\id JAS Kaqchikel, Western [ckw] NT (Colombia) -2011 bd. 
\h SANTIAGO
\toc1 Santiago
\toc2 Stg
\mt Ri wuj ri xutzꞌibaj ca ri Santiago
\ip Wuj ri xutek ri Santiago\f + Re Santiago reꞌ yecꞌo yebin chi rachꞌalal ri Kajaf Jesús.\f* chique ri quiniman chic ri Dios ri quiquiran quiꞌ chuwech re ruwachꞌulef. Riyaꞌ nichꞌo chrij ri achique rubanic chi nicꞌojeꞌ jun naꞌoj ri can tzꞌaket kiqꞌui. Y nubij chukaꞌ chi tek kas kitzij chi kaniman chic ri Dios, can cꞌo rujalon riꞌ pa kacꞌaslen.
\io Chupan ri tanaj 1, nukꞌalajsaj chkawech ri achique rucꞌuaxic nikaben chare ri cꞌacꞌacꞌ kacꞌaslen ri ruyaꞌon ri Dios chake. Nubij chi ya ri naꞌoj ri nipe riqꞌui ri Dios tikacanoj, ma tikanimirisaj ta kiꞌ, tikacochꞌoꞌ kawech tek nipe tojtobenic pa tak kacꞌaslen, tikayaꞌ kaxquin chare ri kitzij chi ruchꞌabel ri Dios y can tikasamajij ri nubij ri Dios chake.
\io Ri tanaj 2 mocaj 1 y napon cꞌa pa mocaj 17 chare ri tanaj 4, nichꞌo chrij ri achique ri utz y ri ma utz ta chi nuben jun winek ri can runiman chic ri Dios. Achiꞌel tek nubij: Ma rucꞌamon ta chi nikatzuꞌ ri achique rubanic jun winek, chukaꞌ nubij chi ma rucꞌamon ta chi nibe kánima chrij ri raybel riche (rixin) re ruwachꞌulef. Yacꞌa tek nikabij chi kaniman ri Dios, can tikacꞌutuꞌ riqꞌui ri kacꞌaslen, y rajawaxic chi nikakꞌil kiꞌ riqꞌui ri kachꞌabel tek yojtzijon.
\io Y ri tanaj 5, nubij chi ri yoj ralcꞌual ri Dios can jabel ticꞌojeꞌ ri cochꞌonic pa tak kánima y can tikoyobej riqꞌui quicoten ri kꞌij tek xtipe chic jun bey ri Kajaf Jesús.
\c 1
\s Ri Santiago nutek el rutzil quiwech ri kachꞌalal
\p
\v 1 Riyin ri Santiago, yin jun rusamajel ri Dios y ri Ajaf Jesucristo. Y riyin ntzꞌibaj cꞌa el re wuj reꞌ chiwe riyix ri yix quiy quimam ca ri cablajuj\f + Hch. 26.7.\f* rucꞌajol ri Israel ri xecꞌojeꞌ ojer ca, ri ma yixcꞌo ta chic chupan ri ruwachꞌulef ri can iwuche (iwixin) wi riyix, xa pa tak quiruwachꞌulef nicꞌaj chic winek yixcꞌo wi. Ticꞌuluꞌ cꞌa ri rutzil iwech ri ntek el riyin.
\s Ri rejkalen ri tijoj pokonal
\p
\v 2 Wachꞌalal, xa sibilaj tiquicot cꞌa ri iwánima tek yixtojtobex riqꞌui qꞌuiy ruwech tijoj pokonal.
\v 3 Ruma can iwetaman chi ri tijoj pokonal\f + 1 P. 1.7.\f* ri nipe pa tak icꞌaslen, can riche (rixin) wi chi yixtzꞌetetej, wi can cukul icꞌuꞌx riqꞌui ri Dios. Y ri tijoj pokonal riꞌ nucꞌom pe cochꞌonic\f + Ro. 5.3.\f* chiwe.
\v 4 Y majun bey tiqꞌuis ta ri cochꞌonic pa tak iwánima riche (rixin) chi can nuben jun samaj tzꞌaket,\f + Mt. 5.48.\f* riche (rixin) chi queriꞌ ri icꞌaslen niqꞌuiy, nitzꞌaket y man ta cꞌa nrajoꞌ na jubaꞌ.
\p
\v 5 Y wi cꞌo jun kachꞌalal chicojol ri nunaꞌ chi cꞌa cꞌo na naꞌoj ri nicꞌatzin chare, tucꞌutuj\f + 1 R. 3.9; Pr. 2.3; Jn. 15.7.\f* cꞌa chare ri Dios. Y Riyaꞌ can ma xtupokonaj ta xtuyaꞌ pe qꞌuiy. Queriꞌ nuben quiqꞌui quinojel ri yecꞌutun, y majun achique ta xtubij chique.
\v 6 Pero rajawaxic chi can cukul rucꞌuꞌx riqꞌui ri Dios tek nucꞌutuj, y ma riqꞌui ta cꞌa caꞌiꞌ rucꞌuꞌx.\f + Mt. 21.21.\f* Ruma wi xa riqꞌui caꞌiꞌ rucꞌuꞌx tek nucꞌutuj, xa nuben cꞌa achiꞌel nuben ri ruwiꞌ ri mar pa rukꞌaꞌ ri cakꞌikꞌ, nibe quelaꞌ y nibe quelaꞌ.
\v 7 Y ri winek ri xa queriꞌ nuben, man cꞌa tuchꞌob ta chi ri Ajaf Dios xtuyaꞌ pe chare ri nucꞌutuj.
\v 8 Ruma jun winek wi xa caꞌiꞌ rucꞌuꞌx\f + Stg. 4.8.\f* tek nucꞌutuj chare ri Dios, nikꞌalajin chi ma cukul ta rucꞌuꞌx riqꞌui ri ntajin chubanic.
\p
\v 9 Y ri kachꞌalal ri majun quikꞌij chuwech re ruwachꞌulef, xa tiquicot cꞌa ri cánima ruma can cꞌo wi quikꞌij\f + Mt. 23.12.\f* chuwech ri Dios ruma can quiniman chic Riyaꞌ.
