\id MRK
\h SAN MARCOS
\mt NDUUDU N'DÁÍ CHÍ DÍNGÚŪⁿ APOSTÓL MARCOS
\c 1
\s Yeⁿ'e chi ngaⁿ'a Juan chi ngɛɛdínuūⁿniⁿ
\r (Mt. 3.1-12; Lc. 3.1-9, 15-17; Jn. 1.19-28)
\p
\v 1 'Túúcā chí ngaⁿ'a nduudu ngai yeⁿ'e Jesucristo chí Daiya Dendyuūs.
\p
\v 2 'Iiⁿ'yāⁿ profeta Isaías miiⁿ chí ngaⁿ'a nduudu yeⁿ'é Ndyuūs ndíí cuááⁿ vmnaaⁿ 
dinguúⁿ yā tan'dúúcā chí caⁿ'a Ndyuūs, 'tíícā:
\q 'Úú dicho'ó 'aama 'iiⁿ'yāⁿ chi caaⁿ'máⁿ yā nduudu yeⁿ'é nanááⁿ ndís'tiī.
\q
\v 3 'Iiⁿ'yāⁿ miiⁿ ní caⁿ'a yā ndúúdú ngai na yáⁿ'āa cuūⁿmáⁿ naachi nguɛ́ɛ́ 
ch'ɛɛtinéé 'iiⁿ'yāⁿ. Ní caⁿ'a yā:  Cuundiyaáⁿ nī yúúní yeⁿ'e Señor Ndyuūs caati cuchii yā. 
Nan'guáaⁿ nī yúúní cuaacu caavá yā Didɛɛvɛ́ nī staava yeⁿ'é nī ní cuuvi 'cuaáⁿ 
nī 'iiⁿ'yāⁿ miiⁿ taachi ndaa yā.
\m
\v 4 'Tíícā Juan miiⁿ ní chɛɛdínuūⁿnīⁿ sa 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ na yáⁿ'āa cuūⁿmáⁿ 
naachi nguɛ́ɛ́ ch'ɛɛtinéé 'iiⁿ'yāⁿ. Ní caⁿ'a cuáácú sá chi 'iiⁿ'yāⁿ ndaacadáámí 
yā yeⁿ'ē nuuⁿndi yeⁿ'é yā ní cuɛɛdínúuⁿnīⁿ sa 'iiⁿ'yāⁿ chi n'giindiveéⁿ 
yā nduudu yeⁿ'e sa, naati Ndyuūs nadich'ɛɛcú yā nuuⁿndi yeⁿ'é yā.
\v 5 Ní n'deee 'iiⁿ'yāⁿ yeⁿ'e yáⁿ'āa Judea ndúúcū 'iiⁿ'yāⁿ yeⁿ'e yáāⁿ Jerusalén 
can'dáa yā chí 'caandiveéⁿ yā chí ngaⁿ'a Juan miiⁿ. Ní taachi 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ 
caⁿ'a yā nuuⁿndi yeⁿ'é yā nanááⁿ Ndyuūs níícú Juan miiⁿ ní chɛɛdínuūⁿnīⁿ 
sa 'iiⁿ'yāⁿ miiⁿ na yíícú Jordán.
\p
\v 6 Catecai Juan miiⁿ ní nín'dai ndúúcū yuūdū yeⁿ'e 'iiti camello. Ní cinturón yeⁿ'ē 
sa ní dííⁿmáⁿ 'iiti. Ní chí che'ē sa ní 'iiti langostas ndúúcū n̄'di'i yeⁿ'ē 'iití 
'yáaiⁿ chi vɛ́ɛ́ cuɛɛti.
\v 7 Juan miiⁿ ngaⁿ'a sa nduudu cuaacu yeⁿ'é Ndyuūs. Ní caⁿ'a sa: Cuayiivi yeⁿ'e 'úú cuchii 'áámá 
'iiⁿ'yāⁿ chí ch'ɛɛtɛ taavi cá poder yeⁿ'é yā nguɛ́ɛ́ ti 'úú. 'Úú ní nguɛ́ɛ́ neené n'dai 'úú chí cuuví diíⁿ n'daatií yííⁿmáⁿ yeⁿ'ē ndaacuú yeⁿ'e yā.
\v 8 'Úú ní ngɛɛ̄dínuūⁿníⁿ ndís'tiī ndúúcū nuūⁿnīⁿ naati 'iiⁿ'yāⁿ miiⁿ ní cuɛɛ̄dinuūⁿniⁿ yā 
ndúúcū Espíritu N'dai yeⁿ'é Ndyuūs.
\s Juan miiⁿ chɛɛdínuūⁿnīⁿ sa Jesús
\r (Mt. 3.13-17; Lc. 3.21-22)
\p
\v 9 Nguuvī s'eeⁿ Jesús miiⁿ chiicá yā yeⁿ'e yáāⁿ Nazaret yeⁿ'e yáⁿ'āa Galilea ní 
ndaá yā na yíícú Jordán. Ní Juan miiⁿ ní chɛɛdínuūⁿnīⁿ sa Jesús miiⁿ na 
yíícú Jordán.
\v 10 Taachi Jesús can'daa yā na nuūⁿnīⁿ miiⁿ, cuin'diichí nī. N'diichí yā chí nanguaāⁿ 
nanguuvi ní Espíritu N'dai yeⁿ'é Ndyuūs ní cuch'ééⁿ vmnaaⁿ yeⁿ'é yā tan'dúúcā 'áámá 
paloma 'tíícā.
\v 11 Ch'iindiveéⁿ Jesús 'áámá nduudu chi chiīcā yeⁿ'ē nánguuvi chi caⁿ'a: Díí Daiyá 
chi neⁿ'e taaví ní yeenú taavi cáávā dii.
\s Yááⁿn'guiinūuⁿ neⁿ'e sa n'diichineeⁿ sa Jesús
\r (Mt. 4.1-11; Lc. 4.1-13)
\p
\v 12 Cuayiivi miiⁿ ní Espíritu N'dai yeⁿ'é Ndyuūs candɛ́ɛ̄ Jesús na 'áámá yáⁿ'āa cuūⁿmáⁿ 
naachi nguɛ́ɛ́ ch'ɛɛtinéé 'iiⁿ'yāⁿ.
\v 13 Jesús miiⁿ ní canée yā miiⁿ 'uuvi ngɛɛcu nguuvi naachi vɛ́ɛ́ 'iiti chi taaⁿ. Ní yááⁿn'guiinūuⁿ 
miiⁿ ní n'diichineeⁿ sa Jesús chi diíⁿ yā nuuⁿndi naati nguɛ́ɛ́ dinuuⁿndí 
yā. Níícú ángeles ndaá yā ní diíⁿ yā cuidado Jesús miiⁿ.
\s Jesús tucá'a yā ntiiⁿnyuⁿ yeⁿ'é yā na yáⁿ'āa Galilea
\r (Mt. 4.12-17; Lc. 4.14-15)
\p
\v 14 Cuayiivi taachi s'nuúⁿ yā Juan chi chɛɛdinuūⁿnīⁿ 'iiⁿ'yāⁿ vácūū, Jesús miiⁿ 
ndāa yā na yáⁿ'āa Galilea, ní caⁿ'a yā nduudu cuaacu chí ngai yeⁿ'e naachi Ndyuūs ngaⁿ'a 
ntiiⁿnyuⁿ yā.
\v 15 Jesús miiⁿ ní caⁿ'a yā: 'Āā snuū ca'a tiempo naachí ngaⁿ'a ntiiⁿnyuⁿ Ndyuūs ní 'āā 
ndaā niiⁿnuúⁿ. Nandaacadaamí nī yeⁿ'ē nuuⁿndi yeⁿ'é nī ní cu'teenú nī nduudu cuaacu 
chi ngai chi yeⁿ'e Cristo.
\s Jesús yaa'ví yā cuūúⁿ saⁿ'ā chí itungááⁿ 'yaācā
\r (Mt. 4.18-22; Lc. 5.1-11)
\p
\v 16 Jesús miiⁿ ní cachiicá yā cuaaⁿ 'diituú nuūⁿnīⁿ'yáⁿ'ā chi nguuvi Galilea, taachí 
n'diichí yā Simón ndúúcū 'díínū sa Andrés. Sáⁿ'ā s'eeⁿ ní saⁿ'ā chi itungaáⁿ 
'yaācā, ní ngīī sa yaānā yeⁿ'ē sa chɛɛti nuūⁿnīⁿ'yáⁿ'ā ti saⁿ'ā s'eeⁿ 
itungáaⁿ sa 'yaācā na nuūⁿnīⁿ'yáⁿ'ā.
\v 17 Ní Jesús ngaⁿ'a yā ngii yā saⁿ'ā s'eeⁿ: Cuchíi nī, caⁿ'á nī nduūcú ní 'úú ní diíⁿ 
chi in'nuúⁿ nī 'iiⁿ'yāⁿ chi cuuvi caⁿ'á yā nduucú. Ní tan'dúúcā chi ndís'tiī tungaáⁿ 
nī 'yaācā yeⁿ'e nuūⁿnīⁿ'yáⁿ'ā 'tíícā ngaⁿ'a nī ndúúcū 'iiⁿ'yāⁿ chi 
caⁿ'á yā nduūcú.
\p
\v 18 Hora mííⁿ nūuⁿ saⁿ'a s'uuⁿ s'neeⁿ sa yaānā yeⁿ'ē sa ni cueⁿ'e sa ndúúcū Jesús.
\p
\v 19 Tuu'mi Jesús miiⁿ ní cueⁿ'é yā 'tɛɛ 'tɛ́ɛ́ ní ndaacá yā saⁿ'a chi nguuvi Jacobo ndúúcū 
Juan chi 'diinū sa. Saⁿ'ā s'eeⁿ ní daiya Zebedeo ní snee sa na 'aama barco ní n'diyaata sá 
yaānā yeⁿ'ē sa.
\v 20 Jesús 'caí yā saⁿ'ā s'eeⁿ. Saⁿ'ā s'eeⁿ ní nan'dáa sa na barco naachi snée sa ndúúcū 
chiida sa n'diyaata sá yaānā yeⁿ'ē sa. Ní s'neeⁿ sa chiida sa Zebedeo ndúúcū mozos 
yeⁿ'e yā ní cueⁿ'e sa ndúúcū Jesús.
\s 'Áámá saⁿ'ā chi vɛɛ espíritu yeⁿ'e yááⁿn'guiinūuⁿ
\r (Lc. 4.31-37)
\p
\v 21 Jesús miiⁿ ní ndaá yā na yáāⁿ Capernaum ndúúcū saⁿ'ā s'eeⁿ. Ní ca'áámá ca'áámá 
sábado, nguuvi chi ntaavi'tuunúúⁿ 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ, Jesús cueⁿ'é yā na yaacū sinagoga 
ní chi'cueeⁿ yā 'iiⁿ'yāⁿ.
\v 22 'Iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ ngeⁿ'e yiinu yā yeⁿ'e chí Jesús ngaⁿ'a yā; tí ngí'cueeⁿ yā tan'dúúcā 
'iiⁿ'yāⁿ chi ngaⁿ'ā ntiiⁿnyúⁿ yā, nguɛ́ɛ́ tan'dúúcā 'áámá maestro yeⁿ'ē 
ley.
\v 23 Ní chɛɛti yaacū sinagoga mííⁿ canéé 'áámá saⁿ'ā chi vɛ́ɛ́ espíritu yeⁿ'e 
yááⁿn'guiinūuⁿ ndúúcu sa. Ní espíritu miiⁿ n'gai yeⁿ'ē sā:
\v 24 N'diī Jesús yeⁿ'e yáāⁿ Nazaret, cu'néeⁿ nī nús'uu. ¿Dɛ́'ɛ̄ canéé yeⁿ'é 'nū nduucú 
nī? ¿'Áá ndaá nī chi di'cuiīnú nī nús'uu? 'Úú ní n'diichí du'ú n'diī. N'diī ní 'iiⁿ'yāⁿ 
chí n'dai chi daiya Dendyuūs n'diī.
\p
\v 25 Jesús miiⁿ ní yaa'vi néeⁿ yā espíritu yeⁿ'e yááⁿn'guiinūuⁿ, ní caⁿ'a yā: Dii 
espíritu n'gáádí dí cheendi di, níícú nan'dáa di yeⁿ'e saⁿ'á tīī.
\p
\v 26 Tuu'mi ní espíritu yeⁿ'e yááⁿn'guiinūuⁿ diīíⁿ chí chitá'āa 'áámá ataque sáⁿ'a 
'cūū. Ní 'cai yiicú espíritu miiⁿ, ní nan'daā espíritu miiⁿ ná cuerpo yeⁿ'e sáⁿ'a 
'cūū.
\v 27 Ní nducyáácá 'iiⁿ'yāⁿ cheⁿ'e yiinu yā yeⁿ'e chuū ní tiingūūneeⁿ yā nguaaⁿ 
maaⁿ yā ndúúcū vi'ī: ¿Dɛ́'ɛ̄ chuū? ¿Dɛ́'ɛ̄ chí ngai chí ngi'cueeⁿ 'ííⁿ'yaⁿ 
'cúū? 'Ííⁿ'yaⁿ 'cúū ní vɛ́ɛ́ poder ca yeⁿ'é yā ní ngíí ngaⁿ'a ntiiⁿnyúⁿ 
yā yeⁿ'ē espíritus yeⁿ'e yááⁿn'guiinūuⁿ ní n'giindivééⁿ espíritus yeⁿ'é 
yā.
\p
\v 28 Maāⁿnch'ɛɛtɛ́ nuūuⁿ nducyaaca 'iiⁿ'yāⁿ n'giindiveéⁿ yā yeⁿ'e chi diiⁿ 
Jesús miiⁿ, 'iiⁿ'yāⁿ yeⁿ'e núúⁿmáⁿ ná yáⁿ'āa yeⁿ'e yáⁿ'āa Galilea.
\s Jesús diíⁿ yā chi nduūvā yeⁿ'é indáⁿ'ā Simón Pedro
\r (Mt. 8.14-15; Lc. 4.38-39)
\p
\v 29 Taachí n'daā Jesús na yaacū sinagoga Jesús miiⁿ ní cueⁿ'e yā ndúúcū Jacobo, ndúúcū 
Juan ná vaacu Simón ndúúcū Andrés.
\v 30 N'daataá chí indáⁿ'ā Simón miiⁿ ní ngííta yā. Ndɛ́ɛ̄ 'ííⁿ'nūuⁿ 'iiⁿ'yāⁿ 
miiⁿ ní candiití yā. Ní 'iiⁿ'yāⁿ na vaacu yā caⁿ'a yā chii yā Jesús miiⁿ chí 
n'daataá miiⁿ ní ngííta yā.
\v 31 Tuu'mi ní Jesús miiⁿ ní ndaa yā nanááⁿ n'daataá mííⁿ ní sta'á yā ta'ā tá ní 
nadicuéeⁿ yā táⁿ'ā. Níícú chiviī 'iiⁿ'nūuⁿ miiⁿ hora miiⁿ taachi nadicuéeⁿ 
yā n'daataa miiⁿ, ní tucá'a tá diíⁿ tá mandados yeⁿ'é 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ chi che'e yā.
\s Jesús miiⁿ ní diiⁿ yā chi nééné 'yaaⁿ 'iiⁿ'yāⁿ nduūvā yeⁿ'e yā
\r (Mt. 8.16-17; Lc. 4.40-41)
\p
\v 32 Cuayiivi taachí 'āā chiiya 'yáⁿ'ā ní 'āā 'da'a miiⁿ, 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ ní ndaa yā 
nanááⁿ Jesús miiⁿ ndúúcū nducyaaca 'iiⁿ'yāⁿ chí ngííta yā ndúúcū 'iiⁿ'yāⁿ 
chi vɛ́ɛ́ espíritus yeⁿ'e yááⁿn'guiinūuⁿ ndúúcu yā.
\v 33 Ní nducyáácá 'iiⁿ'yāⁿ yeⁿ'e yáāⁿ miiⁿ ní ndaá yā na cheendi va'āī naachi 
canéé Jesús miiⁿ.
\v 34 Ní Jesús miiⁿ ní diíⁿ yā chi nanduuva yeⁿ'e 'yaaⁿ n'dáí 'iiⁿ'yāⁿ chi vɛ́ɛ́ 
n'deee nááⁿ n'dai ca'ai yeⁿ'é yā. Ní divíi yā n'deee n'dáí espíritus yeⁿ'e yááⁿn'guiinuuⁿ 
yeⁿ'é 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ. Nguɛ́ɛ́ 'cuúⁿ yā chi espíritus s'uuⁿ caāⁿ'maⁿ, caati 
espíritus s'uuⁿ ní deenu du'ū chí Jesús miiⁿ.
\s Jesús ngaⁿ'a yā nduudu cuaacú yeⁿ'e Dendyuūs na yáⁿ'āa Galilea
\r (Lc. 4.42-44)
\p
\v 35 Táámá nguɛɛtiyaaⁿ 'da'ā ca, Jesús miiⁿ ní ncuéeⁿ yā ní can'dáa yā na yáāⁿ 
Jerusalén miiⁿ ní cueⁿ'e yā 'áámá lado yeⁿ'e yáāⁿ miiⁿ naachi nguɛ́ɛ́ 'iiⁿ'yāⁿ 
ní miiⁿ caaⁿ'maⁿngua'á yā.
\v 36 Simón miiⁿ ndúúcū tanáⁿ'ā compañeros yeⁿ'ē sa cheⁿ'e yā n'nuúⁿ yā Jesús.
\v 37 Taachí ndaaca yā Jesús miiⁿ, tuu'mi ní caⁿ'a yā chii yā Jesús: N'diī Jesús, 
nducyáácá 'iiⁿ'yāⁿ in'nuúⁿ yā n'diī.
\p
\v 38 Jesús miiⁿ ní caⁿ'a yā chii yā 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ: Caⁿ'ā yú tanáⁿ'ā yáāⁿ 
chi snéé na niiⁿnuúⁿ, ní 'tiicá ntúūⁿ caaⁿ'maⁿ yú nduudu cuaacu yeⁿ'é Ndyuūs miiⁿ 
ti cáávā chuu chi cuchií.
\p
\v 39 Jesús miiⁿ ní cachiicá yā núúⁿmáⁿ yáāⁿ cuaaⁿ na yáⁿ'āa Galilea. Ní 
ngaⁿ'a yā nduudu cuaacú yeⁿ'é Ndyuūs miiⁿ na yáacū sinagogas yeⁿ'e yáāⁿ s'eeⁿ. 
Ní divíi yā espíritus yeⁿ'e yaaⁿn'giinūuⁿ yeⁿ'e 'iiⁿ'yāⁿ.
\s Jesús diíⁿ yā chi nduūvā yeⁿ'e 'áámá saⁿ'ā ndúúcū ca'ai lepra
\r (Mt. 8.1-4; Lc. 5.12-16)
\p
\v 40 'Áámá saⁿ'ā chi canéé ca'ai chí ín'duuti yuutɛ̄ yeⁿ'ē sa ndaa sa nanááⁿ Jesús, ti 
neⁿ'e sa caaca sa 'áámá favor yeⁿ'é yā. Ní chíintii'ya sa ní caⁿ'a sa: N'diī Jesús, ndúútī 
chi n'diī neⁿ'e nī, diíⁿ nī chí nduūvā yeⁿ'é.
\p
\v 41 Jesús ní nduuvi ya'āī 'íínu yā saⁿ'ā miiⁿ, ní tuu'ví yā saⁿ'ā ndúúcū ta'a yā ní 
caⁿ'a yā: Táácā nguɛ́ɛ̄. 'Úú neⁿ'é. Dii saⁿ'ā, 'āā nduuvá yeⁿ'ē di.
\p
\v 42 Taachí caⁿ'a Jesús 'tuucā, chivii ca'ai chi in'duuti yuutɛ yeⁿ'ē sa ní nduūvā yeⁿ'ē sa, ní 
dɛɛvɛ sa.
\v 43 Tuu'mi ní Jesús miiⁿ ní yaa'vi yā saⁿ'ā miiⁿ chí cunaⁿ'a sa na vaacu sa, naatí néé ca'á 
yā cuidado saⁿ'a miiⁿ ní yaa'ví yā saⁿ'a miiⁿ:
\v 44 Díí, cun'dííchí dí, nguɛ́ɛ́ cuuvi di mar 'áámá 'iiⁿ'yāⁿ chi nanduūvā yeⁿ'e di. 
Cueⁿ'e di ní 'cuuⁿ'miⁿ di maaⁿ cuerpo yeⁿ'e di nanááⁿ chiiduú chi nduūvā yeⁿ'ē 
di. Ní ca'a di ofrenda tan'dúúcā chi ngaⁿ'a ley yeⁿ'e Moisés miiⁿ cáávā chi nduūvā 
yeⁿ'ē di ní cáávā chi dɛɛvɛ cuerpo yeⁿ'ē di. 'Tíícā nducyáácá 'iiⁿ'yāⁿ 
snaaⁿ yā chí 'āā nduuvá yeⁿ'ē di.
\p
\v 45 Tuu'mi ní saⁿ'ā miiⁿ ní cunaⁿ'a sa ní caⁿ'a sa chii sa n'deee n'dáí 'iiⁿ'yāⁿ tan'dúúcā 
chi chiī ndúúcu sa. Ní cáávā chi diiⁿ sa 'túúcā, Jesús miiⁿ ní 'āā ntɛ́ɛ́ 
cheⁿ'e nguūvi yā mar 'áámá yáāⁿ, ti 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ snaaⁿ yā 'iiⁿ'yāⁿ. Ní 
Jesús cueⁿ'é yā yeⁿ'e yáāⁿ miiⁿ, ní cachiicá yā 'áámá lado yeⁿ'e yáāⁿ 
s'eeⁿ naachi nguɛ́ɛ́ ch'ɛɛtinéé 'iiⁿ'yāⁿ; naati 'iiⁿ'yāⁿ yeⁿ'e nducuéⁿ'ē 
yáāⁿ ní n'dáa yā chi n'diichi yā Jesús miiⁿ.
\c 2
\s Jesús diiⁿ yā chi nduūvā yeⁿ'e 'áámá saⁿ'ā chi nguɛ́ɛ́ ngii inuⁿ'u sa
\r (Mt. 9.1-8; Lc. 5.17-26)
\p
\v 1 Cho'ōo nguuvi s'uuⁿ, Jesús miiⁿ ní nguɛɛcunée yā nndaa yā na yáāⁿ Capernaum. Ní 'iiⁿ'yāⁿ 
ngaⁿ'a yā chi Jesús canéé yā na va'ai miiⁿ.
\v 2 Maaⁿnch'ɛɛtɛ́ nūuⁿ na va'ai naachi canéé Jesús miiⁿ nduuvidaamá 'yaaⁿ n'dáí 
'iiⁿ'yāⁿ, ní 'āā ntɛ́ɛ́ tunéé cheendi va'āī miiⁿ chí ch'ɛɛti núūⁿ 'iiⁿ'yāⁿ 
s'eeⁿ. Ní Jesús miiⁿ ngaⁿ'a yā nduudu yeⁿ'e Ndyuūs.
\v 3 Tuu'mi ní ndaā na cuūuⁿ sáⁿ'ā ndɛɛ yā 'áámá saⁿ'ā ndúúcū ca'āī chi in'dúuví 
cuerpo yeⁿ'e sa.
\v 4 Nguɛ́ɛ́ chii sndaa yā naachi canéé Jesús miiⁿ ti neené n'deēe 'iiⁿ'yāⁿ snúuⁿ 
yā. Cuchɛ́ɛ yā cuaaⁿ tiíⁿ va'ai ni nadivíi yā na n'duuvi táátá tiíⁿ va'āī miiⁿ. 
Ch'íínú n'guaaⁿ yā miiⁿya dichó'o yā saⁿ'ā ndúúcū ca'āī chi in'dúuví cuerpo 
yeⁿ'e sa na yiivɛ yeⁿ'ē sa ní ndɛɛ̄ sa naachi cheendii Jesús miiⁿ.
\v 5 Taachi Jesús n'diichí yā chi 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ vɛ́ɛ́ vaadī i'téénu nanáaⁿ yā, 
caⁿ'a yā chii yā saⁿ'ā ndúúcū ca'āī chi in'dúuví cuerpo yeⁿ'e sa: Díí, daiyá, núúⁿndí 
yeⁿ'ē dī 'úú ní nch'ɛɛ̄cú.
\p
\v 6 N'duuvi maestros yeⁿ'e ley miiⁿ chí vɛɛtɛ́ yā miiⁿ, nadacádíínuuⁿ yā 'tíícā 
na staava yeⁿ'é ya.
\v 7 ¿Dɛ'ɛ̄ cúúví chí 'tíícā ngaⁿ'a sáⁿ'a 'tīī? Ngaⁿ'a sa yeⁿ'e dendu'ū chi nguɛ́ɛ́ 
n'daācā chi contra yeⁿ'e Ndyuūs, ti mar 'áámá 'iiⁿ'yāⁿ nguɛ́ɛ́ cuuví diíⁿ yā 
nadach'ɛɛcú yā nuūⁿndī yeⁿ'e 'iiⁿ'yāⁿ, ti dámaaⁿ Ndyuūs.
\v 8 Jesús miiⁿ ní deenu yā dɛ'ɛ̄ chi nadacádíínuuⁿ saⁿ'ā s'eeⁿ, ní caⁿ'a yā chii 
yā 'iiⁿ'yāⁿ: ¿Dɛ'ɛ̄ cúúví chí 'tíícā nadacádíínuuⁿ ndís'tiī na staava yeⁿ'é 
nī?
\v 9 ¿'Áá nguɛ́ɛ́ ngiⁿ'īi ca chi caaⁿ'máⁿ cuuvi saⁿ'a ndúúcū ca'āī chi in'dúuví 
cuerpo yeⁿ'e sa: Nuuⁿndi yeⁿ'ē di ní 'āā nchɛɛcú yeⁿ'ē di, o 'úú caaⁿ'máⁿ: Ndúcuééⁿ 
di, ní nadīcuéeⁿ di yiivɛ yeⁿ'ē di ní caaca di?
\v 10 Ní caāvā chi ndís'tiī inaáⁿ nī chuū, níícú cadiinuuⁿ nī chi Saⁿ'ā chi Daiya Dendyuūs 
ní vɛ́ɛ́ poder yeⁿ'é yā na iⁿ'yeeⁿdí 'cūū chi nadach'ɛɛcú ya nuuⁿndi. Tuu'mi 
ní caⁿ'a yā chii yā saⁿ'ā ndúúcū ca'āī chi in'dúuví cuerpo yeⁿ'e sa:
\v 11 Díí saⁿ'ā, nducuéeⁿ di, ní nadacuéeⁿ di yiivɛ yeⁿ'e di ní cunaⁿ'a di na vaacu di.
\p
\v 12 Saⁿ'a chi ngiītā miiⁿ nducueeⁿ sa, ní nadacuéeⁿ sa yiivɛ yeⁿ'e sa, ní nan'daa sa miiⁿ. 
Ní nducyaaca 'iiⁿ'yāⁿ n'diichí yā chuū ní cheⁿ'e yiinú yā ní dich'ɛɛtɛ́ yā Ndyuūs. 
Ní ngaⁿ'a yā: Mar 'áámá vmnéⁿ'ēe nguɛ́ɛ́ n'diichi yú dendu'ū chi 'tuucā.
\s Jesús yaa'ví yā 'áámá saⁿ'ā chi nguuvi Leví
\r (Mt. 9.9-13; Lc. 5.27-32)
\p
\v 13 Cuayiivi Jesús miiⁿ cheⁿ'e yā cuaaⁿ 'díítuú nuūⁿnīⁿ'yáⁿ'ā. Ní taachi nducyaaca 
'iiⁿ'yāⁿ ndaá yā nanáaⁿ yā, ní Jesús miiⁿ ní chí'cuéeⁿ yā 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ.
\v 14 Ní taachi cachiicá Jesús miiⁿ, n'diichí yā 'áámá saⁿ'ā chi nguuvi Leví, chi daiya 
Alfeo.  Vɛ́ɛ́ sá naachi vɛ́ɛ́ 'iiⁿ'yāⁿ chi ínn'guɛɛ yeⁿ'e impuestos. Ní Jesús caⁿ'a 
yā chii yā saⁿ'ā miiⁿ: Díí saⁿ'ā, cuchíi di caⁿ'ā di nduucú. Tuu'mi ní Leví miiⁿ nducueeⁿ 
sa ní cueⁿ'e sa ndúúcū Jesús miiⁿ.
\p
\v 15 Tuu'mi ní Leví miiⁿ diiⁿ sa invitar Jesús miiⁿ chí caⁿ'á yā na vaacu sa ní che'e yā 
ndúúcū sa. Neené 'yaaⁿ 'iiⁿ'yāⁿ chi ínn'guɛɛ yeⁿ'e impuestos ndúúcū 'iiⁿ'yāⁿ 
chi vɛ́ɛ́ nuuⁿndi yeⁿ'e yā ndaā ntúuⁿ yā. Ní 'yaaⁿ n'dáí yā ch'ɛɛtɛ́ yā na 
mesa daama ndúúcū Jesús ndúúcū discípulos yeⁿ'e yā ti neené 'yaaⁿ 'iiⁿ'yāⁿ 
chi cueⁿ'e yā ndúúcu yā.
\v 16 Ní taachi maestros yeⁿ'e ley ndúúcū 'iiⁿ'yāⁿ fariseos n'diichí yā chi Jesús ní 
nge'e yā ndúúcū nducyaaca 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ, tuu'mi ní caⁿ'a yā chii yā discípulos yeⁿ'e 
Jesús: ¿Dɛ'ɛ̄ cúúví chí maestro yeⁿ'é nī vɛ́ɛ yā nge'e yā ní ngi'i yā ndúúcū 
'iiⁿ'yāⁿ chí inn'guɛɛ yeⁿ'e impuestos ndúúcū 'iiⁿ'yāⁿ nuuⁿndi?
\p
\v 17 Taachí Jesús ch'iindiveéⁿ yā chuū, tuu'mi ní caⁿ'a yā chii yā 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ: 'Iiⁿ'yāⁿ 
chi nguɛ́ɛ́ ngííta yā nguɛ́ɛ́ neⁿ'e yā 'aama médico. Dámaaⁿ 'iiⁿ'yāⁿ chí 
ngiitā neⁿ'e yā chi cuuvi yíícú yā. 'Úú ní nguɛ́ɛ́ cuchií chi yaa'ví 'iiⁿ'yāⁿ 
chi nadacadiinúúⁿ yā chi ch'ɛɛtɛ maaⁿ yā chi nguɛ́ɛ́ dinuuⁿndí yā caati 
chí yaa'ví 'iiⁿ'yāⁿ chi vɛ́ɛ́ nuuⁿndi yeⁿ'e yā.
\s 'Iiⁿ'yāⁿ nítiinguuneeⁿ yā Jesús miiⁿ yeⁿ'e chí nguɛɛ ca'diinú yā
\r (Mt. 9.14-17; Lc. 5.33-39)
\p
\v 18 'Áámá tiempo taachi discípulos yeⁿ'e Juan miiⁿ ndúúcū fariseos ca'diinúⁿ yā, 
náⁿ'ā 'iiⁿ'yāⁿ ndaa yā nanááⁿ Jesús miiⁿ ní ntiinguunéeⁿ yā Jesús: ¿Dɛ'ɛ̄ 
cuuvi chí ca'diinúⁿ discípulos yeⁿ'e Juan miiⁿ ndúúcū 'iiⁿ'yāⁿ fariseos miiⁿ 
naati discípulos yeⁿ'é nī nguɛ́ɛ́ ca'diinúⁿ yā?
\p
\v 19 Jesús nan'guɛɛcútaⁿ'a yā 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ: ¿'Áá ca'diinúⁿ 'iiⁿ'yāⁿ chi ndií 
yā invitado naachí n'giindivaacu 'iiⁿ'yāⁿ 'naaⁿ chi sáⁿ'ā chi n'giindivaacu sa canéé 
sá ndúúcu yā? Ndúúti chi canéé saⁿ'ā chi n'giindivaacu sa miiⁿ, nguɛ́ɛ́ cuuví ca'diinúⁿ 
yā.
\v 20 Naati cuchii tiempo taachí ch'iī saⁿ'ā chi n'giindivaacu sa tuu'mi ní cuuvi ca'diinúⁿ yā.
\p
\v 21 Mar 'áámá 'iiⁿ'yāⁿ nguɛ́ɛ́ cuta'á yā 'áámá tááⁿ tiinūuⁿ ngaī chi 'āā 
nguɛ́ɛ́ naaⁿnu yā chi 'iindi'yaatá yā yeⁿ'ē na catecai ndiicúú yeⁿ'e yā. Ndúúti 
chi diíⁿ yā 'tíícā, maáⁿ tiinūuⁿ ngaī miiⁿ ní cáancuūⁿ cú'teeⁿ tiinūuⁿ 
ndiicúú miiⁿ. Níícú cuuví ch'ɛɛtɛ ca naachí ndíí n'teeⁿ.
\v 22 'Tiicá ntuūⁿ mar 'áámá 'iiⁿ'yāⁿ nguɛ́ɛ́ caaⁿn'yúⁿ yā vino ngai na bolsa 
yííⁿmáⁿ ndiicúū yeⁿ'e vino tan'dúúcā chi diīiⁿ 'iiⁿ'yāⁿ ndiicúū. 
Nduuti chi diíⁿ yā 'tíícā vino ngai miiⁿ ní di'cuūní yííⁿmáⁿ ndiicúū miiⁿ 
ní cuuvi ndai vino miiⁿ ndúúcū yííⁿmáⁿ. Chííⁿ chi vino miiⁿ canéé chi 
'cueēⁿ na bolsa yííⁿmáⁿ ngai.
\s Discípulos yeⁿ'e Jesús miiⁿ ní tiicú yā trigo nguuvi sábado chí ntaavi'tuunúúⁿ 
'iiⁿ'yāⁿ Israel
\r (Mt. 12.1-8; Lc. 6.1-5)
\p
\v 23 'Áámá nguuvi chí sábado chi ntaavi'tuunúúⁿ 'iiⁿ'yāⁿ Israel Jesús miiⁿ ndúúcū 
discípulos yeⁿ'é yā cho'ó yā 'áámá campo naachi vɛ́ɛ́ trigo ní discípulos yeⁿ'é 
yā ní tucá'a yā tiicú yā yááⁿ miiⁿ yeⁿ'e trigo taachi cho'ó yā.
\v 24 Tuu'mi ní 'iiⁿ'yāⁿ fariseos ní caⁿ'a yā chii yā Jesús miiⁿ: N'diī cuin'dííchí nī, 
¿dɛ́'ɛ̄ cúúví chí diíⁿ discípulos yeⁿ'e nī chi nguɛɛ canéé chi diiⁿ yú 
nguuvi chi ntaavi'tuunúúⁿ 'iiⁿ'yāⁿ?
\p
\v 25 Naati Jesús miiⁿ ní caⁿ'a yā chii yā saⁿ'ā fariseos: ¿'Áá nguɛ́ɛ́ n'geēⁿ ndís'tiī 
chi diiⁿ David miiⁿ ndúúcū 'iiⁿ'yāⁿ chi cachiica ndúúcu yā taachi cuiicu yā?
\v 26 David miiⁿ ní sndáa yā ná yáacū yeⁿ'é Ndyuūs taachi saⁿ'ā chi nguuvi Abiatar ngaⁿ'a 
ntiiⁿnyuⁿ sa yeⁿ'ē chiiduú ch'ɛɛtɛ ca. Ní David che'é yā panes yeⁿ'e nátai yeⁿ'é 
Ndyuūs chi dámaāⁿ chiiduú s'eeⁿ cuuvi che'é yā. Ní David miiⁿ ca'a yā pan miiⁿ 'iiⁿ'yāⁿ 
chi snéé ndúúcu yā. Ní che'e yā.
\p
\v 27 Jesús miiⁿ ní caⁿ'a yā chii yā 'iiⁿ'yāⁿ: Nguuvi chi ntaavi'tuunúúⁿ yā canéé chí 
cuuví yeⁿ'e saⁿ'ā yeⁿ'e iⁿ'yeeⁿdí 'cūū naati nguɛ́ɛ́ saⁿ'ā chi cuuvi yeⁿ'ē 
nguuvi chi ntaavi'tuunúuⁿ saⁿ'ā.
\v 28 Cáávā chuū chííⁿ chí Saⁿ'ā chi Daiyá Dendyuūs cuuví caaⁿ'maⁿ ntiiⁿnyúⁿ 
ntúuⁿ sa yeⁿ'ē nguuvi chi ntaavi'tuunúuⁿ 'iiⁿ'yāⁿ.
\c 3
\s Saⁿ'ā chi ntí'i ta'a sa
\r (Mt. 12.9-14; Lc. 6.6-11)
\p
\v 1 Jesús miiⁿ ní chindáā ntúuⁿ yā na yáacū sinagoga. Ní miiⁿ canee 'áámá saⁿ'ā 
ndúúcū ta'ā sa chi ntí'i.
\v 2 'Iiⁿ'yāⁿ fariseos ní neⁿ'é yā n'diichi yā nduuti chi Jesús miiⁿ chi ndúuvā yeⁿ'ē 
saⁿ'ā miiⁿ caati nguuvi sábado chi ntaavi'tuunúuⁿ 'iiⁿ'yāⁿ. Ní fariseos cuuví caaⁿ'máⁿ 
yā nuuⁿndi yeⁿ'e Jesús.
