ri Dios.
\v 3 Y rumariꞌ ri Moisés cꞌo rukꞌij. Pero ri Jesús yariꞌ ri cꞌo más rukꞌij rucꞌojlen, ruma Riyaꞌ can achiꞌel jun aj banoy jay.\f + Zac. 6.12; Mt. 16.18.\f* Y ketaman wi chi ya ri aj banoy jay ri más cꞌo rukꞌij, que chuwech ri jay ri nuben.
\v 4 Ruma ronojel jay xa winek ri nibano, yacꞌa ronojel ri yekatzꞌet, ya ri Dios ri banayon.\f + Ef. 2.10.\f*
\v 5 Ri Moisés jun utzilaj rusamajel ri Dios, can utz quicꞌuaxic xuben chique ri ye ralcꞌual ri Dios. Ri Moisés xerukꞌalajsaj\f + Dt. 18.15, 18, 19.\f* yan cꞌa ri cꞌa ma jane yebanatej ta chupan ri tiempo riꞌ.
\v 6 Ri Cristo chukaꞌ can utz quicꞌuaxic nuben chique ri ye ralcꞌual ri Dios. Pero Riyaꞌ ma xu (xe) ta cꞌa rusamajel ri Dios, achiꞌel ri Moisés. Ri Cristo can Rucꞌajol wi ri Dios. Riyoj chukaꞌ yoj ralcꞌual chic ri Dios, pero wi cof xkojcꞌojeꞌ chupan ri kacukbel cꞌuꞌx\f + Mt. 10.22.\f* y nbekaqꞌuisaꞌ cꞌa pa ruwiꞌ, y wi riqꞌui quicoten nikoyobej apo ri kꞌij tek xtibekilaꞌ ronojel ri utzil ri koyoben.
\s Ri uxlanen riche (rixin) ri rutinamit ri Dios
\p
\v 7 Ruma chupan ri ruchꞌabel ri Dios ri tzꞌibatal ca, ri Lokꞌolaj Espíritu\f + 2 S. 23.2; Mt. 22.43; Mr. 12.36; Hch. 1.16; 28.25.\f* nubij cꞌa:
\q Wi xtiwacꞌaxaj ri ruchꞌabel ri Dios wacami,
\q
\v 8 man cꞌa ticowirisaj\f + Sal. 81.11; 95.8, 9; Is. 55.2, 3.\f* ta ri iwánima, ma tiben ta achiꞌel xquiben ri iwatiꞌt imamaꞌ ojer ca, tek xquiyec woyowal ri pa desierto.
\q Xcajoꞌ xquitzꞌet, wi kas kitzij chi nika rucꞌayewal pa quiwiꞌ.
\q
\v 9 Ruma, cawinek junaꞌ xquitzꞌet ri milagros ri xenbanalaꞌ chiquiwech.
\q Ma riqꞌui wi riꞌ xa xinquitojtobej, ruma qꞌuiy etzelal xquiben riche (rixin) chi nicajoꞌ niquetamaj wi kas kitzij chi xtinyaꞌ rucꞌayewal pa quiwiꞌ.
\q
\v 10 Rumariꞌ xpe woyowal chique ri winek ri xebano queriꞌ.
\q Y riyin xinbij cꞌa: Ri cánima re winek reꞌ xa ma wuqꞌui ta riyin cꞌo wi, xa chiquij nicꞌaj chic benak wi.
\q Can niquiben chi ma quetaman ta ri utzilaj bey ri ncꞌutun chiquiwech.
\q
\v 11 Y xinben jurar ruma ri woyowal y xinbij:
\q Kas kitzij chi ma xqueꞌoc ta chupan ri uxlanen ri nyaꞌ riyin.
\m Queriꞌ nubij ri tzꞌibatal ca.
\m
\v 12 Wachꞌalal, tichajij cꞌa ri icꞌaslen chiꞌiwachibil iwiꞌ, riche (rixin) chi can ta cukul icꞌuꞌx riqꞌui ri Dios, y chi man ta cꞌo etzelal ri pa tak iwánima, riche (rixin) chi queriꞌ ma xtiyaꞌ ta ca ri cꞌaslic Dios.
\v 13 Rajawaxic chi kꞌij kꞌij nipixabalaꞌ iwiꞌ chiꞌiwachibil iwiꞌ,\f + He. 10.24, 25.\f* ruloman chi wacami cꞌa yaꞌon na tiempo chake. Queriꞌ tibanaꞌ riche (rixin) chi majun xticowir ta ri ránima chupan ri kꞌoloj riche (rixin) ri mac.
\v 14 Riyoj xa can jun chic cꞌa kabanon riqꞌui ri Cristo, ruma xkacukubaꞌ kacꞌuꞌx riqꞌui tek xkanimaj. Pero rajawaxic chi cof yojcꞌojeꞌ chupan ri kacukbel cꞌuꞌx y nbekaqꞌuisaꞌ cꞌa pa ruwiꞌ.\f + He. 3.6.\f*
\v 15 Ruma chupan ri ruchꞌabel ri Dios nubij:
\q Wi xtiwacꞌaxaj ri ruchꞌabel ri Dios wacami,\f + He. 3.7.\f*
\q man cꞌa ticowirisaj ta ri iwánima, ma tiben ta achiꞌel xquiben ri iwatiꞌt imamaꞌ tek xquiyec woyowal,
\m nichaꞌ ri Dios.
\m
\v 16 ¿Achique cꞌa ri xeyaco royowal ri Dios\f + Nm. 14.2, 4, 11, 23, 30; Dt. 1.34, 35.\f* astapeꞌ can quicꞌaxan chic ri ruchꞌabel? Ri xebano queriꞌ, quinojel ri xeꞌel pe ri pa ruwachꞌulef Egipto, ri xecolotej pe ruma ri Moisés.
\v 17 ¿Achique cami winek ri can cawinek junaꞌ xpe royowal ri Dios chique? Riꞌ chique ri xemacun y xecom ca ri pa desierto,\f + Nm. 26.65.\f* y ri quichꞌacul xabacuchi (xabachique) xecanaj wi ca.
\v 18 ¿Achique cami winek ri can xban jurar chique ruma ri Dios chi can ma xqueꞌoc ta chupan ri uxlanen ri nuyaꞌ Riyaꞌ? Riꞌ chique ri winek ri xa ma xeniman ta tzij.
\v 19 Y riqꞌui riꞌ, riyoj nikatzꞌet chi riyeꞌ ma xecowin ta xeꞌoc chupan ri uxlanen riꞌ\f + He. 4.5, 6, 11.\f* ruma ma xquinimaj ta ri Dios.
\c 4
\p
\v 1 Y wacami ri Dios cꞌa ntajin na nutzuj (nusuj) chake riyoj chi yoj-oc chupan ri uxlanen ri ruchojmirisan Riyaꞌ. Rumacꞌariꞌ tikaxibij cꞌa kiꞌ, man xa tibanatej chi cꞌo jun chiwe riyix ri xa ma xtoc ta\f + He. 12.15.\f* chupan ri uxlanen riꞌ.
\v 2 Ruma ri utzilaj ruchꞌabel ri Dios tzijon chake riyoj, can xtzijox chukaꞌ chique ri katiꞌt kamamaꞌ ri ojer ca. Xa yacꞌa chi riyeꞌ xa ma xquinimaj ta\f + He. 3.18.\f* ri utzilaj ruchꞌabel ri Dios, y rumariꞌ majun utz xucꞌom pe chique.
\v 3 Y ri Dios xubij cꞌa chiquij ri ma xeniman ta riche (rixin):
\q Riyin xinben jurar ruma ri woyowal y xinbij:
\q Kas kitzij chi ma xqueꞌoc ta chupan ri uxlanen ri nyaꞌ\f + Sal. 95.11; He. 3.11.\f* riyin.
\m Queriꞌ xubij ri Dios.
\m Riqꞌui riꞌ nikꞌalajin chi riyoj ri kaniman, yoj-oc chupan ri uxlanen ri nuyaꞌ ri Dios. Y ri uxlanen riꞌ xuchop pe tek ri Dios xuqꞌuis rubanic re ruwachꞌulef.
\v 4 Y chupan ri ruchꞌabel ri Dios tzꞌibatal ca, chrij ri ruwuk kꞌij nichꞌo wi tek nubij: Ri Dios xuxlan\f + Gn. 2.2; Ex. 20.11.\f* chupan ri ruwuk kꞌij, tek xcꞌachoj ronojel re ruwachꞌulef y ri caj.
\v 5 Y chukaꞌ ri Dios cꞌo nubij chupan ri ruchꞌabel ri tzꞌibatal ca, chiquij ri katiꞌt kamamaꞌ: Ma xqueꞌoc ta chupan ri uxlanen ri nyaꞌ riyin, nichaꞌ.
\v 6 Pero wacami cꞌa yaꞌon na kꞌij chi yecꞌo yeꞌoc chupan ri uxlanen riꞌ. Ri katiꞌt kamamaꞌ xquicꞌaxaj ri utzilaj ruchꞌabel ri Dios, pero riyeꞌ ma xquiben ta ri xquicꞌaxaj, rumariꞌ ma xeꞌoc ta chupan ri uxlanen riꞌ.\f + He. 3.19.\f*
\v 7 Y qꞌuiy chic tiempo quekꞌax wi el ri katiꞌt kamamaꞌ chuwech re ruwachꞌulef, tek ri Dios xutzuj (xusuj) chic jun bey ri uxlanen chique ri winek. Y xuyaꞌ pa ránima ri rey David ri tzij ri xkatzꞌet yan ka, ri nubij:
\q Wi xtiwacꞌaxaj ri ruchꞌabel ri Dios wacami,\f + Sal. 95.7.\f*
\q man cꞌa ticowirisaj ta ri iwánima.
\m Quecꞌariꞌ ri chꞌabel ri xuyaꞌ ri Dios pa ránima ri David.
\m
\v 8 Y ri uxlanen ri kanatan pe, ma nichꞌo ta chrij ri uxlanen ri xquil waweꞌ ri katiꞌt kamamaꞌ tek ye cꞌamom pe ruma ri Josué.\f + Hch. 7.45.\f* Ma ya ta riꞌ. Ruma xa ye chic ri ye quiy quimam ca riyeꞌ ri yecꞌo re waweꞌ tek ri Dios xutzuj (xusuj) chic jun bey ri uxlanen.
\v 9 Y rumariꞌ ketaman chi cꞌa cꞌo na jun uxlanen quiche (quixin) ri ye rutinamit ri Dios.\f + Is. 11.10; 60.14, 18.\f*
\v 10 Y tek jun winek oconek chic cꞌa chupan ri uxlanen ri nuyaꞌ ri Dios, nuxlan chukaꞌ chare ri rusamaj, achiꞌel xuben ri Dios, tek cꞌachojnek chic chubanic re ruwachꞌulef y ri caj, Riyaꞌ xuxlan.
\p
\v 11 Rumariꞌ can tikatijaꞌ cꞌa kakꞌij riche (rixin) chi yoj-oc chupan ri uxlanen riꞌ riche (rixin) chi queriꞌ ma xtikaben ta achiꞌel xquiben ri katiꞌt kamamaꞌ ojer ca; riyeꞌ ma xquinimaj ta ri rutzij ri Dios, y rumariꞌ ma xeꞌoc ta\f + He. 3.12, 18, 19.\f* chupan ri uxlanen riꞌ.
\v 12 Ruma ri ruchꞌabel ri Dios can cꞌo rucꞌaslen, y cꞌo ruchukꞌaꞌ.\f + Jer. 23.29.\f* Can sibilaj qꞌuiy ri nicowin nuben, que chuwech jun espada\f + Ap. 1.16; 2.16.\f* ri can pa caꞌiꞌ cꞌo wi rey. Ruma ri ruchꞌabel ri Dios napon cꞌa pa ránima\f + 1 Co. 14.24, 25; Ef. 5.13.\f* y pa ruꞌespíritu ri winek y nunicꞌoj ronojel ri nuchꞌob y ri nurayij. Y napon cꞌa chupan ri bak y ri acuchi (achique) quitunun wi quiꞌ. Can más wi ruchukꞌaꞌ que chuwech ronojel espada ri can pa caꞌiꞌ cꞌo wi rey.
\v 13 Can majun cꞌa jun ri winakirsan ri xticowin ta chi nrewaj riꞌ chuwech ri Dios, ni majun chukaꞌ ri man ta nutzꞌet Riyaꞌ. Ruma Riyaꞌ can ronojel nutzꞌet. Y chuwech Riyaꞌ cꞌo chi nikajech na cuenta.
\s Ri Jesús ri Rucꞌajol ri Dios, yariꞌ ri Kanimalaj Sacerdote
\p
\v 14 Riyoj can cꞌo cꞌa jun Kanimalaj Sacerdote\f + He. 3.1; 7.26.\f* ri aponak chilaꞌ chicaj, y riꞌ ya ri Jesús ri Rucꞌajol ri Dios. Rumacꞌariꞌ ma tikayaꞌ ta ca, xa can cof kojcꞌojeꞌ chupan ri kanimabel cꞌuꞌx.
\v 15 Ruma riyoj cꞌo jun Kanimalaj Sacerdote ri can nicowin nujoyowaj kawech, ruma Riyaꞌ retaman ri acuchi (achique) oc napon wi ri kachukꞌaꞌ riyoj winek. Y Riyaꞌ jabel retaman, ruma tek xocꞌojeꞌ ka waweꞌ chuwech re ruwachꞌulef, can xajowex chi xka ta pa mac. Xa can ronojel ruwech tojtobenic ri nikakꞌaxaj riyoj,\f + Is. 53.3; Lc. 22.28.\f* can xukꞌaxaj chukaꞌ Riyaꞌ, xaxu (xaxe wi) cꞌa chi Riyaꞌ ma xmacun ta.\f + 2 Co. 5.21; 1 P. 2.22.\f*
\v 16 Rumariꞌ man cꞌa tikaxibij ta kiꞌ yojjel apo riqꞌui ri Dios,\f + He. 10.19, 22.\f* riche (rixin) chi queriꞌ nujoyowaj kawech y riche (rixin) chukaꞌ chi xtuyaꞌ pe ri rutzil ránima pa kawiꞌ riche (rixin) chi queriꞌ tek cꞌo jun xtikacꞌulwachij, Riyaꞌ can yariꞌ cꞌo pe kiqꞌui riche (rixin) chi yojrutoꞌ.
\c 5
\p
\v 1 Quinojel ri yeꞌoc nimalaj tak sacerdotes chiquicojol ri israelitas, can ye chaꞌon wi riche (rixin) chi yechꞌo riqꞌui ri Dios pa quicuenta ri winek. Yequicamisaj chicop riche (rixin) chi yequitzuj (yequisuj) chuwech ri Dios,\f + He. 8.3, 4.\f* chicop ri niquiyaꞌ ri winek ruma ri quimac. Y yequitzuj (yequisuj) chukaꞌ nicꞌaj chic cosas chare ri Dios, ri niquiyaꞌ ri winek.
\v 2 Ri nimalaj sacerdote riꞌ chukaꞌ xa jun relic winek; xa can rusutin chukaꞌ riꞌ ri mac chrij riyaꞌ, y rumariꞌ tek retaman nujoyowaj\f + He. 2.17; 4.15.\f* quiwech ri winek ri xa ma quetaman ta achique ri ruraybel ri Dios, ri xa ye sachnek riqꞌui ri quinaꞌoj.
\v 3 Y ruma chi ri nimalaj sacerdote xa jun relic winek, rumariꞌ riyaꞌ rajawaxic chi yerucamisaj chicop riche (rixin) chi yerutzuj (yerusuj) chuwech ri Dios, y ma xu (xe) ta wi ruma ri quimac ri winek, xa can ruma chukaꞌ ri rumac riyaꞌ.\f + Lv. 4.3.\f*
\p
\v 4 Majun cꞌa winek ri chak ta queriꞌ ntoc nimalaj sacerdote y nicꞌojeꞌ anej rukꞌij, xa can cꞌo chi ya ri Dios nichaꞌo riche (rixin)\f + Ex. 28.1; 1 S. 13.9-14.\f* achiꞌel xban chare ri Aarón ojer ca.
