\id MRK \h Márkosi \mt SAN MÁRKOSI \mt2 osali je'ná wabé Galabé Ra'íchali \mt2 Jesucristo jiti rugá \c 1 \s Echi Juani mapu pagóami níili we nawésali echo'ná biléana waná \r (Mt. 3.1-12; Lk. 3.1-9, 15-17; Jn. 1.19-28) \p \v 1 Je'ná jerigá chótani echi we Galabé Riosi Ra'íchala osayá. Je'ná Ra'íchali 'yemi mi ruyé echi Walubela Jesucristo jiti nawésaga, mapujiti Binói ju bi'nélipi Riosi Ranala. \v 2 Echi walula Riosi jiti nawésami Isaíasi riwéami je'ná jeanigá osali: \q Waminá bacháami mapo'nami simírama, echo'ná a'láranala julámani bilé keni kapitánawa. \q Échiko bachá nawésama echi jaré pagótami mapurigá aboni mi galá bichíima, echalí mapalí Mujé echo'ná nawama. \q \v 3 Bilé rijói o'weli ra'íchaga nawésama echo'ná biléana waná kawichí. \q Je'ná jeanigá nawésama: Echi Walubela ke sayiná nawama jena'í wichimóbachi. \q Alí mapalí bilé walula echirigá nawama, 'yémitamo we galá a'lara echi buwé mapurigá echo'ná galá simírama echi walula. \q Jipi, ayena cho galá a'lárasi 'yemi aboni sulálachi, achigórigá mapurigátamo sinibí galá a'lara echi buwé. \p \v 4 Alí echi Juani echirigá iyénali echo'ná biléana waná kawichí. Binói galá pagoli echi jaré pagótami echo'ná síami. Alí binói bachá niráa we galá nawésali jeanigá mapurigá si'néami aboni ba'wí jiti pagótami níima, ayena cho mapurigá aboni auchecho si'winárigá, ne galabé niráa 'nátaga, ku ro'wima Riosi yuwa, mapurigá Riosi ku wikáwama suwaba mapurigá aboni chati olali. \v 5 Alí ne si'néami echo'ná Juréachi anilíwachi kawírali piréami kipúbiya simíbali echo'ná mapo'ná echi Juani nawesa asali. Alí echo'ná walúlachi Jerusalémachi anilíwachi piréami ayena cho echo'ná sili. Alí echo'ná bakochi Joránachi anilíwachi echi Juani galá pagoli echi si'néami pagótami, mapalí aboni ku rugá nawésali suwaba mapurigá aboni ma chati olali. \p \v 6 Alí echi Juani echi kameyo anilíwami bo'wala napacha iyénali. Ayena cho bilé wichí puka iyénali. Alí binói ko'wali echi korochi wakichéami; ayena cho ko'wali echi kolimena, echo'ná kawichí nirúami. \v 7 Echi Juani ne galá nawésali echi jaré pagótami jeanigá: Echi Walubela pe mulubé jubá tamí yuwa inaro. Nijé ketásini 'me walula ju mapurigá Binói niráa. Ketásini 'me we galá ju mapurigani murubéanama Binói yuwa. Nirapeni galá ju mapurigani akarápatama Binói akalá. \v 8 Alí echi Juani ayena cho jeanigá nawésali: Nijé 'yemi nimí pagoli ba'wí jiti, chopi echi Walubela 'yemi mi 'yama echi We Galabé Riosi Iwigala. \s Echi Jesusi ba'wí jiti pagótami níili \r (Mt. 3.13-17; Lk. 3.21-22) \p \v 9 Alí echalí rawé Jesusi ku simili echo'ná Nasarétachi anilíwachi jonsa. Echo'ná Nasarétachi biléana walúlachi ju, echo'ná Galiléachi anilíwachi kawírali nirúami. Alí Jesusi nawali echo'ná bakochi Joránachi anilíwachi. Alí Juani echo'ná bakochi pagoli echi Jesusi. \v 10 Alí mapalí Jesusi ku machínali echo'ná ba'wírali jonsa, alí Binói riwali echo'ná ripá riwigachi, mapurigá we iráparami niráa níili. Alí echi Jesusi we yáati riwali echi Wabé Galabé Riosi Iwigala echo'ná Binóichi moba rikínami mapurigá bilé makawi niráa. \v 11 Alí Jesusi galá námali mapalí Riosi, echo'ná ripá riwigachi jonsa, ra'íchaga jeaneli: Mujé ju bilepi keni Raná. Nijé nimí ne wabé galé. Mujemi tamí ne wabé kanírali. \s Echi riablo nakili mapu Jesusi we chati olama \r (Mt. 4.1-11; Lk. 4.1-13) \p \v 12 Alí echi We Galabé Riosi Iwigala we yáati bayérali echi Jesusi echo'ná biléana waná kawichí. \v 13 Alí Jesusi tibili echo'ná waná kawichí nawosa makói rawé yénasí. Echo'ná kawichí mapo'ná Binói asali jaré jobátami namuti chopi nirúali. Alí echi riablo, Satanasi riwéami, echo'ná nawagá ra'íchali Jesusi yuwa, mapujiti echi riablo wabé nakili mapurigá Jesusi we chati olama, chopi Binói ketasi nijéwali. Alí echi jaré o'wéala Riosi kapitánawala echo'ná sigá we galá ku'wírali. \s Jesusi chótali nawesa \r (Mt. 4.12-17; Lk. 4.14-15) \p \v 14 Alí mapalí ma bachálati echi Juani, Jesusi nawisásiya simili echo'ná Galiléachi anilíwachi kawírali. Alí Binói nawésali echi We Galabé Riosi Ra'íchala, jeanigá