\v 10 Y queriꞌ chukaꞌ ri kachꞌalal beyomaꞌ, xa tiquicot cꞌa ri cánima ruma kꞌaxnek chiquiwech chi xa majun quikꞌij y rajawaxic chi niquikasaj quiꞌ chuwech ri Dios ruma xa ma yeyaloj ta el chuwech re ruwachꞌulef, xa ye achiꞌel jun rusiꞌj kꞌayis.\f + Is. 40.6; 1 P. 1.24.\f*
\v 11 Ruma ya tek nipe ruchukꞌaꞌ ri kꞌij, yacꞌariꞌ tek ri kꞌayis nichakiꞌj y niqꞌuis ka.\f + Is. 40.7.\f* Xa nitzak cꞌa el ri rusiꞌj y niqꞌuis, astapeꞌ can jabel nitzuꞌun ri pa nabey mul. Can que wi cꞌa riꞌ jun beyon. Riyaꞌ xa chanin nicom el y nuyaꞌ ca rumolic ri rubeyomal.
\s Ticochꞌoꞌ ri tojtobenic
\p
\v 12 Jabel cꞌa ruwarukꞌij ri winek ri can rucukuban rucꞌuꞌx riqꞌui ri Dios y nucochꞌ ri tijoj pokonal\f + Mt. 5.11, 12; He. 10.32-34.\f* ri nipe chrij. Ruma tek rucochꞌon chic ronojel, ri Dios xtuyaꞌ ri lokꞌolaj sipanic\f + 2 Ti. 4.8; 1 P. 5.4; Ap. 2.10.\f* chare, ri utzilaj cꞌaslen ri majun bey xtiqꞌuis ta. Ya lokꞌolaj sipanic riꞌ ri rubin ca ri Dios chi xtuyaꞌ chake ri yojajowan riche (rixin).
\v 13 Yacꞌa wi cꞌo jun ri nrajoꞌ nuben chawe chi yaka pa mac, man cꞌa tabij ta chi ya ri Dios ri nibano queriꞌ chawe. Ruma ri Dios can ma nuben ta chare jun winek chi nika pa mac, y chukaꞌ majun nicowin nibano ta chare ri Dios chi nika ta pa mac.
\v 14 Ruma wi riyit nanaꞌ raybel chi naben jun mac, riꞌ xa awuqꞌui cꞌa riyit nipe wi. Xa ya ri itzel tak raybel\f + Mt. 5.28.\f* ri yecꞌo awuqꞌui ri yebano queriꞌ chawe.
\v 15 Y wi nayaꞌ kꞌij chare ri itzel tak raybel, chiriꞌ nipe wi ri mac.\f + Sal. 7.14.\f* Y pa ruqꞌuisbel nucꞌom pe ri camic.\f + Ro. 5.12.\f*
\p
\v 16 Wachꞌalal ri sibilaj yixinwajoꞌ, man cꞌa quixkꞌolotej ta.
\v 17 Ruma chilaꞌ chicaj riqꞌui ri Katataꞌ Dios nika wi pe ronojel ri jabel tak sipanic. Riqꞌui Riyaꞌ petenak wi ronojel ri sakil. Achiꞌel ri kꞌij, ri icꞌ y ri chꞌumilaꞌ, ri niquijalalaꞌ quiꞌ. Y xa can xu (xe) wi cꞌa ri Dios ri ma nijalatej ta.\f + Nm. 23.19; Mal. 3.6.\f*
\v 18 Y riqꞌui ri ruraybel Riyaꞌ xuyaꞌ jun cꞌacꞌacꞌ\f + Jn. 1.13; 3.3, 5.\f* kacꞌaslen tek xkanimaj ri kas kitzij ruchꞌabel, y xoj-oc achiꞌel ri nabey\f + Jer. 2.3; Ap. 14.4.\f* tak cosecha chare ronojel ri ruqꞌuiytisan ca ri Dios.
\s Quixoc banoy ri utz
\p
\v 19 Rumariꞌ, wachꞌalal ri sibilaj yixinwajoꞌ, riyin nbij cꞌa chiwe chiꞌijujunal chi riqꞌui ronojel iwánima tiwacꞌaxaj ri ruchꞌabel ri Dios.\f + Ec. 5.1.\f* Can jabel tichꞌoboꞌ achique ri nubij. Ruma riyix nicꞌatzin chi jabel iwetaman el nabey, cꞌacꞌariꞌ nitzijoj. Y chukaꞌ nbij chiwe chi man ta xtipe iwoyowal chanin.\f + Pr. 14.29.\f*
\v 20 Ruma ri coyowal ri winek xa ma nucꞌom ta pe jun cꞌaslen choj achiꞌel ri nrajoꞌ ri Dios.
\v 21 Rumacꞌariꞌ tiyaꞌ ca ronojel ri ma chꞌajchꞌoj ta y ronojel ri etzelal. Y can tikasaj iwiꞌ chi ninimaj ri ruchꞌabel ri Dios ri cꞌo chic pa tak iwánima. Ruma ya chꞌabel riꞌ ri nicolo\f + Hch. 13.26; Ro. 1.16; Ef. 1.13; He. 2.3.\f* iwuche (iwixin).
\p
\v 22 Y ma xu (xe) ta cꞌa tiwacꞌaxaj ri ruchꞌabel ri Dios, xa can tibanaꞌ\f + Ro. 2.13.\f* chukaꞌ ri nubij. Ruma wi xa can xu (xe wi) niwacꞌaxaj ri ruchꞌabel ri Dios y ma niben ta ri nubij, xa iyon riyix nikꞌol ka iwiꞌ.
\v 23 Ruma wi cꞌo jun ri nracꞌaxaj ri ruchꞌabel ri Dios, y xa ma nuben ta\f + Ez. 33.31.\f* ri nubij, xa junan\f + Mt. 7.26.\f* cꞌa riqꞌui jun winek ri nutzuꞌ riꞌ pa jun espejo, can nutzuꞌ wi riꞌ achique rubanic.
\v 24 Pero tek xa cꞌa jubaꞌ tutzuꞌ ca riꞌ pan espejo, xa ma noka ta chic chucꞌuꞌx ri achique rubanic nitzuꞌun.
\v 25 Yacꞌa ri nacꞌaxan ri ruchꞌabel ri Dios, y ma xu (xe) ta wi nracꞌaxaj, xa can nunimaj y nuben\f + Jn. 13.17.\f* ri nubij ri chꞌabel riꞌ, y can ma nuyaꞌ ta ca, can jabel cꞌa ruwarukꞌij. Ruma ri ruchꞌabel ri Dios can tzꞌaket wi. Y can nuben chake chi yojcolotej riche (rixin) chi yojcowin nikaben ri nrajoꞌ ri Dios.