\v 3 Tuu'mi ní Jesús miiⁿ ngaⁿ'a yā ngii yā saⁿ'ā chí ntí'i ta'ā sa miiⁿ: Nducuééⁿ dí 
ní cueendii di naavtaⁿ'a yeⁿ'e 'iiⁿ'yāⁿ.
\p
\v 4 Jesús miiⁿ ní ntiinguuneeⁿ yā saⁿ'ā s'eeⁿ ní caⁿ'a yā: ¿Dɛ́'ɛ̄ diiⁿ yú nguuvi 
chi ntaavi'tuunúuⁿ yú? ¿'Áá cuuvi chi diiⁿ yú cosas chi n'daācā o cosas chi nguɛ́ɛ́ n'daācā? 
¿'Áá n'daācā chí nguaⁿ'āī yú vida yeⁿ'e 'iiⁿ'yāⁿ o chi 'caaⁿ'nūⁿ yú 'iiⁿ'yāⁿ? 
'Iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ ní ch'ɛɛtinéé 'diíⁿ yā.
\v 5 Tuu'mi ní Jesús miiⁿ ní n'diichi yuudú yā saⁿ'ā s'eeⁿ ní s'neeⁿ ndaachi yiinú yā ti 
nguɛ́ɛ́ neⁿ'e cu'téénu sá yeⁿ'e yā. Ní Jesús caⁿ'a yā chii yā saⁿ'ā miiⁿ: N'doō 
di ta'a di. Ní saⁿ'ā miiⁿ n'doō sa ta'ā sa, ní ta'ā sa ní nduūvā n'daacā tan'dúúcā taama.
\v 6 Tuu'mi ní can'dáā 'iiⁿ'yāⁿ fariseos ní ndeé yā ndúúcū 'iiⁿ'yāⁿ yeⁿ'e Herodes ní 
'íícú n'diichí yā táácā diíⁿ yā ní 'íícú cuuvi 'caaⁿ'núⁿ yā Jesús miiⁿ.
\s Nééné 'yaaⁿ 'iiⁿ'yāⁿ snée yā na 'diituú nuūⁿnīⁿ'yáⁿ'ā
\p
\v 7 Jesús miiⁿ ndúúcū discípulos yeⁿ'e yā cueⁿ'é yā cuaaⁿ na 'díítuú nuūⁿnīⁿ'yáⁿ'ā. 
Nééné 'yaaⁿ 'iiⁿ'yāⁿ yeⁿ'e yáⁿ'āa Galilea ndúúcū yáⁿ'āa Judea cheⁿ'e 
yā can'dáa yā Jesús miiⁿ.
\v 8 Taachi 'iiⁿ'yāⁿ yeⁿ'e yáⁿ'āa Galilea chicadíínuuⁿ yā yeⁿ'é dendu'ū chi n'gɛɛtɛ 
n'dai chi Jesús diíⁿ yā, nééné 'yaaⁿ 'iiⁿ'yāⁿ ndaa yā n'diichi yā Jesús miiⁿ. 
'Iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ ní 'iiⁿ'yāⁿ yeⁿ'e yáⁿ'āa Judea, ndúúcū 'iiⁿ'yāⁿ yeⁿ'e 
yáāⁿ Jerusalén, ndúúcū 'iiⁿ'yāⁿ yeⁿ'e yáⁿ'āa Idumea, ndúúcū 'iiⁿ'yāⁿ 
yeⁿ'e táámá 'diituú yíícú Jordán, ndúúcū 'iiⁿ'yāⁿ yeⁿ'e yáⁿ'āa Tiro ndúúcū 
yáⁿ'āa Sidón.
\v 9 Cáávā chi ndaā n'deee n'dáí 'iiⁿ'yāⁿ, Jesús caⁿ'a yā chii yā discípulos yeⁿ'e 
yā chi cu'nee yaáⁿ yā 'áámá barco yeⁿ'e yā, níícú cuuví cuchɛ́ɛ yā barco miiⁿ 
chi 'yaaⁿ n'dáí 'iiⁿ'yāⁿ nguɛ́ɛ́ 'cuɛɛti núūⁿ chiichi yā yeⁿ'e Jesús miiⁿ.
\v 10 Ní Jesús diíⁿ yā chi 'yaaⁿ n'dáí 'iiⁿ'yāⁿ nduūvā yeⁿ'e yā. Ní nducyáácá 'iiⁿ'yāⁿ 
chi ngiitā neⁿ'é yā tuu'ví yā Jesús.
\v 11 Ní 'iiⁿ'yāⁿ chi canee yā ndúúcū espíritu yeⁿ'e yááⁿn'guiinūuⁿ, espíritu miiⁿ 
diīiⁿ chi 'iiⁿ'yāⁿ s'uuⁿ ndaa yā nanááⁿ Jesús ní espíritu ní 'cai yeⁿ'e 'iiⁿ'yāⁿ: 
Díí ní Saⁿ'a chi Daiya Dendyuūs.
\p
\v 12 Jesús caⁿ'a yuudu yā espíritu s'uuⁿ 'túúcā: Nguɛ́ɛ́ caaⁿ'maⁿ dí du'u 'iiⁿ'yāⁿ 'úú.
\s Jesús ndɛɛvɛ yā ndu'u ndiichúúví discípulos
\r (Mt. 10.1-4; Lc. 6.12-16)
\p
\v 13 Cuayiivi miiⁿ ní Jesús cuchɛ́ɛ yā na 'áámá yiīcū, naachí yaa'ví yā 'iiⁿ'yāⁿ 
chí neⁿ'e yā, ní 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ ndáa yā nanááⁿ Jesús miiⁿ.
\v 14 Ní nduuvidaamá ndu'ū ndiichúúví discípulos chi canee yā ndúúcu yā. Ní dicho'ó yā 'iiⁿ'yāⁿ 
s'eeⁿ chí caaⁿ'máⁿ yā nduudú yeⁿ'e Ndyuūs chi nduudu cuaacu yeⁿ'e yā.
\v 15 Ní Jesús ca'a yā poder discípulos yeⁿ'e yā chí cuuvi diíⁿ yā chí nduūvā yeⁿ'e 'iiⁿ'yāⁿ 
ní chí divíi yā espíritus yeⁿ'e yááⁿn'guiinūuⁿ yeⁿ'e 'iiⁿ'yāⁿ.
\v 16 'Iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ ní ndiichúúví discípulos: Simón, chí duuchi ntúuⁿ sa Pedro,
\v 17 ndúúcū Jacobo ndúúcū Juan 'diinū sa ní 'uūvī sáⁿ'a s'eeⁿ chi daiya Zebedeo, ní saⁿ'ā 
s'eeⁿ ní Jesús s'neeⁿ yā nguuvi sa Boanerges chi neⁿ'e caaⁿ'maⁿ Daiya Dɛɛvɛ́;
\v 18 tanáⁿ'a yā ní nguuvi Andrés, ndúúcū Felipe, ndúúcū Bartolomé, ndúúcū Mateo, 
ndúúcū Tomas, ndúúcū Jacobo chi daiya Alfeo, ndúúcū Tadeo, ndúúcū táámá 
Simón chi yeⁿ'e 'iiⁿ'yāⁿ yeⁿ'e yáⁿ'āa Canaan,
\v 19 ndúúcū Judas Iscariote, saⁿ'ā chi cuayiivi mííⁿ ch'iⁿ'i sá du'u chi Jesús miiⁿ chi 
cuuvi 'caaⁿ'núⁿ yā 'yā. Ní Jesús ndúúcū ndiichuuvi discípulos yeⁿ'e yā cueⁿ'e yā ní 
sndaa yā na 'áámá va'āī.
\s Ngaⁿ'a yā chi Jesús canée yā ndúúcū poder yeⁿ'e yááⁿn'guiinūuⁿ
\r (Mt. 12.22-32; Lc. 11.14-23; 12.10)
\p
\v 20 Cuayiivi ní Jesús cueⁿ'e yā na vaacu yā. Táámá vmnéⁿ'ēe nééné n'deēe 'iiⁿ'yāⁿ 
ndaa yā nanááⁿ Jesús miiⁿ chi nguɛ́ɛ́ vɛ́ɛ́ yaāⁿ chí che'e yā pan.
\v 21 Taachí 'iiⁿ'yāⁿ yeⁿ'e familia yeⁿ'e Jesús chicadíínuuⁿ yā yeⁿ'e Jesús, yeⁿ'e 
chi 'iiⁿ'yāⁿ ngaⁿ'a yā chi Jesús ní nduuví loco yā, ndaa yā chi nandɛ́ɛ yā Jesús.
\p
\v 22 'Tiicá ntúūⁿ maestros chí ngi'cueeⁿ ley chí chiicá yā yeⁿ'e na yáāⁿ Jerusalén ní 
caⁿ'a yā: Sáⁿ'a 'cūū canéé sá ndúúcū espíritu chi nguuvi Beelzebú chi Satanás 
chí ngaⁿ'a ntiiⁿnyuⁿ sa yeⁿ'e espíritus yeⁿ'e yááⁿn'guiinūuⁿ, ní cáávā 
poder yeⁿ'e espíritu miiⁿ chí tun'daá yā espíritus yeⁿ'e yááⁿn'guiinūuⁿ yeⁿ'é 'iiⁿ'yāⁿ.
\p
\v 23 Tuu'mi ní Jesús miiⁿ ní yaa'vi yā 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ ní s'neeⁿ yā 'áámá ejemplo. Ni caⁿ'a 
yā: ¿Táácā cuuví diiíⁿ yááⁿn'guiinūuⁿ divíi sa yááⁿn'guiinūuⁿ?
\v 24 Ndúúti chi 'áámá gobernador chi ngaⁿ'a ntiiⁿnyúⁿ yā yeⁿ'e yáāⁿ naachi vɛ́ɛ́ 
'uūvī partido chi n'guⁿ'u ná 'aamá yā ndúúcū yeⁿ'e taama yā 'iiⁿntyéⁿ'ē miiⁿ 
nguɛ́ɛ́ cuuvi 'nááⁿ yā chí 'iiⁿntyéⁿ'e yā.
\v 25 Ndúúti chi n'deēe nadacádíínuuⁿ yā na 'áámá familia chi vɛ́ɛ́ partido yeⁿ'ē, 
familia miiⁿ ní nguɛ́ɛ́ cuuvi nduuvidáámá yā.
\v 26 'Tiicá ntúūⁿ, ndúúti chi yááⁿn'guiinūuⁿ diiⁿ sa contra yeⁿ'e maaⁿ sa, nguɛ́ɛ́ 
cuuví cūnee sa ti chúū diīiⁿ chí 'cuiinu sa.
\p
\v 27 Mar 'áámá 'iiⁿ'yāⁿ nguɛ́ɛ́ cuuvi cundaa yā na vaacu 'áámá saⁿ'ā chí vɛ́ɛ́ 
fuerzas yeⁿ'ē sa ní divíi yā dendu'u yeⁿ'ē sa. Canéé chí caāchiichí yā saⁿ'ā vmnááⁿ 
vmnaaⁿ. Cuayiivi ní cuuvi diíⁿ yā divíi yā dendu'ū chi snúūⁿ va'ai yeⁿ'ē sa.
\p
\v 28 Nduudu cuaacu 'úú ngaⁿ'á ngií ndís'tiī. Tanducuéⁿ'e nuuⁿndi chí diíⁿ 'iiⁿ'yāⁿ yeⁿ'e 
iⁿ'yeeⁿdí 'cūū ndúúcū nduudu taaⁿ chi 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ ngaⁿ'a yā contra yeⁿ'e 
Ndyuūs, Ndyuūs nadich'ɛɛcú yā nuuⁿndí yeⁿ'é yā.
\v 29 Naati 'iiⁿ'yāⁿ chi ngaⁿ'a yā nduudu taaⁿ chi nguɛɛ n'dáacā yeⁿ'e Espíritu N'dai yeⁿ'é 
Ndyuūs, ní nguɛ́ɛ́ nch'ɛɛ̄cū yeⁿ'é yā maaⁿ ní tiempo chi cuchiī.
\p
\v 30 'Tíícā Jesús ngaⁿ'a yā ti náⁿ'ā 'iiⁿ'yāⁿ ngaⁿ'a yā chi Jesús mííⁿ ní 
vɛ́ɛ́ espíritu yeⁿ'e yááⁿn'guiinūuⁿ nduucú yā.
\s Chɛɛcú Jesús ndúúcū 'díínu yā
\r (Mt. 12.46-50; Lc. 8.19-21)
\p
\v 31 Cuayiivi ní ndaā chɛɛcuú Jesús miiⁿ ndúúcū 'díínu yā, ní ch'ɛɛtinée yā cuaaⁿ 
chuva'āī. Ní dichó'o yā 'áámá saⁿ'ā chi yaa'vi sa Jesús chi cuchií yā nanáaⁿ yā.
\v 32 'Yááⁿ 'iiⁿ'yāⁿ ní vɛɛtɛ́ yā cuaaⁿ 'diituú Jesús miiⁿ ní caⁿ'a yā: Chɛɛcú 
nī ndúúcū 'diinú nī ní in'nuúⁿ yā n'diī cuaaⁿ chuva'āī.
\p
\v 33 Jesús miiⁿ ní caⁿ'a yā chii yā saⁿ'ā miiⁿ: ¿Dú'ū chí chɛɛcú miiⁿ? o ¿dú'ū 
chí 'diinú miiⁿ?
\p
\v 34 Tuu'mi ní Jesús n'gíínu yā 'iiⁿ'yāⁿ chí vɛɛtɛ́ yā cuaaⁿ 'diitúú yā ní ngaⁿ'a 
yā ngii yā 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ: N'diichí nī. 'Iiⁿ'yāⁿ chi snée yā nduucú miiⁿ, 'iiⁿ'yāⁿ 
s'eeⁿ tan'dúúcā chí chɛɛcú ndúúcū 'diinú.
\v 35 Ní 'āā du'ú nūuⁿ chi diīiⁿ chiiⁿ chi Ndyuūs neⁿ'e yā chi diíⁿ yā, 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ 
chíí vi'í, 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ chíí 'diinú, ndúúcū chɛɛcú.
\c 4
\s 'Aama ejemplo yeⁿ'e 'aama saⁿ'ā chi ngiīnū sá ndaata
\r (Mt. 13.1-9; Lc. 8.4-8)
\p
\v 1 Taama vmnéⁿ'ēe Jesús miiⁿ ní tucá'a yā chi'cueeⁿ yā cuaaⁿ 'diituú nuūⁿnīⁿ'yáⁿ'ā. 
Ní nduuvidáámá n'deee n'dáí 'iiⁿ'yāⁿ naachi canéé Jesús miiⁿ ndíí 'āā ntɛ́ɛ́ 
lugar chí cuééndii Jesús. Ní chindáa yā na 'aama barco chi canuuⁿ vmnaaⁿ nuūⁿnīⁿ'yáⁿ'ā 
miiⁿ. Ní miiⁿ ch'iīndí yā chi ca'cueeⁿ yā. Nducyáácá 'iiⁿ'yāⁿ ch'ɛɛtinée yā 
na 'diituú nuūⁿnīⁿ miiⁿ.
\v 2 N'deēe n'dáí parábolas caⁿ'a Jesús 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ chi ejemplos chi tan'dúúcā 
dendu'u chi vɛ́ɛ́ iⁿ'yeeⁿdí 'cūū. Ní taachí ngi'cueeⁿ yā caⁿ'a yā ndúúcū 'iiⁿ'yā 
s'eeⁿ 'tíícā.
\v 3 Ndís'tiī ní 'caandiveéⁿ nī chuū. 'Áámá saⁿ'ā chi ngiīnū ndaāta ní cuéⁿ'e sá 
cuūnū sa ndaata miiⁿ.
\v 4 Taachi chiīnū sa ní 'áámá duutu ndaata mííⁿ chiiya na 'diituú yúúní ní ndaā 'yáádá 
ní che'e tī.
\v 5 Náⁿ'ā duutu ndaata ní chiiya nguaaⁿ tuūú naachi nguɛ́ɛ́ dáana n'deēe yáⁿ'āa vɛ́ɛ́. 
Duutu ndaata miiⁿ núúⁿ cān'daa tí yáⁿ'āa miiⁿ nguɛɛ daanáá yáanūuⁿ.
\v 6 Ní taachi can'daā yaatū miiⁿ ní ti'i caati nguɛ́ɛ́ yaānūuⁿ snúū díí'yú.
\v 7 Náⁿ'ā duutu ndaata miiⁿ chiiya nguaaⁿ yááⁿ. Yááⁿ s'eeⁿ ní ch'iīta ní di'vaāchi 
yéⁿ'ē. Chííⁿ chí ndaata miiⁿ ní nguɛ́ɛ́ dichií'vɛ̄.
\v 8 Náⁿ'ā duutu ndaata mííⁿ na yáⁿ'āa n'dáacā chiiyā. Can'dáā ní ch'iita n'deee n'dáí 
cosecha yeⁿ'ē. N'duuvi ní ch'ɛɛtinéé tanduu ndiicu ndiichi ndaata yeⁿ'ē. Tan'duuvi ní 'iīnū 
ngɛɛcu ndiichi ndaata yeⁿ'ē ní tan'duuvi ní 'áámá ciento ndaata yeⁿ'ē.
\p
\v 9 Tuu'mi ní Jesús caⁿ'a yā chii yā 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ: Ndís'tiī chi vɛ́ɛ́ veéⁿ nī, 'caandiveéⁿ nī.
\s Chííⁿ chí neⁿ'ē caāⁿ'māⁿ ejemplo miiⁿ
\r (Mt. 13.10-23; Lc. 8.9-15)
\p
\v 10 Cuayiivi taachí nduūvī dámaáⁿ yā ndaa nanááⁿ Jesús náⁿ'ā 'iiⁿ'yāⁿ chi 
snéé niiⁿnúⁿ yā ndúúcū ndiichúúví discípulos ní ntiinguunéeⁿ yā Jesús: 
¿Dɛ'ɛ̄ neⁿ'e caaⁿ'maⁿ ejemplo 'cūū?
\p
\v 11 Ní Jesús caⁿ'a yā chii yā 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ: Ndís'tiī ní canéé chí cadiinuuⁿ nī 
chi canúúⁿ n'de'ei yeⁿ'é naachi Ndyuūs ngaⁿ'a ntiiⁿnyúⁿ yā. Naati tanáⁿ'ā 'iiⁿ'yāⁿ 
chi nguɛ́ɛ́ sneé yā nduucú, 'úú ní ngaⁿ'á ngií tanducuéⁿ'ē 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ 
ndúúcū ejemplos.
\v 12 Níícú 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ snaaⁿ yā naati ch'ɛɛtinée yā tan'dúúcā chí nguɛ́ɛ́ 
inaaⁿ yā, ní 'caandiveéⁿ yā naati ch'ɛɛtinée yā tan'dúúcā chi nguɛ́ɛ́ 'caandiveéⁿ 
yā, ni nguɛɛ tuumicadíínuuⁿ yā. Ndíí nguɛ́ɛ́ ndaacadáámí yā ní cu'téénu yā Ndyuūs 
ní nch'ɛɛ̄cū nuuⁿndi yeⁿ'e yā.
\p
\v 13 Tuu'mi ní Jesús caⁿ'a yā chii yā discípulos yeⁿ'e yā: ¿'Áá nguɛ́ɛ́ ituumicadíínuuⁿ 
nī yeⁿ'ē ejemplo 'cūū? ¿Táácā, túú'mí, cádíínuuⁿ nī yeⁿ'ē tanáⁿ'ā ejemplo?
\v 14 'Iiⁿ'yāⁿ 
chí ngiinú yā ndaata miiⁿ tan'dúúcā 'iiⁿ'yāⁿ chi candɛɛ yā nduudu cuaacu yeⁿ'é 
Ndyuūs.
\v 15 N'dúúví 'iiⁿ'yāⁿ ní tan'duūcā ndaata chí chiiya cyúúní mííⁿ, 'tiicá yā ch'iindiveéⁿ 
yā nduudu yeⁿ'é Ndyuūs. Ní cuayiivi taachí ch'iindivéeⁿ yā, chiī yááⁿn'guiinūuⁿ ní 
divíi sa nduudu chi ch'iindiveéⁿ yā chi canéé na staava yeⁿ'e yā.
\v 16 Tán'duuvi yā ní tan'dúúcā ndaata chí chiiya nguaaⁿ tuūú, 'tiicá yā. N'giindiveéⁿ yā 
nduudu cuaacu yeⁿ'é Ndyuūs ní yeenú n'daí yā nduūcū.
\v 17 Naati nguɛ́ɛ́ 'áámá cānee na staava yeⁿ'e yā ní nguɛ́ɛ́ 'nááⁿ tiempo cūnee. 
Taachi ndaa tiempo chi 'cueenu yā cuuvi o neⁿ'e chi n'gííⁿnyuⁿneeⁿ 'iiⁿ'yāⁿ yeⁿ'é 
yā cáávā nduudu cuaacu miiⁿ, 'āā ntɛ́ɛ́ candii yā chí n'daacā miiⁿ.
\v 18 Tán'duuvi yā ní tan'dúúcā ndaata chí chiiya nguaaⁿ yááⁿ miiⁿ, 'tiicá yā. N'giindiveeⁿ 
n'daacá yā nduudu cuaacu yeⁿ'é Ndyuūs.
\v 19 Naati neené neⁿ'e cá yā dendu'ū yeⁿ'e iⁿ'yeeⁿdí 'cūū ndúúcū chi vɛ́ɛ́. Ní 
nginnche'éí yā 'iiⁿ'yā. Ní 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ ní dineⁿ'e yā cosas chi vɛ́ɛ́ yeⁿ'e 
taama 'iiⁿ'yā. Tanducuéⁿ'ē chuū ní ndaá ní di'vaachií yeⁿ'e nduudu cuaacu yeⁿ'é Ndyuūs. 
Ní diiíⁿ chi nguɛ́ɛ́ dichíí'vɛ nduudu miiⁿ na vida yeⁿ'e 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ.
\v 20 Naati tán'duuvi yā ní tan'dúúcā ndaata chi chiiya na yáⁿ'āa n'daacā, 'tiicá yā. N'giindiveéⁿ 
yā nduudu cuaacu yeⁿ'é Ndyuūs ní i'teenu n'daaca yā, ní vɛ́ɛ́ n'gui'i yeⁿ'ē. N'duuví yā ní tan'dúúcā 
ndaata chi chiī ndiīcū ndiichi yeⁿ'ē yeⁿ'e 'aama 'aama. N'duuví yā tan'dúúcā chí chiī 
'iinu ngɛɛcu ndiichí yeⁿ'ē, o tan'dúúcā chi chiī 'aama ciento yeⁿ'ē.
\s Tanducuéⁿ'ē chi cunuúⁿ n'de'ei cunduú nguuvi
\r (Lc. 8.16-18)
\p
\v 21 'Tiicá ntúūⁿ caⁿ'a Jesús táámá ejemplo chi 'tɛ́ɛ́ nguɛ́ɛ́ dáámá. ¿'Áá 
ndɛɛ yā 'áámá lámpara chí cu'neeⁿ yā maaⁿ 'aama caja o maaⁿ 'aama cama? ¿'Áá nguɛ́ɛ́ 
cu'neeⁿ yā lámpara miiⁿ na yaacu, 'íícú 'iiⁿ'yāⁿ cuuvi snaaⁿ yā?
\v 22 Mar 'áámá cosa chí canúúⁿ n'de'ei nguɛ́ɛ́ cunee chi nguɛ́ɛ́ snaaⁿ 'iiⁿ'yāⁿ, 
ndíí nguɛ́ɛ́ ndúú 'áámá cosa chi cánúúⁿ n'de'ei chi nguɛ́ɛ́ cadíínuuⁿ 
'iiⁿ'yāⁿ.
\v 23 Du'ū chi vɛ́ɛ́ veéⁿ ní 'caandiveéⁿ.
\p
\v 24 Ní Jesús caⁿ'a ntúuⁿ yā 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ: Cunndɛ́ɛ̄ ndís'tiī cuidado yeⁿ'e chi 
n'giindiveéⁿ nī. Ndúúcū caādī chi ndís'tiī idiíⁿ nī juzgar 'iiⁿ'yāⁿ, caadi 
mííⁿ ntúū Dendyuūs idiíⁿ yā juzgar ndís'tiī. Ní n'deēe cá n'daācā yeⁿ'ē ndís'tiī 
taachi Ndyuūs idiíⁿ yā juzgar ndís'tiī.
\v 25 'Iiⁿ'yāⁿ chi vɛ́ɛ́ yeⁿ'e yā Ndyuūs ca'a cá yā 'yā. 'Iiⁿ'yāⁿ chi nguɛ́ɛ́ ca 
yeⁿ'e yā, Ndyuūs ndivíi yā 'tɛ́ɛ́ chi 'āā vɛ́ɛ́ yeⁿ'e yā.
\s Ejemplo yeⁿ'e ndaata chí ngiita
\p
\v 26 Jesús caⁿ'a ntúuⁿ yā: Naachi Ndyuūs ngaⁿ'a ntiiⁿnyúⁿ yā ní tan'dúúcā 'áámá 
saⁿ'ā chi ngiīnu sa ndaata na yáⁿ'āa yeⁿ'e sa.
\v 27 Saⁿ'ā miiⁿ ngiīnū sa ndaata na yáⁿ'āa. Ni chii maāíⁿ ní cyaadú sa ní nducueeⁿ 
sa taachí chidɛɛvɛ. Cuayiivi ní cho'ōo nguūvī cho'ōo n'gááⁿ ní ndaata miiⁿ ní 
can'daa ní ch'iita naati saⁿ'ā miiⁿ ní nguɛ́ɛ́ deenu sa táácā ch'iita.
\v 28 Yáⁿ'āa miiⁿ ngii maāⁿ yéⁿ'ē. Vmnááⁿ vmnaaⁿ ican'dáā ta'ā n'gaiyáā. Cuayiivi 
ní can'daā yááⁿ miiⁿ yeⁿ'e. Cuayiivi ní n'giita ní ngii trigo chí ndiitūu n'daāca 
na yááⁿ miiⁿ.
\v 29 Taachí trigo miiⁿ 'āā ntí'i, tuu'mi ní ngeⁿ'e 'iiⁿ'yāⁿ chí yeⁿ'ē ní n'giica yā, ti 
'āā snuū ca'a chí 'caātā.
\s Tan'dúúcā ejemplo nduutií yeⁿ'e yíivɛ̄ ntíí'yāa
\r (Mt. 13.31-32; Lc. 13.18-19)
\p
\v 30 Jesús miiⁿ ní ca'a ntúuⁿ yā: ¿Dɛ'ɛ́ tan'dúúcā naachí ngaⁿ'a ntiiⁿnyuⁿ Ndyuūs 
miiⁿ? o ¿dɛ'ɛ́ nduucū chi nadīdáámá yú?
\v 31 Chuū tan'dúúcā nduutií yeⁿ'e yiivɛ̄ ntíí'yāa chi 'lííⁿ cá yeⁿ'ē tanducuéⁿ'ē 
nduutií chi vɛ́ɛ́ iⁿ'yeeⁿdí 'cūū. Chííⁿ chi chiinu 'iiⁿ'yāⁿ na yáⁿ'āa 
yeⁿ'é yā.
\v 32 Taachí 'āā niīnú yā ndaata miiⁿ ní ngíí n'gɛɛtɛ yeⁿ'ē tanducuéⁿ'ē yaātā. 
Ní dúuⁿnɛ̄ miiⁿ ní n'gɛɛtɛ n'dáí ngii chi 'yáádá ngíí í'neeⁿ tī 'dɛ́ɛ́cɛ 
tī na 'cuutí yeⁿ'ē.
\s Taama ejemplo chi ngi'cueeⁿ Jesús
\r (Mt. 13.34-35)
\p
\v 33 'Tíícā ngi'cueeⁿ Jesús 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ nduudu cuaacu yeⁿ'é Ndyuūs ndúúcū n'deee n'dáí 
ejemplos tan'dúúcā chuū, tanducuéⁿ'ē chi cuuvi cadiinuuⁿ yā.
\v 34 Ní ngaⁿ'a yā ngii yā nducyaaca 'iiⁿ'yāⁿ ndúúcū ejemplos, naati taachi canee yā dámaāⁿ 
ndúúcū discípulos yeⁿ'e yā tanducuéⁿ'ē miiⁿ n'giⁿ'i yā discípulos yeⁿ'e yā 
dɛ'ɛ chí neⁿ'e caaⁿ'maⁿ ejemplos chi 'āā caⁿ'a yā.
\s Jesús chi'neeⁿ 'diíⁿ yā 'yúúné ndúúcū nuūⁿnīⁿ'yáⁿ'ā
\r (Mt. 8.23-27; Lc. 8.22-25)
\p
\v 35 Taachi chi'da'á nguuvi miiⁿ, Jesús miiⁿ ngaⁿ'a yā ngii yā discípulos yeⁿ'e yā: Caⁿ'ā 
yú táámá 'diituú nuūⁿnīⁿ'yáⁿ'ā.
\p
\v 36 Tuu'mi ní s'neeⁿ yā miiⁿ ní discípulos ní candɛ́ɛ yā Jesús miiⁿ na barco chí 'āā 
canéé na 'diituú nuūⁿnīⁿ'yáⁿ'ā ní cueⁿ'é yā. Miiⁿ ntúūⁿ canéé tanáⁿ'ā 
barcos. Ní 'iiⁿ'yāⁿ yeⁿ'e tanáⁿ'ā barcos cueⁿ'é ntúūⁿ yā.
\v 37 Tuu'mi ní chéenū 'áámá 'yúúné taaⁿ ní nuūⁿnīⁿ'yáⁿ'ā miiⁿ sndaa yaacú. 
Ní sndaā yaanūuⁿ barco miiⁿ, ní chiitūu nuūⁿnīⁿ barco naachi canéé Jesús miiⁿ.
\v 38 Ní Jesús miiⁿ ní cyáádu yā cuaaⁿ 'diituú barco miiⁿ, ní candiitinee yā na 
cojín. Ní discípulos ní nanduūchí yā Jesús miiⁿ ní caⁿ'a yā chii yā: N'dii Maestro, 
¿'áá nguɛ́ɛ́ dɛ'ɛ̄ vɛɛ inee nī chi 'cuūvi yú?
\p
\v 39 Tuu'mi ní Jesús miiⁿ ní nducueeⁿ yā ní yaa'vi yā 'yúúné miiⁿ ní caⁿ'a yā chii yā 
nuūⁿnīⁿ'yáⁿ'ā miiⁿ 'túúcā: 'Diiíⁿ nūuⁿ cunee di. Hora mííⁿ nūuⁿ 'yúúné 
miiⁿ ní canee 'diiíⁿ ní nducuéⁿ'ē canee 'diīíⁿ 'diīíⁿ.
\v 40 Tuu'mi ní Jesús miiⁿ ní caⁿ'a yā chii yā discípulos yeⁿ'e yā: ¿Dɛ́'ɛ̄ cuuvi tátiī 
'va'a nī? ¿Dɛ'ɛ̄ cúúví chí nguɛ́ɛ́ cu'téénu cá nī?
\p
\v 41 Ní discípulos yeⁿ'é yā neené dii'yá yā chiī, ní ngaⁿ'a yā ngii yā nguaaⁿ maáⁿ 
yā ndúúcū vi'ī: ¿Du'u rá 'iiⁿ'yāⁿ 'cúū, chí ndii 'yúúné ndíí nuūⁿnīⁿ'yáⁿ'ā 
ch'iindiveéⁿ yeⁿ'e yā?
\c 5
\s Saⁿ'ā yeⁿ'e yáⁿ'āa Gadara chi canéé sá ndúúcū espíritus yeⁿ'e yááⁿn'guiinūuⁿ
\r (Mt. 8.28-34; Lc. 8.26-39)
\p
\v 1 Jesús ndúúcū discípulos ndaa yā na táámá lado 'diituú nuūⁿnīⁿ'yáⁿ'ā miiⁿ 
yeⁿ'e yáⁿ'āa chi nguuvi Gadara.
\v 2 Tuu'mi ní Jesús nan'daá yā na barco miiⁿ, ní ndaa 'áámá saⁿ'ā chi canéé ndúúcū 
espíritus yeⁿ'ē yááⁿn'guiinūuⁿ. Ní ngiicá sa ná vaacu sa chi 'áámá yiivi yáává 
chi canéé nguaaⁿ yaīnyāⁿ ní ndaa sa nanááⁿ Jesús.
\v 3 Saⁿ'ā miiⁿ ní mar 'áámá 'iiⁿ'yāⁿ nguɛ́ɛ́ chi cuuví cuta'á yā saⁿ'ā ní cachiichí 
yā saⁿ'ā, ndii nguɛ́ɛ́ ndúúcū cadenas.
\v 4 Nééné n'deēe cuuví 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ cachiichí yā saⁿ'ā miiⁿ ndúúcū cadenas 
ca'a sa ndúúcū ta'ā sa, náátí ch'iica sa cadenas miiⁿ, ní dicheēyéi sa cadenas miiⁿ. 
Ní mar 'áámá 'iiⁿ'yāⁿ nguɛ́ɛ́ ichɛ́ɛ yā ndúúcu sa.
\v 5 Cuéⁿ'é daāⁿmaⁿ cachiica sá n'gaī sa cuaaⁿ ná yiīcū ndúúcū cuaaⁿ nguaaⁿ 
yáinyāⁿ ndíí nguuvi ndíí n'gaaⁿ, ní 'nuu cá'ai maāⁿ sa sáⁿ'ā ndúúcū tuūu.
\v 6 Ní taachi n'diichi yáⁿ'áí sa Jesús miiⁿ, cueⁿ'e sa ngéénu sā nanáaⁿ yā ní chiīntii'ya 
sa nanáaⁿ yā.
\v 7 Ní caⁿ'a sa chii sa Jesús miiⁿ ní 'cáí yiicu sá: ¿Dɛ'ɛ̄ cuuvi chi ndaa nī nanaáⁿ, n'dii 
Jesús, Daiya Dendyuūs chi canee yā na va'ai chɛɛti nguuvi? Ngiicá cáávā chi dúúchí Ndyuūs 
chi nguɛ́ɛ́ tée nī vaadī 'caa'va 'úú.
\p
\v 8 Saⁿ'ā miiⁿ ní caⁿ'a sa chuū caati Jesús miiⁿ ní caⁿ'a yā chiī yā espíritus yeⁿ'e 
yááⁿn'guiinūuⁿ: Ndís'tiī, nan'dáa nī yeⁿ'e sáⁿ'a 'cūū.
\p
\v 9 Jesús miiⁿ tiinguuneeⁿ yā saⁿ'ā: ¿Dɛ'ɛ̄ nguuví dí? Ní espíritus yeⁿ'e yááⁿn'guiinūuⁿ 
chi canéé ndúúcū sáⁿ'a 'cūū nan'guɛɛcútaⁿ'a sa: Legión nguūví, caati neené 'yaaⁿ 'nū.
\p
\v 10 Ní espíritus neené di'cuíítuū ca Jesús miiⁿ chi nguɛ́ɛ́ tun'dáa yā espíritus chi 
caⁿ'ā yaⁿ'ai yeⁿ'e yáⁿ'āa miiⁿ.
\v 11 Ní neené n'deēe puercos nge'e tī cuaaⁿ na nííⁿnúⁿ yiīcū miiⁿ.
\v 12 Ní espíritus yeⁿ'e yááⁿn'guiinūuⁿ idi'cuiitu Jesús: N'dii, dicho'ó nī nús'uu chi caⁿ'a 'nū 
chɛɛti puercos miiⁿ.
\p
\v 13 Tuu'mi ní Jesús ní ca'a yā permiso, ní espíritus yeⁿ'e yááⁿn'guiinūuⁿ chínan'dáa 
sa yeⁿ'e saⁿ'ā miiⁿ chí ndáa sa chɛɛti puercos. Ní vɛ́ɛ́ tan'duu 'uūvi mil puercos miiⁿ. 
Ní taachi espíritus yeⁿ'e yááⁿn'guiinūuⁿ sndáa sa chɛɛti puercos tuu'mi ní cheenu nducyaaca 
tī ní chingéé nuúⁿ tī chɛɛti yaāi miiⁿ. Ní chingée tī nguaaⁿ nuuⁿniⁿ'yáⁿ'ā. 
Ní chiitu nuūⁿnīⁿ veéⁿ tī duutu tī cheendi tī ní ch'ii tī nguaaⁿ nuūⁿnīⁿ miiⁿ.
\p
\v 14 'Iiⁿ'yāⁿ chi idiiⁿ cuidado puercos cueⁿ'e yā ngéenu yā chi cuuvi yā 'iiⁿ'yāⁿ 
ná yáāⁿ miiⁿ ndúúcū 'iiⁿ'yāⁿ chi snéé na cuɛɛ̄tí chí chiī miiⁿ. Ní 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ can'daa 
yā n'diichi yā chí chiī.
\v 15 Taachí ndaa yā niiⁿnuúⁿ nanááⁿ Jesús miiⁿ, ní taachí n'diichí yā saⁿ'ā 
chi canéé sá ndúúcū espíritus yeⁿ'e yááⁿn'guiinūuⁿ chi maaⁿ ní vɛɛ sa 'diīiⁿ 
ndúúcū catecai sa ní 'āā n'daācā sa tuu'mi ní dí'va'a yā.