\v 5 Queriꞌ chukaꞌ ri Cristo, ma chak ta queriꞌ xoc Nimalaj Sacerdote y xcꞌojeꞌ rukꞌij,\f + Jn. 8.54.\f* can ya cꞌa ri Dios ri xchaꞌo riche (rixin). Ruma ri Dios xubij cꞌa chare:
\q Yit cꞌa riyit ri nucꞌajol.\f + Sal. 2.7; Hch. 13.33.\f*
\q Rumariꞌ wacami nyaꞌ acꞌaslen.
\m
\v 6 Y cꞌo chukaꞌ jun chic tzij chupan ri ruchꞌabel ri Dios ri nubij:
\q Yit cꞌa riyit ri Sacerdote\f + Sal. 110.4.\f* ri majun bey xcajalatej ta,
\q can achiꞌel ri sacerdoteꞌil riche (rixin) ri Melquisedec ri xcꞌojeꞌ ojer ca.
\m Queriꞌ ri xubij ri Dios chare ri Cristo.
\p
\v 7 Y tek ri Cristo xcꞌojeꞌ waweꞌ chuwech re ruwachꞌulef can xubanalaꞌ wi orar\f + Sal. 22.1; Mt. 26.53; Jn. 17.1.\f* y xucꞌutuj rutoꞌic chare ri Dios. Retaman cꞌa chi ri Dios can nicowin wi nutoꞌ chuwech ri camic. Riyaꞌ can riqꞌui cꞌa ronojel ruchukꞌaꞌ xchꞌo riche (rixin) chi xuben orar, y chukaꞌ xokꞌ. Y ri Dios can xracꞌaxaj wi ri Cristo, ruma ri Cristo can ruyaꞌon wi rukꞌij ri Dios, ri Rutataꞌ.
\v 8 Y astapeꞌ ri Cristo can Rucꞌajol wi ri Dios, pero xretamaj xunimaj rutzij ri Dios,\f + Fil. 2.8.\f* hasta chupan chukaꞌ ri tijoj pokonal ri xukꞌaxaj.
\v 9 Y tek can runiman chic cꞌa rutzij ri Dios chupan ronojel,\f + He. 2.10.\f* Riyaꞌ xoc kitzij chi Colonel ri can nicowin wi nuyaꞌ colotajic riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek chique quinojel ri yeniman rutzij.
\v 10 Ri Dios can xuben wi cꞌa chare chi xoc Nimalaj Sacerdote;\f + He. 6.20.\f* can achiꞌel ri sacerdoteꞌil riche (rixin) ri Melquisedec ri xcꞌojeꞌ ojer ca.
\s Ma tikayaꞌ ta ca ri Cristo
\p
\v 11 Cꞌo más nikajoꞌ nikabij chiwe chrij ri rusamaj ri Cristo, ri Nimalaj Sacerdote, pero cꞌayef (cuesta) chi nikil rubixic chiwe, ruma xa ma yix qꞌuiyinek ta chupan ri ruchꞌabel ri Dios ri iwacꞌaxan pe.\f + 2 P. 3.16.\f*
\v 12 Y xa utz ta chic, chi yix ta riyix ri yixtijon quiche (quixin) ri nicꞌaj chic riqꞌui ri ruchꞌabel ri Dios. Ruma qꞌuiy yan chic tiempo\f + He. 6.1.\f* yixcꞌo pa ruchꞌabel, pero riyix xa cꞌa nicꞌatzin na itijoxic chupan ri nabey tak tijonic chare ri ruchꞌabel ri Dios. Ruma ri ibanon wacami xa cꞌa yix achiꞌel na jun acꞌal\f + Ga. 4.3.\f* ri xa cꞌariꞌ nalex, ri xa cꞌa xu (xe wi) tzꞌumaj nrajoꞌ y cꞌa ma jane nutij ta wey.
\v 13 Jun acꞌal ri cꞌa nitzꞌuman na, ma jane nikꞌax ta chuwech ri nubij ri ruchꞌabel ri Dios.\f + 1 Co. 14.20.\f* Ma retaman ta achique riꞌ ri choj y achique riꞌ ri ma choj ta. Rumariꞌ nbij chiwe chi riyix cꞌa yix achiꞌel na jun acꞌal.
\v 14 Yacꞌa ri can jabel nikꞌax chiquiwech ri ruchꞌabel ri Dios, can ye achiꞌel cꞌa jun winek ri can nicowin chic nutij wey. Riyeꞌ quitijon quiꞌ riche (rixin) chi can quetaman chic achique ri utz y achique ri ma utz ta.\f + 1 Co. 2.14, 15; Ef. 4.13.\f*
\c 6
\p
\v 1 Rumariꞌ ri nabey tak tijonic chare ri ruchꞌabel ri Dios ri xkacꞌul tek xkanimaj ri Cristo, riꞌ xketamaj yan. Wacami tikatijaꞌ kakꞌij chi niketamaj más chrij ri Cristo riche (rixin) chi can nitzꞌaket ri naꞌoj kiqꞌui, y mani chi xaxu (xaxe wi) chupan ri nabey tak tijonic yojcanaj wi ka, achiꞌel tek xbix chake chi rajawaxic chi nitzolin pe kacꞌuꞌx chupan ri itzel tak banobel ri xa camic nucꞌom pe chake,\f + He. 9.14.\f* y achiꞌel chukaꞌ ri tijonic chrij ri cukbel cꞌuꞌx riqꞌui ri Dios,
\v 2 y achiꞌel chukaꞌ ri tijonic chrij ri bautismo,\f + Hch. 19.4, 5.\f* y ri achique nicꞌatzin wi tek ri ancianos riche (rixin) ri iglesia niquiyaꞌ quikꞌaꞌ pa kawiꞌ,\f + Hch. 8.14, 17; 1 Ti. 4.14.\f* y ri cꞌastajbel quiche (quixin) ri caminakiꞌ, y ri rucꞌayewal riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek ri xtuyaꞌ ri Dios pa quiwiꞌ ri winek ri ma quiniman ta Riyaꞌ. Ronojel reꞌ xa ketaman chic.
\v 3 Y reꞌ can xtikaben, wi ri Dios nuyaꞌ kꞌij chake.
\p
\v 4 Ri winek ri sakirisan chic ri quicꞌaslen, ri quicꞌulun chic ri utzil riche (rixin) chilaꞌ chicaj y cꞌo chic ri Lokꞌolaj Espíritu quiqꞌui,\f + Mt. 12.31; He. 2.4.\f*
\v 5 y quinaꞌon chic chi sibilaj utz ri ruchꞌabel ri Dios, y chukaꞌ quinaꞌon chic chi sibilaj nim ruchukꞌaꞌ ri tiempo petenak chkawech apo,\f + He. 2.5.\f*
\v 6 wi niquetzelaj\f + Mt. 23.31, 32; He. 10.29.\f* ca jurayil ri Cristo, can majun cꞌa ri nicowin nibano ta chique chi nitzolin chic pe quicꞌuꞌx riqꞌui ri Dios, ruma xa can achiꞌel yetajin niquicamisaj\f + Lc. 11.48.\f* chic jun bey ri Rucꞌajol ri Dios chuwech cruz, y niquiyaꞌ (niquitzek) ruqꞌuix chiquiwech ri winek.
\v 7 Ketaman cꞌa chi wi jun ulef qꞌuiy job nika pa ruwiꞌ\f + Sal. 65.10.\f* y can nuyaꞌ jun utzilaj ticoꞌn ri can cꞌo wi utz nucꞌom pe chare ri rajaf ri ulef, ri ulef riꞌ can rucꞌulun wi rutzil ri Dios.
\v 8 Pero jun ulef ri can xu (xe) wi itzel tak kꞌayis y qꞌuix nipe chuwech,\f + Is. 5.6.\f* can majun nicꞌatzin wi. Xa jubaꞌ chic nrajoꞌ chi nimalix ca ruma ri Dios y xa xtiporox ca ruwech.
\p
\v 9 Yacꞌa riyix kachꞌalal ri sibilaj yixkajoꞌ, astapeꞌ cꞌo chꞌabel ri xkabij yan ka chiwe, riyoj can kacukuban kacꞌuꞌx iwuqꞌui chi riyix ma xtiben ta queriꞌ, xa can kacukuban kacꞌuꞌx iwuqꞌui chi ri icꞌaslen niwachin jabel\f + Fil. 1.6, 7; He. 10.34, 39.\f* chuwech ri Dios y riqꞌui riꞌ nikꞌalajin chi yix colotajnek chic pe chupan ri imac.
\v 10 Ri Dios can choj wi, y rumariꞌ ma xtumestaj ta ri samaj ri ibanon. Ri Dios retaman chi riyix niwajoꞌ Riyaꞌ. Y can queriꞌ nikꞌalajin ruma ye itoꞌon pe ri lokꞌolaj tak ralcꞌual ri Dios, y cꞌa yixtajin na yeꞌitoꞌ wacami.
\v 11 Y nikarayij chiwe chiꞌijujunal chi can achiꞌel ye itoꞌon pe ri kachꞌalal, can que ta cꞌa riꞌ xtiben cꞌa pa ruqꞌuisbel, riche (rixin) chi queriꞌ chiꞌiwonojel cukul icꞌuꞌx xtiwoyobej ri utzil ri xtibewilaꞌ chilaꞌ chicaj.
\v 12 Rajawaxic chi riyix niben queriꞌ riche (rixin) chi ma nipe ta ikꞌoral. Riyix xa can titzekelbej quicꞌaslen ri can ruma chi quiniman ri Dios y yecochꞌon,\f + He. 10.36.\f* rumariꞌ tek niquicꞌul ri rubin ri Dios chi yeruyaꞌ.
\p
\v 13 Queriꞌ tibanaꞌ, ruma tek ri Dios xutzuj (xusuj) ri utzil chare ri Abraham ri ojer ca, Riyaꞌ majun chic achoj pa rubiꞌ xuben wi jurar, ruma majun chic ri más ta nim que chuwech ri Dios. Rumariꞌ can pa rubiꞌ ka Riyaꞌ mismo xuben wi jurar\f + Gn. 22.16.\f* chi can nuyaꞌ wi ri rutzil chare ri Abraham.
\v 14 Y ri Dios xubij cꞌa chare ri Abraham: Kas kitzij ri nbij chawe chi xtinyaꞌ ri wutzil pan awiꞌ y can pa ruqꞌuiyal xtinyaꞌ chawe y xquecꞌojeꞌ qꞌuiy awiy amam,\f + Gn. 22.16, 17.\f* xchaꞌ ri Dios chare ri Abraham.
\v 15 Y ri Abraham can xroyobej cꞌa riqꞌui cochꞌonic, y xucꞌul na wi ri utzil ri rutzujun (rusujun) ri Dios chi nuyaꞌ chare.
\v 16 Ri winek ya cꞌa ri rubiꞌ ri Dios ri niquinataj riche (rixin) chi niquiben jurar. Niquinataj ri rubiꞌ ri Dios ruma yariꞌ ri más nim rukꞌij, y riqꞌui ri queriꞌ niquiben, can yenimex y majun chic nibix ta chique.
\v 17 Y que chukaꞌ riꞌ ri Dios xuben cꞌa jurar chare ri Abraham chi nuyaꞌ ri rutzil chare. Queriꞌ xuben ruma nrajoꞌ chi can más kꞌalaj nuben chiquiwech quinojel ri xquecꞌulu chukaꞌ ri utzil riꞌ,\f + Ro. 8.17.\f* chi Riyaꞌ ma nujel ta ri achique ri ruchꞌobon\f + Job 23.13, 14; Is. 14.24; Jer. 33.20, 21, 25, 26; Ro. 11.29.\f* pe pa quiwiꞌ. Can nuben wi cꞌa ri nubij.
\v 18 Y can cꞌo caꞌiꞌ rubanic xuben ri Dios ri nikꞌalajsan chkawech chi Riyaꞌ ma nujel ta ri rutzij. Jun, can cꞌo ri xutzuj (xusuj) chake, y jun chic, Riyaꞌ can xuben wi jurar chi nuyaꞌ ri rutzujun (rusujun) chake. Y ruma chi ri Dios majun bey nutzꞌuc ta tzij, rumariꞌ cukul kacꞌuꞌx chi nikoyobej apo ri kꞌij tek xtikacꞌul ronojel ri rubin chi nuyaꞌ chake.
\v 19 Y ri oyobenic riꞌ nuben chare ri kánima chi can cof yukul riqꞌui ri Dios. Achiꞌel niban chare jun lancha ri niyukbex riqꞌui jun ancla ri nicꞌak ka chuxeꞌ yaꞌ riche (rixin) chi cof nicꞌojeꞌ ri lancha. Quecꞌariꞌ riyoj ronojel ri koyoben nuben chake chi can chupan ri nimalaj Lokꞌolaj lugar riqꞌui ri Dios\f + Lv. 16.15; Sal. 130.7; He. 9.7.\f* ri yukul wi apo kacꞌuꞌx.
\v 20 Y chiriꞌ oconek wi ri Jesús riche (rixin) chi nucꞌutuj utzil chare ri Dios pa kawiꞌ riyoj, ruma ya Riyaꞌ ri Nimalaj Sacerdote\f + He. 5.6.\f* ri majun bey xtijalatej ta, can achiꞌel ri sacerdoteꞌil riche (rixin) ri Melquisedec. Ri Jesús xunabeysaj yan el riꞌ,\f + He. 3.1; 4.14.\f* riche (rixin) chi riyoj yojcowin chukaꞌ yojapon riqꞌui ri Dios.
\c 7
\s Ya ri Jesucristo ri Kanimalaj Sacerdote
\p
\v 1 Ri Melquisedec ri yitajin ntzijoj chiwe yariꞌ ri rey riche (rixin) ri tinamit Salem, y chukaꞌ sacerdote riche (rixin) ri nimalaj Dios.\f + Gn. 14.18.\f* Ri Melquisedec riꞌ, xbe cꞌa chucꞌulic ri kamamaꞌ Abraham y xuben chukaꞌ bendecir, tek ri Abraham tzolijnek pe chubanic ri chꞌaꞌoj ri xuben quiqꞌui ri reyes y xchꞌacon ca chiquij.
\v 2 Y ri Abraham ronojel ri cosas ri relesan pe chique ri reyes ri xeruchꞌec, riyaꞌ xrelesaj cꞌa ri rudiezmo chare ronojel ri cosas riꞌ y yacꞌariꞌ ri xuyaꞌ chare ri Melquisedec. Y ri biꞌaj Melquisedec ntel cꞌa chi tzij chi rey ri choj nikꞌato tzij. Y ruma riyaꞌ rey riche (rixin) ri tinamit Salem, ntel cꞌa chi tzij chi riyaꞌ rey riche (rixin) ri uxlanibel cꞌuꞌx.
\v 3 Ri Melquisedec ma tzꞌibatajnek ta ca wi xecꞌojeꞌ ruteꞌ rutataꞌ, ni ma tzꞌibatajnek ta ca chukaꞌ wi xecꞌojeꞌ ratiꞌt rumamaꞌ. Ma nikꞌalajin ta wi xalex y wi xcom. Rumariꞌ tek nikꞌalajin chi riyaꞌ jun sacerdote ri majun bey xtijalatej ta,\f + Sal. 110.4.\f* can achiꞌel ri Rucꞌajol ri Dios.
\p
\v 4 Tichꞌoboꞌ na peꞌ jabel, chi ri Melquisedec can más wi nim rukꞌij que chuwech ri kamamaꞌ Abraham. Rumariꞌ ri kamamaꞌ Abraham can lajuj cꞌa xuben chare ronojel ri relesan pe chique ri reyes, y jun cꞌa chique ri lajuj riꞌ xuyaꞌ chare ri Melquisedec.\f + Gn. 14.20.\f*
\v 5 Y ri ley riche (rixin) ri Moisés nubij chi ri ye riy rumam ca ri Leví, yeriꞌ ri yeꞌoc sacerdotes, y can yaꞌon ca ri pixaꞌ chique chi ye riyeꞌ ri yecꞌulu ri diezmo ri niquiyaꞌ ri quiwinak;\f + Nm. 18.21, 26.\f* astapeꞌ ri quiwinak riꞌ can ye riy rumam wi ca chukaꞌ ri Abraham.