\p
\v 26 Wi cꞌo jun nibin chi nuyaꞌ rukꞌij ri Dios y xa ma nukꞌil ta riꞌ riqꞌui ri itzel tak chꞌabel,\f + Stg. 3.2, 3.\f* ruyon riyaꞌ nukꞌol ka riꞌ. Y xa majun utz nucꞌom pe chare tek nubij chi riyaꞌ can nuyaꞌ wi rukꞌij ri Dios.
\v 27 Ruma ri winek ri can kitzij nuyaꞌ rukꞌij ri Dios, yerutolaꞌ ri malcaniꞌ tak ixokiꞌ y ri acꞌalaꞌ ri xa majun chic quiteꞌ quitataꞌ ri yetajin niquikꞌaxaj tijoj pokonal, y chukaꞌ ma nutzꞌilobisaj\f + Is. 1.16.\f* ta chic riꞌ chupan ri etzelal riche (rixin) re ruwachꞌulef. Chuwech ri Dios ri yebano queriꞌ, yeriꞌ ri can kitzij y pa ruchꞌajchꞌojil chi niquiyaꞌ rukꞌij.
\c 2
\s Ma rucꞌamon ta chi nikatzuꞌ achique rubanic jun winek
\p
\v 1 Wachꞌalal ri iniman chic ri Kajaf Jesucristo ri sibilaj nim rukꞌij rucꞌojlen,\f + Hch. 7.2; 1 Co. 2.8; Fil. 2.9.\f* riyin nbij cꞌa chiwe chi ma titzuꞌ\f + Lv. 19.15; Dt. 1.17; 16.19.\f* ta achique rubanic jun winek. Xa tikanaꞌ cꞌa kiꞌ chi xa yoj junan konojel.
\v 2 ¿Achique ta niben riyix xa ta cꞌo jun achi beyon ri napon iwuqꞌui tek imolon iwiꞌ pa rubiꞌ ri Dios, y ri achi beyon riꞌ rucusan el pukꞌaꞌ (napakꞌeꞌ) banon riqꞌui kꞌanapuek, chukaꞌ ye rucusan ta el jabel tak tziek? ¿Y que ta chukaꞌ riꞌ ntoc ta apo jun achi ri can nikꞌalajin chi xa pobre y xa can ti lawaloꞌ chic ri rutziak?
\v 3 Riyix xa ya ri achi beyon ri nitzuꞌ nabey, nilokꞌokꞌej, y niyaꞌ jabel ruchꞌacat. Yacꞌa chare ri achi ri xa pobre, riyix majun ruchꞌacat niyaꞌ y xa nibij chare: Capaꞌeꞌ chiriꞌ, o xa nibij chukaꞌ chare: Catzꞌuyeꞌ re chikaken.
\v 4 Wi queriꞌ niben, can nikꞌalajin wi chi riyix xa nitzuꞌ achique rubanic jun winek, y yixoc cꞌa achiꞌel jun itzel aj kꞌatbel tzij y ma ninaꞌ ta ka iwiꞌ chi xa yix junan chiꞌiwonojel. Xa can niben chi jun winek más rejkalen que chuwech jun chic, y riꞌ xa jun itzel naꞌoj.
\p
\v 5 Wachꞌalal ri sibilaj yixinwajoꞌ, tichꞌoboꞌ cꞌa jabel re xtinbij chiwe. Ri Dios ye ri pobres\f + Lc. 6.20.\f* ri ye ruchaꞌon riche (rixin) chi ye riyeꞌ riꞌ ri can nicꞌojeꞌ jun quicukbel cꞌuꞌx riqꞌui ri Dios ri can achiꞌel jun nimalaj beyomel. Y ye chukaꞌ ri pobres ri ye ruchaꞌon ri Dios riche (rixin) chi niquicꞌul ri herencia pa rajawaren ri Dios can achiꞌel ri rutzujun (rusujun) chique ri yeꞌajowan riche (rixin).
\v 6 Pero riyix xa ikasan quikꞌij\f + 1 Co. 11.22.\f* ri pobres, y ye ri beyomaꞌ ri iyaꞌon quikꞌij. ¿Can ma noka ta cami chiꞌicꞌuꞌx chi xa ye ri beyomaꞌ ri ye banayon chiwe chi yixcꞌo pa rucꞌayewal? ¿La ma noka ta chiꞌicꞌuꞌx chi xa ye chukaꞌ riyeꞌ ri yixkiriren apo pa tak kꞌatbel tzij?\f + Hch. 8.3; 13.50.\f*
\v 7 ¿La ma noka ta cꞌa chiꞌicꞌuꞌx chi xa ye chukaꞌ riyeꞌ ri yeyokꞌo\f + Hch. 13.45.\f* ri utzilaj rubiꞌ ri Jesucristo, ri natan pan iwiꞌ?
\p
\v 8 Chupan cꞌa ri ley ri xuyaꞌ ri Dios ri ka-Rey, tzꞌibatal cꞌa ca jun tzij ri nim rejkalen, y nubij: Can achiꞌel nawajoꞌ ka awiꞌ riyit,\f + Lv. 19.18; Mt. 22.39.\f* queriꞌ chukaꞌ queꞌawajoꞌ ri awucꞌ awachꞌalal. Queriꞌ nubij chupan ri ley. Y wi can niben cꞌa riꞌ, can utz.
\v 9 Yacꞌa wi xa xtitzuꞌ achique rubanic jun winek, yixmacun y xaxu (xaxe wi) chic tiwoyobej chi nika rucꞌayewal pan iwiꞌ, ruma riyix xa ma niben ta ri nubij chupan ri ley riche (rixin) ri Dios.
\v 10 Ruma wi cꞌo jun nubij chi can nuben ronojel ri nubij ri ley, pero xa cꞌa cꞌo na jun tzij ri ma nuben ta chare ri nubij ri ley, nikꞌalajin chi ma ronojel ta nunimaj chare ri ley. Xa can jun aj mac wi\f + Dt. 27.26; Mt. 5.19; Ga. 3.10.\f* cꞌa nbecꞌulun chuwech ri ley.