\v 16 'Iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ chi n'diichí yā chi diiⁿ Jesús miiⁿ, ní caⁿ'a yā chii yā táácā 
chiī ndúúcū saⁿ'ā miiⁿ chi canéé sá ndúúcū espíritus yeⁿ'e yááⁿn'guiinuūⁿ, 
ní tan'duucā chí chiī ndúúcū puercos.
\v 17 Tuu'mi ní 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ di'cuíítu yā Jesús miiⁿ chi cáⁿ'a yā táámá lado yeⁿ'e 
yáāⁿ miiⁿya.
\p
\v 18 Jesús cueⁿ'e yā. Ní taachi ndaa yā na barco miiⁿ ndaa saⁿ'ā chi vmnaaⁿ canéé sá 
ndúúcū espíritus yeⁿ'e yááⁿn'guiinūuⁿ. Ní saⁿ'ā miiⁿ chiica sa Jesús chi caⁿ'a 
sa ndúúcu yā na barco miiⁿ.
\v 19 Jesús ní nguɛ́ɛ́ 'cuuⁿ yā naatí caⁿ'a yā: Cunaⁿ'a dí ná vaacu di ndúúcū 'iiⁿ'yāⁿ 
yeⁿ'ē di, ní cuuvi di 'iiⁿ'yāⁿ chi ch'ɛɛtɛ n'dai dendu'ū chi Señor 'iivú Ndyuūs miiⁿ 
diíⁿ yā ndúúcū dii, ní tan'dúúcā Señor 'iivú Ndyuūs miiⁿ chí nduuvi ya'āī 'iinú 
yā dii.
\p
\v 20 Saⁿ'ā miiⁿ ní cunaⁿ'ā sa, ní tucá'a sa chii sa 'iiⁿ'yāⁿ nuuⁿmaⁿ yáāⁿ cuaaⁿ 
'diituú chi nguuvi Decápolis yeⁿ'e dendu'ū chí n'gɛɛtɛ n'dai chi Jesús diíⁿ yā ndúúcu 
sa. Ní nducyaaca yā che'e yiinú yā.
\s Táⁿ'ā daiya sáⁿ'ā Jairo, ndúúcū n'daataá chí tuū'vi tá catecai Jesús
\r (Mt. 9.18-26; Lc. 8.40-56)
\p
\v 21 Taachí Jesús miiⁿ nanguɛɛcunée yā ní cho'ó yā táámá lado yeⁿ'ē nuūⁿnūⁿ'yáⁿ'ā 
ní ndaa yā na yáⁿ'āa 'diituú nuūⁿnīⁿ'yáⁿ'ā, neené n'deēe 'iiⁿ'yāⁿ ndaa yā 
naachi Jesús canee yā.
\v 22 Ní ndaā 'áámá saⁿ'ā chí nguuvi sa Jairo, saⁿ'a chi ngaⁿ'a ntiiⁿnyuⁿ sa yeⁿ'e yáacū 
sinagoga. Taachí n'diichi sa Jesús miiⁿ candiitin'díi sa na ca'a yā.
\v 23 Ní neené di'cuíítu sa Jesús miiⁿ ní caⁿ'a sa: Daiyá ní neⁿ'ē 'cuūvi tá. Cuchíi nī ní 
cún'du'u tá'a nī vmnaaⁿ yeⁿ'ē tá, ní cuuví nduūvā yeⁿ'e tá ní nguɛ́ɛ́ 'cuūvi tá.
\p
\v 24 Tuu'mi ní Jesús miiⁿ ní cuéⁿ'e yā ndúúcu sa. Neené 'yaaⁿ 'iiⁿ'yāⁿ can'daa yā Jesús 
ní nééné chiiⁿ'nu chiichí yā Jesús.
\v 25 Ní nguaaⁿ nducyaaca 'iiⁿ'yāⁿ miiⁿ canéé 'áámá n'daataá chí ngíitā tá, chí 
'āā ndiichúúví nduūyū canee tá ndúúcū ca'ai chí nguuvi nguuvi ngee yuuúⁿ yeⁿ'e cuerpo 
yeⁿ'e tá.
\v 26 Nééné n'geenu tá ngii ndúúcū médicos, ní 'āā ch'iinu diīⁿ tá gastar tanducuéⁿ'ē 
chi vɛ́ɛ́ yeⁿ'ē tá, naati nguɛ́ɛ́ du'ū vɛɛ dichií'vɛ̄ yeⁿ'ē tá ti dáyíícándíí 
cá ca'ai yeⁿ'ē ta cuaaⁿ vmnaaⁿ.
\v 27 'Āā ch'iindiveeⁿ tá yeⁿ'e Jesús miiⁿ chi diíⁿ yā chi nduūvā yeⁿ'e 'iiⁿ'yāⁿ 
chi ngiitā. Ní cueⁿ'e tá nguaaⁿ 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ cuaaⁿ daamí Jesús ní tuū'vi tá catecai 
yā.
\v 28 Caati nadicádíínuuⁿ tá maāⁿ tá 'tíícā. Ndúútī chí dámaāⁿ tuū'ví catecai 
yā, ní nduūvā yeⁿ'é.
\v 29 Hora mííⁿ nūuⁿ chi tuū'vi tá catecai Jesús miiⁿ 'tíícā canéé naaⁿ chí ngɛɛ̄ 
yuuúⁿ yeⁿ'ē tá. Ní chicadiinuuⁿ tá na cuerpo yeⁿ'e tá chí 'āā nduūvā yeⁿ'ē tá.
\v 30 Tuu'mi ní Jesús miiⁿ tuumicádíínuuⁿ yā chí 'āā nduūvā yeⁿ'ē 'áámá 'iiⁿ'yāⁿ 
ndúúcū poder yeⁿ'é yā. Ní nguɛɛcundíi yā ní n'diichi yā náávtaⁿ'ā yeⁿ'e 'iiⁿ'yāⁿ 
ní ntiinguuneeⁿ yā: ¿Du'u túu'vīi catecaí?
\p
\v 31 Tuu'mi ní discípulos yeⁿ'e yā caⁿ'a yā: Cuin'diichí nī 'iiⁿ'yāⁿ chí i'nūuⁿ chiichí 
yā s'uūúⁿ miiⁿ ní maaⁿ ní ntiinguuneeⁿ nī: ¿Du'u tuū'vīi 'úú?
\p
\v 32 Naati Jesús ní nguɛɛcúndii yā n'giinu yā 'áámá lado taama lado, ní 'iicu cuuvi snaaⁿ yā 
du'ū tuu'vī 'iiⁿ'yāⁿ.
\v 33 Tuu'mi ní n'daataá miiⁿ, ní in'duuvi tá chi 'va'ā tá. Deenū tá dɛ'ɛ̄ chí chiī. Cheⁿ'e tá 
ní chiīntii'ya tá nanááⁿ Jesús. Ní caⁿ'a tá chii tá 'iiⁿ'yāⁿ tanducuéⁿ'ē chi 
nduudu cuaacu.
\v 34 Jesús ngaⁿ'a yā ngii yā táⁿ'ā: Díí daiyá, nduūvā yeⁿ'ē dí cáávā chi i'téénu 
di 'úú. Díí 'diīíⁿ nūuⁿ cunáⁿ'a di, ní ndúuvā yeⁿ'ē di yeⁿ'ē ca'ai chi ndii di.
\p
\v 35 Ngaⁿ'a Jesús miiⁿ ndúúcū táⁿ'ā miiⁿ, taachí ndaa yā ná va'ai yeⁿ'e saⁿ'ā Jairo chi 
ngaⁿ'a ntiiⁿnyuⁿ sa yeⁿ'ē 'iiⁿ'yāⁿ na yáacū sinagoga miiⁿ. Ní 'iiⁿ'yāⁿ 
yeⁿ'ē va'ai miiⁿ ní caⁿ'a yā Jairo: Daiya dí 'āā n'diī tá. ¿Dɛ́'ɛ̄ cuuví chi idindú'ū 
ca di maestro?
\p
\v 36 Naati Jesús miiⁿ, ní ch'iindiveéⁿ yā chí caⁿ'á yā yeⁿ'ē saⁿ'ā chí ngaⁿ'a 
ntiiⁿnyuⁿ sa. Ní caⁿ'a yā chii yā saⁿ'ā miiⁿ chi ngaⁿ'ā ntiiⁿnyuⁿ sa yeⁿ'e 
'iiⁿ'yāⁿ na yáacū sinagoga: Nguɛ́ɛ́ 'va'a di naati cu'téénu dí.
\p
\v 37 Jesús nguɛ́ɛ́ 'cuuⁿ yā nducyaaca 'iiⁿ'yāⁿ chi cueⁿ'e ca yā cuaaⁿ chɛɛti va'ai ndúúcu 
yā, ti dámaāⁿ Pedro, ndúúcū Jacobo, ndúúcū Juan, saⁿ'ā 'diinū Jacobo.
\v 38 Taachí ndaa yā va'ai yeⁿ'e sáⁿ'ā chi ngaⁿ'a ntiiⁿnyuⁿ yeⁿ'e 'iiⁿ'yāⁿ yeⁿ'e 
yaācū sinagoga miiⁿ, n'diichí yā 'iiⁿ'yāⁿ. Ní ch'iindiveéⁿ yā chí n'gai yā ní 
ngɛɛcu yā.
\v 39 Tuu'mi ní taachi sn'daa yā cuaaⁿ chɛɛti va'āī miiⁿ, caⁿ'a yā: ¿Dɛ'ɛ̄ tátiī yuudu idiíⁿ 
nī? ¿Dɛ'ɛ̄ cúúví chí ngɛɛcu nī? Tá'díīⁿ nguɛ́ɛ́ n'dii tá, tí cyaadu tá.
\p
\v 40 'Iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ ní n'gíiⁿnyūⁿneeⁿ yā yeⁿ'e Jesús miiⁿ. Tuu'mi ní Jesús miiⁿ 
diíⁿ yā chi can'daā nducyaaca yā. Ní Jesús can'dɛɛ yā chiida tá ndúúcū chɛɛcu 
tá ndúúcū discípulos chi canéé ndúúcu yā ní sndaa yā naachi candíítí ta'dííⁿ 
chí n'dii tá ní tináⁿ'ā.
\v 41 Ní sta'á yā ta'ā tá ní caⁿ'a yā: Talita cumi, chi neⁿ'e caāⁿ'maⁿ na nduudu yeⁿ'e yú, díí 
n'daata 'lííⁿ, 'úú ngaⁿ'á ngií dii, ndúúcueeⁿ di.
\p
\v 42 Hora mííⁿ nūuⁿ ta'dííⁿ miiⁿ ní nduucueēⁿ tá ní cachiīca tá. N'daata 'lííⁿ 
miiⁿ ní ngii tá ndiichuuvi nduūyū. Tuu'mi ní 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ cueⁿ'e yiinú yā.
\v 43 Jesús mííⁿ yaa'vi yuudú yā 'iiⁿ'yāⁿ chi nguɛ́ɛ́ caaⁿ'maⁿ yā cuuvi yā chííⁿ 
mar 'áámá 'iiⁿ'yāⁿ. Ní caⁿ'a Jesús chi ca'a yā yuūndū chi che'e n'daata 'lííⁿ miiⁿ.
\c 6
\s Jesús canee yā na yáāⁿ Nazaret
\r (Mt. 13.53-58; Lc. 4.16-30)
\p
\v 1 Jesús ní ndaācá yā miiⁿ ní cunaⁿ'á yā na yáāⁿ Nazaret chi yáāⁿ vaacú yā, 
ní discípulos yeⁿ'e yā ní cueⁿ'e yā ndúúcu yā.
\v 2 Taachí ndaā nguuvi sábado chí ntaavi'tuunúúⁿ 'iiⁿ'yāⁿ, Jesús tucá'a yā chi'cueeⁿ 
yā na yaācū sinagoga miiⁿ. Nééné 'yaaⁿ 'iiⁿ'yāⁿ ch'iindiveéⁿ yā chi caⁿ'a 
Jesús, ní cheⁿ'e yiinú yā. Ní caⁿ'a yā: ¿Tíí ch'eēⁿ sáⁿ'a 'cūū tanducuéⁿ'ē chuū? 
¿Dɛ'ɛ́ vaadī déénú chí ca'a yā 'iiⁿ'yāⁿ miiⁿ, ndúúcū vaadī n'giinu chi diíⁿ 
yā chūū?
\v 3 ¿'Áá nguɛ́ɛ́ sáⁿ'a 'cūū daiya saⁿ'ā 'viichiyáⁿ'á miiⁿ, daiya María miiⁿ, 
saⁿ'ā chí 'diínū Jacobo, ndúúcū José, ndúúcū Judas, ndúúcū Simón, ndúúcū 
ví'i yā chi snée yā miiⁿ nguaaⁿ s'uūuⁿ? Cáávā chi yeⁿ'e yáāⁿ miiⁿ chííⁿ 
chi nguɛ́ɛ́ s'teenu yā 'iiⁿ'yāⁿ.
\v 4 Tuu'mi ní Jesús caⁿ'a yā chii yā 'iiⁿ'yāⁿ s'tíī: Nducyáácá 'iiⁿ'yāⁿ dinéⁿ'e 
yā profetas naati nguɛ́ɛ́ dinéⁿ'e yā 'áámá profeta yeⁿ'ē yáāⁿ vaacú yā. 
Ní nguɛ́ɛ́ dinéⁿ'e 'iiⁿ'yāⁿ yeⁿ'é yā ndúúcū 'iiⁿ'yāⁿ na vaacu yā profeta 
miiⁿ.
\v 5 Jesús ní nguɛ́ɛ́ chidiíⁿ yā mar 'áámá vaadī n'giinú miiⁿ, dámaaⁿ chi sn'duú 
yā ta'a yā vmnaaⁿ yeⁿ'e n'duuvi 'iiⁿ'yāⁿ chí ngíítā ní nduūvā yeⁿ'é yā.
\v 6 Ní cheⁿ'e yiinu Jesús tí 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ ní nguɛ́ɛ́ s'téénu yā. Cuayiivi miiⁿ 
ní Jesús cachiicá yā cuaaⁿ na yáāⁿ na niiⁿnuúⁿ ní ngi'cueeⁿ yā 'iiⁿ'yāⁿ.
\s Jesús dichó'o yā discípulos yeⁿ'e yā chi caaⁿ'máⁿ yā nduudu yeⁿ'é Ndyuūs
\r (Mt. 10.5-15; Lc. 9.1-6)
\p
\v 7 Ní Jesús yaa'vi yā ndu'ū chi ndiichuuvi discípulos, ní tucá'a yā dicho'o yā 'iiⁿ'yāⁿ 'uuvi yā 
'áámá 'áámá yáāⁿ. Ní ca'a yā poder discípulos chi tun'dáa yā espíritus yeⁿ'e yááⁿn'guiinūuⁿ 
yeⁿ'é 'iiⁿ'yāⁿ.
\v 8 Ní caⁿ'a yā chii yā discípulos chi nguɛ́ɛ́ dɛ'ɛ̄ vɛɛ candɛ́ɛ yā chi cuuví yeⁿ'ē 
yúúní yeⁿ'e yā, dámaāⁿ in'daacuú. Nguɛ́ɛ́ canéé chí candɛ́ɛ yā ndii mar 
'áámá moral, ndíí nguɛ́ɛ́ ndúú pan ra, ndíí nguɛ́ɛ́ ndúú tuūmī ra na bolsa.
\v 9 Cunúúⁿ ca'a yā ndaacuú ndaachíī, ní 'áámá nūuⁿ catecai yā, nguɛ́ɛ́ 'uūvī.
\v 10 Ní caⁿ'a Jesús: Ndís'tiī, taachi cúndaa nī chɛɛti 'áámá va'āī, 'cuɛɛtinée nī miiⁿ 
taanduvɛ́ɛ́ ndii taachí nan'dáa nī yeⁿ'e yáāⁿ miiⁿ.
\v 11 Nduuti chi ndaá nī 'áámá yáāⁿ ní 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ nguɛ́ɛ́ 'cuaáⁿ yā 'cuɛɛtinée 
nī miiⁿ, ndíí nguɛ́ɛ́ ndúú neⁿ'e ra yā chi 'caandiveéⁿ yā yeⁿ'e nī, tuu'mi ní 
nan'dáa nī yeⁿ'ē yáāⁿ miiⁿ. Ní n'dáádi nī yaācáā yeⁿ'ē ca'a nī. Chuū ní 'áámá 
señal chi 'cuuⁿ'miⁿ nī chi nguɛ́ɛ́ n'daācā idiíⁿ yā ti contra yeⁿ'é nī. Cuaacu 
nííⁿnyúⁿ ngaⁿ'á ngií ndís'tiī, chi nguuvi yeⁿ'e juicio duu'vi cá castigo yeⁿ'é 
'iiⁿ'yāⁿ yeⁿ'e yáāⁿ Sodoma ndúúcū 'iiⁿ'yāⁿ yeⁿ'e yáāⁿ Gomorra, chi 
ndíí cuááⁿ vmnaaⁿ, ní nguɛ́ɛ́ ti 'iiⁿ'yāⁿ yeⁿ'e yáāⁿ naachí nguɛ́ɛ́ 
'cuúⁿ yā ndís'tiī.
\p
\v 12 Tuu'mi ní discípulos ican'dáa yā, chí caⁿ'a yā nduudu cuaacu yeⁿ'é Ndyuūs yeⁿ'ē chí 
ndaacadáámí 'iiⁿ'yāⁿ yeⁿ'e nuuⁿndi yeⁿ'e yā. Ní chi n̄'daaⁿ yā chí cuuvi 'cuɛɛtinéé n'daāca 
yā.
\v 13 'Tuucá ntúūⁿ discípulos divíi yā neené n'deee espíritus yeⁿ'e yááⁿn'guiinūuⁿ 
yeⁿ'é 'iiⁿ'yāⁿ. Ní ch'ii yā aceite n'deee n'dáí 'iiⁿ'yāⁿ chi ngíitā ní nduūvā 
yeⁿ'e 'iiⁿ'yāⁿ.
\s Juan chi ngɛɛ̄dinuūⁿnīⁿ ní ch'iī sa
\r (Mt. 14.1-12; Lc. 9.7-9)
\p
\v 14 Rey Herodes ch'iindiveéⁿ ntúuⁿ yā chuū chi núúⁿmáⁿ íⁿ'yeēⁿdī miiⁿ 
ní ch'iindiveéⁿ yā chí diiⁿ Jesús miiⁿ. Rey Herodes mííⁿ caⁿ'a yā: 'Āā nduūchi 
Juan chi ngɛɛdínuūⁿnīⁿ nguaaⁿ tináⁿ'ā, chííⁿ chí saⁿ'ā ní vɛ́ɛ́ 
taavi poder yeⁿ'ē sa.
\p
\v 15 Naⁿ'a 'iiⁿ'yāⁿ ní ngaⁿ'a yā: Jesús miiⁿ ní Elías chi profeta ndíí vmnaaⁿ. Naⁿ'a 
'iiⁿ'yāⁿ ní ngaⁿ'a yā: Jesús miiⁿ ní 'áámá profeta tan'dúúcā profetas chi 
ch'ɛɛtinéé ndii cuaaⁿ vmnaaⁿ.
\p
\v 16 Taachí Herodes miiⁿ ch'iindiveéⁿ yā chuū, tuu'mi ní caⁿ'a yā: Juan sáⁿ'a 'cūū, chi 'úú 
chi caⁿ'a ntiiⁿnyúⁿ chi chiicá yā daandu sá ní 'āā nduuchi sa yeⁿ'e nguaaⁿ tináⁿ'ā.
\p
\v 17 Ti Herodes miiⁿ caⁿ'a ntiiⁿnyúⁿ yā soldados chí sta'a sa Juan ní chiicā chiichi sa 
ndúúcū cadenas ní chi'nuuⁿ sa saⁿ'ā vácūū cáávā n'daataá Herodías. Táⁿ'ā 
miiⁿ chí chiī n'daataá yeⁿ'ē Felipe cuááⁿ vmnaaⁿ ní canéé tá ndúúcū sa. 
Ní Felipe miiⁿ ní 'diinu Herodes.
\v 18 Juan miiⁿ ní caⁿ'a sa chii sa Herodes miiⁿ: N'diī rey nguɛ́ɛ́ canéé chi cunee nī ndúúcū 
n'daataá yeⁿ'ē 'diinu nī.
\p
\v 19 N'daataá yeⁿ'e Herodes miiⁿ nguɛ́ɛ́ canee yiīnū tá ndúúcū chi caⁿ'a Juan miiⁿ. 
Ní neⁿ'e tá 'caaⁿ'nuⁿ tá Juan miiⁿ naati nguɛ́ɛ́ ngii diiⁿ tá.
\v 20 Herodes miiⁿ ní deenu yā chi Juan ní n'dai sa ní yeⁿ'e Ndyuūs saⁿ'ā miiⁿ. Ní rey miiⁿ 
'va'á yā Juan miiⁿ. Chííⁿ chi nguɛ́ɛ́ n'guuⁿ rey miiⁿ chi táⁿ'ā miiⁿ diiⁿ 
daño tá ndúúcū Juan. Ní rey miiⁿ s'neeⁿ veéⁿ yā n'daacā ní ch'iindiveéⁿ yā 
yeⁿ'ē nduudu Juan 'áárá chi nguɛ́ɛ́ tuumicadiinúuⁿ yā nducuéⁿ'ē chi ngaⁿ'a Juan miiⁿ.
\v 21 Naati n'daataá yeⁿ'e rey miiⁿ nguuvi tá Herodías ní ndaāca tá táácā chi diiⁿ tá. 
Herodes miiⁿ diíⁿ yā 'áámá 'viicu nguuvi cumpleaños yeⁿ'é yā. Diíⁿ yā 'áámá 'viicu yeⁿ'ē 
chi nge'é yā chi che'é 'iiⁿ'yāⁿ chi ngaⁿ'a ntiiⁿnyuⁿ, ndúúcū saⁿ'ā s'eeⁿ chi 
'neéⁿ vmnaaⁿ yeⁿ'e soldados, ndúúcū 'iiⁿ'yāⁿ yuudu yeⁿ'ē yáⁿ'āa Galilea.
\v 22 Ní taachí nge'e yā n'daatāa 'lííⁿ daiya táⁿ'ā Herodías miiⁿ sndaā tá naachi 
nge'e yā. Ní nde'ei tá. Rey Herodes ndúúcū 'iiⁿ'yāⁿ chi snée yā ndúúcu sa chiī yeenú 
yā chi nde'ei tá. Ní miiⁿ caⁿ'a yā chii yā n'daataa 'lííⁿ miiⁿ: Dii, n'daataa 'lííⁿ, 
caaca di 'úú chí neⁿ'e dí ní 'úú ní teé dii.
\p
\v 23 Ní caⁿ'a yā, “por Ndyuūs” chi ca'a yā n'daatāa 'lííⁿ miiⁿ 'āā dɛ'ɛ́ nūuⁿ chi neⁿ'e 
tá, 'áárá chí ná maⁿ'a yeⁿ'ē yáⁿ'āa chi ngaⁿ'a ntiiⁿnyúⁿ yā.
\v 24 N'daatāa 'lííⁿ mííⁿ ní can'daā tá ní caⁿ'a tá chii tá chɛɛcu tá: Mamá, ¿dɛ́'ɛ̄ 
caacá? Ní chɛɛcu tá ní caⁿ'a yā chii yā tá'ā: Caaca di tíīⁿ Juan chi chɛɛdínuūⁿnīⁿ.
\p
\v 25 Maaⁿnchɛɛ̄tɛ́ nūuⁿ sndaā ta'dííⁿ miiⁿ naachi canúúⁿ rey miiⁿ, ní caⁿ'ā tá: Neⁿ'é chi 
maaⁿnguuví nūuⁿ teé nī 'úú chɛɛti 'áámá cu'u tiīiⁿ Juan chí chɛɛdínuūⁿnīⁿ.
\v 26 Tuu'mi ní rey miiⁿ ní s'neeⁿ ndaachi nuúⁿ yā naati cáávā chi caⁿ'a yā, “por Ndyuūs”, ni 
cáávā 'iiⁿ'yāⁿ chi snée yā ndúúcū rey miiⁿ, nguɛ́ɛ́ chi diiⁿ nuuⁿ yā cheeⁿdiitú 
yā yeⁿ'ē chi ngiica ta'dííⁿ miiⁿ.
\v 27 Hora mííⁿ nūuⁿ caⁿ'a ntiiⁿnyuⁿ rey miiⁿ 'áámá soldado chí cheⁿ'e sa 'caāca 
sa daandu Juan chí chɛɛdínuūⁿnīⁿ ní nguaī sa tiíⁿ yā.
\v 28 Soldado miiⁿ ní cheⁿ'e sa ná vácūū ní ch'iica sá daaⁿndu Juan miiⁿ. Ní sn'nuuⁿ sa 
tiīiⁿ Juan miiⁿ chɛɛti 'áámá cu'u. Ní ndɛɛ soldado miiⁿ ní ca'a sa ta'dííⁿ miiⁿ. 
Ní ta'dííⁿ miiⁿ ní ca'a tá chɛɛcu tá.
\p
\v 29 Taachí discípulos yeⁿ'e Juan miiⁿ ch'iindiveéⁿ yā chuū, cheⁿ'é yā chi nguai yā cuerpo 
yeⁿ'e Juan miiⁿ. Ní candɛ́ɛ yā chí 'cuuchi yā.
\s Jesús ca'a yā chi che'e nyuⁿ'u mil 'iiⁿ'yāⁿ
\r (Mt. 14.13-21; Lc. 9.10-17; Jn. 6.1-14)
\p
\v 30 Cuayiivi miiⁿ ní apóstoles ní nduuvidaamá yā ndúúcū Jesús miiⁿ ní caⁿ'a yā 
chii yā Jesús tanducuéⁿ'ē chí dīiⁿ yā, ndúúcū chí chi'cueeⁿ yā.
\v 31 Jesús caⁿ'a yā chii yā apóstoles: Cuchíi nī, ní caⁿ'a yú ntaavi'tuunúuⁿ yú na 'aama 
lugar chi 'aama lado yeⁿ'e yáāⁿ naachi nguɛ́ɛ́ 'iiⁿ'yā. Ngaⁿ'a yā 'tíícā, caati 
n'deee n'dáí 'iiⁿ'yāⁿ indaá yā nanááⁿ Jesús ndúúcū n'deee n'dáí 'iiⁿ'yāⁿ 
chí inaⁿ'a, ndíí maaⁿ rá chi nge'e yā, nguɛ́ɛ́ ngii.
\v 32 Tuu'mi ní Jesús miiⁿ ndúúcū apóstoles yeⁿ'e yā cueⁿ'é yā dámaáⁿ yā na 'áámá 
barco na 'áámá lugar chi nguɛ́ɛ́ snéé 'iiⁿ'yāⁿ.
\v 33 Naati nééné 'yaaⁿ 'iiⁿ'yāⁿ n'diichí yā Jesús ndúúcū apóstoles, ní déénu yā 
du'u yā ní taachí cueⁿ'e yā. Ní nducuéⁿ'ē 'iiⁿ'yāⁿ yeⁿ'e yáāⁿ s'eeⁿ cueⁿ'e yā 
chiicá yā na yáⁿ'āa naachi ndaá Jesús ní vmnaaⁿ cá ndaa yā. Ní cuayiivi ndaa Jesús 
miiⁿ ndúúcū apóstoles yeⁿ'e yā.
\v 34 Taachí Jesús nan'dáa yā na barco, n'diichí yā neené n'deeé 'iiⁿ'yāⁿ ní neené ya'ai 
'iinú yā 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ, ti sneé yā tan'dúúcā 'iiti cuūchī chi nguɛ́ɛ́ du'ū chí 
idiiⁿ cuidado 'iiti, 'tííca yā. Ní Jesús tucá'a yā chi'cueeⁿ yā 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ n'deee 
n'dáí dendu'ū.
\v 35 Taachí chi chiīnū, discípulos yeⁿ'é yā ní ndaá yā nanáaⁿ yā ní caⁿ'a yā: N'dii 
Jesús, 'āā chiīnū ní mar 'áámá 'iiⁿ'yāⁿ nguɛɛ snée yā na yáⁿ'āa 'cūū.
\v 36 Yaa'ví nī 'iiⁿ'yāⁿ, ní caⁿ'á yā yáāⁿ n'gaiyáā ndúúcū yaāⁿ n'gɛɛtɛ 
chi snéé na niiⁿnuúⁿ ní cuái yā pan, ti nguɛ́ɛ́ ndɛ́ɛ yā chi che'e yā.
\p
\v 37 Naati Jesús ní nan'guɛɛcútaⁿ'a yā yeⁿ'e yā ní caⁿ'a yā: Ndís'tiī, ca'á nī che'e yā. 
Discípulos ní caⁿ'a yā: ¿'Áá cuuvi diiⁿ nús'uu chi caⁿ'a 'nū cuái 'nū 'uuvi ciento caadi pan, 
ní ca'á 'nū che'e yā?
\p
\v 38 Jesús caⁿ'a yā chii yā discípulos: ¿'Áá n'deee panes yeⁿ'ē ndís'tiī vɛɛ? Cuéⁿ'e 
nī n'diichi nī. Taachí 'āā n'diichí yā, tuu'mi ní yaa'ví yā: Vɛ́ɛ́ nyuⁿ'u panes ndúúcū 
'uuvī 'yaācā.
\p
\v 39 Tuu'mi ní caⁿ'a ntiiⁿnyuⁿ Jesús chí ch'ɛɛtɛ́ 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ caadi cuááⁿ 
caadi cuááⁿ naachí vɛɛ yuuni cueēe.
\v 40 Ní naachí ch'ɛɛtɛ yā 'áámá ciento yā ní naachi ch'ɛ́ɛ́tɛ̄ɛ tá 'uūvī ngɛɛcu 
ndiichí yā.
\v 41 Tuu'mi ní Jesús miiⁿ ní sta'á yā ndu'ū nyuⁿ'u panes miiⁿ ndúúcū 'uuvi 'yáacā. Ní chɛɛnaaⁿ 
yā nanguuvi ní ca'a yā gracias Ndyuūs cáávā pan miiⁿ ndúúcū 'yaācā. Ni ch'iinu ní n'dee 
yā panes miiⁿ ní nca'a yā discípulos yeⁿ'e yā chi ca'a yā che'e 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ. Discípulos 
ca'a yā nducyaaca 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ 'yaācā miiⁿ ndúúcū pan miiⁿ.
\v 42 Nducyáácá yā che'e yā ní chiitu 'iiⁿ'yāⁿ.
\v 43 Ní nanngaáⁿ yā chí ningaavā miiⁿ ní chiitu ndiichúúví 'cuɛɛ̄tɛ̄ɛ ndúúcū 
chí ningaāva miiⁿ yeⁿ'e pan ndúúcū 'yaācā miiⁿ.
\v 44 Nducyaaca saⁿ'ā chí che'ē sa panes miiⁿ ní ngii nyuⁿ'u mil sa.
\s Jesús ngííca yā vmnááⁿ nuūⁿnīⁿ'yáⁿ'ā
\r (Mt. 14.22-27; Jn. 6.16-21)
\p
\v 45 Tuu'mi ní caⁿ'a Jesús chii yā discípulos yeⁿ'e yā chí cundaa yā na barco miiⁿ ní ndaá 
yā táámá lado yeⁿ'e nuūⁿnīⁿ'yáⁿ'ā miiⁿ vmnaaⁿ yēⁿ'e yā chí caⁿ'a 
yā na yáāⁿ Betsaida, nuuⁿmaⁿ neⁿ'e chi Jesús diíⁿ yā despedir 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ.
\v 46 Taachí 
Jesús diíⁿ yā despedir yeⁿ'e 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ, cueⁿ'é yā na yiīcū miiⁿ chi 
caaⁿ'maⁿngua'á yā.
\v 47 Taachí chii 'da'a miiⁿ, barco miiⁿ ndúúcū discípulos 'āā cachíícá vmnaaⁿ yeⁿ'ē 
nuūⁿnīⁿ'yáⁿ'ā miiⁿ ní náávtaⁿ'a nuūⁿnīⁿ'yáⁿ'ā miiⁿ canéé. 
Ní 'āā dámaāⁿ Jesús miiⁿ canee yā na yáⁿ'āa miiⁿ.
\v 48 Ní Jesús n'diichí yā chi discípulos ní ch'eenu yā chiī chí diíⁿ yā chí chiica barco 
miiⁿ ti 'yúúné miiⁿ ní contra yeⁿ'ē naachí cachiica barco miiⁿ. Na nguɛɛtiyaaⁿ 
'da'a ca, Jesús ndaa yā nanááⁿ discípulos, ní ngiicá yā vmnaaⁿ nuūⁿnīⁿ miiⁿ. 
Ní neⁿ'é yā cho'o daamá yā.
\v 49 Taachí discípulos yeⁿ'e yā n'diichí yā Jesús chi ngiica yā cuaaⁿ vmnaaⁿ nuūⁿnīⁿ 
miiⁿ, discípulos nadacádíínuuⁿ yā chi 'áámá bulto ch'ɛɛtɛ ní 'cai yiicu yā.
\v 50 Ti nducyáácá discípulos n'diichí yā Jesús, ní dii'yá yā chiī. Naati Jesús ní yaa'ví 
yā 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ ní caⁿ'a yā: Ndís'tiī saⁿ'ā, nguɛ́ɛ́ 'va'á nī ti 'úú.
\p
\v 51 Ní Jesús miiⁿ cuchɛ́ɛ yā na barco miiⁿ naachi snúuⁿ discípulos. Ní canéé 'diīíⁿ 
'yúúné. Ní discípulos nadicádíínuuⁿ yā. Dɛ'ɛ chúúcā ch'ɛɛtɛ Ndyuūs. Ní che'e yiinú 
yā.
\v 52 Vaanicadíínūuⁿ yeⁿ'e discípulos ní chɛɛchí caati nguɛ́ɛ́ tuumicádíínuuⁿ 
yā vaadī n'giinu yeⁿ'e panes miiⁿ.
\s Jesús diíⁿ yā chi nduūvā yeⁿ'e 'iiⁿ'yāⁿ chi ngíítā na yáⁿ'āa Genesaret
\r (Mt. 14.34-36)
\p
\v 53 Cho'ó barco miiⁿ ndúúcu yā táámá lado yeⁿ'e nuūⁿnīⁿ'yáⁿ'ā miiⁿ ní ndaá 
yā ná yáⁿ'āa Genesaret, naachí cachiichí yā barco miiⁿ cuaaⁿ 'diituú nuūⁿnīⁿ'yáⁿ'āa.
\v 54 Ní taachi nacan'daa yā na barco miiⁿ, 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ chi 'āā ndaá yā miiⁿ ní ntiinaáⁿ 
yā Jesús miiⁿ.
\v 55 Ní 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ caⁿ'á yā chii yā 'iiⁿ'yāⁿ yeⁿ'e núúⁿmáⁿ cuaaⁿ na 
yáāⁿ n'gaiyáā chi snéé niiⁿnuúⁿ chi Jesús canée yā. Ní 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ 
chinguai yā 'iiⁿ'yāⁿ chi ngíítā. Ní tuca'a yā ndaa yā ndúúcū 'iiⁿ'yāⁿ chi ngíítā 
na cama yeⁿ'é yā ní candɛɛ yā 'iiⁿ'yāⁿ nanááⁿ Jesús miiⁿ.
\v 56 Ní 'āā dɛ'ɛ́ nūuⁿ lugar naachí cueⁿ'e Jesús miiⁿ, nduuti chi na yáāⁿ n'gaiyáā, o 
na yáāⁿ n'gɛɛtɛ, o na campo, 'iiⁿ'yāⁿ ní í'neeⁿ yā 'iiⁿ'yāⁿ chi ngíitā cuaaⁿ 
cyúúní. Ní di'cuíítu yā Jesús chi ca'á yā lugar 'iiⁿ'yāⁿ chi ngíítā chi cuuví tuu'ví 
yā maaⁿ rá naachí ndɛɛtií yeⁿ'ē catecai Jesús. Ní nducyaaca 'iiⁿ'yāⁿ chí tuū'ví 
yā tiinūuⁿ yeⁿ'e yā, nduūvā yeⁿ'e yā.
\c 7
\s Chííⁿ chí diīⁿ chí ngii nuuⁿndi 'iiⁿ'yāⁿ
\r (Mt. 15.1-20)
\p
\v 1 Tuu'mi ní 'iiⁿ'yāⁿ fariseos ndúúcū n'duuvi maestros yeⁿ'e ley n'daa yā na yáāⁿ Jerusalén, 
ní ndaa yā nanááⁿ Jesús.
\v 2 'Iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ ní n'diichí yā chí discípulos yeⁿ'e Jesús miiⁿ ngé'e yā ndúúcū 
ta'a yā chí vaatíī, ní vɛɛ nuuⁿndi yeⁿ'e yā ti nguɛ́ɛ́ inaaⁿnu yā ta'a yā taachí 
āā cuɛ́ɛ́ che'e yā tan'duucā chi ngaⁿ'a ley yeⁿ'é yā.