\v 6 Pero ri Melquisedec, astapeꞌ ma riy rumam ta ca ri Leví, xucꞌul ri diezmo chuwirukꞌaꞌ ri Abraham. Y riyaꞌ xuben bendecir ri Abraham, Abraham ri can cꞌo wi tzujun (sujun) chare ruma ri Dios.\f + Gn. 12.2, 3; 13.14-17; 17.4; 22.17, 18; Hch. 3.25; Ro. 4.13; Ga. 3.16; He. 6.13; 11.17.\f*
\v 7 Ri Melquisedec can sibilaj nim rukꞌij. Ruma ketaman chi ri niyaꞌo ri bendición más nim rukꞌij que chuwech ri nicꞌulu ri bendición.
\v 8 Y ri ye riy rumam ca ri Leví ri niquicꞌul ri diezmo, xa yecom. Yacꞌa ri Melquisedec ri xcꞌulu ri diezmo chuwirukꞌaꞌ ri Abraham, nibix chrij chi riyaꞌ ma nicom ta.\f + He. 5.6; 6.20.\f*
\v 9 Tek ri Abraham xuyaꞌ ri diezmo chare ri Melquisedec, ntel chi tzij chi xuyaꞌ yan pa quiqꞌuexel ri ye riy rumam ri Leví, ri xqueꞌoc sacerdotes, y chique cꞌa riyeꞌ riꞌ niyaꞌox (nyaꞌ) wi ri diezmo,
\v 10 astapeꞌ ma jane talex ri Leví tek ri Melquisedec xbe chucꞌulic ri Abraham.
\p
\v 11 Ri ley riche (rixin) ri Moisés xjach chique ri katiꞌt kamamaꞌ pa quitiempo ri sacerdotes ri ye riy rumam ca ri Leví. Pero ri quisamaj ri sacerdotes riꞌ, ma xcowin ta xuben chique ri katiꞌt kamamaꞌ chi xetzꞌetetej ta ruma ri Dios chi majun quimac,\f + Ga. 2.21; He. 8.7.\f* y rumariꞌ xcꞌatzin cꞌa chi xpe jun chic Sacerdote can achiꞌel ri sacerdoteꞌil riche (rixin) ri Melquisedec, y man achiꞌel ta ri Aarón y man achiꞌel ta ri nicꞌaj chic sacerdotes ri ye riy rumam ca ri Leví.
\v 12 Ruma wi yejalatej el ri sacerdotes, nicꞌatzin chukaꞌ chi nijalatej ri ley.
\v 13 Ruma ri Jesucristo ma riy rumam ta ca ri Leví, Riyaꞌ can riy rumam ca jun chic achi. Y ri ye riy rumam ca ri achi riꞌ majun bey ye oconek ta sacerdotes.
\v 14 Y ri Sacerdote ri xpe, ya ri Kajaf Jesucristo, y nikꞌalajin chi Riyaꞌ riy rumam ca ri Judá.\f + Gn. 49.10; Is. 11.1; Mt. 1.1, 3.\f* Y ri ley riche (rixin) ri Moisés ma nubij ta chi yeꞌoc sacerdotes ri ye riy rumam ca ri Judá.
\p
\v 15 Y riqꞌui cꞌa chi ri Jesucristo xoc Sacerdote, ri can achiꞌel ri Melquisedec, can xkꞌalajin cꞌa chi ri quisacerdoteꞌil ri ye riy rumam ca ri Leví xa xtibeqꞌuis na.
\v 16 Ri ley riche (rixin) ri Moisés rubin pe chi can xu (xe) wi ri ye riy rumam ca ri Leví ri yeꞌoc sacerdotes, y ri Jesucristo xa ma riy rumam ta ca ri Leví. Pero Riyaꞌ xoc Sacerdote, ruma cꞌo rucꞌaslen ri can cꞌo ruchukꞌaꞌ, jun cꞌaslen ri majun bey xtiqꞌuis ta.
\v 17 Achiꞌel ri rukꞌalajsan ca ri Dios chrij Riyaꞌ tek xubij chare:
\q Yit cꞌa riyit ri Sacerdote ri majun bey xcajalatej ta,\f + Sal. 110.4.\f*
\q can achiꞌel ri sacerdoteꞌil riche (rixin) ri Melquisedec ri xcꞌojeꞌ ojer ca.
\m Queriꞌ ri rukꞌalajsan ca ri Dios.
\m
\v 18 Y majun chic rejkalen ri nubij chupan ri ley chrij ri sacerdoteꞌil ruma majun ruchukꞌaꞌ y ma xcowin ta xerucol ri winek chupan ri quimac.\f + Ro. 8.3; Ga. 4.9.\f*
\v 19 Ruma ri ley riꞌ xa can ma xcowin ta xuben chique ri winek chi yetzꞌetetej ruma ri Dios chi majun quimac.\f + Hch. 13.39; Ro. 3.20; Ga. 3.21, 24.\f* Yacꞌa re wacami xa yoj royoben jun utzil ri can más jabel.\f + Ro. 5.2.\f* Y ri utzil riꞌ nuben chake chi yojcowin yojjel apo riqꞌui ri Dios.
\p
\v 20 Ri Dios xuben jurar riche (rixin) chi xkꞌalajin chi kas kitzij chi ri Jesús xoc Sacerdote.
\v 21 Yacꞌa tek ri ye riy rumam ca ri Leví xeꞌoc sacerdotes, ri Dios majun ri xuben ta jurar. Pero tek ri Jesús xoc Sacerdote, yariꞌ tek ri Dios xuben jurar. Achiꞌel ri nubij chupan ri ruchꞌabel ri tzꞌibatal ca:
\q Ri Ajaf Dios xuben jurar y ma xtujel ta ri ruchꞌobonic.\f + Sal. 110.4.\f*
\q Riyaꞌ xubij cꞌa: Yit cꞌa riyit ri Sacerdote ri majun bey xcajalatej ta,
\q can achiꞌel ri sacerdoteꞌil riche (rixin) ri Melquisedec ri xcꞌojeꞌ ojer ca.
\m Queriꞌ xubij ri Dios chare ri Jesús.
\m
\v 22 Rumariꞌ tek ya ri Jesús ri xpaꞌeꞌ chuwech ri trato ri xuben ri Dios kiqꞌui. Y re trato reꞌ más utz\f + He. 8.6.\f* que chuwech ri xuben quiqꞌui ri katiꞌt kamamaꞌ.
\p
\v 23 Yacꞌa ri nicꞌaj chic sacerdotes ri ye riy rumam ca ri Leví, can ye qꞌuiy wi ri xeꞌoc sacerdotes ruma ma xecowin ta xecꞌojeꞌ jurayil, xa xecom el.
\v 24 Yacꞌa ri Jesús can jun Sacerdote ri majun bey xtijalatej ta ruma Riyaꞌ can jurayil chi cꞌo rucꞌaslen.
\v 25 Y rumariꞌ Riyaꞌ can benak ruwech chi nicowin yerucol ri yejel apo riqꞌui chucanoxic ri Dios. Ruma Riyaꞌ jurayil chi cꞌo rucꞌaslen riche (rixin) chi ma nitaneꞌ ta chi nucꞌutuj rutzil\f + Ro. 8.34.\f* ri Dios pa quiwiꞌ.
\p
\v 26 Y ya cꞌa ri Jesús ri can rucꞌamon (takal chrij) chi xoc Kanimalaj Sacerdote,\f + He. 3.1.\f* ruma Riyaꞌ can lokꞌolaj wi.\f + Ap. 15.4.\f* Majun bey xuben ta jun mac.\f + He. 4.15.\f* Majun etzelal cꞌo pa rucꞌaslen y ma junan ta quiqꞌui ri aj maquiꞌ, y can yaꞌon wi más rukꞌij chilaꞌ chicaj.\f + Ef. 1.20-22.\f*
\v 27 Riyaꞌ ma nuben ta achiꞌel niquiben ri nimalaj tak sacerdotes ri ye riy rumam ca ri Leví. Riyeꞌ ronojel kꞌij yequicamisaj chicop riche (rixin) chi yequitzuj (yequisuj) chuwech ri Dios.\f + Lv. 9.7; 16.15, 16.\f* Queriꞌ niquiben ruma ri quimac riyeꞌ y ruma chukaꞌ ri quimac ri quiwinak. Yacꞌa ri Jesús ma rajawaxic ta chi qꞌuiy mul cꞌo ta ri nutzuj (nusuj) chuwech ri Dios.\f + Ro. 6.10.\f* Ruma Riyaꞌ xa jun bey cꞌa ri cꞌo chi xcom chuwech ri cruz y can riche (rixin) ronojel tiempo nicꞌatzin.
\v 28 Ri Jesús man achiꞌel ta cꞌa ri nimalaj tak sacerdotes ri ye riy rumam ca ri Leví. Ruma riyeꞌ xa ye winek y ma can ta cꞌo quichukꞌaꞌ. Pero ma riqꞌui wi riꞌ, ri ley riche (rixin) ri Moisés nubij chi yeꞌoc nimalaj tak sacerdotes.\f + He. 5.1, 2.\f* Yacꞌa ri Jesús can Rucꞌajol wi ri Dios. Y astapeꞌ can cꞌo chic ri ley, ri Dios can xuben jurar chi ri Jesús xoc Nimalaj Sacerdote. Ruma ri Jesús can tzꞌaket\f + He. 2.10.\f* wi riqꞌui ronojel riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek.
\c 8
\s Ri Dios ya ri Jesucristo ri xucusaj riche (rixin) chi xuben jun cꞌacꞌacꞌ trato quiqꞌui ri winek
\p
\v 1 Riqꞌui ronojel ri kachapon pe rubixic chiwe, rajawaxic chi nikꞌax chiwech chi can cꞌo jun Kanimalaj Sacerdote riyoj, y Riyaꞌ xtzꞌuyeꞌ chilaꞌ chicaj pa rajquikꞌaꞌ ri lokꞌolaj chꞌaquet ri acuchi (achique) tzꞌuyul wi ri Dios.\f + Ef. 1.20; Col. 3.1.\f*
\v 2 Y nisamej chilaꞌ chicaj, chupan ri kitzij rachoch ri Dios, ri banon ruma ri Ajaf Dios y ma winek ta ye banayon.\f + He. 9.11.\f*
\v 3 Waweꞌ chuwech re ruwachꞌulef ri nimalaj tak sacerdotes quiche (quixin) ri israelitas yequicamisaj chicop y cꞌo nicꞌaj chic cosas ri yequitzuj (yequisuj) chuwech ri Dios.\f + He. 5.1.\f* Ya samaj riꞌ ri yaꞌon chique riche (rixin) chi niquiben. Y rumariꞌ ri Jesús chukaꞌ rajawaxic chi cꞌo xutzuj (xusuj)\f + Ef. 5.2.\f* chare ri Dios, ruma Riyaꞌ jun Nimalaj Sacerdote.
\v 4 Y wi ta ri Jesucristo cꞌa cꞌo ta na chuwech re ruwachꞌulef, ma niyatej ta chare chi ntoc jun sacerdote, ruma can cꞌa yecꞌo na sacerdotes ri ye riy rumam ca ri Leví ri yequicamisaj chicop riche (rixin) chi yequitzuj (yequisuj) chuwech ri Dios, ri can achiꞌel nubij chupan ri ley riche (rixin) ri Moisés.
\v 5 Ri jay ri yesamej wi ri sacerdotes riꞌ y ronojel ri cꞌo chupan ri jay, xa achiꞌel jun ruwachbel o xa achiꞌel rumachꞌachꞌil ri rachoch ri Dios ri cꞌo chilaꞌ chicaj.\f + He. 9.23.\f* Y rumariꞌ, tek ya xa niban ri jay, ri Dios xubij chare ri Moisés: Tawacꞌaxaj cꞌa. Can rajawaxic chi niban\f + Ex. 25.40; 26.30; 27.8; Nm. 8.4; 1 Cr. 28.12, 19; Hch. 7.44.\f* achiꞌel rubanic ronojel ri wachbel ri xincꞌut chawech pa ruwiꞌ ri juyuꞌ, xchaꞌ ri Dios chare ri Moisés.
\v 6 Y riqꞌui ronojel riꞌ can nikatzꞌet cꞌa chi ri rusamaj ri Jesús más nim rukꞌij que chuwech ri quisamaj ri sacerdotes quiche (quixin) ri israelitas. Y queriꞌ chukaꞌ ri trato ri xuben ri Dios quiqꞌui ri winek\f + He. 7.22.\f* can más chi na nim rukꞌij, que chuwech ri cꞌo nabey, ruma can ya ri Jesús ri xucusaj riche (rixin) chi xuben ri trato riꞌ y ri cꞌacꞌacꞌ trato riꞌ can más wi utz ri yerutzuj (yerusuj) chake.
\v 7 Y wi ta ri nabey trato utz ta xel, man ta rajawaxic chi xban chic jun rucaꞌn trato.\f + He. 7.11, 18.\f*
\p
\v 8 Pero xa ruma cꞌa chi ri Dios ma xka ta chuwech ri xquiben ri katiꞌt kamamaꞌ, ruma ma xquiben ta ronojel ri xubij chupan ri nabey trato, rumariꞌ tek ri tzꞌibatal ca nubij:
\q Xtapon na jun kꞌij, xchaꞌ ri Ajaf,
\q tek xtinben jun cꞌacꞌacꞌ trato quiqꞌui ri aj Israel y ri aj Judá.\f + Jer. 23.5, 7; 30.3; 31.31.\f*
\q
\v 9 Y ri cꞌacꞌacꞌ trato ri xtinben quiqꞌui, ma junan ta riqꞌui ri trato ri xinben quiqꞌui ri catiꞌt quimamaꞌ,
\q tek achiꞌel xenyukej chi quikꞌaꞌ riche (rixin) chi xencol pe pa ruwachꞌulef Egipto;
\q ruma riyeꞌ xa ma xquiben ta achiꞌel ri trato ri xinben quiqꞌui,
\q y rumariꞌ tek riyin xenmalij ca, xchaꞌ ri Ajaf.
\q
\v 10 Xa rumacꞌariꞌ, quecꞌareꞌ rubanic ri cꞌacꞌacꞌ trato ri xtinben chic quiqꞌui ri israelitas, tek xtapon ri rukꞌijul:
\q Xtinyaꞌ ri nuley pa tak quichꞌobonic,
\q y xtintzꞌibaj chukaꞌ pa tak cánima.
\q Xquinoc qui-Dios,
\q y riyeꞌ xqueꞌoc nutinamit.
\q Yariꞌ ri trato ri xtinben quiqꞌui.\f + Gn. 17.7, 8; Jer. 24.7; Ez. 37.27; Zac. 8.8.\f*
\q
\v 11 Y ri kꞌij riꞌ majun cꞌa jun ri xtutijoj\f + Is. 54.13; Jn. 6.45; 1 Jn. 2.27.\f* ta jun rucꞌ rachꞌalal,
\q ni majun ri quecꞌareꞌ xtubij ta chare ri rachꞌalal: Tawetamaj cꞌa ruwech ri Ajaf, ma xtichaꞌ ta chare.
\q Ruma chupan ri kꞌij riꞌ can quinojel chic ye etamayon nuwech.
\q Can chi chꞌutiꞌk chi nimaꞌk quetaman chic cꞌa nuwech.
\q
\v 12 Ruma riyin can xtinjoyowaj quiwech y xtincuy ri yequibanalaꞌ ri ma choj ta,
\q y ma xtoka ta chic chinucꞌuꞌx ri quimac y ri itzel ri yequibanalaꞌ.
\m Queriꞌ ri rubin ri Dios.
\m
\v 13 Y tek ri Dios xunataj ri cꞌacꞌacꞌ trato, riqꞌui riꞌ xkꞌalajin chi Riyaꞌ nubij chi ri nabey trato xa majun chic rejkalen.\f + 2 Co. 5.17.\f* Y jun cosa ri xa majun chic rejkalen y ma nicꞌatzin ta chic, xa napon yan cꞌa ri kꞌij tek niqꞌuis.