\v 11 Ruma tek ri Dios xuyaꞌ ri ley, xubij: Riyit achi ri cꞌo awixjayil, man cꞌa tacanoj ta jun chic ixok. Y chukaꞌ riyit ixok ri cꞌo awachijil, man cꞌa tacꞌom ta ruwech jun chic achi. Y ri Dios mismo xubij: Ma cacamisan ta.\f + Ex. 20.13.\f* Y wi riyit ma nacanoj ta jun chic ixok,\f + Dt. 5.18; Mt. 5.27, 28.\f* pero xa nacamisaj jun winek, nikꞌalajin chi can ma nanimaj ta ri ley ri ruyaꞌon ca ri Dios.
\v 12 Rumacꞌariꞌ, can tibanaꞌ y tibij achiꞌel ri nubij chupan ri ley ri xuyaꞌ ri Jesucristo. Ruma ri ley riꞌ xuben chiwe chi yix colotajnek chic riche (rixin) chi yixcowin niben ri nrajoꞌ ri Dios y ya chukaꞌ ley riꞌ xtikꞌato tzij pan iwiꞌ.
\v 13 Ruma wi ma xtijoyowaj ta quiwech ri nicꞌaj chic winek,\f + Mt. 6.15; Mr. 11.26.\f* ri Dios ma xtujoyowaj ta chukaꞌ iwech riyix chupan ri kꞌij tek xtukꞌet tzij. Yacꞌa wi xtijoyowaj quiwech ri nicꞌaj chic, xquixchꞌacon, ruma ri Dios chukaꞌ xtujoyowaj iwech riyix chupan ri kꞌij riꞌ.
\s Ri nubij chi runiman ri Dios y xa majun utzil nuben, xa achiꞌel jun caminek
\p
\v 14 Wachꞌalal, wi cꞌo cꞌa jun ri nibin chi runiman chic ri Dios, y xa majun utzil nuben ta, xa majun cꞌa nicꞌatzin wi ri nubij chi runiman. Ruma xa ma xtril ta cꞌa rucolotajic xaxu (xaxe wi) riqꞌui ri nubij chi runiman chic ri Dios.
\v 15 Achiꞌel ta jun kachꞌalal ri nicꞌatzin rutziak y nicꞌatzin ruway.
\v 16 Y riyit xa nabij el chare: Cabiyin. Ma tachajij ta pena chare ri atziak y ri away. Xa tacusaj atziak y cawaꞌ jabel, yachaꞌ\f + 1 Jn. 3.17, 18.\f* el chare. Y xa ma nayaꞌ ta el ri nicꞌatzin chare, xa majun nicꞌatzin wi ri xabij el chare.
\v 17 Y queriꞌ chukaꞌ wi nabij chi animan chic ri Dios, y xa majun utzil naben ta, majun nicꞌatzin wi ri nabij chi animan chic. Xa yit achiꞌel jun caminek ri xa majun nicowin nuben.
\p
\v 18 Riqꞌui jubaꞌ cꞌo jun ri xtibin chuwe: Riyit Santiago, nabij chi ma xu (xe) ta wi nicꞌatzin chi nanimaj ri Dios, xa can rajawaxic chi nabanalaꞌ chukaꞌ ri utzil. Yacꞌa riyin, xtichaꞌ ri jun, riqꞌui ri nuniman chic ri Dios, majun chic nicꞌatzin chi nben. Yacꞌa riyin ri Santiago nbij cꞌa chare ri jun ri nibin queriꞌ; riyin, riqꞌui ri utzil ri nben, yicowin ncꞌut chawech\f + Mt. 7.16, 17; Ga. 5.6.\f* chi kitzij nuniman ri Dios. Y riyit ¿achique cꞌa rubanic naben chi nacꞌut chinuwech chi animan chic ri Dios, wi xa majun utzil naben ta?
\v 19 Riyit nanimaj chi can xu (xe wi) jun Dios cꞌo. Riꞌ can utz wi. Pero ma xu (xe) ta wi riꞌ ri rajawaxic. Ruma ri itzel tak espíritu chukaꞌ can niquinimaj\f + Mt. 8.29; Mr. 1.24; 5.7; Lc. 4.34; Hch. 16.17.\f* chi can xu (xe wi) jun Dios cꞌo y chukaꞌ yebarbot (yebaybot) chuwech ruma xibinriꞌil.
\v 20 Sibilaj yit nacanic riqꞌui ri anaꞌoj. Xtincꞌut na peꞌ chawech wacami. Wi riyit nabij chi animan chic ri Dios y xa majun utzil\f + Ga. 5.6.\f* naben ta, can majun nicꞌatzin wi tek xabij chi xanimaj. Xa yit achiꞌel jun caminek ri majun nicowin nuben.
\v 21 Ri kamamaꞌ Abraham\f + Gn. 22.9.\f* ri xcꞌojeꞌ ojer ca, can xuben wi ri xubij ri Dios chare. Y ma xupokonaj ta xuyaꞌ ri Isaac ri rucꞌajol pa ruwiꞌ ri altar riche (rixin) chi nuyaꞌ chare ri Dios. Y rumariꞌ ri Abraham xtzꞌetetej ruma ri Dios chi majun rumac.
\v 22 Chukaꞌ ri Abraham ma xu (xe) ta wi xunimaj ri Dios, xa can xuben\f + He. 11.17.\f* chukaꞌ ri xbix chare ruma ri Dios. Y riqꞌui riꞌ can xutzꞌakatisaj ri rucukbel cꞌuꞌx ri cꞌo riqꞌui ri Dios.
\v 23 Y riqꞌui riꞌ chukaꞌ xbanatej ri nubij chupan ri ruchꞌabel ri Dios ri tzꞌibatal ca, tek nubij: Ri Abraham can xunimaj ri Dios y rumariꞌ xtzꞌetetej ruma ri Dios chi majun rumac.\f + Gn. 15.6; Ro. 4.3.\f* Queriꞌ nubij chupan ri tzꞌibatal ca. Y ri Abraham xbix chare chi kas junan quiwech riqꞌui ri Dios.\f + 2 Cr. 20.7; Is. 41.8.\f*
\p
\v 24 Can nikꞌalajin cꞌa chi riche (rixin) chi yatzꞌetetej ruma ri Dios chi majun amac, cꞌo chi naben ri nrajoꞌ Riyaꞌ, y ma xu (xe) ta wi nabij chi animan.