\v 3 Chúū chii caati 'iiⁿ'yāⁿ fariseos ndúúcū nducyáácá 'iiⁿ'yāⁿ Israel candíi 
yā costumbres yeⁿ'é 'iiⁿ'yāⁿ ndiicúú s'eeⁿ chi nguɛ́ɛ́ che'e yā ndúúti chi 
nguɛ́ɛ́ n'deēe cuuví nnaaⁿnú yā ta'a yā.
\v 4 Taachí indáa yā nii'vɛ̄ɛ̄, nguɛ́ɛ́ che'e yā nduuti chi nguɛ́ɛ́ nnaaⁿnu yā ta'a yā 
n'deēe cuūví. Vɛ́ɛ́ cá costumbres chi 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ icandiica yā, chi nnaaⁿnu 
yā vasos chi n'geē chí ngi'i yā, ndúúcū jarros, ndúúcū taza yeⁿ'e cūū, ndúúcū 
mesas.
\v 5 Tuu'mi ní 'iiⁿ'yāⁿ fariseos ndúúcū maestros yeⁿ'e ley miiⁿ itiinguunéeⁿ yā Jesús: 
¿Dɛ'ɛ̄ cúúví chí nguɛ́ɛ́ candíí discípulos yeⁿ'e nī costumbres yeⁿ'e 'iiⁿ'yāⁿ 
ndiicúú s'eeⁿ? Nge'é yā ndúúcū ta'a yā chi vaatíī.
\p
\v 6 Jesús nan'guɛɛcútaⁿ'a yā: N'dáacā caⁿ'a profeta Isaías miiⁿ ndii cuááⁿ vmnaaⁿ 
yeⁿ'e ndís'tiī chí 'uūvī naaⁿ 'uūvī cheendí nī. Chuū caⁿ'a yā taachí dingúuⁿ 
yā 'túúcā:
\q 'Iiⁿ'yāⁿ s'uúⁿ ní dich'ɛɛtɛ́ yā 'úú ndúúcū cheendi yā, naati staava yeⁿ'e 
yā yaⁿ'āī canee yeⁿ'e 'úú.
\q
\v 7 Nguɛ́ɛ́ dɛ'ɛ̄ vɛɛ dichíí'vɛ̄ chí diiⁿ yā chi dich'ɛɛtɛ́ yā 'úú, ti chííⁿ 
chí ngi'cueeⁿ yā ní ley yeⁿ'e saⁿ'ā yeⁿ'e iⁿ'yeeⁿdí 'cūū.
\m
\v 8 Naati ndís'tiī ní chi'néeⁿ nī leyes yeⁿ'e Ndyuūs ní candíi nī costumbres yeⁿ'e saⁿ'ā 
yeⁿ'ē iⁿ'yeeⁿdí 'cūū. Chííⁿ chi neené n'deee cuūví nnaaⁿnu yā jarros ndúúcū 
vasos naachi ngi'i nuúⁿ yā, ndúúcū chí diíⁿ yā ndúúcū neené n'deēe cá dendu'ū. 
Tanducuéⁿ'ē chuū ní nguɛ́ɛ́ dichíí'vɛ̄.
\p
\v 9 'Tíícā caⁿ'a Jesús chii yā 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ: Ndís'tiī ní cándii nī costumbres maáⁿ 
nī ní cáávā chuū i'neéⁿ nī 'áámá lado ley yeⁿ'é Ndyuūs.
\v 10 Moisés caⁿ'a yā ley 'cūū: Diíⁿ nī honrar chiidá nī ndúúcū chɛɛcú nī ní 'iiⁿ'yāⁿ 
chi nguɛ́ɛ́ n'dáacā ngaⁿ'a yā yeⁿ'e chiidá yā o yeⁿ'ē chɛɛcú yā canéé chi 
'cuūvi yā.
\v 11 Naati ndís'tiī ní ngaⁿ'a nī chí nga'a nī permiso 'aama saⁿ'ā chí caaⁿ'maⁿ sá cuuvi 
sa chiida sa o chɛɛcu sa, 'tíícā: 'Úú ní nguɛ́ɛ́ cuuvi nneé n'diī, caati nducuéⁿ'ē chi 
yeⁿ'é ní Corbán. (Nduudu Corbán miiⁿ ní neⁿ'e caaⁿ'maⁿ chi ca'á yā Ndyuūs.)
\v 12 Ndúúti chi saⁿ'ā ngaⁿ'a sa 'túúcā, tuu'mi ní ndís'tiī ngaⁿ'a nī chi 'āā ntɛ́ɛ́ 
nga'a nī lugar chi cunnee sá chiida sá ndúúcū chɛɛcu sá.
\v 13 Ndís'tiī ní diíⁿ nī chi 'āā ntɛ́ɛ́ dichíí'vɛ̄ Nduudu yeⁿ'é Ndyuūs cáávā costumbre 
chi ngo'ó yeⁿ'ē 'áámá nī taama nī. Nééné n'deēe dendú'ū diíⁿ nī tan'dúúcā 
chuū.
\p
\v 14 Caⁿ'a ntúūⁿ Jesús chii yā 'iiⁿ'yāⁿ taama vmnéⁿ'ēe ní caⁿ'a yā: Cu'neeⁿ veeⁿ 
nducyaaca nī yeⁿ'é, ní tuumicadiinuuⁿ nī.
\v 15 Mar 'áámá dendu'ū chi nge'e saⁿ'ā chi 'āā cuɛ́ɛ́ che'e sa cuuví diīiⁿ chi 'āā ntɛ́ɛ́ 
dɛɛvɛ sa. Chííⁿ chi nadicádíínuuⁿ saⁿ'a na staava yeⁿ'ē sa ní ican'daā na staava 
yeⁿ'ē sa chííⁿ idiīíⁿ chi 'āā ntɛ́ɛ́ dɛɛvɛ sa.
\v 16 Ndís'tiī chi vɛ́ɛ́ veéⁿ nī, 'caandiveéⁿ nī.
\p
\v 17 Taachí Jesús s'neeⁿ yā 'iiⁿ'yāⁿ miiⁿ ní sndaa yā va'ai yeⁿ'é discípulos yeⁿ'e 
yā, discípulos yeⁿ'é yā ní itiinguuneeⁿ yā: ¿Dɛ'ɛ néⁿ'é caaⁿ'maⁿ ejemplo 'cūū?
\p
\v 18 Ní caⁿ'a Jesús chii yā discípulos: ¿'Áá 'tiicá ntuūⁿ ndís'tiī nguɛ́ɛ́ ituumicadíínuuⁿ 
nī? ¿'Áá nguɛ́ɛ́ deenu nī chi tanducuéⁿ'ē chi nge'e saⁿ'ā ní cungɛ́ɛ cuaaⁿ chuva'āī 
ní nguɛ́ɛ́ cuuví diīiⁿ chí saⁿ'ā miiⁿ ní vaati sa,
\v 19 ti nguɛ́ɛ́ indaā na staava yeⁿ'ē sa naati na chɛɛ̄tī sa? Ní cuayiivi mííⁿ nan'daā 
na cuerpo yeⁿ'ē sa. 'Tíícā ní nducuéⁿ'ē chi ngé'é saⁿ'ā ní dɛɛvɛ. Ní nguɛ́ɛ́ 
diīiⁿ chi dinuuⁿndí yā.
\v 20 Ní caⁿ'a Jesús: Chííⁿ chí can'daā na staava yeⁿ'ē sa chííⁿ chi diiiⁿ chi vɛ́ɛ́ 
nuuⁿndi yeⁿ'ē sa.
\v 21 Ti chiiⁿ cuaaⁿ chɛɛ̄tī sáⁿ'ā chí neⁿ'e caaⁿ'maⁿ chi yeⁿ'ē na staava yeⁿ'ē 
sa, ican'dáā yeⁿ'ē vaanicadíínūuⁿ yeⁿ'e sa chi nguɛ́ɛ́ n'daācā. Nadacadíínuuⁿ 
yā yeⁿ'e chi caⁿ'a sa ndúúcū 'aama n'daataá o isáⁿ'ā chi nguɛ́ɛ́ yeⁿ'e yā, ndúúcū 
yeⁿ'e chi n'diichí yā 'áámá saⁿ'ā o n'daataá ní duuchinééⁿ vi'i yā, ní ndúúcū 
chi 'caaⁿ'núⁿ yā 'iiⁿ'yāⁿ,
\v 22 ndúúcū yeⁿ'ē chi ididuucú yā, ndúúcū yeⁿ'e chi neⁿ'e yā cosas chi vɛ́ɛ́ yeⁿ'ē 
taama yā, ndúúcū yeⁿ'ē dendú'ū chi yeⁿ'e yááⁿn'guiinūuⁿ, ndúúcū yeⁿ'e chi 
nginnche'éí yā 'iiⁿ'yāⁿ, ndúúcū vicios, ndúúcū n'daataá chi caⁿ'ā tá ndúúcū 
n'daataá chi duuchinee tá vi'ī, ndúúcū yeⁿ'ē sáⁿ'ā chi caⁿ'a sa ndúúcū saⁿ'ā 
chi duuchinee sa vi'ī, ndúúcū yeⁿ'ē chi n'diichí yā cosas chi nguɛ́ɛ́ n'daācā, ndúúcū 
yeⁿ'ē chi caaⁿ'maⁿ taáⁿ yā contra yeⁿ'e Ndyuūs, ndúúcū yeⁿ'e chi dich'ɛɛtɛ́ 
maáⁿ yā 'iiⁿ'yāⁿ, ndúúcū nduudu chi nadicádíínuuⁿ yā tan'duucā chi loco yā.
\v 23 Tanducuéⁿ'ē dendú'u 'cūū chi nguɛ́ɛ́ n'daācā ican'daā yeⁿ'ē na staava yeⁿ'é yā. 
Chííⁿ chi diīiⁿ chi vɛ́ɛ́ nuuⁿndi yeⁿ'é yā.
\s 'Áámá n'daataá chi nguɛ́ɛ́ n'daataá Israel tá chi i'teenu tá Jesús
\r (Mt. 15.21-28)
\p
\v 24 Nan'dáā Jesús miiⁿ ní cunaⁿ'a yā na yáⁿ'āa Tiro ndúúcū Sidón. Ní chindáa yā 
na 'áámá va'ai. Ní nguɛ́ɛ́ neⁿ'é yā chi 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ cadíínuuⁿ yā naachi 
cánéé yā naati nguɛ́ɛ́ chii canúúⁿ n'de'ei yā.
\v 25 Maaⁿnchɛɛtɛ́ tuumicadiinuuⁿ 'áámá n'daataá chi vɛ́ɛ́ 'áámá n'daataá 'lííⁿ 
daiya tá chi cánéé ndúúcū espíritu yeⁿ'e yááⁿn'guiinūuⁿ. N'daata miiⁿ ní ndaā 
tá ní chiintii'yā tá ná ca'a Jesús miiⁿ.
\v 26 N'daata mííⁿ ní nguɛ́ɛ́ yeⁿ'ē ndaata yeⁿ'e 'iiⁿ'yāⁿ Israel naati yeⁿ'e ndaataá 
yeⁿ'e 'iiⁿ'yāⁿ yeⁿ'e yáⁿ'āa Sirofenicia. Ndaā tá ní chiica tá Jesús miiⁿ chí 
tun'dáa yā espíritu yeⁿ'e yááⁿn'guiinūuⁿ yeⁿ'ē n'daataá 'lííⁿ daiya tá.
\v 27 Naati Jesús miiⁿ ní caⁿ'a yā chii yā n'daataá miiⁿ: Ca'a di lugar chi che'e daiyá 'iiⁿ'yāⁿ 
Israel vmnááⁿ vmnaaⁿ ti nguɛ́ɛ́ cánéé chí divií pan yeⁿ'e daiyá 'nū ní 
ca'á 'nū chi che'e 'yaānā.
\p
\v 28 Táⁿ'ā miiⁿ ní nan'guɛɛcútaⁿ'ā tá: 'Tíícā, Señor, naati 'yaānā chi snée tī 
maaⁿ mesa miiⁿ nge'é tī cheeyéī pan chi ngéē yeⁿ'ē da'caīyāá.
\p
\v 29 Tuu'mi ní Jesús miiⁿ ní caⁿ'a yā chii yā táⁿ'ā: Dii n'daataá n'daācā ngaⁿ'a di. 'Āā 
cuuví naⁿ'a di. Espíritu yeⁿ'e yááⁿn'guiinūuⁿ 'āā nan'dáā yeⁿ'ē daiya di.
\p
\v 30 Taachí ndaā tá na vaacu tá, n'daataá 'lííⁿ miiⁿ yeⁿ'ē tá canee tá na cama ní candiiti 
tá. Ní espíritu yeⁿ'e yááⁿn'guiinūuⁿ ní 'āā nan'dáā yeⁿ'ē n'daata 'lííⁿ miiⁿ.
\s 
Jesús diíⁿ yā chi nduūvā yeⁿ'e 'áámá sáⁿ'ā chi nguɛ́ɛ́ ngaⁿ'a sa ndíí 
nguɛ́ɛ́ ndúú n'giindiveeⁿ rá sá
\p
\v 31 Jesús nan'daa ntuuⁿ yā yeⁿ'e yáⁿ'āa Tiro ndúúcū yáⁿ'āa Sidón ndúúcū na yáāⁿ 
s'eeⁿ yeⁿ'e yáⁿ'āa Decápolis. Ní ndaa yā na yáⁿ'āa chi 'díítūu nuūⁿnīⁿ'yáⁿ'ā 
Galilea.
\v 32 Miiⁿ ní ndaā 'iiⁿ'yāⁿ ndúúcū 'áámá saⁿ'ā chi chɛɛtúū chi nguɛ́ɛ́ 
ngii ngaⁿ'ā sa n'dáacā. Ní chiicá sá Jesús chi cun'duú yā ta'a yā vmnaaⁿ yeⁿ'ē sa.
\v 33 Jesús candɛ́ɛ yā saⁿ'ā miiⁿ 'áámá lado naachi 'āā ntɛ́ɛ́ snée 'iiⁿ'yāⁿ 
ní tingúúⁿ ndutá'a yā na veeⁿ sá ní chiīdaiⁿ yā ní s'neeⁿ nduta'á yā na ch'iiya 
sa.
\v 34 Ní ch'íínu yā nanguuvi, ní nndaa niiⁿnúⁿ yā ní caⁿ'a yā: Efata, chi neⁿ'e caaⁿ'maⁿ 
na nduudu yeⁿ'é, n'guaaⁿ di.
\p
\v 35 Ndúúcū chuū ní n'guaaⁿ veeⁿ sá ndúúcū ch'iiya sa ní nduūvā yeⁿ'ē sa. Ní 'āā chí 
caⁿ'a n'dáacā sā.
\v 36 Jesús ní caⁿ'a yā chii yā 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ chi nguɛ́ɛ́ cuuvi yā mar 'áámá 'iiⁿ'yāⁿ. 
'Áárá chi neené ca'a cuidado yā 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ chi nguɛ́ɛ́ cuuvi yā 'iiⁿ'yāⁿ, 
'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ ní caⁿ'a yā chii yā n'deee n'dáí 'iiⁿ'yāⁿ.
\v 37 Ní 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ ní neene cheⁿ'e yiinú yā, ní caⁿ'a yā: 'Iiⁿ'yāⁿ miiⁿ ní 
tanducuéⁿ'ē idin'daacá yā, ndíí 'iiⁿ'yāⁿ chi chɛɛtúū ní idiíⁿ yā chí n'giindiveéⁿ 
yā. Ní 'iiⁿ'yāⁿ chi nguɛ́ɛ́ ngaⁿ'á yā ní diíⁿ yā chí ngíí ngaⁿ'a yā.
\c 8
\s Jesús ca'á yā che'e cuūuⁿ mil 'iiⁿ'yāⁿ
\r (Mt. 15.32-39)
\p
\v 1 Tiempo 'cūū neené 'yááⁿ 'iiⁿ'yāⁿ nduuvidaama yā ndúúcū Jesús. Nguɛ́ɛ́ dɛ'ɛ̄ 
chi ca'á yā chí che'e 'iiⁿ'yāⁿ s'uuⁿ. Tuu'mi Jesús 'caí yā discípulos yeⁿ'e yā, ní caⁿ'á 
yā chii yā discípulos:
\v 2 'Úú ní ya'áí cáávā 'iiⁿ'yāⁿ s'tíī, tí 'āā 'iinu nguūvī snée yā nduucú na lugar 'cūū 
ní nguɛ́ɛ́ dɛ'ɛ̄ vɛɛ chi che'é yā.
\v 3 Ndúúti chi nadicho'ó 'iiⁿ'yāⁿ na vaacu yā ní nguɛ́ɛ́ che'é yā, 'áátiī cuuvi cúúnú 
yā cuaaⁿ cyúúní chi naⁿ'a yā ti náⁿ'a yā ní yaⁿ'āī ndiicá yā.
\p
\v 4 Discípulos ní nan'guɛɛcútaⁿ'a yā: ¿Taacá ca'á nī chi ché'é 'iiⁿ'yāⁿ na lugar naachi 
nguɛ́ɛ́ ch'ɛɛtinéé 'iiⁿ'yāⁿ?
\p
\v 5 Jesús miiⁿ ntiinguunéeⁿ yā discípulos: ¿'Áá n'deee cá panes yeⁿ'é nī vɛ́ɛ́? 
Discípulos ní caⁿ'a yā: Tá ndɛɛ̄chɛ̄ vɛɛ.
\p
\v 6 Tuu'mi ní chii Jesús 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ chi 'cuɛɛtɛ́ yā na yáⁿ'āa miiⁿ. Ní Jesús sta'á 
yā ndɛɛ̄chɛ̄ panes miiⁿ. Ca'á yā gracias Ndyuūs cáávā panes miiⁿ. Ní n'dee yā panes 
miiⁿ ní ca'á yā discípulos yeⁿ'é yā. Ní discípulos ca'á yā che'e 'iiⁿ'yāⁿ s'uuⁿ.
\v 7 Vɛ́ɛ́ ntúūⁿ n'duuvi 'yaācā. Jesús sta'á yā 'yaācā ní ca'á yā gracias Ndyuūs cáávā 
'yaācā ní ca'a yā discípulos chi ca'a ntúuⁿ yā 'yaācā 'iiⁿ'yāⁿ s'uuⁿ.
\v 8 Nducyaaca 'iiⁿ'yāⁿ che'e yā ní chiitu 'iiⁿ'yāⁿ. Ní nin'guaáⁿ yā tá ndɛɛ̄chɛ̄ 'cuɛɛ̄tɛ̄ɛ 
chí nángaava.
\v 9 'Iiⁿ'yāⁿ chi che'e yā ní ngii yā tan'dúú cuūuⁿ mil 'iiⁿ'yāⁿ. Tuu'mi ní Jesús miiⁿ 
ní diíⁿ yā despedir yeⁿ'é 'iiⁿ'yāⁿ s'uuⁿ.
\v 10 Ní Jesús ndaa yā na 'aama barco ndúúcū discípulos yeⁿ'e yā ní cueⁿ'é yā na yáⁿ'āa 
chi nguuvi Dalmanuta.
\s 'Iiⁿ'yāⁿ fariseos chiica yā Jesús chi ch'iⁿ'i yā 'aama vaadī n'giinu
\r (Mt. 16.1-4; Lc. 12.54-56)
\p
\v 11 Tuu'mi ní ndaā 'iiⁿ'yāⁿ fariseos ní tucá'a yā caⁿ'a yā n'deee n'dáí ndúúcū Jesús. 
Neⁿ'é yā n'diichi yā táacā caaⁿ'maⁿ Jesús. Chiica yā Jesús 'áámá vaadī n'giinu 
yeⁿ'ē na va'ai chɛɛti nguuvi.
\v 12 Jesús nandaa yiinú yā tí ndaachíī 'iinu yā na staava yeⁿ'é yā, ní caⁿ'a yā: ¿Dɛ'ɛ̄ 
cúúví chí ngiica 'iiⁿ'yāⁿ s'uuⁿ 'áámá señal yeⁿ'ē vaadī n'giinu? 'Úú ngaⁿ'á 
cuaacu chi nguɛ́ɛ́ ca'á mar 'áámá señal 'iiⁿ'yāⁿ s'uuⁿ.
\p
\v 13 Cuayiivi chi caⁿ'a yā chii yā 'iiⁿ'yāⁿ s'uuⁿ chuū, Jesús nanguɛɛcunée yā sndaa yā 
na barco miiⁿ. Ní cueⁿ'e yā taama lado nuūⁿnīⁿ'yáⁿ'ā miiⁿ.
\s Levadura yeⁿ'e 'iiⁿ'yāⁿ fariseos
\r (Mt. 16.5-12)
\p
\v 14 Discípulos chinaáⁿ yā chi candɛɛ yā chi che'e yā, naati ndɛ́ɛ yā 'aama n'dyáⁿ'ā 
pan ndúúcū 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ na barco miiⁿ.
\v 15 Tuu'mi ní Jesús caⁿ'á yā chii yā discípulos: Cuin'diichí nī, cundɛ́ɛ nī cuidado yeⁿ'e 
levadura yéⁿ'e 'iiⁿ'yāⁿ fariseos ndúúcū levadura yeⁿ'e rey Herodes. Levadura miiⁿ 
ní chííⁿ chí diíⁿ yā chi nguɛ́ɛ́ n'daācā.
\p
\v 16 Discípulos ní tucá'a yā caⁿ'a yā nguaaⁿ maáⁿ yā: ¿'Áá chi nguɛɛ ndɛɛ́ yú pan 
chiiⁿ chi 'tiicā ngaⁿ'a yā?
\p
\v 17 Jesús miiⁿ ní déénu yā chí ngaⁿ'ā discípulos nguaaⁿ maáⁿ yā ní caⁿ'a yā: 
¿Dɛ'ɛ̄ cúúví chí ngaⁿ'a nī chi cáávā chi nguɛ́ɛ́ ndɛɛ́ nī pan? ¿'Áá cuɛ́ɛ́ 
tuumicadiinúúⁿ nī? ¿'Áá cuɛ́ɛ́ i'téénu nī na staava yeⁿ'e nī?
\v 18 ¿'Áá nguɛ́ɛ́ inaaⁿ ndís'tiī ndúúcū nduutináaⁿ nī, ndíí nguɛ́ɛ́ ndúú 
n'giindiveeⁿ rá nī ndúúcū veéⁿ nī? ¿'Áá nguɛ́ɛ́ inan'gaacú nī?
\v 19 Taachí n'deé ndu'u nyuⁿ'u panes miiⁿ chí che'e nyuⁿ'u mil 'iiⁿ'yāⁿ, ¿'áá n'deēe 'cuɛ́ɛ́tɛ̄ɛ 
ca pan nángaāva? ¿'Áá nin'guaáⁿ nī? 'Iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ ní caⁿ'a yā: Ta ndiichuuví.
\p
\v 20 Ní caⁿ'a Jesús: Taachí ca'á ndɛɛ̄chɛ̄ panes miiⁿ che'e cuūuⁿ mil 'iiⁿ'yāⁿ, ¿'áá 
n'deēe 'cuɛɛ̄tɛ̄ɛ ca nin'guaáⁿ nī? Discípulos ní caⁿ'á yā: Tá ndɛɛ̄chɛ̄.
\p
\v 21 Tuu'mi ní Jesús caⁿ'a yā: ¿'Áá cuɛ́ɛ́ tuumicadiinúúⁿ nī?
\s Jesús diíⁿ yā chi nduūvā yeⁿ'e 'áámá 'iiⁿ'yāⁿ chi ngueenááⁿ na yáāⁿ Betsaida
\p
\v 22 Cuayiivi miiⁿ mí ndaā Jesús ndúúcū discípulos yeⁿ'e yā na yáāⁿ Betsaida. Náⁿ'ā 
'iiⁿ'yāⁿ ní ndɛ́ɛ yā 'áámá chi ngueenááⁿ nanááⁿ Jesús ní ngiicá yā 
Jesús chi tuu'vi yā 'iiⁿ'yāⁿ chi ngueenááⁿ.
\v 23 Jesús sta'á yā ta'ā chi ngueenááⁿ ní tun'dáa yā 'iiⁿ'yāⁿ 'áámá lado yeⁿ'e yáāⁿ 
'lííⁿ miiⁿ. S'neeⁿ yā nuuⁿnīⁿ daíⁿ yā na nduutinááⁿ sa ní snduu tá'a yā vmnaaⁿ 
yeⁿ'e saⁿ'āⁿ miiⁿ ní itiinguunéeⁿ yā saⁿ'ā ndúúti chi 'āā inaaⁿ sa 'tɛɛ.
\v 24 Chi ngueenááⁿ miiⁿ ní ch'iinu sa, ní caⁿ'ā sa: Inaáⁿ 'áámá saⁿ'ā tan'dúúcā chi 
'áámá yáⁿ'ā 'tíícā saⁿ'ā, naati ngiicá sá.
\p
\v 25 Tuu'mi ní Jesús miiⁿ ní sn'duu ntúuⁿ yā ta'a yā na nduutináaⁿ saⁿ'ā miiⁿ. Saⁿ'ā miiⁿ 
ní ch'íínu n'daācā sa ní nduuvī n'dai nduutináaⁿ sa. 'Āā tanducuéⁿ'ē inaaⁿ n'dáacā 
sa.
\v 26 Tuu'mi ní Jesús miiⁿ dichó'o yā saⁿ'ā chí cuinaⁿ'a sa na vaacu sa. Ní caⁿ'a yā: Díí, nguɛ́ɛ́ 
cundaā di núúⁿmáⁿ na yáāⁿ miiⁿ ní cuuvi di chuū mar 'áámá 'iiⁿ'yāⁿ.
\s Pedro ní caⁿ'ā cuaacu sá chí Jesús chi Cristo yā
\r (Mt. 16.13-20; Lc. 9.18-21)
\p
\v 27 Cuayiivi miiⁿ Jesús ndúúcū discípulos yeⁿ'é yā cheⁿ'é yā na yáāⁿ s'eeⁿ 
yeⁿ'e yáⁿ'āa Cesarea ndúúcū yáāⁿ s'eeⁿ yeⁿ'e yáⁿ'āa Filipo. Taachí snúuⁿ 
yā yúúní ntiinguuneeⁿ Jesús miiⁿ discípulos yeⁿ'e yā, ní caⁿ'a yā: ¿Du'ū 'úú ngaⁿ'a 
'iiⁿ'yāⁿ?
\p
\v 28 Discípulos nan'guɛɛcútaⁿ'a yā: Náⁿ'ā 'iiⁿ'yāⁿ ní ngaⁿ'a yā chi díí chí Juan 
chi chɛɛdínuūⁿnīⁿ díí. Náⁿ'a yā ní ngaⁿ'a yā chi díí chí profeta Elías 
díí. Náⁿ'a yā ní ngaⁿ'a yā chi díí chí 'áámá profeta díí.
\p
\v 29 Tuu'mi ni Jesús ntiinguunéeⁿ yā discípulos: ¿Du'ū 'úú ngaⁿ'á ndís'tiī? Tuu'mi ní Pedro miiⁿ 
ní caⁿ'ā sa: N'diī chí Cristo chi yeⁿ'e Ndyuūs.
\p
\v 30 Jesús ní caⁿ'a yā chí nguɛ́ɛ́ cuuvi yā mar 'áámá 'iiⁿ'yāⁿ chuū.
\s Jesús ngaⁿ'a yā yeⁿ'e vaadī n'gii yeⁿ'e maáⁿ yā
\r (Mt. 16.21-28; Lc. 9.22-27)
\p
\v 31 Tuu'mi ní Jesús tuca'á yā chi'cueeⁿ yā yeⁿ'ē Saⁿ'ā chi Daiya Dendyuūs. Ní neené 'cueenu sa 
cuuvi. 'Iiⁿ'yāⁿ chiiduú n'gɛɛtɛ́ ndúúcū 'iiⁿ'yāⁿ ndiicúū chi ngaⁿ'ā ntiiⁿnyuⁿ 
yeⁿ'ē yáacu miiⁿ ndúúcū maestros yeⁿ'e ley, 'āā ntɛ́ɛ́ neⁿ'e yā saⁿ'ā. Ní 
caⁿ'a yā chii yā 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ chi 'caaⁿ'núⁿ yā saⁿ'ā, naati saⁿ'ā miiⁿ 
ní chɛɛti 'iīnū nguuvi nduuchi sa yeⁿ'e nguaaⁿ tináⁿ'ā.
\v 32 'Úú ní ngaⁿ'á cuaācú chuū. Tuu'mi ní Pedro miiⁿ ní cueⁿ'e sa ndúúcū Jesús 'áámá 
lado ní tucá'a sa yaa'vi neeⁿ sa Jesús.
\v 33 Naati Jesús nan'guɛɛcundií yā ní n'diichí yā discípulos ní yaa'vi neeⁿ yā Pedro ní 
caⁿ'a yā: Díí, Pedro, tan'dúúcā yááⁿn'guiinūuⁿ, 'tíícā dii. Cuvíi di yeⁿ'ē 'úú, 
ti dii ní nguɛ́ɛ́ nadicádíínuuⁿ di tan'dúúcā Ndyuūs nadicádiinuuⁿ yā, ti nadicádíínuuⁿ 
di yeⁿ'e dendu'ū yeⁿ'e iⁿ'yeeⁿdí 'cūū.
\p
\v 34 Tuu'mi ní Jesús yaa'ví yā discípulos yeⁿ'e yā ndúúcū tanáⁿ'ā 'iiⁿ'yāⁿ, ní caⁿ'a 
yā chii yā 'iiⁿ'yāⁿ s'uuⁿ: Ndúúti chi 'áámá 'iiⁿ'yāⁿ neⁿ'e yā caⁿ'a yā nduucú, 
canéé chi cu'nééⁿ maáⁿ yā tanducuéⁿ'e dendu'ū chi vɛ́ɛ́ yeⁿ'e yā ní cuta'á 
yā cruz yeⁿ'é yā chí tan'dúúcā chi 'cueenu taaví yā cuuvi cucáávā 'úú 'iicu caⁿ'á yā 
nduucú.
\v 35 Tí nducyáácá 'iiⁿ'yāⁿ chi neⁿ'e yā nadanguáⁿ'āī yā vida yeⁿ'e maáⁿ yā 
na iⁿ'yeeⁿdí 'cūū ní dindaí taama vida yeⁿ'é yā nanááⁿ Ndyuūs. Ní nducyáácá 
'iiⁿ'yāⁿ chi dindaí yā vida yeⁿ'e yā cucáávā 'úú ní cucáávā nduudu cuaacu chí nguaⁿ'ai 
'iiⁿ'yāⁿ, tuu'mi ní nandaacá yā vida yeⁿ'e yā nanááⁿ Ndyuūs.
\v 36 ¿Dɛ'ɛ̄ dichíí'vɛ̄ yeⁿ'e saⁿ'ā ndúúti chi diiⁿ sa ganar nducuéⁿ'ē chi vɛ́ɛ́ 
iⁿ'yeeⁿdí 'cūū ní dindaí sa alma yeⁿ'ē sa?
\v 37 ¿'Áá n'deēe cuuvi nadíí'vɛ sa 'áámá 'iiⁿ'yāⁿ cucáávā alma yeⁿ'ē sa?
\v 38 Nduuti chi 'áámá 'iiⁿ'yāⁿ cuuvi 'cuináaⁿ yā yeⁿ'e 'úú ndúúcū nduudu yeⁿ'é nanááⁿ 
'iiⁿ'yāⁿ chi vɛ́ɛ́ nuuⁿndi yeⁿ'e yā, ní nguɛ́ɛ́ n'daācā idiíⁿ yā, 'tiicá 
ntúūⁿ 'úú chi Saⁿ'a chi Daiyá Ndyuūs, cuuví 'cuinaáⁿ yeⁿ'e yā taachi ndaá ndúúcū 
dɛɛvɛ ch'ɛɛtɛ n'dai yeⁿ'ē Chiidá ndúúcū ángeles chí dɛɛvɛ yā.
\c 9
\p
\v 1 Jesús ní caⁿ'a yā chii yā 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ: Cuaacu nííⁿnyúⁿ ngaⁿ'á, chi vɛ́ɛ́ 
ná'a nī chi snée nī 'muuⁿ chi nguɛ́ɛ́ 'cuuví nī taanduvɛ́ɛ́ ndii snaaⁿ nī naachí 
Ndyuūs ngaⁿ'a ntiiⁿnyúⁿ yā yeⁿ'ē chi ndaa yā ndúúcū poder yeⁿ'é yā.
\s Jesús n̄'daaⁿ yā cuerpo yeⁿ'e maáⁿ yā
\r (Mt. 17.1-13; Lc. 9.28-36)
\p
\v 2 Cho'ó jaāⁿ nguuvi, ní Jesús candɛ́ɛ yā Pedro, ndúúcū Jacobo, ndúúcū Juan. Ní cheⁿ'e 
yā ndúúcū 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ na 'áámá yiīcū yaacu. Ní miiⁿ ní Jesús n̄'daaⁿ yā 
cuerpo yeⁿ'e yā nanááⁿ 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ.
\v 3 Catecai yā nguɛɛcundáā ngii n'gai ní cuɛ́ɛ̄ tan'dúúcā nieve. Mar 'áámá 'iiⁿ'yāⁿ 
yeⁿ'e iⁿ'yeeⁿdí 'cūū nguɛ́ɛ́ cuuvi naáⁿnú yā 'áámá tíínūuⁿ táátiī 
cuɛ́ɛ̄.
\v 4 Ní che'enaāaⁿ sáⁿ'ā profeta Elías ndúúcū Moisés, 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ chí ch'iī 
ndíí cuááⁿ vmnaaⁿ. Ní ndeé yā ndúúcū Jesús.
\v 5 Tuu'mi ní Pedro miiⁿ ní caⁿ'a sá chii sá Jesús: N'dií Maestro, dɛ'ɛ chúúcā n'daācā 
yeⁿ'e yú chi 'cuɛɛtinée yú 'muuⁿ. Din'dái 'nū 'iīnū va'ai 'lííⁿ: 'Áámá yeⁿ'é nī, 
táámá yeⁿ'e Moisés, táámá yeⁿ'e profeta Elías.
\p
\v 6 Discípulos ní di'yáá yā chiī. Ní Pedro miiⁿ nguɛɛ deenu sa dɛ'ɛ̄ chi ngaⁿ'a sa.
\v 7 Tuu'mi ní ndaā vmnááⁿ yeⁿ'e 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ 'áámá meēeⁿ ní sn'dii 'iiⁿ'yāⁿ 
s'eeⁿ. Ní discípulos ch'iindiveéⁿ yā 'áámá nduudu chi ngaⁿ'a nguaaⁿ meēeⁿ miiⁿ 
chí ngaⁿ'ā: Sáⁿ'a 'cūū Saⁿ'ā Daiyá chí neⁿ'e n'dáí. Cu'neeⁿ veéⁿ nī yeⁿ'ē 
sa.
\p
\v 8 Hora mííⁿ nūuⁿ, taachi discípulos n'diichí yā, 'āā ntɛ́ɛ́ du'ū vɛɛ snéé ndúúcu 
yā, 'āā dámaāⁿ Jesús miiⁿ nduucú yā.
\p
\v 9 Taachí nangua'á yā yeⁿ'e yiīcū miiⁿ na yúúní miiⁿ naachi cunaⁿ'a yā Jesús caⁿ'a 
yā chii yā 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ chi nguɛ́ɛ́ caaⁿ'máⁿ yā yeⁿ'e chi n'diichi yā, ndíí 
taachi Saⁿ'a chi Daiya Ndyuūs nduuchi sa yeⁿ'ē nguaaⁿ tináⁿ'ā.
\v 10 Cáávā chuū nanguáín'daí yā chi canúúⁿ n'de'ei nguaaⁿ maáⁿ yā, naati ntiinguunéeⁿ 
yā nguaaⁿ maáⁿ yā ¿dɛ'ɛ̄ chi 'túúcā chi nduuchi sa yeⁿ'ē nguaaⁿ tináⁿ'ā?
\v 11 Tuu'mi ní discípulos ntiinguunéeⁿ yā Jesús ní caⁿ'a yā: ¿Dɛ'ɛ̄ cúúví chí ngaⁿ'ā 
maestros yeⁿ'e ley chí Elías miiⁿ canéé chi ndaa vmnaaⁿ sa?
\p
\v 12 Jesús miiⁿ nan'guɛɛcútaⁿ'a yā ní caⁿ'a yā chii yā discípulos: Cuaacu nííⁿnyúⁿ 
chí Elías miiⁿ 'āā ndaá sá vmnááⁿ vmnaaⁿ ní diiⁿ sa n'nɛɛ sa tanducuéⁿ'ē 
yeⁿ'é Ndyuūs. ¿Dɛ'ɛ́ ngaⁿ'ā naachi canéé nguūⁿ na libro yeⁿ'e Ndyuūs yeⁿ'e Saⁿ'ā 
chí Daiya Ndyuūs? Ngaⁿ'a chí canéé chi 'cueenu sá cuuvi ní 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ diíⁿ yā despreciar 
saⁿ'ā ní nguɛ́ɛ́ neⁿ'e yā saⁿ'ā.
\v 13 Naati maaⁿ ní ngaⁿ'á chi 'āā ndaā profeta Elías miiⁿ ní 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ 'āā 
diíⁿ yā chi neⁿ'e yā ndúúcū sa, tan'dúúcā chí ngaⁿ'a naachi canéé nguūⁿ 
na libro yeⁿ'é Ndyuūs yeⁿ'ē chi canéé chi chó'ōo.