\c 9
\p
\v 1 Ri nabey trato ri xuben ri Dios quiqꞌui ri katiꞌt kamamaꞌ xubij chique ri achique rubanic cꞌo chi niquiben riche (rixin) chi niquiyaꞌ rukꞌij ri Dios, y xubij chukaꞌ chi tiban jun rachoch ri Dios re waweꞌ chuwech re ruwachꞌulef.\f + Ex. 25.8.\f*
\v 2 Y ri rachoch ri Dios riꞌ, caꞌiꞌ cꞌa rupan xban chare. Chupan cꞌa ri nabey rupan jay chiriꞌ cꞌo wi ri lámpara y cꞌo chukaꞌ jun mesa. Y pa ruwiꞌ ri mesa riꞌ yecꞌo wi ri lokꞌolaj tak caxlan wey.\f + Lv. 24.5, 6.\f* Y ri nabey rupan jay riꞌ nibix cꞌa Lokꞌolaj lugar chare.
\v 3 Y ri rucaꞌn rupan jay ri cꞌo apo chrij ri tziek ri achoj riqꞌui jachon wi ri rupan rachoch ri Dios, yacꞌariꞌ ri nibix ri nimalaj Lokꞌolaj lugar chare, ruma ya lugar riꞌ ri más nim rukꞌij.
\v 4 Y chupan ri nimalaj Lokꞌolaj lugar riꞌ cꞌo jun altar riche (rixin) chi niporox pon pa ruwiꞌ, y kꞌanapuek ronojel rij. Cꞌo cꞌa chukaꞌ ri cáxa riche (rixin) ri rutrato ri Dios. Y ri cáxa riꞌ kꞌanapuek ronojel rij y queriꞌ chukaꞌ ri rupan. Chupan cꞌa ri cáxa cꞌo jun lek banon riqꞌui kꞌanapuek y chupan ri lek cꞌo jubaꞌ maná,\f + Ex. 16.33.\f* ri wey ri xka pe chilaꞌ chicaj. Y chupan ri cáxa riꞌ cꞌo chukaꞌ ri ruchꞌameꞌy ri Aarón,\f + Nm. 17.10.\f* ri xjotayin chic pe. Y chukaꞌ cꞌo ri tzꞌalan tak abej\f + Ex. 25.16.\f* ri tzꞌibatal wi ca ri trato ri xuben ri Dios quiqꞌui ri katiꞌt kamamaꞌ.
\v 5 Y cꞌo cꞌa caꞌiꞌ quiwachbel ángeles ri nibix querubín chique quiricꞌon cꞌa quixicꞌ pa ruwiꞌ ri cáxa.\f + Lv. 16.2.\f* Ri ángeles riꞌ niquikꞌalajsaj cꞌa chi chiriꞌ cꞌo wi rukꞌij rucꞌojlen ri Dios y chiriꞌ chukaꞌ nicuyutej wi quimac ri winek ruma ri Dios. Pero wacami ma xtikabij ta cꞌa más chrij ronojel reꞌ.
\p
\v 6 Tek chojmirisan chic ronojel riꞌ chupan ri rachoch ri Dios, ri sacerdotes can kꞌij kꞌij cꞌa yeꞌoc chupan ri nabey cuarto chare ri jay riꞌ, riche (rixin) chi niquiben ri samaj riche (rixin) chi niquiyaꞌ rukꞌij\f + Nm. 28.3.\f* ri Dios.
\v 7 Yacꞌa chupan apo ri rucaꞌn rupan ri jay, can xu (xe) wi ri nimalaj sacerdote ri ntoc apo, y xaxu (xaxe) wi jun bey ntoc chiriꞌ\f + Ex. 30.10.\f* pa jun junaꞌ. Y tek ntoc apo, nucꞌuaj quiquiqꞌuel chicop y nutzuj (nusuj) chuwech ri Dios ruma ri rumac riyaꞌ y ruma chukaꞌ quimac ri winek ri xa ma kꞌaxnek ta chiquiwech chi xa mac yetajin chubanic.
\v 8 Tek cꞌa nucusex na ri jun jay riꞌ, ma xabachique ta winek ri nicowin chi ntoc ta apo chupan ri rucaꞌn rupan jay ri nibix nimalaj Lokꞌolaj lugar chare. Y riqꞌui riꞌ ri Lokꞌolaj Espíritu nukꞌalajsaj chkawech chi ma jane nikꞌalajin ta ri achique rubanic ri bey riche (rixin) chi yeꞌapon\f + Jn. 14.6; He. 4.15, 16; 10.19, 20.\f* ri winek cꞌa riqꞌui ri Dios.
\v 9 Y ronojel riꞌ cꞌo ri nucꞌut chkawech chrij re tiempo reꞌ. Ri chicop y ri nicꞌaj chic cosas ri xequitzuj (xequisuj) ri winek chuwech ri Dios, ma xecowin ta\f + Ga. 3.21.\f* xuben chꞌajchꞌoj chare ri cánima ri winek ri xetzuju (xesuju) ri cosas riꞌ.
\v 10 Y ronojel ri xbix chique xa más chrij ri chꞌaculaj nichꞌo wi, achiꞌel tek nichꞌo chrij ri achique niquitij,\f + Ro. 14.17.\f* ri achique niquikum y ri achique rubanic chi niquichꞌajchꞌojsaj quiꞌ.\f + Nm. 19.7.\f* Ronojel cꞌa riꞌ chilaben chique riche (rixin) chi niquiben, cꞌa ya tek xapon jun kꞌij tek cꞌo chi xjalatej ronojel riꞌ.
\p
\v 11 Yacꞌa re wacami ya chic ri Cristo ri Nimalaj Sacerdote riche (rixin) ri cꞌacꞌacꞌ trato ri cꞌamayon pe ri utzil\f + He. 10.1.\f* ri tzujun (sujun) ojer ca. Y ri rachoch ri Dios ri nisamej wi ri Cristo wacami más nim y más jabel\f + He. 8.2.\f* que chuwech ri rachoch ri Dios chochꞌulef. Ruma ri jay riꞌ ma banon ta cuma winek y reꞌ ntel chi tzij chi xa ma riche (rixin) ta re ruwachꞌulef.
\v 12 Ri Cristo xbeꞌoc cꞌa chupan ri nimalaj Lokꞌolaj lugar chilaꞌ chicaj. Y Riyaꞌ ma xutzuj (xusuj) ta quiquiqꞌuel qꞌuisicꞌ (cabras), ni xa ta quiquiqꞌuel ri alaj tak wáquix chuwech ri Dios. Ri Cristo can ya wi ri ruquiqꞌuel\f + Ap. 1.5.\f* Riyaꞌ ri xutzuj (xusuj) chuwech ri Dios y xa jun bey xuben queriꞌ riche (rixin) chi xcuyutej ri kamac y\f + Dn. 9.24; Zac. 3.9.\f* riqꞌui riꞌ xuyaꞌ ri colotajic chake riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek.
\v 13 Chupan ri nabey trato, wi cꞌo jun winek ri ma chꞌajchꞌoj ta chuwech ri Dios, cꞌo chi nicamisex jun achij wáquix o jun achij qꞌuisicꞌ (cabra) o cꞌo chi niporox jun alaj vaca. Y riqꞌui ri ruquiqꞌuel ri achij wáquix o ri achij qꞌuisicꞌ (cabra) o riqꞌui ri chaj riche (rixin) ri alaj vaca ri nichiquex\f + Lv. 16.14; Nm. 19.2, 17, 18.\f* chrij ri winek riꞌ, nichꞌajchꞌojsex ri ruchꞌacul ri winek riꞌ.
\v 14 Y wi cꞌo xcꞌatzin wi ri quiquiqꞌuel y ri chaj quiche (quixin) ri chicop, ¿cꞌa ta cꞌa ri ruquiqꞌuel ri Cristo\f + 1 Jn. 1.7.\f* chi man ta jun nicꞌatzin wi? Ruma ri Jesucristo majun bey xuben ta mac. Y Riyaꞌ can riqꞌui ruchukꞌaꞌ ri Lokꞌolaj Espíritu ri can cꞌo riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek, xutzuj (xusuj) riꞌ pa camic chuwech ri Dios riche (rixin) chi nuchꞌajchꞌojsaj ri kánima chare ri mac ri xa camic nucꞌom pe chake, riche (rixin) chi queriꞌ yojcowin nikaben ri rusamaj ri cꞌaslic Dios.
\p
\v 15 Rumacꞌariꞌ tek yatajnek chare ri Cristo chi ya Riyaꞌ nichojmirisan ri cꞌacꞌacꞌ trato ri nuben ri Dios quiqꞌui ri winek. Y ruma chi xcom ri Cristo tek nicuyutej ri mac ri xbanatej chupan ri nabey trato.\f + Ro. 3.25.\f* Y riyoj ri yoj siqꞌuin (oyon)\f + He. 3.1.\f* ruma ri Dios wacami can nikil chukaꞌ ri utzil ri tzujun (sujun) ruma Riyaꞌ ojer ca; y riꞌ jun herencia ri nuyaꞌ ri Dios riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek.
\v 16 Y can rajawaxic chi xcom ri Cristo riche (rixin) chi xkacꞌul ri herencia riꞌ. Achiꞌel tek jun winek rubanon jun wuj y rubin chupan chi tek xticom el, ronojel ri rubeyomal ntoc ca riche (rixin) jun chic winek. Pero ri winek riꞌ ma nijach ta na ri herencia chare, nicꞌatzin chi nroyobej na, cꞌa ya tek nicom na el ri banayon ca ri wuj, cꞌacꞌariꞌ nijach ri herencia pa rukꞌaꞌ.
\v 17 Ruma tek cꞌa qꞌues na ri winek ri banayon ri wuj, majun rejkalen ri wuj, pero tek caminek chic el, cꞌacꞌariꞌ cꞌo rejkalen ri wuj riꞌ.
\v 18 Y queriꞌ chukaꞌ tek ri Dios xuben ri nabey trato quiqꞌui ri katiꞌt kamamaꞌ, can xucusex wi ri quicꞌ.\f + Ex. 24.6.\f*
\v 19 Ruma tek ri Moisés rubin chic chique ri winek ronojel ri nubij chupan ri ley ri cꞌo chi niquiben,\f + Ex. 24.5-8.\f* xberucꞌamaꞌ cꞌa pe quiquiqꞌuel ri alaj tak wáquix, quiquiqꞌuel ri achij tak qꞌuisicꞌ (cabras), y xuxol jubaꞌ yaꞌ riqꞌui, cꞌacꞌariꞌ xberucꞌamaꞌ pe jubaꞌ rusmal carneꞌl ri quek banon chare y jubaꞌ kꞌayis ri hisopo rubiꞌ, y cꞌacꞌariꞌ xuchicaj pa ruwiꞌ ri wuj ri tzꞌibatal wi ri ley\f + Lv. 14.4; 16.14, 15, 18.\f* y xuchicaj pa quiwiꞌ quinojel ri winek chukaꞌ.
\v 20 Y xubij chique: Riqꞌui cꞌa re quicꞌ reꞌ can nikꞌalajin wi chi yareꞌ xuchop ri trato\f + Ex. 24.8; Mt. 26.28.\f* ri xubij ri Dios chi nikaben, xchaꞌ ri Moisés chique ri winek.
\v 21 Y ri Moisés xuchicaj chukaꞌ ri quicꞌ chrij ri rachoch ri Dios y chrij ronojel ri cosas ri nucusex pa rusamaj ri Dios.\f + Ex. 29.12; Lv. 8.15.\f*
\v 22 Y can achiꞌel nubij chupan ri ley, chi xa jubaꞌ ma ronojel xchꞌajchꞌojsex riqꞌui quicꞌ. Y kas kitzij wi, chi man ta nitix quicꞌ,\f + Lv. 17.11.\f* man ta nicuyutej ri mac.
\s Ruma rucamic ri Jesucristo tek nicuyutej ri mac
\p
\v 23 Achiꞌel xkabij yan ka, ri rachoch ri Dios ri xquiben ri katiꞌt kamamaꞌ, xa achiꞌel jun ruwachbel ri rachoch ri Dios ri cꞌo chilaꞌ chicaj. Y ri rachoch ri Dios ri xquiben riyeꞌ y ronojel ri cꞌo chupan, xchiquex na cꞌa quiquiqꞌuel chicop chiquij riche (rixin) chi xechꞌajchꞌojsex y cꞌacꞌariꞌ xeꞌucusex pa rusamaj ri Dios. Pero ruma ri rachoch ri Dios ri cꞌo chilaꞌ chicaj\f + He. 8.5.\f* más nim rukꞌij, rumariꞌ nicꞌatzin quicꞌ riche (rixin) Jun ri can más nim rejkalen que chiquiwech ri chicop.
\v 24 Ri oconek wi ri Cristo wacami ma chupan ta ri rachoch ri Dios ri xa banon cuma winek, jay ri xa ruwachbel ri kas kitzij chi rachoch ri Dios ri cꞌo chilaꞌ chicaj. Riyaꞌ can cꞌa chilaꞌ chicaj xbeꞌoc wi, y can riqꞌui cꞌa apo ri Dios cꞌo wi y nichꞌo apo pa kacuenta riyoj.\f + Ro. 8.34; He. 6.20; 7.25; 1 Jn. 2.1.\f*
\v 25 Y ri chilaꞌ chicaj ri Cristo ma nuben ta achiꞌel nuben ri nimalaj sacerdote quiche (quixin) ri israelitas re waweꞌ chochꞌulef. Ruma ri nimalaj sacerdote riꞌ ronojel junaꞌ ntoc chupan ri nimalaj Lokꞌolaj lugar ri cꞌo chiriꞌ pa rachoch ri Dios y nutzuj (nusuj) quicꞌ,\f + Lv. 16.34.\f* pero ma ruquiqꞌuel ta riyaꞌ ri nutzuj (nusuj). Yacꞌa ri Cristo xa jun bey xutzuj (xusuj) quicꞌ y can ruquiqꞌuel wi Riyaꞌ ri xutzuj (xusuj).
\v 26 Xa ta xcꞌatzin chi qꞌuiy mul xukꞌaxaj tijoj pokonal, qꞌuiy ta mul xcom, rutiquiriban ta pe tek xban re ruwachꞌulef. Pero ma que ta riꞌ. Ruma Riyaꞌ xa jun bey xutzuj (xusuj) ri ruquiqꞌuel\f + He. 7.27; 10.10; 1 P. 3.18.\f* riche (rixin) chi nicꞌatzin ronojel tiempo. Y xa cꞌa chupan re ruqꞌuisbel tiempo\f + 1 Co. 10.11; Ga. 4.4; Ef. 1.10.\f* riche (rixin) re ruwachꞌulef, tek xpe y xcom riche (rixin) chi nrelesaj ri kamac.
\v 27 Riyoj winek yaꞌon cꞌa pa kawiꞌ chi xaxu (xaxe wi) jun bey yojcom, y cꞌacꞌariꞌ xtikꞌat tzij pa kawiꞌ.
\v 28 Y queriꞌ chukaꞌ ri Cristo, xaxu (xaxe wi) jun bey cꞌo chi xcom riche (rixin) chi xrejkalej ri kamac.\f + Ro. 6.10; 1 P. 2.24.\f* Y xtapon na wi jun kꞌij tek Riyaꞌ xtipe chic jun bey. Pero ma riche (rixin) ta xticom chic jun bey ruma ri kamac, ma que ta riꞌ, xa can riche (rixin) chi yojrucol el riyoj ri koyoben apo Riyaꞌ.
\c 10
\p
\v 1 Ri ley riche (rixin) ri Moisés xa achiꞌel jun rumachꞌachꞌil ri utzil ri xquepe chkawech apo. Ruma ma xucꞌom ta pe ri utzil achiꞌel ri kas kitzij chi utzil ri nucꞌom pe ri Cristo. Y xa rumariꞌ ri chicop ri xetzuj (xesuj) chuwech ri Dios ronojel junaꞌ, ma xecowin ta xuben chique ri winek chi xeꞌapon ta riqꞌui ri Dios, chi man ta jun quimac xetzꞌet ruma ri Dios.
\v 2 Wi ta can xchꞌajchꞌojir ri cánima cuma ri chicop ri xequitzuj (xequisuj), man ta cꞌa yetajin na chi yequitzuj (yequisuj), ruma niquinaꞌ chi majun chic quimac.