\v 25 Y chukaꞌ ri ixok ri Rahab\f + Jos. 2.1.\f* rubiꞌ ri xcꞌojeꞌ ojer ca, astapeꞌ ma utz ta rucꞌaslen xucꞌuaj, pero xtzꞌetetej ruma ri Dios chi majun rumac ruma ri xuben. Ruma riyaꞌ xerewaj ri caꞌiꞌ achiꞌaꞌ israelitas ri ye takon el ruma ri Josué, y xerutek el pa jun chic bey riche (rixin) chi majun xquicꞌulwachij.
\v 26 Rumariꞌ riyoj ri kaniman chic ri Dios, wi xa majun utzil nikaben ta, xa yoj achiꞌel jun caminek y majun nicꞌatzin wi nikabij chi kaniman. Xa yoj achiꞌel jun chꞌaculaj ri man cꞌo ta chic ri ránima riqꞌui.
\c 3
\s Tichajij iwiꞌ riqꞌui ri chꞌabel ri nibij
\p
\v 1 Wachꞌalal, ma chak tirayij chi qꞌuiy chiwe riyix yixoc tijonel\f + Mt. 23.8.\f* quiche (quixin) ri nicꞌaj chic kachꞌalal. Ruma chi riyoj ri yojtijon, ketaman wi xa ma nikaben ta ri yecꞌo chupan ri tijonic ri yekayaꞌ, can más na rucꞌayewal ri xtikacꞌul.
\v 2 Konojel, qꞌuiy mul ma ya ta ri yekaben.\f + 1 R. 8.46; Pr. 20.9; Ec. 7.20.\f* Y wi ta cꞌo jun ri majun bey nimacun\f + Mt. 12.37; 1 P. 3.10; 1 Jn. 1.8.\f* riqꞌui ri ruchꞌabel, ri jun riꞌ can tzꞌaket ri rucꞌaslen. Ruma wi nicowin nuben chi ma nimacun ta riqꞌui ri ruchꞌabel, can nicowin chukaꞌ nuben queriꞌ riqꞌui ronojel ri ruchꞌacul.
\v 3 Y tikayaꞌ na peꞌ pa cuenta chi queriꞌ chukaꞌ nikaben quiqꞌui ri quiej chi nikayaꞌ chꞌichꞌ pa quichiꞌ riche (rixin) chi yekakꞌet. Ruma xaxu (xaxe wi) riqꞌui ri chꞌichꞌ riꞌ, ri quiej yojquinimaj y yojquicꞌuaj acuchi (achique) ri nikajoꞌ yojbe wi.
\v 4 Achiꞌel chukaꞌ ri barcos ri yebiyin pa ruwiꞌ ri yaꞌ. Sibilaj ye nimaꞌk y ye ucꞌuan ruma cakꞌikꞌ ri sibilaj ruchukꞌaꞌ. Pero xaxu (xaxe wi) riqꞌui ri ti timón, ri ye ucꞌuan ri barcos yecowin yequicꞌuaj achique lugar ri nicajoꞌ yebe wi riyeꞌ.
\v 5 Achiꞌel chukaꞌ jun ti kꞌakꞌ, astapeꞌ sibilaj coꞌol oc, can nicowin nuqꞌuis jun qꞌuechelaj. Y queriꞌ chukaꞌ ri awakꞌ.\f + Sal. 12.3, 4; 73.8, 9.\f* Ma nim ta, pero riqꞌui ri chꞌabel ri nubij qꞌuiy nicowin nuben.
\v 6 Ri kakꞌ achiꞌel jun kꞌakꞌ, y nubij ronojel ruwech itzel tak chꞌabel. Ri kakꞌ jun chique ri rukꞌaꞌ raken ri kachꞌacul ri yaꞌon pe chake, xa yacꞌa chi xa nutzꞌilobisaj\f + Mt. 15.11; Mr. 7.15, 20, 23.\f* ronojel ri kachꞌacul, y xa nuyaꞌ ri kacꞌaslen pa rucꞌayewal. Y ronojel riꞌ xa ruma chi ri itzel winek ri rajawalul ri kꞌakꞌ ri nucusan riche (rixin).
\v 7 Ri yoj winek can cꞌo kachukꞌaꞌ pa quiwiꞌ quinojel ri chicop ri yecꞌo chuwech re ruwachꞌulef, ri aj xicꞌ tak chicop, ri cumatz, y chukaꞌ pa quiwiꞌ ri nicꞌaj chic chicop ri yecꞌo chupan ri mar.
\v 8 Pero ri kakꞌ ma yojcowin ta nikakꞌil. Xa achiꞌel jun itzel cumatz ri rucꞌuan veneno riche (rixin) chi nicamisan.
\v 9 Cꞌo jantek nikayaꞌ rukꞌij ri Katataꞌ Dios riqꞌui ri kakꞌ. Y cꞌo jantek xa nikacusaj riche (rixin) chi nikabij itzel tak chꞌabel chique ri winek. Y riyeꞌ can ye ruwachbel ri Dios.\f + Gn. 1.26; 5.1; 9.6; 1 Co. 11.7.\f*
\v 10 Can pa kachiꞌ cꞌa yeꞌel wi utzilaj tak tzij, y pa kachiꞌ chukaꞌ yeꞌel wi itzel tak tzij. Wachꞌalal, ma rucꞌamon ta chi queriꞌ nikaben.
\v 11 Ruma riyix iwetaman chi chupan jun ralaxbel (rutzꞌucbel) yaꞌ, xa jun ruwech yaꞌ ntel pe, ma xtel ta pe utzilaj yaꞌ y chukaꞌ cꞌayilaj yaꞌ.
\v 12 Wachꞌalal, queriꞌ chukaꞌ ri cheꞌ higo rubiꞌ, ma xtuyaꞌ ta aceituna. Ni ri uva ma xtuyaꞌ ta higo, chukaꞌ pa jun ralaxbel (rutzꞌucbel) yaꞌ ma xtel ta pe tzaylaj yaꞌ y utzilaj yaꞌ.
\s Ri naꞌoj ri nipe riqꞌui ri Dios
\p
\v 13 Wachꞌalal, ri chicojol riyix, ¿yecꞌo cami ri can cꞌo quinaꞌoj y cꞌo etamabel quiqꞌui? Wi queriꞌ, sibilaj utz. Pero can tiquicꞌutuꞌ cꞌa chi cꞌo utzil yetajin chubanic ruma quicꞌuan jun utzilaj cꞌaslen. Y ronojel ri utzil ri niquibanalaꞌ\f + Ga. 6.4.\f* can tiquibanaꞌ riqꞌui chꞌuchꞌujil, y riqꞌui riꞌ nikꞌalajin chi cꞌo quinaꞌoj.