\s Jesús divii yā espíritu yeⁿ'e yááⁿn'guiinūuⁿ yeⁿ'ē 'aama saⁿ'ā 'dííⁿ
\r (Mt. 17.14-21; Lc. 9.37-43)
\p
\v 14 Cuayiivi mííⁿ Jesús ndaa yā naachi snéé discípulos yeⁿ'e yā. N'diichí yā neené 
n'deee 'iiⁿ'yāⁿ cuaaⁿ 'diituú discípulos yeⁿ'é yā. Vɛ́ɛ́ ntúūⁿ maestros yeⁿ'e 
ley miiⁿ chí ndeé yā n'deēe n'dáí ndúúcū discípulos.
\v 15 Ní taachi n'dííchi nducyaaca yā Jesús miiⁿ cueⁿ'e yiinu yā ní ngéénu yā ní ndáa 
yā nanááⁿ Jesús chí diíⁿ yā saludar Jesús.
\v 16 Tuu'mi ní Jesús ntiinguuneeⁿ yā 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ: ¿Dɛ'ɛ́ ngaⁿ'a nī ndúúcū 'iiⁿ'yāⁿ 
s'tíī?
\p
\v 17 'Áámá chɛ́ɛ́ 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ chi snée yā miiⁿ nn'guaacútaⁿ'a yā: N'dií Maestro, 
ndɛɛ́ 'aama daiyá, chi canéé sá ndúúcū 'áámá espíritu yeⁿ'e yááⁿn'guiinūuⁿ 
chí diiⁿ chi nguɛ́ɛ́ ngíí ngaⁿ'ā sa.
\v 18 'Āā tií nūuⁿ naachi canéé sá espíritu 'cūū ní sta'a sáⁿ'ā ní n'gɛɛ̄cu sáⁿ'ā 
ná yáⁿ'āa. Ní saⁿ'ā miiⁿ ní ican'dáā yáīⁿ cuaaⁿ cheendi sa. Ní n'gɛɛcu r'iīi 
'dííⁿ'yúⁿ sá. Chííⁿ chí neené nduuví duūvā sa. 'Āā ngií discípulos yeⁿ'e nī 
chí tun'dáa yā espíritu yeⁿ'e yááⁿn'guiinūuⁿ, naati nguɛ́ɛ́ cuuvi diíⁿ yā.
\p
\v 19 Jesús nan'guɛɛcútaⁿ'a yā yeⁿ'e 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ: Ndís'tiī, 'iiⁿ'yāⁿ chi nguɛ́ɛ́ 
i'téénu nī. ¿Áá 'naaⁿ tiempo canéé chí cuneé ndúúcū ndís'tiī? ¿Áá 'naaⁿ tiempo 
canéé chí cuchɛɛ́ ndúúcu nī? Candɛ́ɛ nī 'muuⁿ saⁿ'ā 'dííⁿ.
\p
\v 20 Cheⁿ'e yā nguai yā saⁿ'ā 'dííⁿ miiⁿ. Ní taachí n'diichi espíritu yeⁿ'e yááⁿn'guiinūuⁿ 
Jesús miiⁿ, yááⁿn'guiinūuⁿ miiⁿ chindɛɛvɛ saⁿ'a 'dííⁿ miiⁿ. Chɛɛcu 
ndáā sa ní n'gee yáīⁿ cuááⁿ cheendi sa.
\v 21 Tuu'mi ní Jesús ntiinguunéeⁿ yā chiida saⁿ'ā 'dííⁿ: ¿'Áá 'naaⁿ canee sa ndúúcū 
ca'ai 'cūū? Chiida sa miiⁿ ní caⁿ'a yā: Ndii chi 'lííⁿ sa.
\v 22 Nééné n'deēe cuuví espíritu yeⁿ'e yááⁿn'guiinūuⁿ miiⁿ ní n'gaanuuⁿ sáⁿ'ā nguaaⁿ 
nguuchi yáⁿ'ā ní nguaaⁿ nuūⁿnīⁿ va, chí neⁿ'e 'caāⁿ'nūⁿ saⁿ'ā. N'diī Jesús, 
ndúúti chi cúúví diiⁿ nī 'tɛɛ dɛ'ɛ̄ chi cunnee nī nús'uu, ní nuuⁿ nnee ya'āī 'iinú 
nī nús'uu ní cunnee nī nús'uu.
\p
\v 23 Jesús caⁿ'a yā chii yā saⁿ'ā miiⁿ: Nduuti chi cuuvi cu'téénu di, tuu'mi ní tanducuéⁿ'ē ní cuuvi 
cáávā 'iiⁿ'yāⁿ chi i'téénu yā.
\p
\v 24 Tuu'mi ní chiida sa nééné 'caī ní ngɛɛcú yā. Ní caⁿ'a yā: 'Úú cu'teenú. Cunnee nī 'úú 
ní cuuvi cu'teenú ca.
\p
\v 25 Taachí Jesús n'diichí yā chi neené n'deēe 'iiⁿ'yāⁿ nduuvidaamá yā, ngaⁿ'a diitú 
yā ndúúcū espíritu yeⁿ'e yááⁿn'guiinūuⁿ ní caⁿ'a yā: Dii espíritu chi diiⁿ 
chi nguɛ́ɛ́ ngii ngaⁿ'a ní nguɛ́ɛ́ n'giindiveéⁿ 'úú cuuví dii chi nan'dáa di yeⁿ'e 
cuerpo yeⁿ'e saⁿ'ā 'dííⁿ 'cūū, ní 'āā ntɛ́ɛ́ nguɛɛcunée di cundaā di na cuerpo 
yeⁿ'ē sa.
\p
\v 26 Espíritu miiⁿ ní chindɛɛvɛ saⁿ'ā 'dííⁿ miiⁿ ní chɛɛ̄cundáa saⁿ'ā taama 
vmnéⁿ'ēe ní nan'daā yeⁿ'ē sa. S'neeⁿ saⁿ'ā 'dííⁿ miiⁿ tan'dúúcā chi ch'ii 
sa. Taachí 'iiⁿ'yāⁿ s'uuⁿ n'diichí yā saⁿ'ā 'dííⁿ miiⁿ neené 'yaaⁿ yā caⁿ'a 
yā chi n'díí sá.
\v 27 Naati Jesús miiⁿ ní sta'á yā ta'ā sa, ní nadicuéeⁿ yā saⁿ'ā. Saⁿ'ā 'díí miiⁿ 
ní chééndii sa.
\p
\v 28 Cuayiivi ní Jesús sndaa yā na 'áámá va'ai, ní discípulos yeⁿ'e yā ntiinguunéeⁿ yā 
Jesús taachi snée yā 'áámá lado: ¿Dɛ'ɛ̄ cúúví chí nús'uu nguɛ́ɛ́ chitun'dáa 'nū 
espíritu yeⁿ'e yááⁿn'guiinūuⁿ yeⁿ'e saⁿ'ā 'dííⁿ?
\p
\v 29 Ní Jesús caⁿ'a yā: Espíritu 'cūū chí 'túúcā nguɛ́ɛ́ nan'daā yeⁿ'e 'iiⁿ'yāⁿ 
chi 'tiicá nūuⁿ caati dámaāⁿ chí ngaⁿ'angua'á yā ndúúcū chi nguɛ́ɛ́ 'āā 
ca'diinú yā nguuvi chi ngaⁿ'angua'á yā.
\s Jesús ngaⁿ'a ntúuⁿ yā yeⁿ'e vaadī n'gii yeⁿ'e yā
\r (Mt. 17.22-23; Lc. 9.43-45)
\p
\v 30 Taachí can'daā Jesús ndúúcū discípulos na yáāⁿ miiⁿ, cho'ó yā na yáⁿ'āa Galilea. 
Jesús miiⁿ nguɛ́ɛ́ neⁿ'e yā chi cadiinuuⁿ mar 'áámá 'iiⁿ'yāⁿ chi canee yā 
miiⁿ,
\v 31 ti Jesús miiⁿ ní ngi'cueeⁿ yā discípulos yeⁿ'e yā chi Saⁿ'a chí Daiya Dendyuūs miiⁿ 
ní canéé chí ca'a yā sáⁿ'ā na ta'āa 'iiⁿ'yāⁿ. Ní canéé chi 'caaⁿ'núⁿ yā saⁿ'ā. 
Ní taachí 'āā 'cuuví sa chɛɛtí 'iinū nguuvi canéé chí nduuchi sa yeⁿ'ē nguaaⁿ tináⁿ'ā.
\v 32 Naati discípulos ní nguɛ́ɛ́ túúmícádíínuuⁿ yā chi ngaⁿ'a Jesús. Ní 'va'a yā 
chí ntíínguuneeⁿ yā yeⁿ'e chúū.
\s ¿Du'ū cá chí ch'ɛɛtɛ ca?
\r (Mt. 18.1-5; Lc. 9.46-48)
\p
\v 33 Tuu'mi ní ndaa Jesús ndúúcū discípulos yeⁿ'e yā na yáāⁿ Capernaum; ní taachí ndaa 
yā 'áámá va'ai, Jesús ntiinguuneéⁿ yā discípulos: ¿Dɛ'ɛ́ ngaⁿ'a ndís'tiī cuaaⁿ 
cyúúní?
\p
\v 34 Discípulos ní 'āā ntɛ́ɛ́ caⁿ'á yā mar 'áámá ti cuaaⁿ cyúúní mííⁿ ntíínguuneeⁿ 
vi'i yā chɛɛ́ ca yā chí ch'ɛɛtɛ ca yā.
\v 35 Tuu'mi ní Jesús miiⁿ ch'iindí yā ní yaa'ví yā ndiichúúví discípulos yeⁿ'é yā chi 
cuchii yā nanáaⁿ yā. Ní cāⁿ'a yā: Ndúúti chi 'áámá ndís'tiī neⁿ'e nī cuuví nī cuááⁿ 
vmnaaⁿ, canéé chí cuuví nī ndii cuayiivi yeⁿ'ē nducyáácá yā ní ndiicuuⁿ ca nī. Ní 
canéé chí dichíí'vɛ̄ nducyaaca 'iiⁿ'yāⁿ.
\p
\v 36 Tuu'mi ní Jesús sta'á yā 'áámá saⁿ'ā 'lííⁿ ní s'neeⁿ yā naavtáⁿ'ā yeⁿ'e discípulos. 
Ní sta'á yā saⁿ'a 'lííⁿ miiⁿ ní ca'nuúⁿ yā saⁿ'ā. Ní caⁿ'a yā chii yā discípulos 
yeⁿ'e yā:
\v 37 'Iiⁿ'yāⁿ chí 'cuaáⁿ yā saⁿ'ā 'lííⁿ 'túúcā, nduūcū chi duuchí, 'iiⁿ'yāⁿ miiⁿ 
ní 'cuaáⁿ yā 'úú. 'Iiⁿ'yāⁿ chí 'cuaáⁿ yā 'úú, nguɛ́ɛ́ dámaāⁿ 'úú cuaáⁿ yā, naati 
'cuaáⁿ ntúuⁿ yā 'iiⁿ'yāⁿ chi dichó'o yā 'úú.
\s Yeⁿ'e 'iiⁿ'yāⁿ chi lado yeⁿ'e Jesús
\r (Mt. 10.42; Lc. 9.49-50)
\p
\v 38 Tuu'mi ní Juan miiⁿ ní caⁿ'a sa chii sa Jesús: N'dií Maestro, n'diichí 'nū 'áámá saⁿ'ā chi 
divíi sa espíritus yeⁿ'e yáán'guiinūuⁿ yeⁿ'e 'iiⁿ'yāⁿ ndúúcū chi dúúchí 
nī, naati sáⁿ'ā miiⁿ ní nguɛ́ɛ́ cachiicá sá ndúúcū nús'uu. Nguɛ́ɛ́ 'cuúⁿ 
'nū chi diiⁿ sa 'tíícā.
\p
\v 39 Jesús caⁿ'a yā chii yā discípulos: Ndís'tiī 'cuáaⁿ nī chi diiⁿ sa 'túúcā; ti nguɛ́ɛ́ 
vɛ́ɛ́ mar 'áámá 'iiⁿ'yāⁿ chi diíⁿ yā vaadī n'giinu ndúúcū chi duuchí, ní cuayiivi 
cúúví caaⁿ'máⁿ yā chi 'úú ní nguɛ́ɛ́ n'daācā 'úú.
\v 40 Ti 'iiⁿ'yāⁿ chi nguɛ́ɛ́ idiíⁿ yā contra yeⁿ'e s'uūuⁿ, ní yeⁿ'é yā favor yeⁿ'ē 
yú.
\v 41 'Āā du'ú nūuⁿ 'iiⁿ'yāⁿ chi tée yā ndís'tiī 'áárá chi 'áámá vaso nuūⁿnīⁿ 
ndúúcū chi duuchí, ti ndís'tiī yeⁿ'e Cristo ndís'tiī, cuaacu nííⁿnyúⁿ 'iiⁿ'yāⁿ 
miiⁿ ní vɛ́ɛ́ chí ndaācā chi cuuvi yeⁿ'e yā ná va'ai chɛɛti nguuvi.
\s Yeⁿ'e dendu'ū chi diiⁿ chi 'iiⁿ'yāⁿ diiⁿ nuuⁿndí yā
\r (Mt. 18.6-9; Lc. 17.1-2)
\p
\v 42 Tuu'mi ní caⁿ'a Jesús: 'Āā du'ú nūuⁿ 'iiⁿ'yāⁿ chi diíⁿ yā chi 'áámá chɛɛ chi n'gaiyáā 
chi i'téénu yā 'úú diíⁿ yā nuuⁿndi, n'daācā ca cáávā 'iiⁿ'yāⁿ miiⁿ chi 'iiⁿ'yāⁿ 
s'eeⁿ cāchiichí yā 'áámá tuūu yúúdú chí inguú 'iiⁿ'yāⁿ na daandu yā ní canuúⁿ 
yā 'iiⁿ'yāⁿ miiⁿ naachí yaānuúⁿ yeⁿ'e nuūⁿnīⁿ'yáⁿ'ā.
\v 43 Ní ndúúti chi ta'ā di idiīiⁿ chí dinuuⁿndi di, n'daacā ca chí 'caaca di ta'a di ní divíi 
di. N'daacā ca chí ndaā di ndúúcū 'aama ta'á nūuⁿ di ná vida cueⁿ'e daāⁿmaⁿ, ní 
nguɛ́ɛ́ chi caⁿ'ā di ndúúcū 'uūvī ta'a di na infierno, naachí nguūchī yaⁿ'ā miiⁿ 
ní nguɛ́ɛ́ ín'tuūvī.
\v 44 Lugar miiⁿ naachi nguɛ́ɛ́ n'giī n'daāa ní nguuchi yaⁿ'ā miiⁿ ní 'āā ntɛ́ɛ́ 
n'tuūvī.
\v 45 Ndúúti chi ca'a di idiīiⁿ chí dinuuⁿndi di 'caaca ntúuⁿ di ní divíi di. N'daacā ca chí 
ndaa di lo'ō di na vida cueⁿ'e daāⁿmaⁿ miiⁿ, nguɛ́ɛ́ ti chí caⁿ'ā di ndúúcū 
'uuvī ca'a di na infierno naachí nguuchi yáⁿ'ā miiⁿ chi nguɛ́ɛ́ ín'tuūvī.
\v 46 Lugar miiⁿ ní naachi nguɛ́ɛ́ n'gii n'daāa ní nguuchi yáⁿ'ā miiⁿ 'āā ntɛ́ɛ́ 
ín'tuūvī.
\v 47 Ndúúti chi nduutináaⁿ di diīiⁿ chí idinuuⁿndí di, tuu'mi ní tun'dáa di; ti n'dáácā ca 
chi ndáa di ndúúcū 'áámá nduutináaⁿ naachí Ndyuūs ngaⁿ'a ntiiⁿnyúⁿ yā, nguɛ́ɛ́ 
ti chi caⁿ'a di ndúúcū nduu 'uuvi nduutináaⁿ di na infierno,
\v 48 naachi n'daāa mííⁿ nguɛ́ɛ́ n'gií tī ní nguuchi yáⁿ'ā miiⁿ 'āā ntɛ́ɛ́ ín'tuūvī 
tan'díí nūuⁿ.
\p
\v 49 Ti nducyaaca 'iiⁿ'yāⁿ chi i'téénu yā canéé chí n'diichi néeⁿ yā 'cueenú yā cuuvi tan'dúúcā 
chi cho'ó ná nguuchi yaⁿ'ā, ní tanducuéⁿ'ē 'iiti chi 'iiⁿ'yāⁿ 'caaⁿ'núⁿ yā cáávā 
ofrenda yeⁿ'é Ndyuūs, diíⁿ yā preparar 'iiti miiⁿ ndúúcū yiīmā.
\v 50 Yiīmā ní n'dai. Ní nduuti chi nguɛɛ ndaācā sabor yeⁿ'ē, ¿dɛ́'ɛ̄ cuuvi diíⁿ nī, ní cuuvi 
nndaācā sabor yeⁿ'ē? Ndís'tiī cuneé nī tan'dúúcā chi yiīmā, 'tííca cuneé nī, ní 
canéé n'daaca nī 'aama nī taama nī ndúúcū vi'ī.
\c 10
\s Jesús ngi'cueeⁿ yā yeⁿ'e divorcio chi i'tɛɛchií vi'i 'iiⁿ'yāⁿ
\r (Mt. 19.1-12; Lc. 16.18)
\p
\v 1 Jesús can'daa yā yeⁿ'e yáāⁿ Capernaum, ní cueⁿ'e yā na yáⁿ'āa Judea ndúúcū yáⁿ'āa 
chi canee táámá lado yeⁿ'ē yíícú Jordán. Miiⁿ ní nduuvidaama ntúuⁿ 'iiⁿ'yāⁿ 
naachi canéé Jesús miiⁿ. Jesús tuca'a yā chi'cueeⁿ yā 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ tan'dúúcā 
costumbre yeⁿ'e yā.
\v 2 Tuu'mi ní n'duuvi 'iiⁿ'yāⁿ fariseos ndaá yā nanááⁿ Jesús ti neⁿ'é yā n'diichíneeⁿ 
yā Jesús miiⁿ. Ní ntiinguunéeⁿ yā Jesús ndúúti chi n'daācā chí saⁿ'ā n'tɛɛchi 
sá n'daataá yeⁿ'ē sa.
\v 3 Jesús miiⁿ ní nan'guɛɛcútaⁿ'a yā: ¿Dɛ́'ɛ caⁿ'a Moisés chii sa ndís'tiī na ley 
yeⁿ'e yú?
\p
\v 4 Fariseos ní caⁿ'a yā chii yā Jesús: Moisés miiⁿ ní 'cuūⁿ sa chi ca'a sá n'daataa miiⁿ 
'áámá caaca yéⁿ'e chí i'tɛɛchi vi'i yā. Tuu'mi ní cu'neeⁿ sa táⁿ'ā sa.
\p
\v 5 Tuu'mi ní Jesús caⁿ'a yā chii yā fariseos: Moisés miiⁿ tee sa mandamiento 'cūū, ndís'tiī, 
caati ndís'tiī ní neené chɛɛchi staava yeⁿ'é nī.
\v 6 Naati ndíí cuaaⁿ vmnaaⁿ, taachi Ndyuūs din'dái yā tanducuéⁿ'ē dendu'ū, din'dái yā sáⁿ'ā 
ndúúcū n'daataá.
\v 7 Chííⁿ chi saⁿ'ā miiⁿ cun'nééⁿ sa chiida sa ndúúcū chɛɛcu sá ní ndūūvidaama 
sa ndúúcū n'daataá yeⁿ'ē sa,
\v 8 ní nduu 'uuví yā ní nduūvī 'aama yā ndúúcū ví'ī. Chííⁿ chí 'āā ntɛ́ɛ́ 'uūvi yā 
tí 'āā 'aama núúⁿ yā.
\v 9 Chííⁿ chí saⁿ'ā miiⁿ nguɛ́ɛ́ canee chí nadivíi sa chí Ndyuūs nadaamá yā.
\p
\v 10 Cuayiivi miiⁿ taachí 'āā snée Jesús ndúúcū discípulos yeⁿ'e yā chɛɛtí 'áámá va'āī, 
miiⁿ discípulos nguɛɛcunée yā ntiinguuneeⁿ yā Jesús yeⁿ'e nduudu 'cūū.
\v 11 Jesús caⁿ'a yā chiī yā discípulos: Saⁿ'ā chi cu'neeⁿ sá n'daataá yeⁿ'ē sa ní 'caandivaacu 
sa ndúúcū táámá n'daataá, saⁿ'ā miiⁿ ní idinuuⁿndi sa chi vɛ́ɛ́ táámá 
n'daataá yēⁿ'e sa.
\v 12 Ní ndúúti chi 'áámá n'daataá cu'neeⁿ ta isáⁿ'ā yeⁿ'e tá ní 'caandivaacu tá ndúúcū 
táámá saⁿ'ā, 'tiicá ntúūⁿ n'daataá miiⁿ idinuuⁿndi tá chi vɛ́ɛ́ taama isáⁿ'ā 
yeⁿ'e tá.
\s Jesús di'viicú yā dá'caīyāa
\r (Mt. 19.13-15; Lc. 18.15-17)
\p
\v 13 Tuu'mi ní 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ níndɛɛ́ yā da'caīyāa nanááⁿ Jesús, chi Jesús tuu'ví 
yā da'caīyāa miiⁿ; naati discípulos ní yaa'vi néeⁿ yā 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ chí ndɛ́ɛ̄ 
da'caīyāa s'eeⁿ.
\v 14 Taachí Jesús n'diichi yā chuū, yaa'vi néeⁿ yā ní caⁿ'a yā chiī yā discípulos: 'Cuaaⁿ 
nī chiī da'caīyāa nanaáⁿ, ní nguɛ́ɛ́ ndivíi nī yeⁿ'é, ti na va'ai chɛɛti nguuvi 
naachi Ndyuūs ngaⁿ'a ntiiⁿnyúⁿ yā ní yeⁿ'ē da'caīyāa s'tíī, 'tíícā.
\v 15 Cuaacu nííⁿnyúⁿ ngaⁿ'á ngií ndís'tiī, 'iiⁿ'yāⁿ chi nguɛ́ɛ́ cu'téenu yā yeⁿ'e 
naachi Ndyuūs ngaⁿ'a ntiiⁿnyúⁿ yā tan'dúúcā chi i'teenú 'aama dá'caiyāa, nguɛ́ɛ́ 
cuuví cundaa yā naachi Ndyuūs ngaⁿ'a ntiiⁿnyúⁿ yā.
\p
\v 16 Ní Jesús sta'á yā da'caīyāa miiⁿ ní ca'nuú yā ní di'viicú yā. Ní s'neeⁿ yā sn'duū tá'a 
yā vmnaaⁿ yeⁿ'ē.
\s Yeⁿ'e saⁿ'a 'dííⁿ chi 'cuiica
\r (Mt. 19.16-30; Lc. 18.18-30)
\p
\v 17 Taachí Jesús candií yā yúúní yeⁿ'é yā, ndaā 'áámá sáⁿ'ā. Ngeenu sa nanááⁿ 
Jesús ní chííntii'ya sa nanáaⁿ yā ní ntíínguuneēⁿ sa: N'diī Maestro chí n'dáí 
nī, ¿dɛ'ɛ diíⁿ ní ndaacá vida cueⁿ'e daāⁿmaⁿ chi cuuvi yeⁿ'é?
\p
\v 18 Jesús caⁿ'a yā chii yā saⁿ'ā: ¿Dɛ'ɛ̄ cúúví chí ngaⁿ'ā dí chí n'dai 'úú? Mar 'áámá 
'iiⁿ'yāⁿ nguɛ́ɛ́ n'dai yā tí dámaaⁿ Ndyuūs.
\v 19 Dii ní deenu di chí canéé nguūⁿ na ley chí 'tuucā: Nguɛ́ɛ́ caⁿ'a di ndúúcū tááma 
n'daataá chi nguɛ́ɛ́ yeⁿ'e di. Nguɛ́ɛ́ 'caāⁿ'nuⁿ di. Nguɛ́ɛ́ diduucú di. Nguɛ́ɛ́ 
caaⁿ'maⁿ nduudu yaadi yeⁿ'ē mar 'áámá 'iiⁿ'yāⁿ. Nguɛ́ɛ́ cannche'ei di 'iiⁿ'yāⁿ. 
Dinéⁿ'e di chiida di ndúúcū chɛɛcu di.
\p
\v 20 Saⁿ'ā miiⁿ ní nan'guɛɛcútaⁿ'ā sa: N'diī Maestro, tanducuéⁿ'ē chuū 'āā idiíⁿ 
ndíí taachi saⁿ'ā 'lííⁿ 'úú.
\p
\v 21 Jesús ní ch'iinu yā saⁿ'ā 'dííⁿ ní dinéⁿ'e yā saⁿ'ā. Ní caⁿ'a yā: Vɛ́ɛ́ táámá 
chi indáí yeⁿ'ē di. Cuéⁿ'é dí n'diīcuí dí tanducuéⁿ'ē chi vɛ́ɛ́ yeⁿ'ē di, ní 
ca'a di 'iiⁿ'yāⁿ chi nguɛ́ɛ́ yeⁿ'e yā. Tuu'mi ní ndaācā chi vɛ́ɛ́ vaadi 'cuiica yeⁿ'e 
na va'ai chɛɛti nguuvi chi cuuvi yeⁿ'ē di. Tuu'mi ní cutá'a di cruz yeⁿ'ē di chi yeⁿ'ē chi 'cueenu 
di cuuvi ní cuchii di ní caⁿ'a di nduucú.
\p
\v 22 Naatí taachi ch'iindiveeⁿ sá chuū, nééné s'neeⁿ ya'āī 'iinu sa ní neene ndaachi 'iinú 
sa. Ní cunaⁿ'a sa ti neené 'cuiica sa.
\p
\v 23 Tuu'mi ní Jesús ch'iinu yā cuaaⁿ 'diitúú yā ní caⁿ'a yā chii yā discípulos yeⁿ'e yā: 
Dɛ'ɛ̄ chúúcā ngíⁿ'īi chi cundaā 'iiⁿ'yāⁿ 'cuiica naachí Ndyuūs ngaⁿ'a ntiiⁿnyúⁿ yā.
\p
\v 24 Discípulos ní nge'e yiinu yā yeⁿ'e nduudu yeⁿ'e yā; naati Jesús ní caⁿ'a ntúuⁿ yā: Ndís'tiī 
daiyá, dɛ'ɛ chúúcā ngíⁿ'īi chi 'iiⁿ'yāⁿ chi idinéⁿ'e ca yā chi vɛ́ɛ́ yeⁿ'e 
yā chí cundaa yā naachí Ndyuūs ngaⁿ'a ntiiⁿnyúⁿ yā.
\v 25 Nguɛ́ɛ́ ngíⁿ'īi cá chi 'áámá 'iiti camello, chi ch'ɛɛtɛ cá nguɛ́ɛ́ ti 'yúúdūu 
chi cho'ó tī na nduutinááⁿ 'iini, chi cheendi va'ai 'lííⁿ nguɛ́ɛ́ ti 'áámá 'iiⁿ'yāⁿ 
'cuiica i'téénu yā Ndyuūs ní cundáa yā naachí Ndyuūs ngaⁿ'a ntiiⁿnyúⁿ yā.
\p
\v 26 Taachí discípulos ch'iindiveéⁿ yā chuū, nadicádíínuuⁿ taavi ca yā ní nguaaⁿ maaⁿ 
yā ntíínguunéeⁿ yā vi'ī. Tuu'mi ní ngaⁿ'a yā: ¿Du'ú cuuví nanguaⁿ'āī?
\p
\v 27 Jesús miiⁿ ch'iinu yā discípulos ní caⁿ'a yā: Saⁿ'ā iⁿ'yeeⁿdí 'cūū nguɛ́ɛ́ 
cuuvi diiⁿ sa chuū, naati Ndyuūs cuuvi diíⁿ yā caati nanááⁿ Ndyuūs nguɛ́ɛ́ dɛ'ɛ̄ vɛɛ 
chi nguɛ́ɛ́ cuuvi diíⁿ yā.
\p
\v 28 Tuu'mi ní Pedro miiⁿ tuca'a sa caⁿ'a sa ní caⁿ'a sa chii sa 'iiⁿ'yāⁿ: Nús'uu ní s'neéⁿ 'nū 
tanducuéⁿ'ē chi vɛ́ɛ́ yeⁿ'é 'nū, ní cuchií 'nū nduucú nī.
\p
\v 29 Jesús nan'guɛɛcútaⁿ'a yā: Cuaacu nííⁿnyúⁿ ngaⁿ'á ngií ndís'tiī. 'Āā du'ú nūuⁿ 
'iiⁿ'yāⁿ chí cu'neéⁿ yā vaacu yā, o 'díínu yā, o ví'ī, o chɛɛcú yā, o chiidá yā, o n'daataá 
yeⁿ'é yā, o daiya yā, o yáⁿ'āa yeⁿ'e yā, cáávā 'úú ní cáávā chi candɛɛ yā 
nduudu chi nguaⁿ'ai 'iiⁿ'yāⁿ,
\v 30 cuta'á yā na iⁿ'yeeⁿdí 'cūū 'áámá ciento cúúví cá chí n'deee ca dendu'ū yeⁿ'e 
va'ai s'eeⁿ ndúúcū 'díínu yā ndúúcū 'cɛɛ'vɛ yā ndúúcū vi'i yā, ndúúcū chiidá 
yā, ndúúcū chɛɛcú yā, ndúúcū daiya yā, ní yeⁿ'ē yáⁿ'āa yeⁿ'e yā. Ní canéé 
chí n'géénú yā ngii chí 'iiⁿ'yāⁿ idiíⁿ yā naati ná iⁿ'yeēⁿdī chí cuchiī 
ndaācā vida cueⁿ'e daāⁿmaⁿ yeⁿ'e yā.
\v 31 Nééné 'yaaⁿ 'iiⁿ'yāⁿ chí maaⁿ snée yā cuaaⁿ vmnaaⁿ 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ 'cuɛɛtinée 
yā cuaaⁿ chi cuayiivi. Ní neené 'yaaⁿ 'iiⁿ'yāⁿ chi maaⁿ snée yā cuaaⁿ chí cuayiivi, 
'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ 'cuɛɛtinée yā vmnaaⁿ.
\s Jesús ngaⁿ'a ntúuⁿ yā yeⁿ'e chí 'cuūví yā
\r (Mt. 20.17-19; Lc. 18.31-34)
\p
\v 32 Jesús ndúúcū discípulos yeⁿ'e yā snúúⁿ yā yúúní ní cuchɛɛ yā na yáāⁿ 
Jerusalén. Jesús cueⁿ'é yā vmnááⁿ discípulos. Ní discípulos nadicádíínuuⁿ yā 
ní cueⁿ'e yiinú yā ní 'va'á yā. Tuu'mi ní Jesús miiⁿ nguɛɛcunée yā ní yaa'vi ndiichúúví 
discípulos yeⁿ'e yā ní tuca'a yā caⁿ'a yā chii yā discípulos yeⁿ'e chi canéé chi 'cuūví 
yā.
\v 33 Ní caⁿ'a yā Cun'diichí nī, caa yú na yáāⁿ Jerusalén, naachí 'úú chi Saⁿ'a chí Daiya 
Dendyuūs miiⁿ ní 'iiⁿ'yāⁿ nca'a yā 'úú chiiduú n'gɛɛtɛ ndúúcū maestros yeⁿ'e 
ley. Ní 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ caacá yā yeⁿ'e 'úú chí 'cuūví. Ní nca'á yā 'úú 'iiⁿ'yāⁿ 
chi nguɛ́ɛ́ ndaata yeⁿ'ē Israel.
\v 34 Ní 'caaⁿnyuⁿ néeⁿ yā 'úú. Ní 'cueⁿ'é yā 'úú ní ca'a neeⁿ daiⁿ yā 'úú. 'Cuiinu chuū 
ní 'caaⁿ'núⁿ yā 'úú. Naati ndiichi ndii 'íínú nguuví miiⁿ, nduuchí yeⁿ'ē nguaaⁿ 
tináⁿ'ā.
\s Jacobo ndúúcū Juan ngíícá sá 'áámá favor
\r (Mt. 20.20-28)
\p
\v 35 Tuu'mi ní Jacobo ndúúcū Juan, chí daiya Zebedeo, ndaá yā nanááⁿ Jesús miiⁿ ní caⁿ'a 
sa: N'diī Maestro, neⁿ'é 'nū chi diíⁿ nī 'áámá favor chí ngiica 'nū.
\p
\v 36 Tuu'mi ní Jesús ntiinguuneéⁿ yā: ¿Dɛ'ɛ̄ neⁿ'e nī chi diíⁿ?
\p
\v 37 Tuu'mi ní caⁿ'a sa chii sa Jesús miiⁿ: 'Cuááⁿ dí chi 'cuɛɛ̄tɛ́ 'nū 'áámá 'nū lado tá 
cuaācú di ní táámá 'nū ní lado tá 'cueēe di taachi 'āā ndaá hora yeⁿ'e chi ngaⁿ'a 
ntiiⁿnyuⁿ dí yeⁿ'e nducuéⁿ'ē.
\p
\v 38 Tuu'mi ní Jesús miiⁿ caⁿ'a yā: Ndís'tiī nguɛ́ɛ́ déénu nī dɛ'ɛ̄ chi ngiica nī. ¿'Áá 
cuuvi diiⁿ di cu'u nuúⁿ nī yeⁿ'ē chí n'geēⁿ chɛɛti vaso chi yeⁿ'e chi 'cueenú cuuvi? ¿'Áá 
cuuvi cuta'á nī maaⁿ chi ngɛɛdínuūⁿnī chi cuta'á?
\p
\v 39 Juan ndúúcū Jacobo miiⁿ ní nan'guɛɛcútaⁿ'a yā: Cuuvi diíⁿ 'nū. Tuu'mi ní Jesús caⁿ'a 
yā chii yā 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ: Cuaacu nííⁿnyúⁿ canéé chí cu'ú nī yeⁿ'e vaso chi 
yeⁿ'e chi 'cueenú cuuvi ní canéé chi cuta'á nī chi ngɛɛ̄dínuūⁿnīⁿ chi 'úú ita'á.
\v 40 Caati nguɛ́ɛ́ ituneeⁿ 'úú chi ca'á du'ū chi 'cuūndī lado tá cuaacú o lado ta 'cueēé.
Lugar 'cūū ní Ndyuūs ca'á yā 'iiⁿ'yāⁿ chi Ndyuūs diíⁿ yā 'cundiyaáⁿ yā cáávā 'iiⁿ'yāⁿ.
\p
\v 41 Taachí ch'iindiveéⁿ ndu'u ndiichí discípulos chuū, nduuvi taáⁿ yā ndúúcū 
Jacobo ndúúcū Juan miiⁿ.
\v 42 Jesús ní yaa'vi yā discípulos ní caⁿ'a yā: Tan'dúúcā chi ndís'tiī deenu nī, 'iiⁿ'yāⁿ 
chí ngaⁿ'a ntiiⁿnyúⁿ yā yeⁿ'e naciones vɛ́ɛ́ poder yeⁿ'é yā nguaaⁿ 'iiⁿ'yāⁿ 
yeⁿ'e nación yeⁿ'e yā ní 'iiⁿ'yāⁿ chí n'gɛɛtɛ cá yeⁿ'ē naciones ngaⁿ'a ntiiⁿnyúⁿ 
yā 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ.
\v 43 Naati nguaaⁿ ndís'tiī, nguɛɛ 'tíícā. 'Iiⁿ'yāⁿ chi neⁿ'e cuuvi ch'ɛɛtɛ yā nguaaⁿ 
ndís'tiī canéé chi dichíí'vɛ yā 'iiⁿ'yāⁿ.
\v 44 'Āā du'ú nūuⁿ ndís'tiī chi neⁿ'e nī cunee nī cuaaⁿ vmnaaⁿ yeⁿ'e ndís'tiī canéé 
chí dichíí'vɛ nī nducyaaca 'iiⁿ'yāⁿ.
\v 45 Naati Sáⁿ'ā chi Daiya Dendyuūs nguɛ́ɛ́ ndaā sa chi 'iiⁿ'yāⁿ dichíí'vɛ yā saⁿ'ā, 
ti maaⁿ sa dichíí'vɛ sa nducyaaca 'iiⁿ'yāⁿ, ní ca'a sa vida yeⁿ'e maāⁿ sa tan'dúúcā 
precio yeⁿ'ē nuuⁿndi cáávā chí nanguaⁿ'ai yā n'deee n'daí 'iiⁿ'yāⁿ.
\s Jesús n'guaáⁿ yā nduutinááⁿ saⁿ'ā Bartimeo
\r (Mt. 20.29-34; Lc. 18.35-43)
\p
\v 46 Tuu'mi ní ndaā Jesús ndúúcū discípulos na yáāⁿ Jericó. Ní taachí can'daa yā yáāⁿ 
Jericó ndúúcū 'yaaⁿ n'dáí 'iiⁿ'yāⁿ 'áámá sáⁿ'ā chí ngueenááⁿ chi nguuvi 
Bartimeo, daiya Timeo, vɛ́ɛ́ sá niiⁿnuúⁿ cyúúní ní ngiica sá limosnas.