\v 3 Pero xa ronojel junaꞌ\f + He. 9.7.\f* yequitzuj (yequisuj), y riqꞌui riꞌ, noka cꞌa chiquicꞌuꞌx chi cꞌa cꞌo na ri quimac.\f + Lv. 16.21.\f*
\v 4 Ruma ri quiquiqꞌuel ri achij tak wáquix y ri achij tak qꞌuisicꞌ (cabras)\f + Mi. 6.6.\f* can ma nicowin ta niquelesaj ri mac.
\p
\v 5 Rumariꞌ, tek ri Cristo xpe waweꞌ chuwech re ruwachꞌulef, xubij chare ri Dios:
\q Riyit man chic cꞌa nawajoꞌ ta chi yetzuj (yesuj) chicop y nicꞌaj chic cosas chawe,\f + Sal. 40.6.\f*
\q rumariꞌ tek xayaꞌ jun nuchꞌacul achiꞌel ruchꞌacul ri winek.
\q
\v 6 Ri chicop ri yeporox chawech, y chukaꞌ ri chicop ri yetzuj (yesuj) chawe ruma quimac ri winek, ma xeka ta chawech.
\q
\v 7 Rumariꞌ xinbij: Ajaf Dios, riyin xipe riche (rixin) chi nben ri araybel riyit,
\q can achiꞌel ri tzꞌibatal ca chuwij chupan ri boron wuj,
\m xchaꞌ ri Cristo.
\m
\v 8 Achiꞌel ri xkabij yan ka, ri Cristo xubij chare ri Dios: Riyit man chic cꞌa nawajoꞌ ta chi yetzuj (yesuj) chicop y nicꞌaj chic cosas chawe. Ri chicop ri yeporox chawech, y chukaꞌ ri chicop ri yetzuj (yesuj) chawe ruma quimac ri winek, ri can achiꞌel ri ye chilaben chupan ri ley ri yaꞌon chare ri Moisés, ma xeka ta chawech, xchaꞌ ri Cristo.
\v 9 Y chukaꞌ can yariꞌ tek ri Cristo xubij: Ajaf Dios, riyin xipe riche (rixin) chi nben ri araybel riyit, xchaꞌ. Reꞌ ntel chi tzij chi ri Dios nrelesaj el ri nabey trato. Y ri cꞌacꞌacꞌ trato xticꞌojeꞌ pa ruqꞌuexel ri nabey.
\v 10 Can ruraybel wi cꞌa ri Dios chi ri Jesucristo xcom\f + Jn. 19.30.\f* kuma riyoj, y ruma cꞌa ri raybel riꞌ tek xchꞌajchꞌojir ri kánima chupan ri mac.\f + Zac. 13.1; Jn. 17.19; He. 13.12.\f* Y ri Jesucristo xa jun bey cꞌa xuyaꞌ ri ruchꞌacul pa camic riche (rixin) chi nicꞌatzin ronojel tiempo.
\p
\v 11 Ri sacerdotes quiche (quixin) ri israelitas, kꞌij kꞌij yequicamisaj chicop riche (rixin) chi yequitzuj (yequisuj) chuwech ri Dios\f + Nm. 28.3; He. 7.27.\f* ruma quimac ri winek. Pero ri niquiben ma nicowin ta nrelesaj el ri quimac ri winek.
\v 12 Yacꞌa ri Cristo xaxu (xaxe wi) jun bey xuyaꞌ riꞌ pa camic, y riꞌ nicꞌatzin chi ronojel tiempo riche (rixin) chi nicuyutej quimac ri winek. Y tek xcꞌastej el, xbetzꞌuyeꞌ pa rajquikꞌaꞌ ri Dios chilaꞌ chicaj.\f + Col. 3.1; He. 1.3.\f*
\v 13 Y chilaꞌ cꞌo wi, royoben ri kꞌij riche (rixin) chi yejach pa rukꞌaꞌ pa raken,\f + Sal. 110.1; Hch. 2.35; 1 Co. 15.25; He. 1.13.\f* quinojel ri yeꞌetzelan riche (rixin).
\v 14 Ruma ri Cristo xaxu (xaxe) wi jun bey xutzuj (xusuj) riꞌ pa camic, y riqꞌui riꞌ xuben chique quinojel ri ye ruchꞌajchꞌojsan chic\f + He. 10.1, 10.\f* chi majun quimac yetzꞌetetej ruma ri Dios riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek.
\v 15 Y queriꞌ chukaꞌ nukꞌalajsaj ri Lokꞌolaj Espíritu chake,\f + 2 P. 1.21.\f* tek nubij:
\q
\v 16 Xtapon na wi jun kꞌij tek xtinben jun cꞌacꞌacꞌ trato quiqꞌui ri winek, y ri trato riꞌ quecꞌareꞌ rubanic:
\q Xtintzꞌibaj ri nuley pa tak cánima,\f + Jer. 31.33.\f*
\q y chukaꞌ xtinyaꞌ pa tak quichꞌobonic, nichaꞌ ri Ajaf.
\m
\v 17 Y xubij chukaꞌ:
\q Xtincuy ri quimac y ma xtoka ta chic chinucꞌuꞌx ri itzel ri yequibanalaꞌ.
\m Queriꞌ rubin ri Dios, ri nukꞌalajsaj ri Lokꞌolaj Espíritu.
\m
\v 18 Y rumacꞌariꞌ can nikꞌalajin wi chi ma nicꞌatzin ta chic chi yekatzuj (yekasuj) chicop chuwech ri Dios ruma ri kamac. Ri kamac xa cuyutajnek chic.
\p
\v 19 Kachꞌalal, ri Jesús can xcom y xbiyin ri ruquiqꞌuel kuma riyoj, y rumariꞌ tek cukul kacꞌuꞌx yojjel apo chupan ri nimalaj Lokꞌolaj lugar ri acuchi (achique) cꞌo wi ri Dios.\f + Ro. 5.2; He. 4.16.\f*
\v 20 Can xujek wi cꞌa jun cꞌacꞌacꞌ bey chkawech,\f + Jn. 10.9; 14.16; He. 9.8.\f* bey ri riche (rixin) cꞌaslen; tek Riyaꞌ xcom chuwech ri cruz. Xretzetej (xtzeretej) cꞌa pa caꞌiꞌ ri tziek ri achoj riqꞌui jachon wi ri nimalaj Lokꞌolaj lugar chiriꞌ pa rachoch ri Dios. Y riꞌ nukꞌalajsaj chkawech chi wacami majun nikꞌato kiche (kixin) riche (rixin) chi yojjel apo cꞌa riqꞌui ri Dios.
\v 21 Y chukaꞌ ri Jesús yariꞌ ri Nimalaj Sacerdote ri cꞌo pa kawiꞌ riyoj ri yoj ralcꞌual chic ri Dios.
\v 22 Y rumacꞌariꞌ riyoj ri kaniman chic, ma tuben ta caꞌiꞌ kacꞌuꞌx chi yojjel apo cꞌa riqꞌui ri Dios, riyoj xa can ta riqꞌui ronojel kacꞌuꞌx yojjel apo riqꞌui.\f + Stg. 1.6.\f* Y can ta yojjel apo riqꞌui jun kánima chꞌajchꞌojsan\f + Ez. 36.25; 2 Co. 7.1.\f* chic chare ri etzelal, y can chꞌajchꞌojsan ta chukaꞌ ri kachꞌacul riqꞌui jun chꞌajchꞌojlaj yaꞌ.
\v 23 Y riyoj ri yojbin chique ri winek chi koyoben ri nimalaj utzil ri xtuyaꞌ ri Dios pa kawiꞌ, cof kojcꞌojeꞌ chupan ri kacukbel cꞌuꞌx y ma tuben ta caꞌiꞌ kacꞌuꞌx chiroyobexic ri koyoben. Ruma ri Dios rubin chi xtuyaꞌ ri nimalaj utzil pa kawiꞌ. Riyaꞌ can nuyaꞌ wi ri nutzuj (nusuj).\f + 1 Co. 1.9.\f*
\v 24 Y chikajujunal tikacanoj cꞌa achique rubanic nikaben riche (rixin) chi nikatolaꞌ kiꞌ konojel, riche (rixin) chi más ta nalex pa tak kánima chi yojajowan, y riche (rixin) chukaꞌ chi más ta na nikaben ri utzil.
\v 25 Ma tikamalij ta kacꞌuꞌx chi nikamol kiꞌ, ma tikaben ta achiꞌel niquiben nicꞌaj chic ri xa xcꞌuluj chique chi ma yeꞌapon ta iwuqꞌui tek nimol iwiꞌ.\f + Hch. 2.42.\f* Pa ruqꞌuexel chi queriꞌ niben, xa can tipixabalaꞌ iwiꞌ chiꞌiwachibil iwiꞌ. Y más rajawaxic chi niben queriꞌ ruma iwetaman chi xa napon yan ri kꞌij\f + Ro. 13.11; 2 P. 3.9.\f* tek xtipe chic jun bey ri Ajaf.
\s Ri quiniman chic ri Dios, wi cꞌa riqꞌui na quiraybel yemacun, can cꞌo rucꞌayewal xtipe pa quiwiꞌ
\p
\v 26 Ruma riyoj ri ketaman chic ri kas kitzij y can kacꞌulun chic pa tak kánima, wi xa can riqꞌui chic karaybel yojmacun\f + Nm. 15.30.\f* y ma nikayaꞌ ta ca rubanic, xa can majun chic cꞌa xticom ta riche (rixin) chi xkojrucol pe chupan ri kamac.\f + 2 P. 2.20.\f*
\v 27 Xaxu (xaxe wi) chic cꞌa koyoben apo ri nimalaj rucꞌayewal ri xtuyaꞌ ri Dios pa kawiꞌ ri petenak chkawech apo, y chukaꞌ can koyoben chic apo tek xkojapon chupan ri nimalaj kꞌakꞌ, ri cꞌa acuchi (achique) xquebeka wi ri yeꞌetzelan riche (rixin) ri Dios.\f + Ez. 36.5.\f*
\v 28 Ri winek ri ma nunimaj ta ri ley riche (rixin) ri Moisés, can ma nijoyowex ta ruwech, xa can nicamisex\f + Dt. 17.2, 6.\f* tek yecꞌo caꞌiꞌ o ye oxiꞌ yebin chi ma nunimaj ta ri ley.
\v 29 Y wi queriꞌ nibanatej, ¿la ma nichꞌob ta cami riyix chi más rucꞌayewal nika pa ruwiꞌ ri winek ri nuxolkꞌotij ri rubiꞌ ri Rucꞌajol ri Dios, y can nretzelaj chukaꞌ ri Lokꞌolaj Espíritu\f + Mt. 12.31.\f* ri niyaꞌo utzil pa kawiꞌ, y nuben chukaꞌ chi achiꞌel xa majun rejkalen ri ruquiqꞌuel\f + 1 Co. 11.29.\f* ri Cristo ri xtix tek xcꞌachoj ri cꞌacꞌacꞌ trato, quicꞌ ri xchꞌajchꞌojsan ri rucꞌaslen ri winek riꞌ?
\v 30 Queriꞌ nbij chiwe ruma riyoj ketaman achique riꞌ ri biyon re chꞌabel reꞌ: Pa nukꞌaꞌ riyin cꞌo wi riche (rixin) chi nyaꞌ rutojbalil\f + Dt. 32.35; Sal. 94.1; 96.13.\f* chique ri yemacun. Y cꞌo chic jun ri tzꞌibatal ca, ri nubij: Ri Ajaf xtukꞌet tzij\f + Dt. 32.36; Sal. 50.4; 96.13.\f* pa ruwiꞌ ri rutinamit. Queriꞌ ri tzꞌibatal ca.
\v 31 Juyiꞌ oc ruwech\f + Is. 33.14; Lc. 12.5; 21.11.\f* ri winek ri nika pa rukꞌaꞌ pa raken ri cꞌaslic Dios, ruma sibilaj rucꞌayewal ri xtucꞌulwachij.
\p
\v 32 Tinatej cꞌa chiwe ri kꞌij ri xekꞌax yan ca, tek riyix xa cꞌa jubaꞌ tisakirisex ri icꞌaslen. Can xkꞌax cꞌa ruwiꞌ ri pokonal ri xitij\f + Ga. 3.4.\f* chiriꞌ. Pero can xicochꞌ.
\v 33 Ruma riyix can kitzij wi chi xicochꞌ ronojel ri pokon ri xban y ri xbix chiwe, y ri winek xa can jabel xecayen pe chiwij. Pero ma xu (xe) ta wi riꞌ xiben, riyix xa can xixoc chukaꞌ cachibil nicꞌaj chic ri yetajin niquikꞌaxaj tijoj pokonal.
\v 34 Queriꞌ nbij chiwe ruma xijoyowaj quiwech ri ye tzꞌapel pa cárcel ruma rubiꞌ ri Dios. Y tek ri icosas xeꞌelesex chiwe, ma xipokonaj ta xiyaꞌ el. Xa can riqꞌui quicoten xiyaꞌ el.\f + Hch. 5.41.\f* Ruma iwetaman chi xtiyaꞌox (xtyaꞌ) jun iwerencia chilaꞌ chicaj,\f + Mt. 5.12.\f* y riꞌ más utz que chuwech ri beyomel riche (rixin) re ruwachꞌulef, y chukaꞌ majun xtelesan ta chiwe.
\v 35 Rumacꞌariꞌ man cꞌa tiyaꞌ ta ca ri icukbel cꞌuꞌx riqꞌui ri Dios, ruma can cꞌo jun nimalaj rajel ruqꞌuexel ri xticꞌul.
\v 36 Ruma can rajawaxic cꞌa chi yixcochꞌon,\f + Lc. 21.19.\f* riche (rixin) chi queriꞌ riyix yixcowin niben ri nrajoꞌ ri Dios, y tek ibanon chic ri nrajoꞌ ri Dios xticꞌul\f + Col. 3.24.\f* ri utzil ri tzujun (sujun) chiwe.
\v 37 Ruma chupan ri ruchꞌabel ri Dios ri tzꞌibatal ca, nubij:
\q Ri Jun ri xtipe, chanin xtoka.\f + Hab. 2.3, 4.\f*
\q Xa nakaj chic cꞌo pe ri kꞌij riche (rixin) chi nipe.
\q
\v 38 Y ri winek ri rucukuban rucꞌuꞌx wuqꞌui,\f + Ro. 1.17.\f* can majun rumac xtintzꞌet chare, y can xtril ri kitzij cꞌaslen.
\q Pero wi yiruyaꞌ ca, ma xtiquicot ta wánima riqꞌui,
\m nichaꞌ ri Dios.
\m
\v 39 Yacꞌa riyoj ma yoj cachibil ta ri yeyaꞌo ca ri Dios ri xa pa rucꞌayewal xquebeka wi. Riyoj yoj cachibil ri quicukuban quicꞌuꞌx riqꞌui ri Dios riche (rixin) chi yojcolotej.
\c 11
\s Ri cukbel cꞌuꞌx riqꞌui ri Dios
\p
\v 1 Ri cukbel cꞌuꞌx quecꞌareꞌ rubanic: Jun ri can rucukuban rucꞌuꞌx riqꞌui ri Dios, can riqꞌui ronojel ránima nroyobej ri tzujun (sujun) chare, y can retaman chi can xtucꞌul wi ri royoben, astapeꞌ ma nutzꞌet ta\f + 2 Co. 4.18.\f* riqꞌui runakꞌ ruwech.
\v 2 Quecꞌariꞌ xquiben ye qꞌuiy chique ri ye katiꞌt kamamaꞌ ri xecꞌojeꞌ ojer ca. Xquicukubaꞌ quicꞌuꞌx riqꞌui ri Dios,\f + He. 11.4, 5, 39.\f* y ri Dios utz xerutzꞌet ruma queriꞌ xquiben.
\p
\v 3 Y riyoj ruma chi kacukuban kacꞌuꞌx riqꞌui ri Dios, rumariꞌ tek nikꞌax chkawech chi can ya wi ri Dios ri xbano\f + Jn. 1.3.\f* re ruwachꞌulef y ronojel ri cꞌo chicaj. Y riche (rixin) chi xuben ronojel reꞌ ma xucusaj ta ni jun cosa tzꞌetetel. Xaxu (xaxe wi) xubij chi quecꞌojeꞌ y can yariꞌ tek xecꞌojeꞌ.