\v 14 Yacꞌa riyix wi xa janiꞌ na itzel nunaꞌ ri iwánima chare jun chic winek ruma chi utz cꞌo,\f + Ro. 13.13.\f* y niwajoꞌ chi can xu (xe) ta wi riyix ri cꞌo utz nicꞌom ca chare ronojel cosa; wi xa queriꞌ niben, man cꞌa tibij ta chi cꞌo utzilaj naꞌoj iwuqꞌui. Ruma riqꞌui jun ibanobal queriꞌ, can nikꞌalajin wi chi xa ma kitzij ta ri naꞌoj ri cꞌo iwuqꞌui.
\v 15 Ruma re naꞌoj reꞌ, ma petenak ta chilaꞌ chicaj riqꞌui ri Dios. Xa can riche (rixin) re ruwachꞌulef. Xa quiche (quixin) winek. Xa riche (rixin) ri itzel winek.
\v 16 Ruma wi riyix xa itzel ninaꞌ chare jun chic ruma chi utz cꞌo, y niwajoꞌ chi can xu (xe) ta wi riyix ri cꞌo utz nicꞌom ca chare ronojel cosa, nikꞌalajin chi ma xu (xe) ta wi riꞌ ri niben. Xa can niyec oyowal,\f + 1 Co. 3.3.\f* y yix banoy cꞌa ronojel ruwech etzelal.
\v 17 Pero wi ya ri naꞌoj ri petenak\f + 1 Co. 2.6, 7.\f* chilaꞌ chicaj riqꞌui ri Dios ri cꞌo iwuqꞌui, nabey nuben cꞌa chiwe chi nicꞌojeꞌ jun iwánima chꞌajchꞌoj, cꞌacꞌariꞌ nuben chiwe chi ma niben ta oyowal, utz inaꞌoj niben quiqꞌui quinojel, yeꞌicꞌul y yeꞌiwacꞌaxaj jabel ri winek, y nijoyowaj quiwech quinojel. Can nuben chi niwachin jabel ri icꞌaslen, ma caꞌiꞌ ta icꞌuꞌx, ni ma caꞌiꞌ ta ipalej\f + 1 P. 1.22.\f* chukaꞌ.
\v 18 Ri winek ri riqꞌui uxlanibel cꞌuꞌx niquitij quikꞌij chi man ta jun oyowal chiquicojol ri winek,\f + Mt. 5.9.\f* riyeꞌ can achiꞌel yetajin chutiquic jun utzilaj ijaꞌtz ri nucꞌom pe jun cꞌaslen choj, ruma chi can niquitij quikꞌij chi nicajoꞌ nicꞌojeꞌ uxlanibel cꞌuꞌx chiquicojol ri winek.
\c 4
\s Ri itzel tak raybel y ri itzel tak banobel
\p
\v 1 ¿Achique ta cꞌa nibano chiwe tek yeꞌibanalaꞌ chꞌaꞌoj y oyowal? Ri nibano cꞌa chiwe tek cꞌo chꞌaꞌoj y oyowal chicojol ya ri itzel tak raybel\f + 1 P. 2.11.\f* ri yecꞌo iwuqꞌui y nicajoꞌ yixquichꞌec.
\v 2 Riyix xa can nirayij chi iwuqꞌui ta riyix cꞌo wi ronojel cosas, y rumariꞌ hasta yixcamisan. Pero xa ma niwil ta. Niben chꞌaꞌoj y oyowal. Y can qꞌuiy oyowal niben. Pero ma niwil ta ri achique nirayij, ruma ma nicꞌutuj ta chare ri Dios.\f + Sal. 10.4.\f*
\v 3 O nicꞌutuj chare ri Dios, pero ma nuyaꞌ ta chiwe,\f + Sal. 66.18.\f* ruma riyix ma utz ta ri nicꞌutuj. Ruma ri nicꞌutuj, ma utz ta rucusaxic niben, ruma xa nicusaj riche (rixin) chi niben ri itzel tak iraybel.
\v 4 Riyix ri xinimaj ri Dios y wacami ichapon chic niyaꞌ ca, ¿la ma iwetaman ta cꞌa chi tek nibe iwánima chrij ri raybel riche (rixin) re ruwachꞌulef,\f + 1 Jn. 2.15.\f* nikꞌalajin chi niwetzelaj ri Dios? Rumariꞌ, riyix ri benak chic iwánima chrij ri raybel riche (rixin) re ruwachꞌulef, can nikꞌalajin cꞌa chi riyix ntoc icꞌulel ri Dios, ruma xa niwetzelaj ca.
\v 5 Y man xa tichꞌob chi man ta kitzij ri tzꞌibatal ca chupan ri ruchꞌabel ri Dios, tek nubij chi ri Lokꞌolaj Espíritu ri rutakon pe ri Dios riche (rixin) chi nicꞌojeꞌ pa tak kánima sibilaj yojrajoꞌ, y can ruraybel chi xaxu (xaxe) ta wi ri Dios ri nikajoꞌ. Queriꞌ nubij ri tzꞌibatal ca.
\v 6 Y ri Dios sibilaj qꞌuiy rutzil nuyaꞌ pa kawiꞌ. Achiꞌel nubij chupan ri ruchꞌabel ri tzꞌibatal ca, chi ri Dios nupabaꞌ riꞌ chiquiwech ri niquinimirisaj quiꞌ. Yacꞌa ri niquichꞌutinirisaj quiꞌ, Riyaꞌ nuyaꞌ ri rutzil pa quiwiꞌ.\f + Pr. 3.34; 1 P. 5.5.\f* Queriꞌ ri tzꞌibatal ca.
\v 7 Rumariꞌ tiyaꞌ iwiꞌ chuxeꞌ rutzij ri Dios, y tipabaꞌ iwiꞌ chuwech ri itzel winek.\f + Mt. 4.10; Lc. 4.8; Ef. 4.27; 6.11-13; 1 P. 5.8, 9; Ap. 12.9, 11.\f* Y ri itzel winek xtanmej cꞌa el chiwech.