\v 47 Ní taachí ch'iindiveeⁿ sa chí Jesús yeⁿ'e yáāⁿ Nazaret cho'o yā miiⁿ, saⁿ'a ngueenááⁿ 
miiⁿ tuca'a sa 'caī sa ní caⁿ'a sa: Jesús, Daiya David, nnéé ya'āī 'iinú nī 'úú.
\p
\v 48 Nééné 'yaaⁿ yā yaa'vi neeⁿ yā saⁿ'ā miiⁿ chí cunēē 'díiiⁿ sa cheendí sa, naati 
saⁿ'ā miiⁿ ní n'gaī yiicú cá sá: N'diī Daiya David, nnéé ya'āī 'iinu nī 'úú.
\p
\v 49 Tuu'mi ní Jesús cheendii yā ní caⁿ'a yā: Yaa'vi nī saⁿ'ā chi cuchii sa 'muuⁿ. Ní cheⁿ'é yā 
ní chii yā saⁿ'ā chi ngueenááⁿ miiⁿ: Canéé diitu di ní cáániīcū di ndúcueeⁿ 
di ti Jesús n'gaí yā dii.
\p
\v 50 Tuu'mi ní sn'dáa sa cotón yeⁿ'ē sa ní nadacueeⁿ sa ní chéⁿ'é sa ndaā sa nanááⁿ 
Jesús miiⁿ.
\v 51 Tuu'mi ní Jesús ntiinguunéeⁿ yā saⁿ'ā: ¿Dɛ'ɛ̄ neⁿ'é di chi diíⁿ ndúúcū dii? Sáⁿ'ā 
chi ngueenááⁿ miiⁿ ní caⁿ'a sa: N'diī Maestro diíⁿ nī chi snaáⁿ.
\p
\v 52 Jesús caⁿ'a yā: Cunaⁿ'ā di. 'Āā inaaⁿ di, ti s'téénu di. Hora 'cūū nūuⁿ chi ngueenááⁿ 
miiⁿ ní snaaⁿ sa ní cueⁿ'e sá ndúúcū Jesús miiⁿ na yúúní.
\c 11
\s Jesús ndaa yā na yáāⁿ Jerusalén
\r (Mt. 21.1-11; Lc. 19.28-40; Jn. 12.12-19)
\p
\v 1 Taachí Jesús ndúúcū discípulos ndaa yā niiⁿnuúⁿ na yáāⁿ Jerusalén, ndaa yā 
na yáāⁿ Betfagé, ndúúcū yáāⁿ Betania, niiⁿnuúⁿ na yiīcū chi nguuvi Olivos. 
Ní Jesús dichó'o yā na 'uūvī discípulos yeⁿ'e yā.
\v 2 Ní caⁿ'a yā: Cuéⁿ'e nī na yáāⁿ 'lííⁿ chi canéé niiⁿnuúⁿ ní taachí ndaa 
nī miiⁿ ndaaca nī 'áámá burro n'dɛɛ̄chiīchí tī. Burro miiⁿ ní mar 'áámá 'iiⁿ'yāⁿ 
'āā cuɛ́ɛ́ cunduú yā 'iiti. N'daatí nī 'iiti ní candɛ́ɛ nī 'iiti 'múúⁿ.
\v 3 Ndúúti chi 'áámá 'iiⁿ'yāⁿ tíínguuneeⁿ yā ndís'tiī: ¿Dɛ'ɛ̄ cúúví chí 'tíícā 
idiíⁿ nī? Caaⁿ'maⁿ nī cuuvi nī 'iiⁿ'yāⁿ tí Señor yeⁿ'e yú neⁿ'e yā 'iiti miiⁿ. 
Ní caama nadicho'ó yā 'iiti.
\p
\v 4 'Iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ ní 'tíícā cheⁿ'e yā, ní ndaāca yā burro miiⁿ n'dɛ́ɛ́chiīchí 
tī na cyúúní niiⁿnuúⁿ cheendiva'āī. Ní n'daātí yā 'iiti.
\v 5 N'dúúví 'iiⁿ'yāⁿ chi snée yā miiⁿ ní caⁿ'a yā chii yā discípulos: ¿Dɛ'ɛ̄ idiíⁿ 
nī? ¿Dɛ'ɛ̄ cúúví chí in'daatí nī burro?
\p
\v 6 Tuu'mi ní discípulos ní nan'guɛɛcútaⁿ'a yā tan'dúúcā chi Jesús caⁿ'a yā chii yā 
'iiⁿ'yāⁿ. Ní 'cuuⁿ yā chi discípulos cueⁿ'e yā ndúúcū burro miiⁿ.
\v 7 Tuu'mi ní cueⁿ'e yā ndaá yā ndúúcū burro miiⁿ nanááⁿ Jesús miiⁿ. Ní sn'duú yā cotón 
yeⁿ'e yā vmnááⁿ yeⁿ'ē burro miiⁿ ní Jesús canduú yā 'iiti.
\v 8 Taachí 'āā cueⁿ'e yā cuaaⁿ cyúúní miiⁿ, nééné 'yaaⁿ 'iiⁿ'yāⁿ n'doó yā cotón 
yeⁿ'e yā cuaaⁿ cyúúní miiⁿ. Taná'a yā ch'iicá yā dúuⁿnɛ̄ yáⁿ'á ní chintaaví 
yā cuaaⁿ cyúúní.
\p
\v 9 Nééné 'yaaⁿ ca yā chí cueⁿ'e yā cuááⁿ vmnaaⁿ miiⁿ yeⁿ'e Jesús ndúúcū 'yaaⁿ 
n'daí yā chí cuchii yā cuaaⁿ daami yā 'caí yā: Dɛ'ɛ̄ chúúcā ch'ɛɛtɛ Ndyuūs. Ndyuūs 
di'viicú yā 'iiⁿ'yāⁿ chi cuchii yā ndúúcū chi dúúchí Señor miiⁿ.
\v 10 Dɛ'ɛ̄ chúúcā n'dai naachi ngaⁿ'a ntiiⁿnyuⁿ Ndyuūs. Cúchiī tiempo maaⁿ chí tan'dúúcā 
yeⁿ'ē chiida yú David ngaⁿ'a ntiiⁿnyúⁿ yā ndii cuááⁿ vmnaaⁿ. Hosanna. Nduudu miiⁿ 
ní nduudu Israel chi neⁿ'e caaⁿ'maⁿ na nduudu yeⁿ'e yú, chi ch'ɛɛtɛ n'dai Ndyuūs chí canéé 
na va'ai chɛɛti nguuvi.
\p
\v 11 'Tíícā sndaā Jesús na yáāⁿ Jerusalén. Ní ndaá yā na yaacū templo yeⁿ'ē yáāⁿ 
Jerusalén miiⁿ. Ch'íínu yā tanducuéⁿ'ē dendu'ū nuuⁿmáⁿ cuaaⁿ 'diituú yā. Cueⁿ'e ntúuⁿ 
yā na yáāⁿ Betania ndúúcū ndu'ū ndiichuuví discípulos caati 'āā chi chiiⁿnū.
\s Jesús ngaⁿ'a yā ngii yā yáⁿ'á n'guíídīi yaaⁿ nguuví miiⁿ
\r (Mt. 21.18-19)
\p
\v 12 Chidɛɛvɛ táámá nguuvi miiⁿ, taachí Jesús ndúúcū discípulos yeⁿ'é yā can'daa 
yā na yaāⁿ Betania, Jesús miiⁿ chí cuiicu yā.
\v 13 Ní n'diichi yaⁿ'áí yā 'áámá yáⁿ'á yeⁿ'e n'guíídīi yaaⁿ nguuvi chi vɛ́ɛ́ tá'āa. 
Ní cueⁿ'é yā n'diichi yā chí 'áá snéé n'gui'i yeⁿ'ē. N'diichí yā chi nguɛ́ɛ́ ndaācā 
n'gui'i yeⁿ'ē ti ta'á nūuⁿ, ti nguɛ́ɛ́ tiempo yeⁿ'ē.
\v 14 Tuu'mi ní Jesús miiⁿ caⁿ'a yā chii yā yáⁿ'á mííⁿ, 'túúcā: Dii yáⁿ'á, mar 'áámá 
'iiⁿ'yāⁿ nguɛ́ɛ́ ché'e yā n'gui'i yeⁿ'ē di, tanducuéⁿ'ē tiempo. Discípulos yeⁿ'e 
yā ch'iindiveéⁿ yā tanducuéⁿ'ē chi caⁿ'a yā.
\s Jesús nadɛɛvɛ́ yā yaācū ch'ɛɛtɛ
\r (Mt. 21.12-17; Lc. 19.45-48; Jn 2.13-22)
\p
\v 15 Cuayiivi mííⁿ 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ ndaá yā na yáāⁿ Jerusalén miiⁿ. Taachí Jesús 
ndaá yā na yáacū templo miiⁿ, tucá'a yā tun'dáa yā 'iiⁿ'yāⁿ na yaācū miiⁿ, 'iiⁿ'yāⁿ 
chi in'diicui yā ndúúcū 'iiⁿ'yāⁿ chi ngai yā. Ch'ɛɛcundáa yā mesas yeⁿ'e 'iiⁿ'yāⁿ 
chi n̄'dáaⁿ yā tuūmī. Ní ch'ɛɛcundáa yā sillas yeⁿ'e 'iiⁿ'yāⁿ chí in'diicui yā 
palomas.
\v 16 Ní diíⁿ yā chí 'āā ntɛ́ɛ́ candɛ́ɛ 'iiⁿ'yāⁿ na yaācū miiⁿ mar 'áámá cosa.
\v 17 Ní chi'cuéeⁿ yā 'iiⁿ'yāⁿ ní caⁿ'a yā: Naachi canéé nguūⁿ na libro yeⁿ'é Ndyuūs 
ní 'túúcā ngaⁿ'ā: Va'ai yeⁿ'é canéé chí duuchi va'ai naachi caaⁿ'maⁿngua'á 'iiⁿ'yāⁿ 
yeⁿ'ē nducuéⁿ'ē nación. Naati ndís'tiī ní diíⁿ nī chí yiivɛ yáává yeⁿ'e 'iiⁿ'yāⁿ 
chí diduucu.
\p
\v 18 Chiiduú n'gɛɛtɛ chí ngaⁿ'a ntiiⁿnyuⁿ ndúúcū maestros yeⁿ'e ley ch'iindiveéⁿ 
yā chuū, ní tucá'a yā n'nuuⁿ yiinú yā taacā chi 'caaⁿ'nuⁿ yā Jesús, naati 'va'á yā 'iiⁿ'yāⁿ. 
Ní nducyaaca 'iiⁿ'yāⁿ ngeⁿ'e yiinú yā yeⁿ'ē chi ngi'cueeⁿ Jesús miiⁿ.
\v 19 Taachí chi 'da'a, Jesús miiⁿ can'dáa yā na yáāⁿ Jerusalén miiⁿ ní cueⁿ'é yā táámá 
yáāⁿ 'lííⁿ chi niiⁿnuúⁿ.
\s Yáⁿ'á in'guíídīi miiⁿ ntí'i
\r (Mt. 21.20-22)
\p
\v 20 Chidɛɛvɛ táámá nguuvi, ní Jesús ndúúcū discípulos cho'ó yā na yúúní ní n'diichí 
yā 'áámá yáⁿ'á n'guíídii yaaⁿ nguuvi chí 'āā ntí'i ndii díí'yú yeⁿ'ē.
\v 21 Tuu'mi ní Pedro miiⁿ ní nn'gaacu sa chi 'āā chó'ōo ní caⁿ'a sa chii sa Jesús miiⁿ: N'dii Maestro, 
cuin'diichí nī. N'guíídīi chi nguɛ́ɛ́ n'daācā caⁿ'a nī yeⁿ'ē 'āā ntí'i.
\p
\v 22 Jesús miiⁿ nan'guɛɛcútaⁿ'a yā ní caⁿ'a yā: Ndís'tiī, cuuvi cūnee chi vɛ́ɛ́ confianza 
yeⁿ'e nī ndúúcū Ndyuūs.
\v 23 Cuaacu nííⁿnyúⁿ ngaⁿ'á ngií ndís'tiī: 'Āā du'ú nūuⁿ 'iiⁿ'yāⁿ chi caaⁿ'máⁿ 
yā cuuvi yā yiīcū 'cúū 'tíícā: Dii yiīcū, cuvíi di 'muuⁿ ní cundaā di nguaaⁿ nuūⁿnīⁿ'yáⁿ'ā. 
Ní nduuti chi nguɛ́ɛ́ 'uūvī vaanicádiīnūuⁿ yeⁿ'e yā ní i'téénu yā chi chííⁿ 
chi ngaⁿ'á yā chí cuuví cuaacu, tuu'mi ní cuuvi 'tíícā.
\v 24 Chííⁿ chí maaⁿ ngaⁿ'á ngií ndís'tiī: Tanducuéⁿ'ē chi ndís'tiī ngiicá nī 
Ndyuūs taachi ngaⁿ'angua'á nī, nduuti chi cu'téénu nī chí ndaācā yeⁿ'e nī, tuu'mi ní tanducuéⁿ'ē 
ní ndaāca nī.
\v 25 Ní taachí ngaⁿ'angua'á nī, nduuti chi 'áámá 'iiⁿ'yāⁿ idinuuⁿndí yā contra yeⁿ'é 
nī, nadach'ɛɛcú nī yeⁿ'e yā, 'tiicá ntúūⁿ Chiida yú chi canée yā na va'ai chɛɛti 
nguuvi nádich'ɛɛcú yā nuuⁿndi yeⁿ'é nī.
\v 26 Ndúúti ndís'tiī nguɛ́ɛ́ nadich'ɛɛcú nī nuuⁿndi yeⁿ'é 'iiⁿ'yāⁿ, 'tiicá ntúūⁿ 
Chiida yú chi canée yā na va'ai chɛɛti nguuvi nguɛ́ɛ́ nadich'ɛɛcú yā nuuⁿndi yeⁿ'e 
nī.
\s Jesús ní ngaⁿ'a ntiiⁿnyúⁿ yā
\r (Mt. 21.23-27; Lc. 20.1-8)
\p
\v 27 Tuu'mi ní Jesús ndúúcū discípulos nndaa yā na yáāⁿ Jerusalén. Taachí Jesús chiicá 
yā na yaācū templo, chiiduú n'gɛɛtɛ ndúúcū maestros chi ngi'cuéeⁿ ley ndúúcū 
'iiⁿ'yāⁿ ndiicúū chi ngaⁿ'a ntiiⁿnyúⁿ yā yeⁿ'e yaācū miiⁿ chindaá yā 
n'diichí yā Jesús.
\v 28 Ní ntiinguuneeⁿ yā Jesús: ¿Du'ú 'iiⁿntyeⁿ'ē diīⁿ nduucú nī chuū? O ¿du'ū tee poder dii 
chí idiiⁿ nī chuū?
\p
\v 29 Jesús nan'guɛɛcútaⁿ'a yā: 'Úú ntúūⁿ ní tiinguuneéⁿ ndís'tiī, ní ndúúti chi 
cuuví n'guɛɛcútaⁿ'a nī yeⁿ'é, tuu'mi ní cuuví ndís'tiī du'ú 'iiⁿntyeⁿ'ē tee yā poder 
'úú chi idiíⁿ dendú'u 'cūū.
\v 30 Chí ngɛɛ̄dínuuⁿnīⁿ Juan miiⁿ ¿tií chiīcā chiī? ¿'Áá yeⁿ'e sáⁿ'ā iⁿ'yeeⁿdí 
'cūū o yeⁿ'ē va'ai chɛɛti nguuvi? Nan'guɛɛcútaⁿ'a nī yeⁿ'é.
\p
\v 31 Tuu'mi ní tucá'a yā caⁿ'a yā nguááⁿ maáⁿ yā ní caⁿ'a yā chii yā vi'ī: ¿Taacá caaⁿ'maⁿ 
yú? Ndúúti chí caaⁿ'maⁿ yú chí yeⁿ'ē nanguuvi, 'iiⁿ'yāⁿ miiⁿ ní nan'guɛɛcútaⁿ'a 
yā yeⁿ'ē yú 'tíícā: ¿Dɛ'ɛ̄ cúúví chí nguɛ́ɛ́ i'téénu nī?
\v 32 Ní ndúúti chi caaⁿ'maⁿ yú, chí yeⁿ'ē saⁿ'ā iⁿ'yeeⁿdí 'cūū tuu'mi ní 'va'a yú 
'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ caati nducyáácá 'iiⁿ'yāⁿ deenu yā chi Juan chi chɛɛdínuūⁿnīⁿ 
miiⁿ ní 'áámá profeta chí cuaacu.
\v 33 Ní nan'guɛɛcútaⁿ'a yā yeⁿ'e Jesús miiⁿ ní caⁿ'a yā: Nguɛ́ɛ́ cuuví nī n'diī. 'Tíícā 
caⁿ'a yā chiī yā Jesús: Nguɛ́ɛ́ deenú 'nū. Tuu'mi ní Jesús caⁿ'a yā chii yā 'iiⁿ'yāⁿ 
s'eeⁿ: 'Tiicá ntúūⁿ 'úú nguɛ́ɛ́ cuuví ndís'tiī du'ú 'iiⁿntyéⁿ'ē idiiⁿ ndúúcū chuū.
\c 12
\s Ejemplo yeⁿ'e 'iiⁿ'yāⁿ chi nguɛ́ɛ́ n'daācā diíⁿ yā ntiiⁿnyuⁿ
\r (Mt. 21.33-46; Lc. 20.9-19)
\p
\v 1 Jesús miiⁿ tucá'a yā caⁿ'a yā 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ ndúúcū ejemplos chi 'tɛ́ɛ́ 
nguɛ́ɛ́ dáámá. Ní caⁿ'a yā: Vɛ́ɛ́ 'áámá 'iiⁿ'yāⁿ chí chiīnu yā díí'yú 
uvas na yáⁿ'āa yeⁿ'é yā. Ní din'dái yā 'áámá cheēⁿ yeⁿ'ē yáⁿ'āa 'lííⁿ. 
Ní din'dái yā 'áámá tanque naachí cuuvi tun'dáa yā nuūⁿnīⁿ yeⁿ'e uvas miiⁿ. Ní din'dái 
yā 'áámá torre nguaaⁿ yáⁿ'āa uvas naachi mozos yeⁿ'é yā 'cuɛɛtinée sa diiⁿ sa 
cuidado n'gui'i uvas miiⁿ. Cuayiivi ní ca'a ya yáⁿ'āa miiⁿ mozos chi diíⁿ yā ntiiⁿnyuⁿ 
yeⁿ'e yáⁿ'āa, ní cueⁿ'e yáⁿ'áí yā.
\v 2 Taachí ndaā tiempo yeⁿ'e cosecha yeⁿ'e uvas miiⁿ, dueño miiⁿ dichó'o yā 'aama mozo 
yeⁿ'é yā nanááⁿ mozos chi idiíⁿ sa ntiiⁿnyu yeⁿ'e yáⁿ'āa yeⁿ'é yā chi 
nguai nca'a sa n'gui'i uvas parte yeⁿ'e cosecha chí ítuneeⁿ dueño miiⁿ.
\v 3 Mozo miiⁿ ní cueⁿ'e sa, naati mozos ní sta'a sa mozo miiⁿ ní ch'eⁿ'e sa ní nadacho'o sa 
mozo miiⁿ ní nguɛ́ɛ́ dɛ'ɛ̄ vɛɛ ca'a sa mozo.
\v 4 Tuu'mi ní dueño yeⁿ'ē yáⁿ'āa miiⁿ nguɛɛ̄cunée yā dichó'o yā taama mozo. Mozos ní 
chiī tuu sa mozo miiⁿ ní 'nuūca'ai sa tiīⁿ sa ní chii taaⁿ sa saⁿ'ā miiⁿ.
\v 5 Dueño yeⁿ'e yáⁿ'āa miiⁿ dichó'o yā táámá mozo. Mozo miiⁿ, mozos chi diiⁿ ntiiⁿnyuⁿ 
na yáⁿ'āa miiⁿ ch'iiⁿ'nuⁿ sa. Cuayiivi miiⁿ ní 'yaaⁿ n'dáí mozos dichó'o yā. Mozos 
ní náⁿ'a mozos miiⁿ ní ch'eⁿ'e sa saⁿ'ā, tanáⁿ'ā sa ní mozos miiⁿ ch'iiⁿ'nuⁿ 
sa saⁿ'ā.
\p
\v 6 Cánéé cá daiya yā chí neⁿ'e taavi yā. Cuayiivi mííⁿ ní dueño miiⁿ dichó'o yā 
daiya yā ní nadicadíínuuⁿ yā 'tíícā. Saⁿ'ā daiyá ní diiⁿ sa honrar daiyá.
\v 7 Naati mozos chi idiíⁿ sa ntííⁿnyuⁿ na yáⁿ'āa yeⁿ'é yā caⁿ'a sa nguaaⁿ maaⁿ 
sa: Sáⁿ'a 'cūū chi canee chi cuuví yeⁿ'ē sa yá'āa herencia 'cūū. 'Caāⁿ'nuⁿ yú saⁿ'ā 
ní cúúví yeⁿ'ē yú yáⁿ'āa ndúúcū chi vɛ́ɛ́ yeⁿ'ē.
\v 8 'Tíícā ní sta'a sa saⁿ'ā ní ch'iiⁿ'nuⁿ sa saⁿ'ā ní tun'daa sa cuerpo yeⁿ'ē sa 'áámá 
lado yeⁿ'e yáⁿ'āa miiⁿ.
\p
\v 9 Tuu'mi ní Jesús ntiinguuneeⁿ yā 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ: ¿Dɛ'ɛ̄ ra diīiⁿ dueño yeⁿ'ē yáⁿ'āa 
'cúū? Ndaá yā ní 'caāⁿ'núⁿ yā mozos chi idiiⁿ ntiiⁿnyuⁿ, ní ca'á yā yáⁿ'āa 
tánaⁿ'a 'iiⁿ'yāⁿ.
\p
\v 10 ¿'Áá nguɛ́ɛ́ n'geeⁿ ndís'tiī naachi canéé nguūⁿ na libro yeⁿ'e Ndyuūs? Ngaⁿ'a 
'túúcā:
\q Tuūu chi 'iiⁿ'yāⁿ din'dái yā va'ai miiⁿ ní sta'á yā ní ch'ɛɛcú yā 'áámá lado 
ti nguɛ́ɛ́ neⁿ'e yā. Tuūu 'cúū chí tuūu ch'ɛɛtɛ ní canéé tuūu ch'ɛɛtɛ yeⁿ'ē na 
esquina yeⁿ'e va'ai.
\q
\v 11 Chuū ní Señor Ndyuūs diíⁿ yā, chuū ní 'áámá cosa chí ngeⁿ'e yiinu yú taachi inaaⁿ 
yú yeⁿ'ē.
\p
\v 12 Tuu'mi ní 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ nadacádíínuuⁿ yā chi cuta'á yā Jesús miiⁿ ní diíⁿ 
yā preso 'iiⁿ'yāⁿ ti déénu yā chi Jesús miiⁿ caⁿ'a yā ejemplo 'cūū chi 'tɛ́ɛ́ 
nguɛ́ɛ́ dáámá chi yeⁿ'e yā. Naati 'va'á yā 'iiⁿ'yāⁿ yeⁿ'e yáāⁿ miiⁿya, ní 
s'néeⁿ yā Jesús ní cueⁿ'e yā.
\s Chúū chi yeⁿ'ē impuestos
\r (Mt. 22.15-22; Lc. 20.20-26)
\p
\v 13 Cuayiivi miiⁿ 'iiⁿ'yāⁿ chi ngaⁿ'a ntiiⁿnyuⁿ yeⁿ'e yaācū dicho'ó yā 'iiⁿ'yāⁿ 
yeⁿ'e Herodes ndúúcū n'duuvi 'iiⁿ'yāⁿ fariseos nanááⁿ Jesús miiⁿ. Ní neⁿ'é 
yā chi Jesús castáⁿ'a yā nduudu yeⁿ'e yā ní caaⁿ'máⁿ yā 'áámá nduudu yaadi.
\v 14 'Iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ ndaá yā nanááⁿ Jesús miiⁿ, ní caⁿ'a yā: N'diī Maestro, déénu 
'nū chí n'dii ní ngaⁿ'a nī nduudu cuaacu ní nguɛ́ɛ́ diíⁿ nī cuenta yeⁿ'e chí ngaⁿ'a 
'iiⁿ'yāⁿ yeⁿ'ē. Ní nguɛ́ɛ́ ndɛɛ́ nī cuidado táácā idinááⁿ 'iiⁿ'yāⁿ 
iⁿ'yeeⁿdí 'cūū naati ngi'cueeⁿ nī ndúúcū nduudu cuaacu yúúní yeⁿ'é Ndyuūs. ¿'Áá 
canéé chí nadíí'vɛ 'nū na emperador César tuūmī yeⁿ'e recaudación yeⁿ'e yáⁿ'āa 
o nguɛ́ɛ́?
\p
\v 15 Jesús miiⁿ ní déénu yā chi nguɛ́ɛ́ n'daācā chí 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ diíⁿ yā. 
Ní caⁿ'a yā chii yā 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ: ¿Dɛ'ɛ̄ cúúví chi neⁿ'é nī chí castaⁿ'á 
nī nduudu yeⁿ'é? Candɛ́ɛ nī 'áámá tuūmī, chi snaáⁿ.
\p
\v 16 'Iiⁿ'yāⁿ ndɛɛ́ yā tuūmī. Ní Jesús miiⁿ n'diichí yā ní tiinguuneeⁿ yā 'iiⁿ'yāⁿ 
s'eeⁿ: ¿Dú'u naaⁿ chuū? ¿Du'ū chí duuchi canéé nguūⁿ? 'Iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ ní n'guɛɛcútaⁿ'a 
yā: Nááⁿ emperador César cānee.
\p
\v 17 Tuu'mi Jesús miiⁿ ní caⁿ'a yā chii yā 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ: Nca'á nī tuūmī yeⁿ'e recaudación 
o impuestos chi yeⁿ'e emperador César miiⁿ chííⁿ chí yeⁿ'ē sa, ní nca'a nī Ndyuūs 
chí yeⁿ'é yā. 'Iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ ní cueⁿ'e yiinú yā yeⁿ'ē chí n'guɛɛcútaⁿ'a Jesús miiⁿ.
\s 'Iiⁿ'yāⁿ ntííngúúneeⁿ Jesús yeⁿ'ē chi iiⁿ'yāⁿ nnduuchi yā nguaaⁿ tináⁿ'a
\r (Mt. 22.23-33; Lc. 20.27-40)
\p
\v 18 Tuu'mi ní ndaā n'duuvi 'iiⁿ'yāⁿ saduceos nanááⁿ Jesús. 'Iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ ní nguɛ́ɛ́ 
s'teenu yā chí tináⁿ'ā ní nduuchi yā. Ní ntiinguuneeⁿ yā Jesús chuū:
\v 19 N'dií Maestro, Moisés miiⁿ ní s'neeⁿ nguuⁿ yā yeⁿ'e s'uuúⁿ tí chuū: Nduuti chi 'áámá saⁿ'ā 
'cuūvī sa ní cu'neeⁿ sa n'daataá yeⁿ'ē sa ní nguɛ́ɛ́ daiya sa, tuu'mi ní 'díínu sā cuuví 
'caandavaacu sá ndúúcū n'daataá miiⁿ. Ní saⁿ'ā miiⁿ ní 'cuūndī daiya sa lado yeⁿ'ē 
'díínū tináⁿ'ā.
\v 20 'Áámá saⁿ'ā vɛ́ɛ́ ndɛɛ̄chɛ̄ 'díínū sa ndúúcū sa. Saⁿ'ā miiⁿ chí vmnááⁿ 
vmnaaⁿ ch'iidivaacu sá ní ch'iī sa ní nguɛ́ɛ́ ch'iīndī daiya sa ndúúcú n'daataá 
yeⁿ'ē sa.
\v 21 Saⁿ'ā ndii chííⁿ ndii 'úúví mííⁿ ch'iindivaacu sa ndúúcū n'daataá yeⁿ'ē 
tináⁿ'ā ní saⁿ'ā miiⁿ ch'iī ntúuⁿ sa ní nguɛ́ɛ́ ch'iindi daiya sá ndúúcū 
n'daata miiⁿ. 'Tiicá ntúūⁿ ch'ɛɛnu saⁿ'ā ndii chííⁿ ndii 'íínú.
\v 22 Ndu'ū ndɛɛ̄chɛ sá ch'iindivaacu sá ndúúcu tá ní mar 'áámá sá nguɛ́ɛ́ s'neeⁿ sa 
daiya sa ndúúcu tá. Cuayiivi ní ch'iī ntúūⁿ n'daataá miiⁿ.
\v 23 Tuu'mi ní taachí nduuchí yā nguaaⁿ tináⁿ'ā, ¿chɛɛ́ yā chí n'daataá yeⁿ'é yā taⁿ'ā 
miiⁿ, caati ndu'u ndɛɛ̄chɛ yā ch'iindivaacú yā ndúúcu tá?
\p
\v 24 Tuu'mi ní Jesús mííⁿ nan'guɛɛcútaⁿ'a yā 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ: Ndís'tiī ní nguɛ́ɛ́ 
déénu nī chí ngaⁿ'a nī, ti nguɛ́ɛ́ n'diichí nī naachi canéé nguūⁿ na libro yeⁿ'é 
Ndyuūs yeⁿ'é chuū, ndíí nguɛ́ɛ́ ndúú n'diichi rá nī poder yeⁿ'é Ndyuūs.
\v 25 Taachí 'iiⁿ'yāⁿ nanduuchí yā yeⁿ'ē nguaaⁿ tináⁿ'ā, ndíí nguɛ́ɛ́ ndúú 
n'daataá rá, ndíí nguɛ́ɛ́ ndúú saⁿ'ā rá 'caandavaacu sa. 'Iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ 'cuɛɛtinée 
yā tan'dúúcā ángeles yeⁿ'ē va'ai chɛɛti nguuvi chi nguɛ́ɛ́ ch'iindivaacu yā.
\v 26 Chuū chi yeⁿ'ē tináⁿ'ā miiⁿ chí nanduuchi yā nguaaⁿ tináⁿ'ā, ¿'áá nguɛ́ɛ́ 
n'geēⁿ ndís'tiī na libro yeⁿ'é Ndyuūs chí dinguuⁿ Moisés tan'dúúcā Ndyuūs yaa'ví 
yā Moisés, ndíí taachi canee sa nanááⁿ yáⁿ'á 'lííⁿ chí ngiichi? Ní 'túúca 
caⁿ'a Ndyuūs chii yā Moisés miiⁿ: 'Úú ní Ndyuūs yeⁿ'e Abraham, ndúúcū Isaac, ndúúcū 
Jacob.
\v 27 Ndyuūs miiⁿ nguɛ́ɛ́ Ndyuūs yeⁿ'ē tináⁿ'ā ti yeⁿ'e 'iiⁿ'yāⁿ chi snduuchi. Chííⁿ 
chí ndís'tiī nguɛ́ɛ́ déénu nī chi ngaⁿ'a nī.
\s Mandamiento chí ch'ɛɛtɛ ca
\r (Mt. 22.34-40)
\p
\v 28 'Áámá maestro yeⁿ'e ley chí ch'iindiveéⁿ yā chí ndeē 'iiⁿ'yāⁿ saduceos s'eeⁿ, 
déénu yā chi Jesús miiⁿ nan'guɛɛcútaⁿ'a n'daaca yā. 'Iiⁿ'yāⁿ miiⁿ ní ntiinguuneeⁿ 
yā Jesús: ¿Chɛɛ́ mandamiento chi canee nguūⁿ chí ch'ɛɛtɛ n'dai ca?
\p
\v 29 Jesús nan'guɛɛcútaⁿ'a yā: Mandamiento vmnááⁿ vmnaaⁿ miiⁿ ní chuū: 'Caandiveéⁿ 
nī, ndís'tiī 'iiⁿ'yāⁿ yeⁿ'e Israel miiⁿ, Señor Ndyuūs yeⁿ'ē yú ní 'áámá n'dyáⁿ'ā 
Señor miiⁿ.
\v 30 Canéé chí dineⁿ'é nī Señor Ndyuūs yeⁿ'é nī ndúúcū nuuⁿmaⁿ staava yeⁿ'é 
nī, ndúúcū nuuⁿmaⁿ alma yeⁿ'e nī, ndúúcū nuuⁿmaⁿ vaanicadíínūuⁿ yeⁿ'e 
nī, ndúúcū nducuéⁿ'ē fuerzas yeⁿ'e nī. Chuū chi mandamiento chi vmnááⁿ vmnaaⁿ.
\v 31 Mandamiento 
chí canéé nguūⁿ chi ndii chííⁿ ndii 'úúví mííⁿ tan'dúúcā chi vmnááⁿ 
vmnaaⁿ 'āā 'tiicá ntúūⁿ: Dinéⁿ'e di 'iiⁿ'yāⁿ na niiⁿnuúⁿ vaacú di tan'dúúcā 
chi neⁿ'e dí maāⁿ di. Nguɛ́ɛ́ 'áámá mandamiento chí canéé nguūⁿ chí ch'ɛɛtɛ 
ca nguɛ́ɛ́ ti mandamientos s'uuⁿ.
\p
\v 32 Tuu'mi ní maestro yeⁿ'e ley caⁿ'a yā chii yā Jesús miiⁿ: N'diī Maestro, cuáácú ngaⁿ'a 
nī. Cuaacu nííⁿnyúⁿ chí ngaⁿ'a nī chi vɛɛ 'aama n'dyáⁿ'ā Ndyuūs. Nguɛ́ɛ́ táámá 
'āā tanduu rá 'iiⁿ'yāⁿ miiⁿ.
\v 33 Níícú 'iiⁿ'yāⁿ canéé chi dinéⁿ'e yā Ndyuūs ndúúcū nuuⁿmaⁿ staava yeⁿ'e 
yā, ndúúcū nuuⁿmaⁿ vaanicadíínūuⁿ yeⁿ'e yā, ndúúcū nuuⁿmaⁿ alma yeⁿ'e 
yā, ndúúcū tanducuéⁿ'ē fuerzas yeⁿ'e yā. Ní dineⁿ'e yā 'iiⁿ'yāⁿ na niiⁿnuúⁿ 
vaacú yā tan'dúúcā chi neⁿ'é yā maáⁿ yā. Chuū chi n'daācā ca nguɛ́ɛ́ ti n'giiⁿ'núⁿ 
'iiti chí nga'a yā 'iiti lado yeⁿ'e ofrenda yeⁿ'é Ndyuūs ní yeⁿ'é tanducuéⁿ'ē ofrenda 
chí ngicyáⁿ'ā nátai.
\p
\v 34 Tuu'mi ní taachi ch'iindiveeⁿ Jesús tan'dúúcā chi n'guɛɛcutaⁿ'a cuaacu sa chí caⁿ'a sa, 
Jesús caⁿ'a yā chiī yā saⁿ'ā miiⁿ: Nguɛ́ɛ́ yaⁿ'ai canee di yeⁿ'ē naachí Ndyuūs 
ngaⁿ'a ntiiⁿnyuⁿ yā. Cuayiivi miiⁿ ní 'iiⁿ'yāⁿ 'āā ntɛɛ candii cá yā ntiinguuneeⁿ 
ca yā Jesús mar 'áámá.
\s ¿Du'u chií Daiya Cristo miiⁿ?
\r (Mt. 22.41-46; Lc. 20.41-44)
\p
\v 35 Jesús ngi'cueeⁿ yā chɛɛti yaācū templo ní ngaⁿ'a yā: ¿Dɛ'ɛ̄ cúúví chí maestros 
yeⁿ'e ley ngaⁿ'á yā chi Cristo miiⁿ ní daiya David?
\v 36 Caati maaⁿ David miiⁿ caⁿ'a sá taachi yaa'vi Espíritu N'dai yeⁿ'é Ndyuūs chuū chi canéé 
nguūⁿ na libro yeⁿ'e Ndyuūs:
\q Señor miiⁿ caⁿ'a yā chiī yā Señor yeⁿ'é: 'Cuundi dí lado ta cuaācú chi lado yeⁿ'e 
honor, ndíí taachi 'úú cu'neéⁿ 'iiⁿ'yāⁿ chí contra yeⁿ'ē di ndiī cuaaⁿ ndiiya 
maaⁿ ca'ā di tan'dúúcā chi 'aama banco 'lííⁿ, 'tiicá yā.
\m
\v 37 David miiⁿ ngaⁿ'a sa chuū yeⁿ'e Señor yeⁿ'é yā. Maaⁿ ní ¿táácā cuuví chiī chí 
Cristo miiⁿ ní daiya David miiⁿ? Nééné n'deēe 'iiⁿ'yāⁿ ch'iindiveéⁿ yā yeⁿ'e 
Jesús ndúúcū vaadī yeenú.
\s Jesús ngaⁿ'a yā nuuⁿndi yeⁿ'e 'iiⁿ'yāⁿ chi ngi'cuéeⁿ yā yeⁿ'e ley
\r (Mt. 23.1-36; Lc. 11.37-54; 20.45-47)
\p
\v 38 Jesús ngaⁿ'a yā chuū taachi ngi'cueeⁿ yā: Cundɛ́ɛ di cuidado yeⁿ'e maestros yeⁿ'e 
ley. 'Iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ ní n'gɛɛ̄tinéé yiinú yā chí n'geenūu catecai yā. Ní taachi 
chiicá yā cuaaⁿ cyúúní neⁿ'e yā chí 'iiⁿ'yāⁿ diíⁿ yā saludar 'yā ndúúcū 
respeto n'daācā.