\p
\v 4 Y queriꞌ chukaꞌ ri Abel ruma chi rucukuban rucꞌuꞌx riqꞌui ri Dios,\f + Gn. 4.4; Mt. 23.35; 1 Jn. 3.11, 12.\f* rumariꞌ riyaꞌ xutzuj (xusuj) jun ofrenda chare ri Dios ri más utz xtzꞌet ruma ri Dios que chuwech ri ruꞌofrenda ri Caín. Y ri Dios can xukꞌalajsaj wi cꞌa chi ri ofrenda ri xuyaꞌ sibilaj utz, y riqꞌui riꞌ can xkꞌalajin chi ri Abel xtzꞌetetej ruma ri Dios chi majun rumac. Y astapeꞌ ri Abel caminek chic, achiꞌel chi xa can nitzijon na pe kiqꞌui wacami ruma xucukubaꞌ rucꞌuꞌx riqꞌui ri Dios.
\p
\v 5 Y queriꞌ chukaꞌ ri Enoc\f + Lc. 3.37; Jud. 14.\f* ruma chi rucukuban rucꞌuꞌx riqꞌui ri Dios, rumariꞌ tek ma xcom ta, xa can qꞌues xucꞌuex el chilaꞌ chicaj\f + Gn. 5.22, 24.\f* ruma ri Dios. Y ma xilitej ta chic chuwech re ruwachꞌulef, ruma qꞌues xucꞌuex el, pero tek cꞌa cꞌo na waweꞌ chochꞌulef, ri Dios xukꞌalajsaj chi can niquicot ránima riqꞌui ri Enoc riꞌ.
\v 6 Can rajawaxic wi chi nikacukubaꞌ kacꞌuꞌx riqꞌui ri Dios. Ruma wi ma xtikacukubaꞌ ta kacꞌuꞌx riqꞌui,\f + Nm. 14.11; 20.12; Sal. 78.22, 32; 106.21.\f* majun bey yojcowin ta nikaben ri nika chuwech. Ruma ri winek ri nrajoꞌ nijel apo riqꞌui ri Dios, cꞌo chi nunimaj chi ri Dios can cꞌo wi,\f + Jn. 3.18, 36.\f* y cꞌo chi nunimaj chukaꞌ chi nuyaꞌ utzilaj rajel ruqꞌuexel chique ri yecanon riche (rixin).
\p
\v 7 Y queriꞌ chukaꞌ ri Noé ruma chi can rucukuban rucꞌuꞌx riqꞌui ri Dios, rumariꞌ tek xunimaj ri xubij ri Dios chare chi xtuyaꞌ pe jun nimalaj kꞌekal job chuwech re ruwachꞌulef,\f + Gn. 6.13.\f* y riꞌ astapeꞌ cꞌa ma jane ntajin ta ri job. Y can riqꞌui xibinriꞌil xuben jun nimalaj barco riche (rixin) chi xerucol ri ye aj pa rachoch. Y ruma ri cukbel cꞌuꞌx riche (rixin) ri Noé, can xbekꞌalajin pe chi ri nicꞌaj chic winek xa ma quicukuban ta quicꞌuꞌx riqꞌui ri Dios, y ya chukaꞌ ri cukbel cꞌuꞌx riꞌ ri xbano chare ri Noé chi majun rumac xtzꞌetetej\f + Ro. 3.22; Fil. 3.9.\f* ruma ri Dios.
\p
\v 8 Queriꞌ chukaꞌ ri Abraham can xucukubaꞌ rucꞌuꞌx riqꞌui ri Dios, y rumariꞌ riyaꞌ, tek xsiqꞌuix (xoyox) ruma ri Dios riche (rixin) chi nibe cꞌa pa jun chic ruwachꞌulef ri xtisipex chare, can xunimaj tzij y xbe, astapeꞌ ma retaman ta achique ruwachꞌulef ri xtapon wi.\f + Gn. 12.1, 4.\f*
\v 9 Y ruma chukaꞌ chi can rucukuban rucꞌuꞌx riqꞌui ri Dios, rumariꞌ xcꞌojeꞌ chupan ri ruwachꞌulef ri tzujun (sujun) chare ruma ri Dios; pero riyaꞌ xuben chi achiꞌel xa ma riche (rixin) ta ri ruwachꞌulef riꞌ. Y rumariꞌ xa pa tak manteada xcꞌojeꞌ wi.\f + Gn. 12.8.\f* Queriꞌ chukaꞌ xquiben ri Isaac ri rucꞌajol y ri Jacob ri rumam; astapeꞌ can tzujun (sujun) chukaꞌ chique riyeꞌ chi ntoc quiche (quixin) ri ruwachꞌulef riꞌ.
\v 10 Ri Abraham queriꞌ xuben, ruma can royoben ri jun tinamit ri can cof cꞌo ri rucimiento y majun bey xtiqꞌuis ta, tinamit\f + Ap. 21.2.\f* ri can ya wi ri Dios xchꞌobo achique rubanic nuben chare y can ya chukaꞌ Riyaꞌ banayon.\f + Is. 14.32; 2 Co. 5.1.\f*
\p
\v 11 Ri Sara\f + Gn. 17.19.\f* ri rixjayil ri Abraham, ruma chi can rucukuban chukaꞌ rucꞌuꞌx riqꞌui ri Dios, rumariꞌ tek can xunimaj wi chi can kitzij ri xubij ri Dios chi riyaꞌ xticꞌojeꞌ jun ral, y rumariꞌ xucꞌul uchukꞌaꞌ riche (rixin) chi xpe alanic chrij. Y can xalex na wi ri acꞌal riqꞌui ri Sara, astapeꞌ riyaꞌ can ti riꞌj chic y ma alanel ta.\f + Lc. 1.36.\f*
\v 12 Y rumariꞌ ri Abraham ye qꞌuiy riy rumam ri xecꞌojeꞌ ca. Can sibilaj ye qꞌuiy, achiꞌel ri chꞌumilaꞌ ri yecꞌo chicaj, y achiꞌel chukaꞌ ri sanayiꞌ ri cꞌo chuchiꞌ ri mar ri majun ri nicowin najlan ta quiche (quixin). Sibilaj ye qꞌuiy ri riy rumam ca ri Abraham astapeꞌ riyaꞌ riꞌj chic tek xcꞌojeꞌ ri ralcꞌual.\f + Ro. 4.19.\f*
\p
\v 13 Quinojel cꞌa riyeꞌ cꞌa cukul na quicꞌuꞌx riqꞌui ri Dios tek xecom el, astapeꞌ cꞌa ma jane cꞌa tiquicꞌul ri rutzujun (rusujun) ri Dios chique. Xa cꞌanej cꞌa xquitzuꞌ wi apo. Pero xa can niquicot ri cánima ruma xquinimaj el chi kas kitzij wi ri xutzuj (xusuj) ri Dios chique chi can xtuyaꞌ na wi. Riyeꞌ can xquikꞌalajsaj wi cꞌa chi ma ye riche (rixin) ta re ruwachꞌulef, xa xquibij chi xa ye kꞌaxel el\f + Gn. 47.9.\f* chuwech.
\v 14 Y riqꞌui ri queriꞌ xquibij, xkꞌalajin chi coyoben ri kas kitzij chi xtoc quitinamit.\f + He. 13.14.\f*
\v 15 Xa ta cꞌa niquichꞌob na chi ri ye elenak wi pe, yariꞌ ri quitinamit, can xecowin ta xetzolin chic jun bey.
\v 16 Pero riyeꞌ coyoben jun chic quitinamit ri más utz, y riꞌ ya ri cꞌo chilaꞌ chicaj,\f + Fil. 3.20.\f* y rumariꞌ ri Dios ma niqꞌuix ta nubij chi ya Riyaꞌ ri qui-Dios;\f + Ex. 3.6, 15.\f* ruma rubanon chic ruchojmil ri quitinamit ri acuchi (achique) xquecꞌojeꞌ wi.
\p
\v 17 Ri Abraham ruma chi can rucukuban rucꞌuꞌx riqꞌui ri Dios, rumariꞌ tek can xunimaj ri xbix chare ruma ri Dios chi tucamisaj ri Isaac, riche (rixin) chi nutzuj (nusuj) chare ri Dios.\f + Gn. 22.1, 2; Stg. 2.21.\f* Ri Dios queriꞌ xubij chare ruma xrajoꞌ xutzꞌet wi ri Abraham kas kitzij chi rucukuban rucꞌuꞌx riqꞌui. Y ri Abraham can xuchojmirisaj wi riꞌ riche (rixin) chi nucamisaj ri Isaac riche (rixin) chi nutzuj (nusuj) chare ri Dios, astapeꞌ xa can xu (xe) oc ri jun rucꞌajol riꞌ cꞌo, ri bin chrij ruma ri Dios chi ruma riyaꞌ tek xquecꞌojeꞌ riy rumam ri Abraham.
\v 18 Ri Dios can xubij cꞌa chare ri Abraham: Ri ye awiy amam ri xquepe ruma ri Isaac, ye riyeꞌ ri xquecꞌulu ri utzil ri xtinyaꞌ,\f + Gn. 21.12.\f* xchaꞌ ri Dios chare ri Abraham.
\v 19 Rumariꞌ ri Abraham can xchꞌobotej chuwech chi ri Dios can cꞌo ruchukꞌaꞌ riche (rixin) chi nucꞌasoj\f + Ro. 4.17, 19, 21.\f* pe ri Isaac chiquicojol ri caminakiꞌ, y yojcowin nikabij chi ri Isaac xcom y xcꞌastej pe, ruma ri Abraham xucꞌom chic pe ri rucꞌajol.
\p
\v 20 Ri Isaac ruma chi can rucukuban rucꞌuꞌx riqꞌui ri Dios, rumariꞌ, tek riꞌj chic, xubij ca chique ri Jacob y ri Esaú, ri ye rucꞌajol, achique chi utzil ri petenak chiquiwech apo.\f + Gn. 27.27-29, 39, 40.\f*
\v 21 Ri Jacob chukaꞌ can rucukuban rucꞌuꞌx riqꞌui ri Dios, y rumariꞌ riyaꞌ tek ya xa nicom yan ka, can xeruben bendecir chiquijujunal ri ye rucꞌajol ri José.\f + Gn. 48.5.\f* Y lucul pa ruwiꞌ ri ruchꞌameꞌy\f + Gn. 47.31.\f* xuyaꞌ rukꞌij ri Dios.
\v 22 Ri José chukaꞌ can rucukuban rucꞌuꞌx riqꞌui ri Dios, y rumariꞌ riyaꞌ tek ya xa nicom yan ka, xunataj cꞌa chique ri ye rech israelitas chi xtapon na wi jun kꞌij tek ri quiy quimam xqueꞌel el pan Egipto.\f + Gn. 50.24.\f* Y xuchilabej ca chique chi tiquicꞌuaj el ri rubakil tek xquebe.\f + Ex. 13.19.\f*
\p
\v 23 Ri ruteꞌ rutataꞌ ri Moisés ruma chi can quicukuban chukaꞌ quicꞌuꞌx riqꞌui ri Dios,\f + Sal. 56.4; 118.6; Is. 8.12, 13.\f* rumariꞌ xquewaj ri Moisés oxiꞌ icꞌ\f + Ex. 2.2.\f* tek xalex. Queriꞌ xquiben ruma ri Moisés jun ti acꞌal ri jabel oc.\f + Hch. 7.20.\f* Y riyeꞌ ma xquixibij ta quiꞌ chuwech ri rey Faraón ri biyon chi quecamisex\f + Ex. 1.16.\f* quinojel ri tak cꞌajolaꞌ (alaboniꞌ) ri xa cꞌa calaxic.
\v 24 Y ri rumiꞌal ri rey Faraón xuben achiꞌel ral chare ri Moisés.\f + Ex. 2.10, 11.\f* Pero ri Moisés ruma chi can rucukuban rucꞌuꞌx riqꞌui ri Dios, rumariꞌ tek ya intera achi chic ma xrajoꞌ ta chic chi xbix ral ri rumiꞌal ri Faraón chare.
\v 25 Queriꞌ xuben ruma riyaꞌ can xuchꞌob chi más utz\f + Sal. 84.10; Mt. 5.10-12.\f* chi nberutijaꞌ pokonal quiqꞌui ri ruwinak, ri can rutinamit wi ri Dios, que chuwech chi niquicot ka chupan ri quicoten ri nucꞌom pe ri mac, jun quicoten ri xa kꞌaxel.\f + 2 Co. 4.17.\f*
\v 26 Queriꞌ xuben ri Moisés, ruma riyaꞌ xchꞌobotej chuwech chi más nim rejkalen ri pokonal\f + He. 13.13.\f* ri xtukꞌaxaj ruma nucukubaꞌ rucꞌuꞌx riqꞌui ri Cristo, que chuwech ri beyomel ri xtucꞌul chiriꞌ pa ruwachꞌulef Egipto. Ruma riyaꞌ can ya wi ri nimalaj rajel ruqꞌuexel ri xtucꞌul ri rutzuliben chic apo.
\v 27 Y ruma chukaꞌ chi can rucukuban rucꞌuꞌx riqꞌui ri Dios, rumariꞌ xel pe pan Egipto,\f + Ex. 10.29; 12.37.\f* y xbe. Y astapeꞌ ri rey yacatajnek royowal chrij, riyaꞌ ma xuxibij ta riꞌ chuwech. Ri Moisés can cukul wi cꞌa rucꞌuꞌx riqꞌui ri Dios; can achiꞌel xa ta can nutzꞌet, astapeꞌ ri Dios ma tzꞌetetel ta.
\p
\v 28 Ri Moisés ruma chukaꞌ chi can rucukuban rucꞌuꞌx riqꞌui ri Dios, rumariꞌ can xutiquiribaꞌ ca rubanic ri nimakꞌij Pascua\f + Ex. 12.21.\f* y xubij cꞌa chique ri rech israelitas chi quequicamisaj carneꞌl riche (rixin) chi tiquiquichaꞌ ri quiquiqꞌuel ri chicop riꞌ chiꞌ tak cachoch, riche (rixin) chi ma yecamisex ta ri ye nimalaxel tak cꞌajolaꞌ (alaboniꞌ) tek xtipe ri jun chiquicamisaxic.
\p
\v 29 Y ri winek israelitas ruma chi can quicukuban quicꞌuꞌx riqꞌui ri Dios, rumariꞌ xecowin xekꞌax chupan ri Mar Rojo. Ri winek choj cꞌa xekꞌax chucojol ri yaꞌ, achiꞌel xa ta can pa chakiꞌj ulef yebiyin wi.\f + Ex. 14.22-29.\f* Y ri winek aj Egipto xcajoꞌ chukaꞌ xquiben ta queriꞌ, pero riyeꞌ xa xejikꞌ.
\p
\v 30 Y tek ri winek israelitas xeꞌapon pa tinamit Jericó, wukuꞌ kꞌij xesutin chrij ri tinamit, y pa ruwuk kꞌij xtzak ri nimalaj tzꞌak\f + Jos. 6.20.\f* ri rusutin riꞌ chrij ri tinamit. Queriꞌ xbanatej ruma chi ri israelitas can quicukuban quicꞌuꞌx riqꞌui ri Dios.
\v 31 Chupan ri tinamit riꞌ, xcꞌojeꞌ jun ixok ri Rahab rubiꞌ. Ri jun ixok riꞌ tek rubanon ca ma utz ta chi cꞌaslen rucꞌuan. Pero riyaꞌ jabel xerucꞌul pa rachoch ri caꞌiꞌ israelitas ri xeꞌapon pa tinamit pan ewel riche (rixin) chi xebenachan ca.\f + Stg. 2.25.\f* Queriꞌ xuben ruma chi can xucukubaꞌ wi rucꞌuꞌx riqꞌui ri Dios, y rumariꞌ ma xcamisex ta tek xecamisex quinojel ri winek ri xa ma xeniman ta chare ri Dios.