\v 8 Quixjel apo riqꞌui ri Dios,\f + Gn. 18.23; 2 Cr. 15.2; Sal. 73.28; 145.18.\f* y Riyaꞌ chukaꞌ xtijel pe iwuqꞌui.\f + Is. 55.6, 7; Os. 6.1, 2; Zac. 1.3; Mal. 3.7.\f* Riyix ri xixmacun chuwech ri Dios, tichꞌajchꞌojsaj cꞌa ri icꞌaslen achiꞌel nichꞌajchꞌojsaj ikꞌaꞌ. Riyix ri caꞌiꞌ icꞌuꞌx riqꞌui ri Dios, tichꞌajchꞌojsaj cꞌa ri iwánima.
\v 9 Tinaꞌ cꞌa kꞌaxon pa tak iwánima, quixbison y quixokꞌ ruma ri imac. Riyix ri yixtzeꞌen ruma ri quicoten riche (rixin) re ruwachꞌulef, ma quixtzeꞌen ta chic. Xa quixokꞌ. Riyix ri sibilaj quicoten inaꞌon chuwech re ruwachꞌulef, xa quixbison pa tak iwánima.
\v 10 Tichꞌutinirisaj iwiꞌ chuwech ri Ajaf, y Riyaꞌ xtunimirisaj ikꞌij.\f + 1 P. 5.6.\f*
\s Ma itzel ta quixchꞌo chrij jun iwachꞌalal
\p
\v 11 Wachꞌalal, ma itzel ta quixchꞌo chrij jun chic kachꞌalal.\f + Mt. 7.1.\f* Ruma wi xtibij itzel chrij jun chic kachꞌalal, can chrij ri ley riche (rixin) ri Dios yixchꞌo wi. Wi xtibij chi jun kachꞌalal ma utz ta ri rucꞌaslen chuwech ri Dios, niben cꞌa chare ri ruley ri Dios chi ma utz ta. Y riqꞌui riꞌ ma niben ta ri nubij ri ley. Xa niben achiꞌel yix aj kꞌatbel tzij chrij ri ley.
\v 12 Y ri ley riꞌ xaxu (xaxe wi) jun ri yayon pe y xaxu (xaxe) chukaꞌ Riyaꞌ ri nicowin yojcolo y xaxu (xaxe wi) chukaꞌ Riyaꞌ ri nicowin yojtako pa kꞌakꞌ.\f + Mt. 10.28.\f* Yacꞌa riyit, ¿achique ta cꞌa abanic chi nakꞌet tzij pa ruwiꞌ jun winek?
\s Majun winek ri etamayon ta ri chuaꞌk cabij
\p
\v 13 Y wacami tiwacꞌaxaj cꞌa riyix ri yixbin:\f + Lc. 12.18-20.\f* Wacami o chuaꞌk yojbe pa jun chic tinamit y yojcꞌojeꞌ chiriꞌ jun junaꞌ, y yojlokꞌon y yojcꞌayin y nikachꞌec karajil.
\v 14 Chiwech riyix jabel ri nichꞌob, pero xa ma iwetaman ta achique xticꞌulwachij ri chuaꞌk cabij. Ruma ri kacꞌaslen\f + Job 7.7.\f* xa achiꞌel ri moyef ri nika pe. Nicꞌojeꞌ el jubaꞌ, y chanin niqꞌuis el.
\v 15 Rumacꞌariꞌ tek riyix cꞌo ri niwajoꞌ niben, más utz tibij: Wi ri Ajaf xtuyaꞌ kꞌij y wi cꞌa nuyaꞌ na kacꞌaslen, can yekabanalaꞌ wi cꞌa riꞌ, quixchaꞌ.
\v 16 Yacꞌa riyix xa ma que ta riꞌ nibij. Xa can nibij chi riyoj nikaben riꞌ. Xa can ninimirisaj iwiꞌ chuwech ri Dios. Y ri queriꞌ niben ma utz ta chuwech ri Dios.
\v 17 Ruma wi awetaman achique ri utz, y xa ma naben ta, yamacun chuwech ri Dios.\f + Lc. 12.47; Jn. 9.41; 15.22.\f*
\c 5
\s Ri nipe chiquij ri beyomaꞌ ri ma utz ta niquiben
\p
\v 1 Wacami tiwacꞌaxaj na cꞌa riyix beyomaꞌ\f + Lc. 6.24.\f* chi can rucꞌamon chi yixokꞌ, can tirakaꞌ ichiꞌ chi okꞌej, ruma sibilaj qꞌuiy ri tijoj pokonal ri xtipe pan iwiꞌ.
\v 2 Ri ibeyomal kꞌayinak chic,\f + Mt. 6.20.\f* y ri itziak chicopirnek chic.
\v 3 Ri irajil pusirnek chic. Y riqꞌui riꞌ can nikꞌalajin chi ma xeꞌitoꞌ ta ri winek. Xa choj ximol. Y ri pus ri riche (rixin) ri irajil xquixruporoj. Qꞌuiy irajil imolon, y xa yojcꞌo chic chupan ri ruqꞌuisbel tak kꞌij.\f + Ro. 2.5.\f*
\v 4 Y qꞌuiy irajil imolon ruma ma ye itojon ta\f + Lv. 19.13; Dt. 24.15; Jer. 22.13; Mal. 3.5.\f* chi utz ri imozos ri xesamej riche (rixin) chi xquimol ri icosecha. Y ri Ajaf xixrutzꞌet riqꞌui ri ikꞌoloj chi ma ye itojon ta chi utz ri imozos. Ri nimalaj Ajaf, ri Rajaf ronojel, can xeracꞌaxaj cꞌa ri mozos chi yeꞌokꞌ\f + Job 34.28.\f* ruma ma ye tojon ta chi utz.
\v 5 Riyix beyomaꞌ, can jabel benak ri iwánima riqꞌui re ruwachꞌulef. Can yixtajin nicꞌusaj icꞌuꞌx riqꞌui ri itzel tak iraybel. Jabel xixtiojir, ruma nitij ri nurayij ri iwánima, xa yacꞌa chi ri camic xa nipe yan chiwij.\f + Jer. 12.1-3.\f*
\v 6 Riyix beyomaꞌ nikꞌabaj tzij chiquij ri winek ri choj quicꞌaslen, y can yecom pan ikꞌaꞌ. Y ri choj quicꞌaslen majun niquiben riche (rixin) chi niquitoꞌ ta quiꞌ, xa choj niquiyaꞌ quiꞌ pan ikꞌaꞌ.