\v 39 Ní neⁿ'é yā sillas vmnááⁿ vmnaaⁿ yeⁿ'e honor taachí 'cuundí yā na yaācū sinagogas 
ndúúcū lugar chi ch'ɛɛtɛ taachi cheⁿ'e yā naachi vɛ́ɛ́ 'viicu chi che'é yā.
\v 40 Ní ndivíi yā va'ai yeⁿ'ē n'daataá nguá'āa. Ní 'íícú cuunuuⁿ n'dé'ei yā chí idiíⁿ yā 
miiⁿ nduucú nééné n'deēe ngaⁿ'angua'á yā. 'Iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ ní ch'ɛɛtɛ ca castigo 
yeⁿ'é yā nguuvi yeⁿ'e juicio.
\s Ofrenda yeⁿ'e n'daataá nguá'āa
\r (Lc. 21.1-4)
\p
\v 41 'Áámá vmnéⁿ'ēe Jesús vɛ́ɛ yā na yáacū templo niiⁿnuúⁿ na cajas naachí 
'iiⁿ'yāⁿ n'gíi yā ofrendas. N'gíínu yā tan'dúúcā chi diíⁿ 'iiⁿ'yāⁿ táácā 
n'gíi yā tuumī lado yeⁿ'e ofrenda na cajas. N'diichí yā chi 'yaaⁿ n'dáí 'iiⁿ'yāⁿ 'cuiica 
neené n'deēe tuūmī ca'a yā.
\v 42 Tuu'mi ní ndaā 'áámá n'daataá nguá'āa chí neene ndaachíí canee tá. Táⁿ'ā miiⁿ ní 
s'nuūⁿ tá na caja miiⁿ na 'uūvī centavos chi cobre.
\v 43 Tuu'mi ní Jesús yaa'vi yā discípulos yeⁿ'e yā ní caⁿ'a yā chii yā 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ: 
Cuaacu nííⁿnyúⁿ ngaⁿ'á ngií ndís'tiī chí n'daataá nguá'āa 'cúū ch'ɛɛtɛ ca 
nga'ā tá, nguɛ́ɛ́ ti tanáⁿ'a yā chí s'nuúⁿ yā tuūmī na cajas.
\v 44 Tí 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ ní nga'a yā yeⁿ'e chí ngaava yeⁿ'e yā; naati n'daataá mííⁿ 
ní neené ndaachíī canee tá ní ca'ā tá tanducuéⁿ'ē chí yeⁿ'ē tá chi che'e tá.
\c 13
\s Jesús ngaⁿ'a yā chí yaācū templo miiⁿ ní ntúúvíí
\r (Mt. 24.1-2; Lc. 21.5-6)
\p
\v 1 Taachí Jesús miiⁿ nan'dáa yā yaācū templo miiⁿ 'áámá discípulo yeⁿ'e yā ní 
caⁿ'a yā chii yā Jesús: N'dií Maestro, n'diichí nī dɛ'ɛ̄ chúúcā n'gɛɛtɛ tuūu s'eeⁿ 
ní dɛ'ɛ chúúcā n'gɛɛtɛ va'ai s'eeⁿ yeⁿ'e yaācū templo.
\p
\v 2 Jesús nán'guɛɛcútaⁿ'a yā: ¿'Áá inaaⁿ nī va'ai templo? 'Muuⁿ ní nguɛ́ɛ́ cunee mar 
'áámá tuūu cuaaⁿ vmnááⁿ yeⁿ'e vi'ī ti tanducuéⁿ'ē ní cundɛɛvɛ.
\s Jesús ngaⁿ'a yā yeⁿ'ē chííⁿ chí 'cuuⁿ'miⁿ taachí 'āā cuɛ́ɛ́ 'cuiinu iⁿ'yēēⁿdī
\r (Mt. 24.3-28; Lc. 21.7-24; 17.22-24)
\p
\v 3 Tuu'mi ní cheⁿ'é yā 'áámá yiīcū chi nguuvi Olivos, chi canéé niiⁿnuúⁿ na yaācū 
templo miiⁿ. Ní taachi Jesús vɛɛ́ yā miiⁿ, Pedro ndúúcū Jacobo, ndúúcū Juan, ndúúcū 
Andrés ndaa yā nanáaⁿ yā chi caⁿ'a n'de'ei yā 'áámá nduudu ndúúcū Jesús.
\v 4 Ní caⁿ'a yā: N'diī Señor, néⁿ'e 'nū chi cuuví nī nús'uu ¿tií cuaⁿ'ā cuuví chuū? ¿Dɛ'ɛ̄ senal 
'cuuⁿ'míⁿ nī nús'uu yeⁿ'e tiempo chi cuuvi tanducuéⁿ'ē 'túúcā?
\p
\v 5 Jesús nan'guɛɛcútaⁿ'a yā: Cundɛ́ɛ nī cuidado chí mar 'áámá 'iiⁿ'yāⁿ nguɛ́ɛ́ 
cannche'éí yā ndís'tiī.
\v 6 Ti nééné 'yááⁿ 'iiⁿ'yāⁿ chii yā ndúúcū chi duuchí ní cannche'éí yā 'iiⁿ'yāⁿ 
ní caaⁿ'máⁿ yā: 'Úú Cristo 'úú. 'Iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ ní cannche'éí yā 'yaaⁿ n'dáí 
'iiⁿ'yāⁿ.
\p
\v 7 Taachi ndís'tiī 'caandiveéⁿ nī caandaá ní 'iiⁿ'yāⁿ 'va'a yā chí chiī caandaá 
nguɛ́ɛ́ idii'yá nī cuuvi ti 'tíícā canéé chi cuuvi. Naati chiiⁿ ní 'āā 'cuɛ́ɛ́ tiempo 
chi ntuuvií íⁿ'yeēⁿdī.
\v 8 Ti 'áámá nación ní 'cuuⁿ'maⁿ ndúúcū táámá nación ni 'áámá gobierno ní 'cuuⁿ'maⁿ 
yā ndúúcū táámá gobierno. Ní nééné n'deee cuaaⁿ nuⁿ'u yáⁿ'āa. Ní ndaā vaadī 
'cuiicu ndúúcū dendu'ū chi di'vaachií. Taachí cuuví dendu'ū chi 'túúcā ní chiiⁿ ní cáámá 
cuunngá'á vaadī ya'ai.
\p
\v 9 Diíⁿ nī cuidado maáⁿ nī ndís'tiī ti 'iiⁿ'yāⁿ nca'a yā ndís'tiī tá'āa 'iiⁿntyéⁿ'ē. 
Tuu'mi ní 'cueⁿ'é yā ndís'tiī na yaācū sinagogas. Ndís'tiī ni canee chi caⁿ'á nī nanááⁿ 
'iiⁿ'yāⁿ chi ngaⁿ'a ntiiⁿnyuⁿ yā ndúúcū reyes cáávā ntiiⁿnyuⁿ yeⁿ'é. 
Ní 'íícú cuuvi caaⁿ'máⁿ nī yeⁿ'é ní 'caandiveéⁿ yā nduudu cuaacu.
\v 10 Taachí 'āā cuɛ́ɛ́ ndaa chí 'cuiinu iⁿ'yeēⁿdī, nduudu cuaacu 'cūū canéé chi caaⁿ'maⁿ 
nanááⁿ nducyaaca 'iiⁿ'yāⁿ yeⁿ'e naciones yeⁿ'e núúⁿmáⁿ íⁿ'yeēⁿdī.
\v 11 Taachí candɛ́ɛ yā ndís'tiī chi nca'a yā ndís'tiī vmnááⁿ 'iiⁿntyéⁿ'ē, nguɛ́ɛ́ 
nadicádíínuuⁿ nī yeⁿ'ē chi caaⁿ'maⁿ nī. Nguɛ́ɛ́ diiⁿ núúⁿ yiiⁿnuⁿ 
nī yeⁿ'ē. Caaⁿ'maⁿ nī tan'dúúcā Espíritu N'dai yeⁿ'é Ndyuūs caaⁿ'maⁿ cuuvi ndís'tiī 
hora miiⁿ; ti nguɛ́ɛ́ ndís'tiī chi caaⁿ'máⁿ nī ti Espíritu N'dai yeⁿ'é Ndyuūs.
\v 12 Ní yeⁿ'e tiempo miiⁿ nguaaⁿ 'díínu yā nca'a vi'i yā chí 'cááⁿ'núⁿ yā 'iiⁿ'yāⁿ. 
Ní 'íícú chiidá yā ní ca'a yā daiya yā. Ní daiya yā ní ca'a yā chiidá yā ndúúcū chɛɛcú 
yā ní 'caaⁿ'núⁿ yā 'iiⁿ'yāⁿ.
\v 13 Nducyáácá 'iiⁿ'yāⁿ nguɛ́ɛ́ cunee yiinú yā chi ndís'tiī diíⁿ nī ntiiⁿnyuⁿ 
caavā 'úú. Naati 'iiⁿ'yāⁿ chi cuchɛ́ɛ yā ní 'aama canée yā ndúúcū chi i'teenu yā 
yeⁿ'e Ndyuūs ndíí tiempo chi 'cuūvi yā ní nnguáⁿ'ai yā.
\v 14 Taachí ndís'tiī 'āā snaaⁿ nī dendu'ū chi 'túúcā chi saⁿ'ā profeta Daniel dinguúⁿ 
yā na libro yeⁿ'e Ndyuūs tiempo chi chó'ōo tuu'mi ní 'iiⁿ'yāⁿ chi snée yā na yáⁿ'āa 
Judea canéé chi caⁿ'á yā caanu yā ná yiīcū n'gɛɛtɛ. ('Iiⁿ'yāⁿ chi 'cueēⁿ chuū 
canéé chi cuuvi deenú yā yeⁿ'e chuū.)
\v 15 Nguuvi miiⁿ ní ndúúti chi 'áámá 'iiⁿ'yāⁿ canduú yā tiíⁿ va'āī ní nguɛ́ɛ́ 
cuuvi núúⁿ nch'eeⁿ yā ní ndaa yā va'ai ní tun'dáa yā dendu'ū yeⁿ'e yā.
\v 16 Ní ndúúti chi 'áámá 'iiⁿ'yāⁿ canée yā na campo, ní nguɛ́ɛ́ cuuvi núú ndaa yā 
va'ai yeⁿ'e yā ní nta'a yā cotón yeⁿ'e yā.
\v 17 Dɛ'ɛ chúúcā yaⁿ'ai yeⁿ'e n'daataá chi vɛ́ɛ́ daiya tá chɛɛti tá ndúúcū 
n'daataá chí ngiicu dacuá'āa yeⁿ'e tá nguuvi chi cáánu yā.
\v 18 Ndís'tiī, caaca nī Ndyuūs chi nguɛ́ɛ́ chó'ōo chuū tiempo chi 'iichɛ.
\v 19 Ti nguuvi miiⁿ ní nééné 'cueenu 'iiⁿ'yāⁿ cuuvi tan'dúúcā chi mar 'áámá vmnéⁿ'ēe 
'āā cuɛ́ɛ́ cuuvi 'tíícā ndíí taachí Ndyuūs din'dái yā íⁿ'yeēⁿdī. 'Āā ntɛ́ɛ́ 
ndúú cuayiivi ra chí snaaⁿ yā dendu'ū chi 'tíícā.
\v 20 Ndúúti chi Señor miiⁿ nguɛ́ɛ́ nadidúú'vi yā tiempo miiⁿ mar 'áámá 'iiⁿ'yāⁿ 
nguɛ́ɛ́ nnguaⁿ'ai yā. Naati n̄diiⁿ nadidúú'vi yā cáávā 'iiⁿ'yāⁿ chi yeⁿ'é 
yā ti 'iiⁿ'yāⁿ miiⁿ Señor ndɛɛvɛ yā.
\p
\v 21 Tuu'mi ní ndúútī chi 'áámá 'iiⁿ'yāⁿ caaⁿ'maⁿ yā cuuvi yā ndís'tiī: Cuín'dííchí 
nī, 'íngaā Cristo miiⁿ, o cuín'dííchí nī, miiⁿ canee Cristo miiⁿya, nguɛ́ɛ́ cu'téénu 
nī 'iiⁿ'yāⁿ miiⁿ.
\v 22 Ti ndaá 'iiⁿ'yāⁿ chi cristos chi falsos yā ndúúcū 'iiⁿ'yāⁿ chi profetas chi falsos 
yā. Ní diíⁿ yā señales ndúúcū vaadī n'giinu. Ní 'íícú cuuvi cannche'éí yā 'iiⁿ'yāⁿ, 
ndíí 'iiⁿ'yāⁿ chí Ndyuūs ndɛɛvɛ yā ndúútī chi chuū cuuvi diíⁿ yā.
\v 23 Naati ndís'tiī ní 'cuɛɛtinéé yaaⁿ nī. Ngaⁿ'á ngií ndís'tiī tanducuéⁿ'ē chuū 'nááⁿ 
chí 'āā cuɛ́ɛ́ ndaa.
\s Táácā ndáá Saⁿ'a chi Daiya Ndyuūs
\r (Mt. 24.29-35, 42-44; Lc. 21.25-36)
\p
\v 24 Cho'ōo chúū ní nguuvi miiⁿ chi 'cueenu nī cuuvi, 'yáⁿ'āa miiⁿ ní cúúví maāiⁿ ní 
'iīyū miiⁿ ní 'āā ntɛ́ɛ́ cuuví dɛɛvɛ.
\v 25 'Iiⁿnyuⁿ miiⁿ ní cun'dáa yeⁿ'ē nanguuvi ní nducuéⁿ'ē chi vɛ́ɛ́ nanguuvi ní nuⁿ'u.
\v 26 Tuu'mi ní snaaⁿ yā Saⁿ'ā chi Daiya Ndyuūs chí ndaa sa nguaaⁿ meēeⁿ ndúúcū poder yeⁿ'ē 
sa chí ch'ɛɛtɛ taavi ní ndɛɛvɛ́ n'dai ngíí n'gai maāⁿ sa.
\v 27 Tuu'mi ní Ndyuūs dicho'ó yā ángeles yeⁿ'e yā chí nadidáámá 'iiⁿ'yāⁿ yeⁿ'é yā 
chi Ndyuūs ndɛɛvɛ yā yeⁿ'ē núúⁿmáⁿ íⁿ'yeeⁿdī, ndii na yáⁿ'āa nducuéⁿ'ē 
n'dai yeⁿ'e yáⁿ'āa ndúúcū ndii na nducueⁿ'e nanguuvi.
\p
\v 28 Maaⁿ ní 'cueéⁿ nī yeⁿ'e ejemplo yeⁿ'e n'guíídīi yaaⁿ nguuvi: Taachí inguaaⁿnu duūⁿnɛ̄ 
n'gaiyáā ní ican'daā tá'āa, 'āā déénu nī chí 'āā cuchiī tiempo yaāáⁿ.
\v 29 'Tiicá ntúūⁿ taachi snaaⁿ ndís'tiī chi cuuvi dendú'ū chi 'túúcā, 'āā deenú nī 
chí 'āā sneeⁿ niiⁿnuⁿ tiempo chi ndaā Saⁿ'ā chi Daiya Ndyuūs. Ní 'āā nééné niiⁿnuúⁿ 
cánee tiempo 'cūū.
\v 30 Cuaacu nííⁿnyúⁿ ngaⁿ'á ngií ndís'tiī: 'Iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ chi snée yā maaⁿ 
'āā cuɛ́ɛ́ 'cuūví yā neⁿ'e chi 'āā cuɛ́ɛ́ cuuví tanducuéⁿ'ē chuū.
\v 31 Nánguuvi ndúúcū ná yáⁿ'āa 'cūū ní chó'ōo, naati nduudu yeⁿ'é nguɛ́ɛ́ cho'oó.
\p
\v 32 Naati yeⁿ'ē nguuvi miiⁿ ndúúcū hora miiⁿ nguɛ́ɛ́ vɛ́ɛ́ mar 'áámá 'iiⁿ'yāⁿ 
chi deenu yeⁿ'ē. Ndíí nguɛ́ɛ́ ndúú ángeles, yeⁿ'e va'ai chɛɛti nguuvi ndíí nguɛ́ɛ́ 
ndúú Sáⁿ'ā chi Daiya Dendyuūs deenú yā yeⁿ'ē. Dámaāⁿ Chiida yú chi canée yā 
na va'ai chɛɛti nguuvi deenu yā.
\p
\v 33 Chííⁿ chí ndís'tiī ní 'cuɛɛtinéé yaaⁿ nī. Dicuéénaaⁿ nī ní caaⁿ'maⁿngua'á 
nī, ti nguɛ́ɛ́ déénu nī tií cuaⁿ'ā ndaa hora miiⁿ.
\v 34 Ejemplo chuū tan'dúúcā 'áámá 'iiⁿ'yāⁿ chí caⁿ'a yā yaⁿ'ai. Taachi 'āā cuɛ́ɛ́ 
can'dáa yā na vaācu yā, caⁿ'a yā chii yā mozos yeⁿ'é yā chí ca'a yā ntiiⁿnyuⁿ 'áámá 
'áámá mozo yeⁿ'ē sa. Ní cuuvi yā saⁿ'ā chí idiiⁿ cuidado yeⁿ'e cheendi va'āī miiⁿ 
chi cunéé yaaⁿ sa. Ní cueⁿ'e yā.
\v 35 Maaⁿ ní ndís'tiī 'cuɛɛtinéé yaáⁿ nī, ti nguɛ́ɛ́ déénu nī tií cuaⁿ'ā ndaa 
dueño yeⁿ'e va'āī miiⁿ. Nguɛ́ɛ́ déénu nī nduuti chi ndaá yā n'gaaⁿ, o yaaⁿ chɛɛtɛ, 
o taachí 'cuaī tú'u, o cuaaⁿ na nguɛɛtiyaaⁿ.
\v 36 'Áá tiī dácanaaⁿ ndaá yā ní nndaāca yā ndís'tiī chí styaadu nī.
\v 37 Chííⁿ chí ngaⁿ'á ngií ndís'tiī, ní ngií nducyaaca 'iiⁿ'yāⁿ: 'Cuɛɛtinéé yaáⁿ yā.
\c 14
\s Saⁿ'ā s'eeⁿ nadacádiinūūⁿ sa taacā cuta'a sa Jesús
\r (Mt. 26.1-5; Lc. 22.1-2; Jn. 11.45-53)
\p
\v 1 Ná 'uūvī nguūvī ní cuuvā 'viicu yeⁿ'e pascua chi 'viicu yeⁿ'ē pan chi nguɛ́ɛ́ levadura yeⁿ'ē. 
Chiiduú n'gɛɛtɛ ndúúcū maestros yeⁿ'e ley 'nuúⁿ yā taacā chi cuuvi cannche'éí yā 
Jesús ní cuta'á yā 'iiⁿ'yāⁿ ní 'caaⁿ'núⁿ yā 'yā.
\v 2 Naati caⁿ'a yā: Nguɛ́ɛ́ diiⁿ yú nguuvi 'viicu tí 'iiⁿ'yāⁿ yeⁿ'e yáāⁿ Jerusalén 
miiⁿ didáⁿ'a yā ní diíⁿ yā vaadī 'caa'va ndúúcū nús'uu.
\s 'Áámá n'daataá n'giī tá aceite na cuerpo yeⁿ'e Jesús
\r (Mt. 26.6-13; Jn. 12.1-8)
\p
\v 3 Jesús canee yā na yáāⁿ Betania na vaacu Simón chi canéé sá ndúúcū ca'ai chi nguuvi 
lepra chi in'duuti cuerpo yeⁿ'ē sa. Taachí Jesús miiⁿ vɛɛ́ yā na mesa, ndaā 'áámá n'daataá 
nanáaⁿ yā. Táⁿ'ā miiⁿ ní ndɛɛ̄ tá 'áámá frasco yeⁿ'e alabastro ndiituú ndúúcū 
aceite perfume yeⁿ'e nardo chí ndɛɛvɛ ngeeⁿ ní neené ya'ai chíí'vɛ̄. Ní 'cuūⁿ tá 
frasco miiⁿ ní ch'eendáa tá aceite miiⁿ na tiīⁿ Señor Jesús miiⁿ.
\v 4 N'duuvi discípulos chi snée yā miiⁿ nduuvi táaⁿ yā ní caⁿ'a yā nguaaⁿ maaⁿ yā: ¿Dɛ'ɛ̄ 
cuuví chí chingéeⁿ ta aceite 'cūū?
\v 5 Ti cuuvi n'diicui yú ní ngo'o 'iinū ciento caadi ní cuuvi ca'a yú 'iiⁿ'yāⁿ chi nguɛ́ɛ́ yeⁿ'e 
yā. Ní nduuvi taáⁿ yā ndúúcu tá.
\p
\v 6 Naati Jesús miiⁿ ní caⁿ'a yā: 'Āā canee ra tá. Nguɛ́ɛ́ yaa'vi nī táⁿ'ā. ¿Dɛ'ɛ̄ cúúví 
chi yaa'ví nī táⁿ'ā? Tá 'tiī ní n'daācā idiiⁿ tá nduucú.
\v 7 'Iiⁿ'yāⁿ chi nguɛ́ɛ́ yeⁿ'e yā ní 'aama ca cánée yā ndúúcu nī. Ní ndís'tiī ní 
cuuvi din'daacá nī nduucú yā taachi neⁿ'e nī; naati 'úú nguɛ́ɛ́ 'aama cuneé ndúúcu nī.
\v 8 Tá 'cūū ní diīⁿ tá tan'dúúcā chi ch'iī tá perfume cuerpo yeⁿ'é maaⁿ chi 'āā cuɛ́ɛ́ 
'cuūví, 'tíícā diiⁿ tá. Ní 'āā nnee 'cuiī ta chuū 'úú taachí 'āā cuɛ́ɛ́ 'cuɛɛchí.
\v 9 Cuaacu nííⁿnyúⁿ ngaⁿ'á ngií ndís'tiī: 'Āā tií nūuⁿ chí 'iiⁿ'yāⁿ caaⁿ'máⁿ 
yā nduudu ngai yeⁿ'é yeⁿ'ē chi nanguaⁿ'ai 'iiⁿ'yāⁿ na núúⁿmáⁿ íⁿ'yeeⁿdī 
caaⁿ'maⁿ ntuúⁿ yā chi diīⁿ n'daataá 'cūū ní n'gaacú yā yeⁿ'ē tá.
\s Judas Iscariote nca'a sa Jesús
\r (Mt. 26.14-16; Lc. 22.3-6)
\p
\v 10 Tuu'mi ní Judas Iscariote, 'áámá chɛ́ɛ́ 'iiⁿ'yāⁿ naachi ndiichuuvi discípulos, cheⁿ'e 
sá nanááⁿ chiiduú n'gɛɛtɛ. Ní ngaⁿ'a sa táácā chi cuuvi nca'ā sa Jesús miiⁿ ná 
ta'a 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ.
\v 11 Taachí 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ ch'iindiveéⁿ yā chuū, neené yeenú yā, ní caⁿ'a yā chi 
ca'a yā tuumī Judas miiⁿ cáávā chuū. Judas ní in'nuuⁿ sa dɛ'ɛ̄ hora chi nca'a sa 'iiⁿ'yāⁿ 
s'eeⁿ Jesús miiⁿ.
\s Naachí che'e nguiīnū yeⁿ'e Señor Jesús miiⁿ
\r (Mt. 26.17-29; Lc. 22.7-23; Jn. 13.21-30; I Co. 11.23-26)
\p
\v 12 Ndaā nguuvi vmnááⁿ vmnaaⁿ yeⁿ'e 'viicu chi che'é yā pan chi nguɛ́ɛ́ levadura yeⁿ'ē, 
'viicu taachi n'giiⁿ'núⁿ yā 'iiti cuūchī yeⁿ'e pascua miiⁿ. Ní discípulos yeⁿ'e Jesús 
miiⁿ ntiinguuneéⁿ yā Jesús: ¿Tií neⁿ'e di chi caⁿ'á 'nū in'nuúⁿ 'nū chi che'e nguiīnū 
yú yeⁿ'e 'viicu pascua?
\p
\v 13 Tuu'mi ní Jesús dicho'ó yā na 'uūvī discípulos yeⁿ'e yā, ní caⁿ'a yā chii yā 'iiⁿ'yāⁿ: 
Ndís'tiī cueⁿ'é nī yáāⁿ Jerusalén. Miiⁿ ní nndaacá nī 'áámá sáⁿ'ā chí ndɛ́ɛ́ 
sa 'áámá 'cuuti cuéeé nuūⁿnīⁿ. Can'dáa nī saⁿ'ā.
\v 14 Naachí ndaa sa va'ai miiⁿ, ní cuuví nī sáⁿ'ā chi yeⁿ'ē va'ai miiⁿ: Maestro yeⁿ'e yú 
ngaⁿ'a yā 'tíícā: ¿Tiī canéé cuarto naachi che'e nguiinuú yeⁿ'e pascua ndúúcū discípulos 
yeⁿ'é?
\v 15 Tuu'mi ní ch'iⁿ'i yā 'áámá cuarto ch'ɛɛtɛ ná ndiichi ndii 'úúví piso miiⁿ chi 'áá 
vɛ́ɛ́ yaāaⁿ. Miiⁿ ní in'nuúⁿ nī chi che'e yú.
\p
\v 16 Discípulos cueⁿ'e yā ní ndaa yā ná yáāⁿ Jerusalén miiⁿ ní ndaāca yā tanducuéⁿ'ē 
tan'duucā chi Jesús ngaⁿ'a yā. Ní 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ in'nuúⁿ yā chí che'e nguiīnú yā 
yeⁿ'e 'viicu yeⁿ'e pascua miiⁿ.
\p
\v 17 Taachí 'āā chiī chiīnū mííⁿ ndaā Jesús ndúúcū ndiichuuvi discípulos yeⁿ'e 
yā.
\v 18 Taachí vɛɛtɛ́ yā na mesa miiⁿ chi che'e yā Jesús caⁿ'a yā chii yā 'iiⁿ'yāⁿ 
s'eeⁿ: Cuaacu nííⁿnyúⁿ ngaⁿ'á ngií ndís'tiī, chi 'áámá chɛ́ɛ́ ndís'tiī 
chi nge'é nī nduucú diíⁿ nī entregar 'úú.
\p
\v 19 Tuu'mi ní discípulos ní s'nee ndaachi núúⁿ yā ní tuca'a yā tiinguunéeⁿ yā Jesús ca'áámá 
ca'áámá yā: ¿'Áá 'úú? Ní táámá yā ngaⁿ'a ntúuⁿ yā: ¿'Áá 'úú rá?
\p
\v 20 Jesús nan'guɛɛcútaⁿ'a yā: 'Áámá chɛɛ naachi ndiichúúví chí di'caāndá yā 
pan yeⁿ'é yā na cú'ú 'cūū nduucú caⁿ'á yā diiⁿ yā 'tíícā.
\v 21 Cuaacu, chi Saⁿ'ā chí Daiya Dendyuūs caⁿ'a sa 'cueenú sa cuuvi tan'dúúcā chi ngaⁿ'a yeⁿ'é 
yā naachi canéé nguūⁿ na libro yeⁿ'é Ndyuūs. Dɛ'ɛ chúúcā ya'ai yeⁿ'e saⁿ'ā chi 
nca'a sa 'úú chi Saⁿ'ā chi Daiya Ndyuūs. N'dáácā ca yeⁿ'ē sa ndúúti chi nguɛɛ ch'iindiyaāⁿ 
sa.
\p
\v 22 Taachí vɛɛtɛ́ yā nge'e yā, tuu'mi ní Jesús sta'á yā pan, ní nca'a yā gracias Ndyuūs cáávā 
pan miiⁿ. Ní n'deé yā pan ní ca'a yā discípulos. Ní caⁿ'a yā: Che'é nī pan caati tan'dúúcā 
cuerpo yeⁿ'é 'tíícā.
\p
\v 23 Ní Jesús sta'á yā taza ndúúcū nuūⁿnīⁿ yeⁿ'e uvas. Ní taachi nca'a yā gracias Ndyuūs, 
ca'a yā discípulos yeⁿ'é yā. Ní caⁿ'a yā. Nducyaaca ndís'tiī cu'ú nī nuūⁿnīⁿ uvas yeⁿ'e 
taza 'cūū.
\v 24 Ní caⁿ'a yā chii yā 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ: Nuūⁿnīⁿ uvas miiⁿ tan'dúúcā yuūuⁿ yeⁿ'é, 
ní yeⁿ'e 'áámá compromiso chi ngai yeⁿ'é. Yuūuⁿ yeⁿ'é chí cungeeⁿ ní cáávā 
'yaaⁿ n'dáí 'iiⁿ'yāⁿ.
\v 25 Cuaacu nííⁿnyúⁿ ngaⁿ'á ngií ndís'tiī, chí 'āā ntɛ́ɛ́ cu'ú nuūⁿnīⁿ yeⁿ'e 
uvas na iⁿ'yeeⁿdí 'cūū ndíí nguuvi chi cu'ú naachí Ndyuūs ngaⁿ'a ntiiⁿnyúⁿ yā.
\s Jesús ngaⁿ'a yā chi Pedro ní caaⁿ'maⁿ sa chi nguɛ́ɛ́ in'diichi sa Jesús
\r (Mt. 26.30-35; Lc. 22.31-34; Jn. 13.36-38)
\p
\v 26 Taachí ch'iinu chiita yā himno, chi canción yeⁿ'e Ndyuūs nan'dáa yā va'āī ní cueⁿ'é yā 
na yiīcū chi nguuvi Olivos.
\v 27 Tuu'mi ní Jesús caⁿ'a yā chii yā discípulos: Nducyaaca ndís'tiī cuuví 'cuinaáⁿ nī yeⁿ'ē 
'úú maaⁿnguíinū caati ngaⁿ'a naachi canéé nguūⁿ na libro yeⁿ'é Ndyuūs 'túúcā: 
'Nuūcá'ai yā 'caaⁿ'núⁿ yā saⁿ'ā chi idiiⁿ sa cuidado 'iiti cuūchī ní 'iiti cuūchī 
s'eeⁿ ní caⁿ'á 'muuⁿ caⁿ'á miiⁿ tī.
\v 28 Taachi 'úú nduuchí yeⁿ'e nguaaⁿ tináⁿ'ā, caⁿ'á vmnaaⁿ yeⁿ'é ndís'tiī na yáⁿ'āa 
Galilea.
\p
\v 29 Tuu'mi ní Pedro miiⁿ ní caⁿ'a sa chii sa 'iiⁿ'yāⁿ: 'Áárá chí nducyaaca yā cuuví 'cuinaáⁿ 
yā, 'úú ní nguɛ́ɛ́ cuuví 'cuinaáⁿ.
\p
\v 30 Tuu'mi ní Jesús ní caⁿ'a yā chiiya Pedro: Cuaacu nííⁿnyúⁿ ngaⁿ'á ngií dii chi maaⁿnguiinu 
taachi 'āā cuɛ́ɛ́ 'cuaī tusáⁿ'ā 'uūvī cuuvi, 'iinū cuuvi cueeⁿdíítu di ngaⁿ'a di yeⁿ'ē 
'úú chi nguɛ́ɛ́ in'diichi di 'úú.
\p
\v 31 Naati Pedro miiⁿ ní cheeⁿdiītū caⁿ'a sa: 'Áárá chí 'cuūví ndúúcu nī, Maestro, nguɛ́ɛ́ 
ngaⁿ'á chi nguɛ́ɛ́ in'diichí N'diī. Ní nducyaaca discípulos ní 'tiicá ntúūⁿ caⁿ'a 
yā.
\s Jesús ngaⁿ'angua'á yā na jardín chi nguuvi Getsemaní
\r (Mt. 26.36-46; Lc. 22.39-46)
\p
\v 32 Tuu'mi ní ndaá yā na 'áámá jardín chi nguuvi Getsemaní, ní Jesús caⁿ'a yā chii yā discípulos 
yeⁿ'e yā: 'Cuɛɛtɛ́ nī 'muuⁿ, neⁿ'e chi 'úú caⁿ'á caaⁿ'māⁿngua'á.
\p
\v 33 Ní Jesús candɛ́ɛ yā Pedro, ndúúcū Jacobo, ndúúcū Juan. Ní neené nadicádiinuuⁿ 
Jesús ní nééné s'neeⁿ ndaachí yiinú yā.
\v 34 Ní caⁿ'a yā chii yā 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ: Alma yeⁿ'é neené ndaachi yiinú chi ya'āī chi 
'cuūví. 'Āā snéé núúⁿ nī 'muuⁿ, ní nguɛ́ɛ́ 'cuɛɛti yaadú nī.
\p
\v 35 Tuu'mi ní Jesús cueⁿ'e yā ta 'lííⁿ cuááⁿ vmnaaⁿ, ní candiitín'dii yā na yáⁿ'āa 
ní caⁿ'angua'á yā ní caⁿ'a yā: N'diī Chiidá, ndúúti chi cuuví ní nguɛ́ɛ́ diíⁿ 
nī yeⁿ'e chi 'cueenú cuuvi yeⁿ'e prueba 'cūū chi canéé chi cuuvī hora chí cuchiī.
\v 36 Tuu'mi ní naachí caⁿ'angua'á yā ní caⁿ'a yā: N'diī Chiidá, n'diī cuuvi diíⁿ nī tanducuéⁿ'ē. 
Nadinguáⁿ'ai nī 'úú yeⁿ'e chi 'cueenú cuuvi prueba 'cūū. Naati nguɛ́ɛ́ cuuví tan'dúúcā 
chi 'úú neⁿ'é, naati tan'dúúcā chí n'diī neⁿ'e nī.
\p
\v 37 Tuu'mi ní ndaa ntúuⁿ yā naachi snee discípulos yeⁿ'é yā, ní ndaāca yā discípulos chí 
stiyaadú yā. Ni Jesús caⁿ'a yā chiī yā Pedro miiⁿ: Díí Simón, ¿Áá cyaadu di? ¿'Áá 
nguɛ́ɛ́ ichɛɛ̄ di cánduuchi di mar 'áámá hora?
\v 38 Ndís'tiī 'cuɛɛti nduuchí nī ní caaⁿ'maⁿngua'á nī ní nguɛ́ɛ́ diíⁿ nī nuuⁿndi. 
Cuaacu nííⁿnyúⁿ espíritu yeⁿ'e nī neⁿ'e diīiⁿ n'daacáā, naati cuerpo yeⁿ'é 
nī ní 'āā duūvā.
\p
\v 39 Tuu'mi ní Jesús cueⁿ'e ntúuⁿ yā ní ngaⁿ'angua'a yā, ní caⁿ'a ntúuⁿ yā tan'dúúcā 
chí caⁿ'a yā vmnaaⁿ.
\v 40 Ní nguɛɛcunée yā ndaa ntúuⁿ yā naachi snéé discípulos, ní ndaaca ntúuⁿ yā 'iiⁿ'yāⁿ 
s'eeⁿ stiyaadú yā. Ní 'āā ntɛ́ɛ́ ngii ichɛɛ yā ndúúcū yaaⁿ ti nduutináaⁿ 
yā chi yaaⁿ náaⁿ yā. Ní 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ ní nguɛ́ɛ́ déénu yā chí n'guɛɛcútaⁿ'a 
yā.
\v 41 Cueⁿ'é yā ndii chiiⁿ ndii 'íínú cuuvi, ní ngaⁿ'angua'á yā. Ní taachi ndaa yā naachi snee 
discípulos, caⁿ'a yā: Ndís'tiī 'cuɛɛtiyaadú nī ní ntaavi'tuunúúⁿ nī. 'Āā tiiní cā. 
'Āā ndaā hora chi 'iiⁿ'yāⁿ nca'a yā 'úú Saⁿ'ā chi Daiya Dendyuūs na tá'ā saⁿ'ā s'eeⁿ 
chi dinuuⁿndi.
\v 42 Nducueeⁿ ndís'tiī ní cuⁿ'ū yú. 'Āā cuchiī niiⁿnuúⁿ saⁿ'ā chí nca'a 'úú.
\s Chiichí yā Jesús ní candɛ́ɛ yā 'iiⁿ'yāⁿ preso
\r (Mt. 26.47-56; Lc. 22.47-53; Jn. 18.2-11)
\p
\v 43 Naaⁿ chi Jesús indée yā ndaa Judas chi saⁿ'ā 'áámá yeⁿ'ē ndiichuuvi discípulos. Ní 
ndaa sa ndúúcū n'deee n'dáí 'iiⁿ'yāⁿ ndúúcū machete 'uūvī lados 'caāiⁿ ndúúcū 
yáⁿ'á. Chiiduú n'gɛɛtɛ ndúúcū maestros yeⁿ'e ley, ndúúcū 'iiⁿ'yāⁿ ndiicúū 
chi ngaⁿ'a ntiiⁿnyuⁿ yeⁿ'e yaācū dichó'o yā 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ.
\v 44 Judas miiⁿ chí nca'a sa Jesús 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ, ní ca'a sa 'aama seña. Ní caⁿ'a sa 'túúcā: 
'Iiⁿ'yāⁿ chi 'úú chi'neeⁿ cheendí, 'iiⁿ'yāⁿ miiⁿ chíí. Cuta'á nī 'iiⁿ'yāⁿ 
ní candɛɛ́ nī 'iiⁿ'yāⁿ ní din'daacá nī seguro 'iiⁿ'yāⁿ.