\p
\v 32 Y cꞌa yecꞌo na más ri quiyaꞌon ca jun utzilaj cꞌambel naꞌoj chkawech chrij ri cukbel cꞌuꞌx riqꞌui ri Dios. Pero ma nuyaꞌ ta tiempo riche (rixin) chi yentzijoj chiwe, achiꞌel chrij ri Gedeón,\f + Jue. 6.11.\f* ri Barac,\f + Jue. 4.6.\f* ri Sansón,\f + Jue. 13.24.\f* ri Jefté,\f + Jue. 11.1.\f* ri David,\f + 1 S. 16.1, 13.\f* ri Samuel\f + 1 S. 1.20.\f* y queriꞌ chukaꞌ ri profetas ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel ri Dios ojer ca.
\v 33 Riyeꞌ ruma chi can quicukuban quicꞌuꞌx riqꞌui ri Dios, rumariꞌ xechꞌacon chiquij nicꞌaj chic tinamit. Pa ruchojmil xekꞌato tzij. Xquicꞌul ri xetzuj (xesuj) chique ruma ri Dios. Xquitzꞌapij xequey ri coj.\f + Dn. 6.22.\f*
\v 34 Tek xecꞌak pa tak kꞌakꞌ,\f + Dn. 3.25.\f* ma xecꞌat ta. Xecolotej pa quikꞌaꞌ ri xeꞌajowan xecamisan quiche (quixin) tzan espada,\f + 1 S. 20.1.\f* xyaꞌox (xyaꞌ) quichukꞌaꞌ tek xecꞌojeꞌ pa tak rucꞌayewal.\f + 2 R. 20.7.\f* Xechꞌacon chiquij nicꞌaj chic tinamit ri xebano chꞌaꞌoj quiqꞌui, y xecokotaj el.\f + 1 S. 14.13.\f*
\v 35 Yecꞌo chukaꞌ ixokiꞌ ruma chi can quicukuban quicꞌuꞌx riqꞌui ri Dios, rumariꞌ xecꞌasox ri quicaminak\f + 1 R. 17.22.\f* ruma ri Dios. \p Pero yecꞌo chukaꞌ nicꞌaj chic winek, ruma chi can quicukuban quicꞌuꞌx riqꞌui ri Dios, rumariꞌ xeyaꞌox (xeyaꞌ) pa tijoj pokonal. Pero ma xquipokonaj ta xeꞌapon pa camic, ruma quetaman chi xtibequilaꞌ jun cꞌaslen más utz. Ma xquiyaꞌ ta ca ri Dios, riche (rixin) chi xquitoꞌ ta quiꞌ chuwech ri camic.
\v 36 Yecꞌo cꞌa nicꞌaj chic, ruma chi can quicukuban quicꞌuꞌx riqꞌui ri Dios rumariꞌ tek qꞌuiy xquicꞌulwachij, ruma yecꞌo ri xetzeꞌex y xechꞌay, y ma xu (xe) ta wi riꞌ, yecꞌo chukaꞌ xexim riqꞌui cadena, y yecꞌo xetzꞌapix pa tak cárcel.
\v 37 Yecꞌo nicꞌaj ri xecamisex chi abej,\f + 1 R. 21.13; 2 Cr. 24.21.\f* y nicꞌaj chic xekupix riqꞌui sierra. Yecꞌo ri xban chique chi xquiyaꞌ ta ca ri Dios, pero ma xquiyaꞌ ta ca. Yecꞌo xecamisex tzan espada. Yecꞌo ri xeꞌokotex el pa tak cachoch y xebe quelaꞌ xebe quelaꞌ, xaxu (xaxe wi) chic quisaleꞌy carneꞌl y quisaleꞌy qꞌuisicꞌ (cabras) ri xquicusaj riche (rixin) chi xoc quitziak.\f + 2 R. 1.8.\f* Can majun cꞌo quiqꞌui. Qꞌuiy pokonal xquitij. Y qꞌuiy etzelal ri xban chique.
\v 38 Ri winek ri xa riqꞌui re ruwachꞌulef quicukuban wi quicꞌuꞌx, xa ma ye rucꞌamon ta (takal ta chiquij) chi yecꞌojeꞌ ri utzilaj tak winek chiquicojol. Rumariꞌ ri quicukuban quicꞌuꞌx riqꞌui ri Dios xebe quelaꞌ xebe quelaꞌ ri pa tak desierto,\f + 1 S. 23.15, 19; 24.1.\f* ri pa tak juyuꞌ, y ri pa tak jul,\f + 1 S. 22.1; 1 R. 18.4.\f* ruma ri rucꞌayewal ri xquil.\f + 1 R. 19.9.\f*
\p
\v 39 Quinojel cꞌa riyeꞌ can xquicukubaꞌ wi quicꞌuꞌx riqꞌui ri Dios,\f + He. 11.2, 13.\f* y rumariꞌ tzꞌibatal ca chi xquicot ránima ri Dios quiqꞌui. Pero tek xecom, can cꞌa ma jane cꞌa tiquicꞌul ri rutzujun (rusujun) ri Dios chique.
\v 40 Ruma ri Dios ruchꞌobon chi nuyaꞌ jun utzil ri más utz chupan re katiempo riyoj riche (rixin) chi queriꞌ junan cꞌa xtikacꞌul ri utzil riꞌ quiqꞌui ri katiꞌt kamamaꞌ, ri can xquicukubaꞌ chukaꞌ quicꞌuꞌx riqꞌui ri Dios. Y queriꞌ nitzꞌaket ronojel ri rutzujun (rusujun) ri Dios chi nuyaꞌ chake.
\c 12
\s Ya ri Jesús tikatzuꞌ
\p
\v 1 Y ruma chi can ye qꞌuiy ri achiꞌel quisutin quiꞌ chikij ri niquicꞌut chkawech chi can xquicukubaꞌ quicꞌuꞌx riqꞌui ri Dios, quecꞌariꞌ tikabanaꞌ riyoj, tikayaꞌ ca ri mac y xabachique ri yojkꞌato, ri nuben chake chi ma yojbiyin ta jabel riqꞌui ri Dios. Y xa tikatijaꞌ kakꞌij\f + 1 Co. 9.24.\f* yojbiyin riqꞌui cochꞌonic, riche (rixin) chi queriꞌ yojcowin nbekaqꞌuisaꞌ ri bey ri cꞌa cꞌo na chkawech.
\v 2 Yacꞌa ri Jesús ri tikatzuꞌ\f + Zac. 12.10; 2 Co. 3.18.\f* ronojel kꞌij. Ruma ya Riyaꞌ ri nibano\f + Tek nubij “autor de la fe”, reꞌ ntel chi tzij chi ya ri Jesucristo ri xjako ri kabey chi yojapon cꞌa riqꞌui ri Dios.\f* chake chi nikacukubaꞌ kacꞌuꞌx riqꞌui ri Dios. Y ya Riyaꞌ ri nibano chake chi nitzꞌaket ri kacukbel cꞌuꞌx riqꞌui ri Dios. Riyaꞌ ma xupokonaj ta xcom chuwech cruz,\f + Fil. 2.8; 1 P. 1.11.\f* astapeꞌ ri camic chuwech cruz qꞌuixbel, ruma Riyaꞌ retaman chi sibilaj quicoten xtril. Can xucochꞌ cꞌa ronojel. Y xbetzꞌuyeꞌ\f + Sal. 110.1; Lc. 24.26; He. 1.3; 8.1.\f* chilaꞌ chicaj pa rajquikꞌaꞌ ri Dios ri cꞌo ronojel uchukꞌaꞌ riqꞌui.
\p
\v 3 Tichꞌoboꞌ na peꞌ chi utz ri achique ri xuben ri Jesús tek cꞌo ri xucꞌulwachij pa quikꞌaꞌ ri aj maquiꞌ. Riyaꞌ xucochꞌ ronojel.\f + Jn. 15.20.\f* Quecꞌariꞌ tibanaꞌ riyix. Ticochꞌoꞌ ronojel. Man cꞌa quixcos ta,\f + Ga. 6.9.\f* ni ma timalij ta icꞌuꞌx.
\v 4 Kitzij wi chi itijon ikꞌij chrij ri mac, pero cꞌa ma jane ikꞌaxan ta jun tijoj pokonal\f + He. 10.32-34.\f* ri can ta yix rucꞌuan pa camic.
\v 5 Riyix xa imestan ca ri pixaꞌ ri nubij chupan ri ruchꞌabel ri Dios ri tzꞌibatal ca. Ri ruchꞌabel can yojrupixabaj cꞌa achiꞌel jun tataꞌaj nupixabaj ri ralcꞌual. Ruma nubij:
\q Ma itzel ta tanaꞌ tek ri Ajaf Dios yaruyaꞌ pa jun tijoj pokonal\f + Job 5.17.\f* riche (rixin) chi yarupixabaj.
\q Ma tamalij ta acꞌuꞌx tek ri Ajaf can nucꞌut chawech chi ma ya ta ri yatajin chubanic.
\q
\v 6 Ruma ri Ajaf yeruyaꞌ pa tijoj pokonal ri yerajoꞌ,\f + Sal. 94.12; Stg. 1.12.\f* riche (rixin) chi yerupixabaj.
\q Can quecꞌariꞌ nuben quiqꞌui ri ye ralcꞌual chic.
\m Quecꞌariꞌ ri tzꞌibatal ca.
\m
\v 7 Ticochꞌoꞌ cꞌa ronojel ri tijoj pokonal ri nuyaꞌ ri Dios chiwe, ruma Riyaꞌ nuben cꞌa chiwe achiꞌel nuben jun tataꞌaj.\f + Dt. 8.5.\f* Ruma, ¿la cꞌo cami jun tataꞌaj ri man ta nuyaꞌ xcꞌaꞌy chique ri ralcꞌual?
\v 8 Y rumariꞌ, wi ri Dios ma yixruyaꞌ ta pa tijoj pokonal riche (rixin) chi yixrupixabaj, xa can nikꞌalajin chi ma yix ta ralcꞌual, ni majun itataꞌ ri nitijon iwuche (iwixin).
\v 9 Tek riyoj cꞌa yoj cocoj na, ri katataꞌ xquiyalaꞌ xcꞌaꞌy chake, y ma xeketzelaj ta. Xa can xkayaꞌ quikꞌij. ¿Y la ma más ta cami utz chi nikanimaj rutzij ri Katataꞌ Dios, ri achoj riqꞌui petenak wi ri cꞌaslen riche (rixin) ri kánima? Rucꞌamon chi nikanimaj rutzij, y queriꞌ can xtikil wi ri cꞌaslen.
\v 10 Ri katataꞌ xquiyaꞌ xcꞌaꞌy chake riche (rixin) jun caꞌiꞌ oxiꞌ kꞌij, y can ya cꞌa ri xcajoꞌ riyeꞌ, yariꞌ ri xquiben chake. Yacꞌa ri Katataꞌ Dios yojruyaꞌ pa tijoj pokonal, riche (rixin) chi cꞌo utzil nucꞌom pe ri pa kacꞌaslen; riche (rixin) chi yoj-oc lokꞌolaj\f + Lv. 19.2.\f* tak winek, y yoj-oc ta achiꞌel Riyaꞌ, ri can Lokꞌolaj wi.
\v 11 Kas kitzij wi chi tek yojcꞌo pa jun tijoj pokonal, ma nuyaꞌ ta quicoten chake, xa yoj-okꞌ ruma. Pero can cꞌo utz ri nucꞌut ca chkawech, ruma nuben más choj chake y nuyaꞌ ri uxlanibel cꞌuꞌx\f + Stg. 3.18.\f* chake riyoj ri can nikacochꞌ ri tijoj pokonal riꞌ.
\s Ri yeꞌetzelan ri rutzil ri Dios
\p
\v 12 Rumacꞌariꞌ, ticukubaꞌ icꞌuꞌx riqꞌui ri Dios, riche (rixin) chi nicꞌojeꞌ chic el iwuchukꞌaꞌ; riche (rixin) chi ri ikꞌaꞌ iwaken nicꞌojeꞌ chic el quichukꞌaꞌ.\f + Is. 35.3.\f*
\v 13 Nicꞌatzin cꞌa chi ticꞌuaj jun bey choj, riche (rixin) chi queriꞌ ri kachꞌalal ri xa caꞌiꞌ quicꞌuꞌx quibanon riqꞌui ri Dios, riqꞌui chi niquitzꞌet ri icꞌaslen\f + Ga. 6.1.\f* riyix, xquecꞌachoj, y ma xqueꞌel ta el chupan ri bey riche (rixin) ri Dios, xa xtiquichop chic jun bey niquicꞌuaj jun cꞌaslen choj.
\p
\v 14 Titijaꞌ ikꞌij chi nicꞌojeꞌ ta ri uxlanibel cꞌuꞌx chicojol,\f + Ro. 14.19.\f* y chi nichꞌajchꞌojir ta apo ri icꞌaslen.\f + Mt. 5.8; 1 Ts. 4.3.\f* Ruma xabachique winek ri ma xtichꞌajchꞌojir ta ri rucꞌaslen, ma xtutzꞌet ta ruwech ri Ajaf Dios.
\v 15 Can tibanaꞌ cꞌa cuenta chiꞌiwachꞌalal iwiꞌ riche (rixin) chi queriꞌ chiꞌiwonojel niwil ri rutzil ri Dios. Ma tiyaꞌ ta kꞌij chi ntoc ri etzelal pan icꞌaslen, ri xa achiꞌel jun cꞌayilaj kꞌayis ri xa nuben qꞌuey chare ronojel.
\v 16 Man xa tibanatej chi yecꞌo kachꞌalal achiꞌaꞌ y kachꞌalal ixokiꞌ niquicanoj quiꞌ riche (rixin) chi yemacun y xa ma quicꞌulaj ta quiꞌ. Y can majun bey tikaben chare ri nusipaj ri Dios chake chi majun rejkalen achiꞌel xuben ri Esaú ri ojer ca. Riyaꞌ can cꞌo ta wi jun bendición nim ri xucꞌul, ruma ya riyaꞌ ri nimalaxel, pero xa majun bendición ri xucꞌul, ruma yariꞌ ri xuyaꞌ chuwech ri jun waꞌin.\f + Gn. 25.33, 34.\f* Can majun cꞌa rejkalen xuben chare chi ya riyaꞌ ri nimalaxel.
\v 17 Y can iwetaman cꞌa chi tek riyaꞌ xrajoꞌ chi xyaꞌox (xyaꞌ) ta ri bendición pa ruwiꞌ ruma ri rutataꞌ; xa xbix chare chi majun chic bendición riche (rixin) riyaꞌ; y astapeꞌ can xokꞌ chucꞌutuxic,\f + Gn. 27.34.\f* pero majun ri xcowin ta ri xuben riche (rixin) chi xucꞌul ta chic ri bendición riꞌ.
\p
\v 18 Riyix ri iniman chic ri Jesucristo, ma chuxeꞌ ta ri juyuꞌ Sinaí rubiꞌ yixcꞌo wi apo.\f + Ex. 19.12; Ro. 6.14; 8.15; Ga. 4.24, 25.\f* Man achiꞌel ta xquiben ri katiꞌt kamamaꞌ ojer ca. Riyeꞌ xecꞌojeꞌ chiriꞌ y cꞌo cꞌa jun kꞌij tek xquitzꞌet chi ruwiꞌ ri juyuꞌ riꞌ nijino pa kꞌakꞌ. Y xquitzꞌet chukaꞌ chi pa ruwiꞌ ri juyuꞌ xoc kꞌekuꞌm y cꞌo jun nimalaj cakꞌikꞌ rachibilan coklajay.\f + Ex. 20.18.\f*
\v 19 Xquicꞌaxaj cꞌa chi xkꞌajan trompeta, y xquicꞌaxaj chukaꞌ tek xchꞌo pe ri Dios quiqꞌui. Pero riyeꞌ xquicꞌutuj utzil chi man chic tichꞌo ta pe quiqꞌui,\f + Ex. 20.19; Dt. 5.24; 18.6.\f*
\v 20 ruma ma niquicochꞌ ta chic ri xibinriꞌil, ruma xbix chique chi xabachique ri xtipalben ri juyuꞌ riꞌ, wi jun\f + Ex. 19.12, 13.\f* winek o jun chicop, can xticamisex wi chi abej o chi lanza. Queriꞌ ri bin chique.