\s Quixcochꞌon y chukaꞌ tibanaꞌ orar
\p
\v 7 Wachꞌalal, nbij cꞌa chiwe chi quixcochꞌon, y ma tiyaꞌ ta ca ri cochꞌonic riꞌ, cꞌa ya tek xtapon ri kꞌij tek xtipe chic jun bey ri Ajaf. Achiꞌel nuben ri jun aj ticonel pa juyuꞌ, nicochꞌon y nroyobej ri nabey y ruqꞌuisbel tak job, cꞌacꞌariꞌ nuben cosechar ri lokꞌolaj ticoꞌn.\f + Dt. 11.14.\f*
\v 8 Y queriꞌ chukaꞌ tibanaꞌ riyix. Quixcochꞌon. Can ticukubaꞌ icꞌuꞌx riqꞌui ri Dios, ruma chanin xtapon ri kꞌij tek xtipe chic jun bey ri Ajaf.\f + Fil. 4.5.\f*
\v 9 Wachꞌalal, man chic cꞌa titzujulaꞌ (tisujulaꞌ) ta iwiꞌ chiꞌiwachibil iwiꞌ riche (rixin) chi queriꞌ man ta xtiwil rucꞌayewal tek xtapon ri kꞌij tek ri Ajaf xtukꞌet tzij. Ruma nakaj chic cꞌo pe ri kꞌij\f + Mt. 24.33.\f* tek ri nikꞌato tzij xtucꞌut pe riꞌ.
\v 10 Can quixcochꞌon cꞌa. Achiꞌel xquiben ri profetas ri xecꞌojeꞌ ojer ca, ri xerutek pe ri Ajaf ri xekꞌalajsan ri ruchꞌabel, can xquicochꞌolaꞌ cꞌa ri tijoj pokonal.\f + Mt. 5.12.\f* Y queriꞌ chukaꞌ tibanaꞌ riyix wachꞌalal.
\v 11 Ruma ketaman chi ri yekꞌaxan tijoj pokonal jabel ruwaquikꞌij. Achiꞌel ri Job, ri jun achi ri xcꞌojeꞌ ojer ca, riyix iwacꞌaxan chi Riyaꞌ can xucochꞌ wi ri sibilaj tijoj pokonal ri xukꞌaxaj.\f + Job 1.21, 22.\f* Y can iwetaman chukaꞌ ri xuben el ri Ajaf riqꞌui ri Job ri pa ruqꞌuisbel. Rumariꞌ ketaman chi ri Ajaf sibilaj utz y can nujoyowaj kawech.\f + Ex. 34.6; Nm. 14.18; 1 Cr. 21.13; Job 42.10; Sal. 25.6, 7; Dn. 9.9; Lc. 6.36.\f*
\p
\v 12 Pero ri más nicꞌatzin wachꞌalal, nbij cꞌa chiwe wacami chi tek riyix cꞌo jun ri niwajoꞌ nibij, choj tibij, wi kas kitzij o xa ma kitzij ta. Pero majun bey tinataj ta ri caj, re ruwachꞌulef y nicꞌaj chic cosas riche (rixin) chi niben jurar\f + Mt. 5.34.\f* chi can kitzij ri nibij. Riche (rixin) chi queriꞌ majun rucꞌayewal xtika pan iwiꞌ tek xtapon ri kꞌij tek ri Dios xtukꞌet tzij.
\p
\v 13 Y wi cꞌo jun chicojol ri cꞌo pa tijoj pokonal, tubanaꞌ cꞌa orar. Wi cꞌo jun niquicot ri ránima, tubixaj rubiꞌ ri Dios.\f + Ef. 5.19.\f*
\v 14 Wi cꞌo jun yawaꞌ chicojol, querusiqꞌuij (queroyoj) cꞌa ri ancianos\f + 1 Ti. 5.17; 1 P. 5.1.\f* riche (rixin) ri iglesia y ri ancianos tiquibanaꞌ oración pa ruwiꞌ ri yawaꞌ,\f + Mr. 6.13.\f* y pa rubiꞌ ri Ajaf tiquijicaꞌ pan aceite olivo.
\v 15 Y wi riqꞌui ronojel quicukbel cꞌuꞌx niquiben orar, ri yawaꞌ nicꞌachoj. Ri Ajaf can nucꞌachojsaj. Y wi cꞌo mac rubanon ri yawaꞌ riꞌ, xa can nicuyutej\f + Is. 33.24; Mt. 9.2.\f* chukaꞌ ri rumac.
\v 16 Y riyix man cꞌa tiwewaj ta pa tak iwánima wi cꞌo mac ri ibanon. Xa tikꞌalajsalaꞌ chiwech, y titolaꞌ iwiꞌ riqꞌui oración,\f + Gn. 20.17; Nm. 11.2; Dt. 9.18.\f* riche (rixin) chi yixchojmir. Ruma jun winek ri can choj rucꞌaslen chuwech ri Dios, tek nuben orar riqꞌui ronojel ránima, can qꞌuiy ri xticꞌul chare ri Dios.
\v 17 Achiꞌel xuben ri Elías, riyaꞌ jun winek ri can achiꞌel wi riyoj. Pero riqꞌui ronojel ránima xuben orar. Xucꞌutuj chare ri Dios chi ma tuben ta job, y can queriꞌ wi xbanatej. Oxiꞌ junaꞌ riqꞌui wakiꞌ icꞌ ri ma xuben ta job\f + 1 R. 17.1.\f* pa ruwiꞌ re ruwachꞌulef.
\v 18 Y cꞌacꞌariꞌ tek ri Elías xuben chic orar jun bey y xucꞌutuj chare ri Dios chi tubanaꞌ chic job\f + 1 R. 18.42, 45.\f* pa ruwiꞌ re ruwachꞌulef y can queriꞌ wi xbanatej. Y ri ticoꞌn xewachin chic jun bey.
\p
\v 19 Wachꞌalal, wi cꞌo jun chiwe ri sachnek y xa ma rutzekelben ta chic ri kitzij chi ruchꞌabel ri Dios y wi riyix nibeyacaꞌ pe, riꞌ sibilaj utz.\f + Mt. 18.15.\f*
\v 20 Can tiwetamaj cꞌa, chi wi nitzolij chic pe rucꞌuꞌx ri jun aj mac riꞌ, y riyaꞌ nuchop jun cꞌaslen utz, can xiben cꞌa chare chi nicuyutej ri janipeꞌ chi mac ri ye rubanon,\f + Sal. 32.1; 51.9; Pr. 10.12.\f* y nicolotej chuwech ri camic ri rucꞌamom pe ri mac. 