\p
\v 45 Taachí ndaā Judas nanááⁿ Jesús ní caⁿ'a sa: N'dií Maestro, Maestro. Ní 'neeⁿ cheendi 
sa 'iiⁿ'yāⁿ.
\v 46 Tuu'mi ní sta'á yā Jesús ní candɛ́ɛ yā preso 'iiⁿ'yāⁿ.
\v 47 Naati 'áámá chɛ́ɛ́ 'iiⁿ'yāⁿ chi snéé miiⁿ itun'dáa yā machete chi 'uuvi lados 'caāiⁿ 
yeⁿ'e yā ní 'nuucá'ai yā mozo yeⁿ'e chiiduú ch'ɛɛtɛ ca ní ch'iica sa veēeⁿ mozo miiⁿ.
\v 48 Tuu'mi 
ní Jesús caⁿ'a yā chii yā nducyaaca 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ: ¿'Áá can'daā ndís'tiī ndúúcū 
machete chi 'uūvī lados 'caāiⁿ ndúúcū yáⁿ'á chí cuta'á nī 'úú tan'dúúcā chi 
'úú 'áámá duucu 'úú?
\v 49 Nguuvi nguuvi caneé na yáacū templo miiⁿ nguaaⁿ ndís'tiī chi ngi'cueéⁿ ní ndís'tiī 
ní nguɛɛ sta'á nī 'úú. Chúū canéé chí cuuvi ní cuuvi cunnuū ca'ā naachi canéé nguūⁿ 
na libro yeⁿ'é Ndyuūs.
\p
\v 50 Tuu'mi ní nducyaaca discípulos s'néeⁿ yā Jesús miiⁿ dámaáⁿ yā ní cheenu yā.
\s Saⁿ'ā 'díí chí cueⁿ'e ngéenū
\p
\v 51 Naati 'áámá saⁿ'ā 'dííⁿ ndaā sa ní cueⁿ'e sa ndúúcū 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ. Ndɛɛcu 
sa 'áámá n'dyáⁿ'ā sábana. 'Áámá yā sta'á yā saⁿ'a 'díí miiⁿ.
\v 52 Naati saⁿ'ā 'dííⁿ miiⁿ ní s'neeⁿ sa sábana ní cueⁿ'ē sa dácaa yuūcú sa.
\s Jesús nanááⁿ 'iiⁿntyéⁿ'ē chí n'gɛɛtɛ ca yeⁿ'e yaācū
\r (Mt. 26.57-68; Lc. 22.54-55, 63-71; Jn. 18.12-14, 19-24)
\p
\v 53 Tuu'mi ní candɛ́ɛ yā Jesús miiⁿ nanááⁿ chiiduú ch'ɛɛtɛ ca. Ní miiⁿ nduuvidaamá 
yā nducyaaca chiiduú n'gɛɛtɛ́ ndúúcū 'iiⁿ'yāⁿ ndiicúū chi ngaⁿ'a ntiiⁿnyuⁿ 
yeⁿ'e yaācū ndúúcū maestros yeⁿ'e ley.
\v 54 Pedro miiⁿ ní cueⁿ'ē yaⁿ'ai sa n'dáa sa Jesús miiⁿ. Ní ndaa sa ndii chuva'āī yeⁿ'e 
va'ai chiiduú ch'ɛɛtɛ ca ní ch'iīndī sa ndúúcū policías ní in'taavi cuutú sa dáámá 
ndúúcu yā ti miiⁿ ní ngiichi yaⁿ'ā yeⁿ'é yā.
\p
\v 55 Chiiduú n'gɛɛtɛ ndúúcū nducyaaca yā chí nduuvidaama in'nuúⁿ yā 'áámá prueba contra 
yeⁿ'e Jesús miiⁿ chí diíⁿ yā condenar Jesús chi 'caaⁿ'núⁿ yā Jesús; naati 
nguɛ́ɛ́ ndaaca yā.
\v 56 Neené 'yaaⁿ 'iiⁿ'yāⁿ ngaⁿ'a yā nduudu yaadi yeⁿ'e Jesús miiⁿ naati mar 'áámá yā 
nguɛ́ɛ́ dáámá ngaⁿ'a yā.
\v 57 N'duuví yā ní ncueeⁿ yā ní caⁿ'a yā nduudu yaadi, ní caⁿ'a yā:
\v 58 Nús'uu ní ch'iindiveéⁿ 'nū chí Jesús caⁿ'a yā 'túúcā: 'Úú ní nadituūví yáacu 'cūū 
chi saⁿ'ā yeⁿ'e iⁿ'yeeⁿdí 'cūū din'dái sa. Ní chɛɛti 'iinū nguuvi nadin'daí taama 
chi nguɛ́ɛ́ saⁿ'ā iⁿ'yeeⁿdí 'cūū din'dái sa.
\p
\v 59 Naati nguɛ́ɛ́ nduuvidáámá nduudu yā yeⁿ'e chí ngaⁿ'a yā.
\p
\v 60 Tuu'mi ní chiiduú ch'ɛɛtɛ ca chi ngaⁿ'a ntiiⁿnyuⁿ yeⁿ'e tanáⁿ'ā chiidūu, ndúcueeⁿ 
yā nguaaⁿ nducyáácá 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ ní ntiinguuneeⁿ yā Jesús miiⁿ: ¿'Áá nguɛ́ɛ́ 
dɛ'ɛ̄ vɛɛ nan'guɛɛcútaⁿ'a nī? ¿Dɛ'ɛ̄ chí ngaⁿ'á yā yeⁿ'e nī? ¿Dɛ'ɛ́ ngaⁿ'a 
nī maáⁿ nī yeⁿ'e nī?
\p
\v 61 Jesús mííⁿ 'āā ntɛ́ɛ́ caⁿ'a yā. Ní nguɛ́ɛ́ n'guɛ́ɛ́cútaⁿ'a yā yeⁿ'ē 
mar 'áámá. Chiiduú ch'ɛɛtɛ ca miiⁿ ntiinguunééⁿ ntúuⁿ yā Jesús, ní caⁿ'a yā: 
¿'Áá dii Cristo, Daiya Dendyuūs chí n'dai taavi?
\p
\v 62 Jesús caⁿ'a yā chii yā 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ: 'Tíícā 'úú. Ndís'tiī ní caⁿ'a nī snaaⁿ 
nī Saⁿ'ā chi Daiya Dendyuūs chí 'cuūndī sa lado yeⁿ'e honor yeⁿ'é Ndyuūs chí vɛ́ɛ́ 
tanducuéⁿ'ē poder yeⁿ'e yā. Ní ndaa sa nguaaⁿ meēéⁿ yeⁿ'ē nanguuvi.
\p
\v 63 Tuu'mi ní chiiduú ch'ɛɛtɛ ca chíín'cuūⁿ sa catecai sa, ní caⁿ'ā sa: ¿Dɛ'ɛ̄ ca diiⁿ 
yú testigos chí n'nuuⁿ yú?
\v 64 'Āā ch'iindiveéⁿ nī dendu'ū chi ngaⁿ'ā sa contra Ndyuūs. ¿Táácā tuumicadíínuuⁿ nī? 
Nducyaaca 'iiⁿ'yāⁿ ngaⁿ'a yā chi condenado Jesús chi 'cuuví yā.
\p
\v 65 Tuu'mi ní n'duuví yā ní ca'a nee daíⁿ yā Jesús ní n'gaadí yā nduutináaⁿ yā ndúúcū 
tíínūuⁿ. Ní policías ndúúcū ta'á yā ch'eⁿ'e yā naaⁿ Jesús. Ní caⁿ'a yā: Caaⁿ'maⁿ 
dí ¿du'ū ch'eⁿ'e dii?
\s Pedro miiⁿ ní ngaⁿ'ā sa chi nguɛ́ɛ́ n'diichi sá Jesús
\r (Mt. 26.69-75; Lc. 22.56-62; Jn. 18.15-18, 25-29)
\p
\v 66 Pedro miiⁿ ní canee sa chuva'ai cuaaⁿ ndiiyā. Ní ndaā 'áámá n'daataá chí diíⁿ mandado 
yeⁿ'ē chiiduú ch'ɛɛtɛ ca nanááⁿ Pedro miiⁿ.
\v 67 Ní n'diichi tá chí in'taavi cúutū sa na yaⁿ'ā. Ní cānee táⁿ'ā miiⁿ ní ch'iīnu tá Pedro. 
Tuu'mi ní caⁿ'a tá: Diī ntúūⁿ di canee dí ndúúcū Jesús yeⁿ'e yáāⁿ Nazaret.
\p
\v 68 Naati Pedro miiⁿ cheeⁿdiītū sa, ní caⁿ'ā sa: 'Úú ní nguɛ́ɛ́ in'diichí 'iiⁿ'yāⁿ, 
ndíí nguɛ́ɛ́ deenú chí ngaⁿ'ā di. Ní can'dáa sa cuaaⁿ chuva'āī naachi indaa yā. 
Tuu'mi ní 'caī tusáⁿ'ā.
\v 69 Táⁿ'ā chi idiiⁿ mandado miiⁿ ch'íínú ntuūⁿ ta sáⁿ'ā, ní caⁿ'a tá chiī tá 
'iiⁿ'yāⁿ chi snée yā miiⁿ: Sáⁿ'a 'cūū 'áámá chɛ́ɛ́ saⁿ'ā chi cachiica 
ndúúcū Jesús.
\p
\v 70 Naati Pedro miiⁿ ní nnguɛɛ̄cunée sa cheeⁿdíítu sa. Cuayiivi miiⁿ ní 'iiⁿ'yāⁿ 
chi snée yā miiⁿ ní caⁿ'a ntúuⁿ yā Pedro: Cuaacu chí dii ní dáámá chi cachiica di 
ndúúcū Jesús ti dii ní yeⁿ'ē yáⁿ'āa Galilea, ní nduudu yeⁿ'ē di tan'dúúcā 'iiⁿ'yāⁿ 
s'eeⁿ.
\p
\v 71 Tuu'mi ní Pedro miiⁿ ní 'caa'va sa, ní cunncáā caⁿ'ā sa. Ní 'cái sa “por Ndyuūs”: Nguɛ́ɛ́ 
n'diichí 'ííⁿ'yaⁿ 'cúū.
\p
\v 72 Tuu'mi ní túsaⁿ'ā miiⁿ 'cai ntúuⁿ tī ndii 'úúví cuuvi. Ní Pedro miiⁿ ní n'gaācu sa chi 
Jesús caⁿ'a yā chii yā saⁿ'ā: 'Naaⁿ chi 'āā cuɛ́ɛ́ 'cuaī túsaⁿ'ā 'uūvī cuuvi, 'āā 
'íínú cuuvi cheeⁿdiītu di chí ngaⁿ'a di chi nguɛ́ɛ́ n'diīchi di 'úú. Taachi nádicādíínuuⁿ 
sa chuū, ní chɛɛ̄cū sa.
\c 15
\s Jesús nanááⁿ Pilato
\r (Mt. 27.1-2, 11-14; Lc. 23.1-5; Jn. 18.28-38)
\p
\v 1 Taachí chidɛɛvɛ, chiiduú n'gɛɛtɛ́ ní nduuvi daamá yā ndúúcū 'iiⁿ'yāⁿ ndiicúū 
chi ngaⁿ'a ntiiⁿnyuⁿ yeⁿ'e yaācū, ndúúcū maestros yeⁿ'e ley, ndúúcū
nducyaaca 'iiⁿ'yāⁿ n'gɛɛtɛ. Ní ndɛɛ̄ chiichí yā Jesús ní candɛ́ɛ yā 'iiⁿ'yāⁿ 
nanááⁿ gobernador Pilato.
\v 2 Tuu'mi ní Pilato miiⁿ intiinguuneeⁿ yā Jesús: ¿'Áá díí Rey yeⁿ'e 'iiⁿ'yāⁿ Israel 
s'eeⁿ chi judíos? Ní Jesús nan'guɛɛcútaⁿ'a yā: N'diī ngaⁿ'a cuaacú nī ti 'tíícā.
\v 3 Chiiduú n'gɛɛtɛ ní neené n'deee nááⁿ chi ngaⁿ'á yā contra yeⁿ'e Jesús naati 
Jesús nguɛ́ɛ́ nan'guɛɛcútaⁿ'a yā yeⁿ'ē mar 'áámá.
\v 4 Tuu'mi ní Pilato miiⁿ ní nan'guɛɛcunée yā ntiinguunéeⁿ yā Jesús miiⁿ: ¿'Áá nguɛ́ɛ́ 
dɛ'ɛ̄ vɛɛ nán'guɛɛcútaⁿ'á nī? 'Cuin'dííchí nī yeⁿ'é tanducuéⁿ'ē chí nguɛ́ɛ́ 
n'daacā ngaⁿ'á yā yeⁿ'e nī.
\p
\v 5 Naati Jesús miiⁿ ní nguɛ́ɛ́ dɛ'ɛ̄ vɛɛ nan'guɛɛcútaⁿ'á yā. Chííⁿ chí Pilato 
miiⁿ cheⁿ'e yiinú yā ní nguɛ́ɛ́ déénu yā dɛ'ɛ̄ nadicádíínuuⁿ yā.
\s Pilato caⁿ'a yā chi 'ííⁿ'yāⁿ s'eeⁿ candɛ́ɛ́ yā Jesús chi 'caaⁿ'núⁿ yā 
'iiⁿ'yāⁿ
\r (Mt. 27.15-31; Lc. 23.13-25; Jn. 18.38-19.16)
\p
\v 6 Canéé 'áámá costumbre yeⁿ'e 'iiⁿ'yāⁿ Israel s'eeⁿ chí n'dɛɛchi yā 'áámá saⁿ'ā 
chi canuuⁿ vácūū nguuvi 'viicú yeⁿ'e pascua. 'Áámá saⁿ'ā chi preso sa chi 'iiⁿ'yāⁿ 
Israel neⁿ'e yā, 'tíícā canee chí diīiⁿ Pilato miiⁿ.
\v 7 Ní canuuⁿ 'áámá saⁿ'ā vácūū chí nguuvi Barrabás ndúúcū ta n'duuvi saⁿ'ā chi 'niiⁿ'nuⁿ 
sa 'iiⁿ'yāⁿ taachi 'āā diiⁿ caandá yā contra gobierno miiⁿ.
\v 8 Ní 'iiⁿ'yāⁿ Israel s'eeⁿ ní ndaa yā nanááⁿ Pilato miiⁿ, ní chiica yā chi Pilato 
ní diíⁿ yā tan'dúúcā costumbre yeⁿ'e yā.
\v 9 Ní Pilato miiⁿ nan'guɛɛcútaⁿ'a yā: ¿'Áá neⁿ'e nī chí n'dɛɛ̄chí Rey yeⁿ'ē 'iiⁿ'yāⁿ 
Israel?
\p
\v 10 Tí Pilato miiⁿ deenu yā chí chiiduú n'gɛɛtɛ nca'á yā Jesús miiⁿ cáávā vaadī 
ngueēé.
\v 11 Naati chiiduú n'gɛɛtɛ chinuú yā 'iiⁿ'yāⁿ yeⁿ'e yáāⁿ Jerusalén chí caaca yā 
Barrabás ti n'dáacā chí n'dɛɛchii yā saⁿ'ā chi nguuvi Barrabás.
\v 12 Tuu'mi ní Pilato miiⁿ intiinguunéeⁿ yā: ¿Dɛ'ɛ́ neⁿ'e nī chi diíⁿ ndúúcū 'iiⁿ'yāⁿ 
chí ndís'tiī ngaⁿ'a nī Rey yeⁿ'e 'iiⁿ'yāⁿ Israel?
\p
\v 13 'Iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ nan'guɛɛcútaⁿ'a yā ní 'cai yiicú yā: Cu'neeⁿnga'á nī 'iiⁿ'yāⁿ.
\p
\v 14 Pilato miiⁿ ní caⁿ'a yā chii yā 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ: ¿Dɛ'ɛ̄ chi nguɛ́ɛ́ n'daacā n̄díiⁿ 
sáⁿ'a 'cūū? Naati 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ ní nan'guɛɛcúnée yā 'cai yā: Cu'neeⁿnga'á nī 
'iiⁿ'yāⁿ.
\p
\v 15 Tuu'mi ní Pilato miiⁿ chi nguɛ́ɛ́ neⁿ'e yā chi nduuvi táaⁿ 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ yeⁿ'é 
yā, n'dɛɛchii sá Barrabás miiⁿ. Cuayiivi ní caⁿ'a ntiiⁿnyuⁿ sa chi 'cueⁿ'é yā Jesús 
miiⁿ. Ch'iinu ch'eⁿ'é yā Jesús miiⁿ ní nca'a sa Jesús miiⁿ 'iiⁿ'yāⁿ chí cu'nééⁿnga'á 
yā.
\p
\v 16 Tuu'mi ní soldados romanos candɛ́ɛ sa Jesús vaacuyáāⁿ na cuarto yeⁿ'e palacio miiⁿ 
chi nguuvi Pretorio, ní yaa'ví yā tanáⁿ'ā soldados ní nduuvidaamá yā miiⁿ.
\v 17 Ní s'nuúⁿ yā catecai morado cuá'āa Jesús miiⁿ. Ní s'nuúⁿ yā tiiⁿ Jesús miiⁿ 'áámá 
corona chi ndeenyú ndúúcū yaaⁿ.
\v 18 Tuu'mi ní tucá'a yā 'cai yā: Cunduuchi nī n'diī, Rey yeⁿ'e 'iiⁿ'yāⁿ Israel.
\p
\v 19 Ní ch'eⁿ'é yā tiíⁿ yā ndúúcū 'áámá taaⁿ nduu. Ní ca'a nee dáiⁿ yā Jesús ní nchiīntii'yá 
yā nanáaⁿ yā, ní diíⁿ yā honrar 'iiⁿ'yāⁿ.
\v 20 Ch'iinu ch'iiⁿnyuⁿnéeⁿ yā yeⁿ'e Jesús 'tííca, ndivíi yā catecai chi morada ní 
'nuuⁿ 'nuūⁿ ntúuⁿ yā catecai maáⁿ yā. Cuayiivi tun'dáa yā Jesús ní s'neeⁿnga'á yā 
'iiⁿ'yāⁿ.
\s S'nééⁿnga'á yā Jesús
\r (Mt. 27.32-44; Lc. 23.26-43; Jn. 19.17-27)
\p
\v 21 'Áámá saⁿ'ā yeⁿ'e yáⁿ'āa Cirene chi nguuvi sa Simón, chí chiidá Alejandro ndúúcū 
Rufo, ndáa sa cheⁿ'e sa cuɛɛti. Taachí cho'o sa cyúúní miiⁿ, soldados a fuerza di'cuíítu 
yā saⁿ'ā chi candɛɛ sa cruz yeⁿ'e Jesús miiⁿ.
\p
\v 22 Ní candɛ́ɛ yā Jesús 'áámá lado yeⁿ'e yáāⁿ Jerusalén na lugar chi nguuvi Gólgota 
chi neⁿ'e caaⁿ'maⁿ nduudu yeⁿ'e yú, Lugar ní 'Iini Nga'ai Tiīíⁿ.
\v 23 Ní ca'á yā chí chi'i Jesús vino chi staⁿ'a yā ndúúcū yaātā yaāa chi nguuvi mirra, naati 
Jesús nguɛ́ɛ́ chi'i yā.
\v 24 Tuu'mi ní chi'neeⁿnga'á yā Jesús. Ní soldados ní tun'dáa yā suertes yeⁿ'é yā ndúúcū 
na catecai Jesús miiⁿ, ní n'diichí yā chɛɛ̄ chí candɛɛ̄ 'aama 'aama yā.
\p
\v 25 N'gɛɛcú nuuⁿ yeⁿ'ē ngɛɛtiyaaⁿ miiⁿ taachí s'neeⁿnga'á yā 'iiⁿ'yāⁿ.
\v 26 Ni s'néeⁿ yā 'áámá letrero na tiīiⁿ cruz yeⁿ'e Jesús miiⁿ. Ní letra chi cánéé 
nguūⁿ na tabla miiⁿ ní ngaⁿ'ā yeⁿ'e nuūⁿndī yeⁿ'e yā. Ní cánéé nguūⁿ chuū: 
Rey yeⁿ'e 'iiⁿ'yāⁿ yeⁿ'e ndaata Israel.
\v 27 Dáámá ndúúcū Jesús s'neeⁿnga'á yā 'uūvī sáⁿ'ā chí duucu. 'Áámá ní lado tá cuaacú 
yā táámá ní lado ta 'cueé yā.
\v 28 'Tíícā ní chi cuaacu naachi canéé nguūⁿ na libro yeⁿ'é Ndyuūs 'tíícā: Chídidúúchɛ́ 
yā ndúúcū 'iiⁿ'yāⁿ chi vɛ́ɛ́ nuuⁿndi yeⁿ'e yā.
\p
\v 29 'Iiⁿ'yāⁿ chí ngo'ó yā nanááⁿ cruz miiⁿ cunncáā ngaⁿ'a yā yeⁿ'ē Jesús. Idi'núⁿ'u 
yā tiiⁿ yā ní cunncáa n'dai cheendi yā ní ngaⁿ'a yā: Díí chí ndiītuū'ví di yaācū 
ní nadacueéⁿ di chɛɛti 'iīnū nguuvi,
\v 30 nadanguáⁿ'āī maāⁿ di. Dii ní nch'eeⁿ di na cruz.
\p
\v 31 'Tiicá ntúūⁿ chiiduú n'gɛɛtɛ ndúúcū maestros yeⁿ'e ley duuchinéeⁿ yā Jesús. 
Ní ngaⁿ'a yā nguaaⁿ maáⁿ yā: 'Iiⁿ'yāⁿ miiⁿ nadinguáⁿ'ai yā táámá 'iiⁿ'yāⁿ 
naati maaⁿ ní nguɛ́ɛ́ ngíí nadinguáⁿ'ai yā maáⁿ yā 'iiⁿ'yāⁿ.
\v 32 Ndúúti chi 'iiⁿ'yāⁿ miiⁿ chí Cristo miiⁿ snaaⁿ yú 'iiⁿ'yāⁿ nch'éeⁿ yā 
na cruz maaⁿ. Tuu'mi ní cu'téénu yú. Ní ndíí 'iiⁿ'yāⁿ chi ca'neeⁿnga'á yā daama ndúúcū 
Jesús miiⁿ ní cunncáā ngaⁿ'a yā yeⁿ'e yā.
\s Jesús ch'ii yā
\r (Mt. 27.45-56; Lc. 23.44-49; Jn. 19.28-30)
\p
\v 33 Taachí chii maⁿ'a nguuvi miiⁿ chi maāíⁿ núúⁿmáⁿ íⁿ'yeeⁿdī ndii ná n'gɛɛcu 
'íínú chiīnū.
\v 34 'Āā táánduū n'gɛɛcu 'iinu Jesús miiⁿ ní 'cai yiicú yā: Eloi, Eloi, ¿lama sabactani? (chí 
neⁿ'e caaⁿ'maⁿ nduudu yeⁿ'ē yú: N'dií Ndyuūs yeⁿ'é, n'dií Ndyuūs yeⁿ'é, ¿dɛ'ɛ̄ cuuvi chí 
s'neé nī maaⁿ 'úú dámaáⁿ?)
\p
\v 35 N'dúú'ví 'iiⁿ'yāⁿ chi snee yā miiⁿ ní ch'iindiveéⁿ yā ní caⁿ'a yā: 'Caandiveéⁿ 
nī, n'gaí yā yeⁿ'e profeta Elías miiⁿ.
\p
\v 36 Ní ndaā 'áámá soldado ngeenu yā ní taachi chiītu 'áámá esponja yeⁿ'e vinagre s'néeⁿ 
yā esponja miiⁿ na 'áámá ndúú ní ca'a yā chí chi'i Jesús. Ní caⁿ'a yā: 'Āā canee rá 
yā. N'diichi yú nduuti chi 'áá chiī profeta Elías miiⁿ ní nádich'eēⁿ sa 'iiⁿ'yāⁿ.
\p
\v 37 Tuu'mi ní Jesús 'cai yiicú yā ní ch'iī.
\v 38 Ní cortinas yeⁿ'e yaācū templo chiī 'uuvi taāⁿ, steēⁿ naavtáⁿ'ā ndíí cuááⁿ 
'niiⁿnúⁿ ndíí cuááⁿ ndiiyā.
\v 39 Ní 'áámá saⁿ'ā romano chí ngaⁿ'a ntiiⁿnyuⁿ yeⁿ'ē cien soldados chééndii sa 
nanááⁿ Jesús miiⁿ. Taachí n'diīchī sa ní ch'iindiveēⁿ sa taacá 'cai Jesús ní 
taacá ch'īi yā, soldado miiⁿ ní caⁿ'a sa: Cuaacu nííⁿnyúⁿ chí sáⁿ'a 'cūū ní 
Dáíyá Dendyuūs saⁿ'ā.
\p
\v 40 Snée ntúūⁿ n'duuvi n'daataá n'giinu yaⁿ'ai tá. Ní ndúúcū n'daata s'eéⁿ mííⁿ canee 
ta María yeⁿ'e yáāⁿ Magdala, ndúúcū tá María chi chɛɛcuú José ndúúcū Jacobo 
chí nguuvi Menor, ndúúcū n'daataá chi nguuvi Salomé.
\v 41 N'daata s'ééⁿ ní can'dáa yā Jesús miiⁿ ní dichíí'vɛ yā Jesús taachi cachiicá 
yā yáⁿ'āa Galilea. Ní neené 'yaaⁿ ca n'daataá snée yā miiⁿ, n'daataá chí ngaⁿ'a 
yā daama ndúúcū Jesús miiⁿ na yáāⁿ Jerusalén.
\s Ch'iichí yā cuerpo yeⁿ'e Jesús miiⁿ
\r (Mt. 27.57-61; Lc. 23.50-56; Jn. 19.38-42)
\p
\v 42 Taachí chiinū nguuvi miiⁿ chi viernes chí ch'iindiyaáⁿ yā cáávā 'viicu pascua miiⁿ 
nguuvi chí cuuvi dɛɛvɛ nguuvi chi ntaavi'tuunúúⁿ yā 'iiⁿ'yāⁿ,
\v 43 ndaā José yeⁿ'e yáāⁿ Arimatea. Saⁿ'ā miiⁿ ní saⁿ'a ch'ɛɛtɛ yeⁿ'e Junta Ch'ɛɛtɛ 
yeⁿ'e 'iiⁿ'yāⁿ Israel. Ní cunee ngiinu sa nguuvi chi Ndyuūs ndaa yā ni ngaⁿ'a ntiiⁿnyuⁿ 
yā. Ní ndúúcū valor ndaā sa nanááⁿ gobernador Pilato miiⁿ. Ní caⁿ'a sa Pilato miiⁿ 
chí nca'a yā cuerpo yeⁿ'e Jesús.
\v 44 Pilato miiⁿ ní cueⁿ'e yiinú yā chí 'āā ch'iī Jesús miiⁿ ní yaa'vi yā saⁿ'ā chi 
ngaⁿ'a ntiiⁿnyuⁿ yeⁿ'e soldados chi cuchii sa nanáaⁿ yā. Taachí ndaa sa ní 'iicu tiinguuneeⁿ 
yā saⁿ'ā: ¿'Áá cuaacu chi ch'iī Jesús?
\v 45 Taachí soldado centurión miiⁿ ngaⁿ'a sa chi cuaacu, tuu'mi ní Pilato miiⁿ ca'a yā orden chi 
ca'a sa cuerpo yeⁿ'e Jesús miiⁿ José miiⁿ.
\v 46 Cuayiivi ní José cái sa 'áámá sábana chi fina ní nadīcheeⁿ sa cuerpo miiⁿ ní sta'a 
sa ní ch'ɛɛ̄cū sa cuerpo miiⁿ ná sábana miiⁿ. Ch'iinu maaⁿ ní s'nuūⁿ sa chɛɛti 
'áámá yáinyāⁿ ní nííⁿnuúⁿ canee 'áámá tuūu ch'ɛɛtɛ́. Ní s'nuúⁿ yā tuūu 
ch'ɛɛtɛ cheendi yáinyāⁿ miiⁿ.
\v 47 Tá María Magdalena ndúúcū María chi chɛɛcuú José cueⁿ'é yā ní n'diichí yā naachí 
ch'ɛɛ̄chi Jesús miiⁿ.
\c 16
\s Jesús nduuchi yā yeⁿ'ē nguaaⁿ tináⁿ'ā
\r (Mt. 28.1-10; Lc. 24.1-12; Jn. 20.1-10)
\p
\v 1 Taachi chó'ōo sábado, nguuvi chi ntaavi'tuunúúⁿ yā, María yeⁿ'e yáāⁿ Magdala, ndúúcū 
María chí chɛɛcuú Jacobo, ndúúcū n'daata chi Salomé cai yā perfumes chi cueendái yā 
vmnááⁿ yeⁿ'ē cuerpo yeⁿ'ē Jesús miiⁿ ní cueⁿ'e yā.
\v 2 Neené tyaaⁿ yeⁿ'ē nguuvi vmnááⁿ vmnaaⁿ yeⁿ'é ndɛɛ̄tɛ chi domingo taachí 
can'dáá 'yáⁿ'ā n'daatā s'eeⁿ ndaá yā na yáinyāⁿ miiⁿ.
\v 3 Ní ngāⁿ'a yā nguááⁿ maáⁿ yā: ¿Du'ū ndivíi tuūu yeⁿ'ē yú taachí ndaā yú cheendi 
yáinyāⁿ?
\p
\v 4 Taachí ndaa yā, tuu'mi ní n'diichi yā chi tuūu ch'ɛɛtɛ́ n'dai miiⁿ 'āā ntɛ́ɛ́ canéé 
na lugar yeⁿ'ē.
\v 5 Ní taachí ndáa yā chɛɛti yáinyāⁿ, miiⁿ n'diichí yā 'áámá saⁿ'ā 'dííⁿ 
vɛɛ sa lado tá cuaācú ní canúúⁿ sá catecai ch'éenūu sa ní cuɛ́ɛ̄. Ní n'daata s'eeⁿ 
dii'yá yā chiī.
\v 6 Sáⁿ'ā miiⁿ ní caⁿ'ā sa: Nguɛ́ɛ́ dii'yá nī cuuvi. Ndís'tiī ní in'nuúⁿ nī cuerpo yeⁿ'e 
Jesús yeⁿ'e yáāⁿ Nazaret, 'iiⁿ'yāⁿ chí iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ ca'nééⁿnga'a yā. 
Nááti 'iiⁿ'yāⁿ miiⁿ ní 'āā ndúúchí yā yeⁿ'ē nguaaⁿ tináⁿ'ā ní nguɛ́ɛ 
yā 'muuⁿ. Cuin'diichí nī naachí canuúⁿ yā.
\v 7 Ndís'tiī cuinaⁿ'á nī ní cuuvi nī discípulos yeⁿ'e yā, ndúúcū Pedro, chi Jesús miiⁿ 
ní caⁿ'á yā vmnááⁿ ndís'tiī na yáⁿ'āa Galilea. Mííⁿ snaáⁿ nī 'iiⁿ'yāⁿ 
tan'dúúcā chi Jesús caⁿ'a yā chii yā ndís'tiī ndúúcū tanáⁿ'ā 'iiⁿ'yāⁿ.
\p
\v 8 N'daata s'eeⁿ ní cunaⁿ'á yā ngeenu yā yeⁿ'e na yáinyāⁿ, ti neené cueⁿ'e yiinú 
yā ní yiinduuví yā. Nguɛ́ɛ́ dɛ'ɛ̄ vɛɛ caⁿ'á yā chii yā mar 'áámá 'iiⁿ'yāⁿ, ti 'va'á yā.
\s Jesús che'enaáⁿ yā yeⁿ'e ta María Magdalena
\r (Jn. 20.11-18)
\p
\v 9 Taachí Jesús nduuchi yā chidɛɛvɛ nguuvi domingo chi nguuvi vmnááⁿ vmnaaⁿ yeⁿ'e ndɛɛ̄tɛ̄ 
miiⁿ, vmnááⁿ vmnaaⁿ che'enaáⁿ yā nanááⁿ María Magdalena, n'daataá chí 
nn'divií yā ndɛɛ̄chɛ̄ espíritus yeⁿ'e yááⁿn'guiinūuⁿ yeⁿ'ē ta.
\v 10 Táⁿ'ā miiⁿ ní caⁿ'a tá ní chii tá 'iiⁿ'yāⁿ chí chiicá yā ndúúcū Jesús 
miiⁿ. Ní ngɛɛcú 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ chí neené ndaachií yiinu yā.
\v 11 Ní taachí 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ ch'iindiveéⁿ yā chi Jesús miiⁿ nduuchi yā yeⁿ'e nguaaⁿ 
tináⁿ'ā ní chí táⁿ'ā miiⁿ n'diichi tá Jesús, nguɛ́ɛ́ s'teenú yā.
\s Jesús che'enaáⁿ yā yeⁿ'ē 'uūvī discípulos yēⁿ'e yā
\r (Lc. 24.13-35)
\p
\v 12 Cho'ōo chúū, ní Jesús che'enaáⁿ yā yeⁿ'ē 'uuvi 'iiⁿ'yāⁿ chi cueⁿ'é yā na yúúní. 
Ní Jesús diíⁿ yā tan'dúúcā chi nguɛɛ déénu yā yeⁿ'e chi chó'ōo.
\v 13 Ní cuayiivi 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ ní cúnaⁿ'á yā ní caⁿ'a yā chii yā tanáⁿ'ā discípulos. 
'Tiicá ntúūⁿ discípulos ní nguɛ́ɛ́ s'teenú yā.
\s Jesús idichó'o yā 'iiⁿ'yāⁿ apóstoles yeⁿ'e yā
\r (Mt. 28.16-20; Lc. 24.36-49; Jn. 20.19-23)
\p
\v 14 Chiī ch'íinū nguuvi domingo miiⁿ, ní Jesús che'enaáⁿ yā yeⁿ'ē ndu'ū ndiicháámá 
discípulos yēⁿ'e yā, taachi 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ vɛɛ̄tɛ́ yā na mesa. Ní Jesús tuūvi 
iinú yā ndúúcu yā ti discípulos nguɛ́ɛ́ s'teenu yā ní chɛɛchi staava yeⁿ'é yā 
ti discípulos nguɛ́ɛ́ s'teenú yā 'iiⁿ'yāⁿ chi ngaⁿ'a yā chí n'diichí yā Jesús 
chí 'āā nduuchí yā yeⁿ'ē nguaaⁿ tínáⁿ'ā.
\v 15 Ní caⁿ'a yā chii yā discípulos: Cuéⁿ'e nī núúⁿmáⁿ nación yeⁿ'e íⁿ'yeeⁿdī 
ní caaⁿ'máⁿ nī ndúúdú cuaacu yeⁿ'ē chí nanguáⁿ'ai yā nanááⁿ nducyaaca 'iiⁿ'yāⁿ.
\v 16 'Iiⁿ'yāⁿ chí i'teenú yā ní ngɛɛdínuúⁿniⁿ yā, ní nanguaⁿ'ai yā yeⁿ'e nuuⁿndi yeⁿ'e 
yā. Naati 'iiⁿ'yāⁿ chi nguɛ́ɛ́ i'téénu yā cuuví yā condenado.
\v 17 Níícú señales yeⁿ'e poder miiⁿ canéé ndúúcū 'iiⁿ'yāⁿ chi i'téénu yā 'úú. 
Ndúúcū chi duūchí tun'daá yā espíritus yeⁿ'e yááⁿn'guiinūuⁿ yeⁿ'e 'iiⁿ'yāⁿ 
ní cuuví caⁿ'á yā táámá davaacu chí ngai.
\v 18 Ní nduuti chi cuta'á yā ndúúcū ta'a yā 'áámá cúú ní nguɛ́ɛ́ dɛ'ɛ̄ daño diíⁿ 
tī ndúúcu yā. Ní nduuti chi cu'ú yā dɛ'ɛ̄ chí veneno miiⁿ nguɛ́ɛ́ diiⁿ daño 'iiⁿ'yāⁿ. 
Ní cun'duú yā ta'a yā vmnaaⁿ yeⁿ'ē 'iiⁿ'yāⁿ chi ngíítā ní 'iiⁿ'yāⁿ s'eeⁿ ní 
nduūvā yēⁿ'e yā.
\s Jesús cundáa yā va'ai chɛɛti nguuvi
\r (Lc. 24.50-53)
\p
\v 19 Ch'íínú caⁿ'a Señor Jesús ndúúdú 'cūū ndúúcū discípulos yēⁿ'e yā ní cundáa 
yā na va'ai chɛɛti nguuvi. Ní ch'iindí yā lado yeⁿ'e honor yeⁿ'é Ndyuūs.
\v 20 Discípulos ní cueⁿ'e yā, ní caⁿ'a yā nduudu cuaacu yeⁿ'ē chí nanguaⁿ'ai yā ndu'ū cuaaⁿ. 
Maaⁿ Señor Jesucristo ngiinnee yā discípulos 'íícú canee n'daācā ndúúdú yeⁿ'e 
yā cáávā señales ndúúcū vaadī n'giinu chi diíⁿ yā. 'Tíícā chiī.