\v 21 Ri xtzꞌetetej cꞌa pa ruwiꞌ ri juyuꞌ, can nuyaꞌ wi xibinriꞌil.\f + Ex. 19.16.\f* Rumariꞌ hasta ri Moisés, ri ucꞌuayon quiche (quixin) ri katiꞌt kamamaꞌ, xubij: Yibarbot (yibaybot) ruma nxibin wiꞌ, xchaꞌ.
\p
\v 22 Yacꞌa riyix ri iniman chic ri Jesucristo, chuxeꞌ ri juyuꞌ Sion rubiꞌ yixcꞌo wi apo. Yixcꞌo chic nakaj chare ri tinamit riche (rixin) ri cꞌaslic Dios, ri nibix Jerusalem chare, y chilaꞌ chicaj cꞌo wi,\f + Sal. 68.17; Ga. 4.26; Fil. 3.20.\f* ri acuchi (achique) quimolon wi quiꞌ pa tak mil chi ángeles.
\v 23 Riyix yixcꞌo chic chukaꞌ apo quiqꞌui ri nabey tak ralcꞌual\f + He. 2.12.\f* ri Dios ri tzꞌibatajnek chic quibiꞌ\f + Lc. 10.20.\f* chilaꞌ chicaj. Yixcꞌo chic apo riqꞌui ri Dios ri nikꞌato tzij pa quiwiꞌ quinojel. Y yixcꞌo chic chukaꞌ apo quiqꞌui ri cánima ri majun quimac yetzꞌetetej ruma ri Dios ri ye caminek chic el y can choj chic banon chare ri quicꞌaslen.
\v 24 Riyix yixcꞌo chic apo riqꞌui ri Jesús ri chojmirisayon ri cꞌacꞌacꞌ trato ri xuben ri Dios quiqꞌui ri winek. Riyaꞌ xcom y ri ruquiqꞌuel\f + 1 P. 1.2.\f* ri xbiyin, yariꞌ ri nichꞌajchꞌojsan ri kánima, y ri ruquiqꞌuel Riyaꞌ más rejkalen\f + He. 7.19; 8.6.\f* que chuwech ri ruquiqꞌuel ri Abel.
\p
\v 25 Tikachajij kiꞌ riche (rixin) chi man ta niketzelaj ri nubij ri Dios chake. Ma tikaben ta achiꞌel xquiben ri katiꞌt kamamaꞌ ojer ca. Riyeꞌ xquetzelaj ri pixaꞌ ri xbix chique chuwech re ruwachꞌulef, rumariꞌ xka ri rucꞌayewal pa quiwiꞌ.\f + Nm. 16.1-50.\f* Y wi riyoj xtiketzelaj ri pixaꞌ ri petenak cꞌa chilaꞌ chicaj, más nim ri rucꞌayewal ri xtika pa kawiꞌ.
\v 26 Tek ri Dios xchꞌo pa ruwiꞌ ri juyuꞌ, ri juyuꞌ xsilon.\f + Ex. 19.18.\f* Yacꞌa re wacami nubij: Xtapon cꞌa jun kꞌij tek ma xu (xe) ta chic ri ruwachꞌulef ri xtinsiloj, xa can xtinsiloj chukaꞌ ri caj,\f + Hag. 2.6.\f* xchaꞌ.
\v 27 Y ri nubij chi xa yesilon, riꞌ ntel chi tzij chi xquejalatej\f + Sal. 102.26; Mt. 24.35.\f* cꞌa el ronojel ri xa ye kꞌaxel y ri xa ye banon. Riche (rixin) chi queriꞌ xa can xu (xe wi) xquecanaj ca ri majun bey xquejalatej ta.
\v 28 Y rumariꞌ tikamatioxij chi kiche (kixin) chic riyoj ri kꞌatbel tzij ri can majun nisilon ta riche (rixin). Y riche (rixin) chi yojmatioxin chare ri Dios, tikabanaꞌ cꞌa ri rusamaj, can achiꞌel ri nika chuwech Riyaꞌ. Tikaxibij cꞌa kiꞌ chuwech y tikayaꞌ chukaꞌ rukꞌij.
\v 29 Ruma ri ka-Dios can achiꞌel jun kꞌakꞌ ri yeruqꞌuis\f + Sal. 21.9; 2 Ts. 1.8.\f* ronojel ri ma ye utz ta.
\c 13
\s Ri nika chuwech ri Dios chi nikaben
\p
\v 1 Wachꞌalal, sibilaj utz ri ibanon pe, chi iwajowan pe iwiꞌ.\f + Ro. 12.10; 1 Jn. 3.10, 11, 18.\f* Man cꞌa tiyaꞌ ta ca ri ajowabel riꞌ.
\v 2 Y can nchilabej cꞌa chiwe chi tek yecꞌo ri yeꞌapon chiꞌiwachoch, ma tipokonaj ta chi niyaꞌ quiposada,\f + Mt. 25.35.\f* xa can jabel cꞌa quicꞌulic tibanaꞌ. Ruma cꞌo jantek banatajnek chi yecꞌo ángeles\f + Gn. 19.1, 2.\f* ri ye aponak pa tak jay, y ri xecꞌulu quiche (quixin) ma xquinabej ta wi ye ángeles ri xquiyaꞌ quiposada.
\p
\v 3 Y ma queꞌimestaj ta ri ye tzꞌapel pa tak cárcel.\f + Mt. 25.36.\f* Tinaꞌ kꞌaxon pa tak iwánima,\f + Ro. 12.15; 1 Co. 12.26.\f* achiꞌel ta xa can yix tzꞌapel chukaꞌ riyix pa cárcel. Y chukaꞌ ma queꞌimestaj ta ri banon chique chi yecꞌo pa tijoj pokonal. Ruma riyix iwetaman achique riꞌ ri tijoj pokonal.
\p
\v 4 Tiyaꞌ cꞌa rukꞌij ri cꞌulanen\f + 1 Co. 7.38; 1 Ti. 4.3.\f* chiꞌiwonojel. Ri achi y ri ixok ma rucꞌamon ta chi nicꞌojeꞌ jun ruchꞌajmac (rech aj mac). Ruma ri achiꞌaꞌ y ri ixokiꞌ ri niquicanoj quiꞌ riche (rixin) chi yemacun\f + 1 Co. 5.9-11.\f* y xa ma quicꞌulaj ta quiꞌ, y queriꞌ chukaꞌ ri achi ri cꞌo chic rixjayil y nucanoj jun chic ixok, y ri ixok ri nucꞌom ruwech jun chic achi, ri Dios can xtukꞌet cꞌa tzij pa quiwiꞌ ri yebano queriꞌ.
\p
\v 5 Ma tibe ta iwánima chrij ri puek, xa can tiquicot ri iwánima riqꞌui ri cꞌo iwuqꞌui. Ruma ri Dios rubin: Can ronojel kꞌij yincꞌo iwuqꞌui\f + Gn. 28.15.\f* y majun bey xquixinyaꞌ ta ca.\f + Sal. 37.25.\f* Queriꞌ rubin ri Dios.
\v 6 Y rumariꞌ can riqꞌui cꞌa ronojel icꞌuꞌx yixcowin nibij:
\q Riyin ya ri Ajaf ri nitoꞌo wuche (wixin).
\q Rumariꞌ ma nxibij ta wiꞌ chiquiwech ri winek ri nicajoꞌ niquiben xabachique pokon chuwe.\f + Sal. 27.1; 118.6.\f*
\p
\v 7 Quenatej cꞌa chiwe ri pastores\f + Tek nubij “pastores”, nichꞌo chiquij ri apóstoles y ri nicꞌaj chic ri xetzijon ri ruchꞌabel ri Dios chiquicojol ri kachꞌalal.\f* ri can xquitzijoj ri ruchꞌabel ri Dios chiwe. Tichꞌoboꞌ cꞌa rij achique rubanic ri cꞌaslen ri xquicꞌuaj riyeꞌ, ruma can xcukeꞌ wi quicꞌuꞌx riqꞌui ri Dios. Can tibanaꞌ cꞌa achiꞌel ri xquiben riyeꞌ.
\p
\v 8 Ri Jesucristo majun bey nijalatej ta. Riyaꞌ can achiꞌel ri iwir, can queriꞌ chukaꞌ wacami y queriꞌ chukaꞌ riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek.\f + Jn. 8.58; He. 1.12; Ap. 1.4.\f*
\v 9 Ma tiyaꞌ ta kꞌij chi yixucꞌuex ruma chꞌabel ri yecꞌut cuma ri winek, ri man achiꞌel ta nubij ri ruchꞌabel ri Dios. Más utz chi riyix ticukubaꞌ icꞌuꞌx riqꞌui ri chꞌabel ri nichꞌo chrij ri rutzil ri Dios, y ma riqꞌui ta ri chꞌabel ri niquicꞌut ri winek ri nichꞌo chrij ri yetij.\f + Ro. 14.17; Ef. 4.14.\f* Ruma yecꞌo winek ri ye ucꞌuan ruma ri chꞌabel ri nichꞌo chrij ri yetij y xa majun utz nucꞌom pe chique.
\p
\v 10 Riyoj cꞌo cꞌa jun kaꞌaltar, pero ma junan ta riqꞌui ri altar ri yetzuj (yesuj) chicop pa ruwiꞌ chiriꞌ pa rachoch ri Dios. Riyoj can ya ri Cristo ri xcom kuma riche (rixin) chi xcuyutej kamac. Rumariꞌ ri yesamej pa rachoch ri Dios, ma yatajnek ta chique chi niquitij ri nitzuj (nisuj) pa ruwiꞌ ri kaꞌaltar riyoj.\f + 1 Co. 9.13; 10.18.\f*
\v 11 Queriꞌ nbij chiwe ruma ri nimalaj sacerdote nucꞌuaj apo quiquiqꞌuel ri chicop y ntoc cꞌa chupan ri nimalaj Lokꞌolaj lugar ri cꞌo chupan ri rachoch ri Dios y chiriꞌ nutzuj (nusuj) wi ri quicꞌ chuwech ri Dios riche (rixin) chi nicuyutej quimac ri winek. Pero ri quichꞌacul chicop ma chak ta queriꞌ nicanaj ca, xa yeꞌelesex el cꞌa chuchiꞌ el ri tinamit y yeporox.\f + Ex. 29.14; Lv. 4.11, 12; 6.30; 9.11.\f*
\v 12 Y rumariꞌ ri Jesús cꞌo chi queriꞌ ri xucꞌulwachij. Riyaꞌ can xucꞌuex wi cꞌa el\f + Jn. 19.17.\f* cꞌa chuchiꞌ el ri tinamit, xapon chupan ri rupokonal y xcom. Can xbiyin wi ri ruquiqꞌuel kuma riyoj, riche (rixin) chi xuchꞌajchꞌojsaj ri kánima.
\v 13 Rumacꞌariꞌ can koj-el cꞌa el chupan ri tinamit y joꞌ cꞌa chuchiꞌ el ri tinamit ri acuchi (achique) cꞌo wi Riyaꞌ. Y ma tikapokonaj ta nikakꞌaxaj tijoj pokonal\f + He. 11.26.\f* ruma chi ya Riyaꞌ ri katzekelben.
\v 14 Ruma ri katinamit chuwech re ruwachꞌulef xa ma riche (rixin) ta xtibe kꞌij xtibe sek.\f + Mi. 2.10.\f* Yacꞌa ri tinamit ri koyoben apo can riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek y chiriꞌ xkojcꞌojeꞌ wi.
\v 15 Y ruma ya ri Jesús xcom kuma riyoj, ma yekatzuj (yekasuj) ta chic cꞌa chicop chuwech ri Dios. Ri nikaben wacami ya ri nikayaꞌ rukꞌij.\f + Sal. 50.14; Ef. 5.19.\f* Can ma kojtaneꞌ ta chi nikayaꞌ rukꞌij, tikabixaj ri rubiꞌ y tikakꞌalajsaj riqꞌui ri kachiꞌ chi ya Riyaꞌ ri kaniman.
\v 16 Y ma tikamestaj ta chi nikaben ri utz y ma tikamalij ta chukaꞌ quitoꞌic ri cꞌo rajawaxic chi yekatoꞌ.\f + 1 Ti. 6.18.\f* Ruma yariꞌ ri más nika chuwech ri Dios chi nikaben, que chuwech yekatzuj (yekasuj) chicop chuwech.
\p
\v 17 Can queꞌinimaj ri kachꞌalal pastores.\f + Ez. 3.17; 33.2, 7.\f* Can tinimaj titakej ri quitzij ruma ye riyeꞌ ri yechajin ri iwánima, y quetaman chi cꞌo chi nbequijachaꞌ na cuenta chuwech ri Dios. Tinimaj cꞌa quitzij ri kachꞌalal riꞌ, riche (rixin) chi queriꞌ can riqꞌui quicoten nbequijachaꞌ cuenta chuwech ri Dios. Ruma wi xa riqꞌui bis nbequijachaꞌ cuenta, riꞌ xa rucꞌayewal nucꞌom pe chiwe riyix.
\p
\v 18 Kachꞌalal, tibanaꞌ cꞌa orar pa kawiꞌ,\f + 1 Ts. 5.25; 2 Ts. 3.1.\f* ruma can nikanaꞌ chi ri kánima utz rubanon chuwech ri Dios y can cꞌo karaybel chi ya ta ri utz ri nikaben ronojel mul.
\v 19 Y ya cꞌa ri oración pa nuwiꞌ riyin ri más nchilabej chiwe, riche (rixin) chi queriꞌ yicowin yinapon yan chic iwuqꞌui.
\s Ri ruqꞌuisbel tak chꞌabel chare re wuj reꞌ
\p
\v 20 Ri Dios cꞌa ri niyaꞌo uxlanibel cꞌuꞌx chiwe, ya chukaꞌ Riyaꞌ ri xcꞌason el chiquicojol ri caminakiꞌ ri Nimalaj Kaj Yukꞌ\f + Is. 40.11; Ez. 34.23; 37.24; Jn. 10.11.\f* ri Kajaf Jesús. Queriꞌ xuben ruma ri Jesús xcom y xbiyin ri ruquiqꞌuel riche (rixin) chi xcꞌachoj ri cꞌacꞌacꞌ trato ri xuben ri Dios kiqꞌui,\f + Zac. 9.11; Mt. 26.28; Lc. 22.20.\f* trato ri can riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek.
\v 21 Ri Dios xtuyaꞌ ta cꞌa ronojel rutzil chiwe, riche (rixin) chi xquixcowin ta xtiben ri ruraybel Riyaꞌ. Y riqꞌui ri rusamaj ri Jesucristo ri nuben pa tak iwánima, ri Dios xtuben ta cꞌa chukaꞌ chiwe chi riyix can niwajoꞌ niben ri nika chuwech Riyaꞌ. Y can xtiyaꞌox (xtyaꞌ) ta cꞌa rukꞌij rucꞌojlen riche (rixin) xtibe kꞌij xtibe sek.\f + Ga. 1.5.\f* Amén.
\p
\v 22 Wachꞌalal, riyin ncꞌutuj cꞌa utzil chiwe chi can ticꞌuluꞌ cꞌa chi utzil re chꞌabel riche (rixin) pixabanic re ntek el rubixic chiwe chupan re wuj reꞌ. Ruma xa ma nim ta cꞌa rubanic xinben el chare.
\v 23 Riyin nyaꞌ cꞌa rutzijol chiwe chi ri kachꞌalal Timoteo\f + Hch. 16.1-3; 1 Ts. 3.2; Flm. 1.\f* elenak chic pa cárcel; y wi xtipe yan chanin, nwachibilaj el tek xquibe chiꞌitzꞌetic.
\p
\v 24 Tiyaꞌ rutzil quiwech quinojel ri kachꞌalal pastores\f + He. 13.7.\f* y ri nicꞌaj chic lokꞌolaj tak kachꞌalal. Ri kachꞌalal aj Italia\f + Fil. 4.21, 22.\f* niquitek chukaꞌ el rutzil iwech.\p
\v 25 Ri rutzil ri Dios xticꞌojeꞌ ta cꞌa iwuqꞌui chiꞌiwonojel. Amén. 