mapu Riosi ne galá nulema ne si'néami pagótami. \v 15 Alí Binói jeanili: Ma sébali tétali. Ke 'me ayó rawé Riosi ma galá nulema si'néami pagótami. Bukulíwami galabé si'nú niráa 'natasi. Galá bichíisi je'ná Galabé Riosi Ra'íchala. \s Jesusi bayeli nawó rijói mapu rochí sirúami níili \r (Mt. 4.18-22; Lk. 5.1-11) \p \v 16 Alí Jesusi iyénali echo'ná walú ba'wírali suwé, echo'ná Galiléachi anilíwachi. Echo'ná riwali echi Simoni, echi binói Simoni rijimala, Antresi riwéami ayena cho. Echi mapu aboni we sirúami níili rochí. Echijiti aboni rílé ba'wírali botubuli echi walú chipérami chiní tétami, mapurigá aboni echirigá chapimea jaré rochí. \v 17 Alí Jesusi jeaneli: 'Yémitamo rochí sirúami ju. Jipi tamí yuwa najátasi. Nijé 'yemi nimí binérama mapurigátamo galá omérabo binériya echi auché jaré pagótami, mapurigá aboni galá tamí bichíima. \v 18 Alí aboni we yáa ariwesa echi walú chipérami chiní tétami, Jesusi yuwa simíbali. \p \v 19 Echo'ná jonsa, Jesusi pe minana simigá riwali echi Jakobo, echi Juani ayena cho, echi mapu okuánika najirémami níili, echi bilé rijói Sibiréo riwéami kúchuwala. Je'ná okuá najirémami muchili echo'ná pachá biléana walú barko anilíwami. Alí echi barko mapuyiri bilé walubé kajoni niwárami níili, echi mapu echo'ná walú ba'wírali moba yénali. Alí aboni pachókiya muchili echi walú chipérami chiní tétami, mapujiti aboni echi walú chipérami chiní tétami jiti chapili echi wikabé rochí. \v 20 Alí Jesusi bayeli echi aboni. Okuánika we yáati ariwesa kepu onó, Sibireo riwéami, Binói yuwa simíbali. Echi Sibireo echo'ná pachá bárkochi tibili, echi jaré binói piónawala yuwa. \s Jesusi ku sa'wali bilé rijói mapu we chati riablo aliwala aliwéami níili \r (Lk. 4.31-37) \p \v 21 Alí aboni sili echo'ná walúlachi Kapernaúmachi anilíwachi. Alí echalí isábawachi rawé Jesusi simili echo'ná echi jaré Juríosi anilíwami pagótami ri'obáwalachi. Alí Binói galá binérali echo'ná piréami pagótami. \v 22 Alí mapalí Jesusi binérali echi pagótami, aboni we galá kilí kipuli, mapujiti Binói ra'íchali mapurigá bilé walula niráa. Ketasi ra'íchali mapurigá echi jaré nulalíwami binériami ra'íchala. Aboni chopi binérali mapurigá echi Moisesi osogá nulali. \p \v 23 Alí echo'ná pachá ri'obachi bilé rijói asali mapu wabé chati riablo aliwala aliwéami níili, mapu o'weli ra'íchaka, \v 24 jeanili: ¿Churékulami tamujé tamí kumé Mujé Jesusi, Nasarétachi bitéami? ¿Áchami nawali tamujé tamí suwábamiya? Nijé nimí galá machí. Mujé ju echi we galabé Rijói mapu mi Riosi jiti julárami ju. \v 25 Alí Jesusi we yónali echi we chati aliwá jeanigá: ¡Kilí asá mujé we chati aliwá! ¡Ariwé echi rijói! \v 26 Alí echi we chati riablo aliwala ne wabé jiwériga sayilúmtali echi rijói. Alí echi we chati aliwá o'weli sinaga, we yáati ku machínali echo'ná pachana echi rijói sulálachi jonsa. \v 27 Alí si'néami echi jaré pagótami wabé majaga 'nénaga, aboni a'nagupi rukueli jeanigá: ¿Piri ju je'ná? ¿Churigá bukulíwami ra'íchali ju je'ná? Je'ná Jesusi we jiwériga nulé echi jaré we chati riablo aliwala. Alí aboni we galá nijéwa. \v 28 Alí ne si'néami echo'ná Galiléachi anilíwachi kawírali piréami we yáati ikíali mapurigá Jesusi echirigá wabé jiwériga olali. \s Jesusi ku sa'wali echi Pegro wasila \r (Mt. 8.14-15; Lk. 4.38-39) \p \v 29 Mapalí aboni ku simíbali echo'ná ri'obachi jonsa, alí Jesusi simili echo'ná kalírali mapo'ná echi Simoni, echi Antresi piréali. Ayena cho napawika simíbali echi Jakobo, echi Juani yuwa. \v 30 Alí echi Simoni wasila we ínuwa nayú bu'wili. Alí ruyélati echi Jesusi mapurigá echi mukí we nayúami níili. \v 31 Alí Jesusi echo'ná nawagá, echi mukí nayúami sikala chapigá, ku achali. Alí echi mukí we yáati ku sa'wisá, galá ku nigúuraga nóchali. \s Jesusi ku sa'wali ne wikabé nayúkami \r (Mt. 8.16-17; Lk. 4.40-41) \p \v 32 Alí pe alí, ma bokowíachi rayénali, wikabé pagótami echo'ná sili mapo'ná Jesusi asali. Aboni echo'ná pali si'néami mapu ikí echo'ná piréami nayúkami níili. Ayena cho echo'ná pálati echi jaré mapu wabé chati riablo aliwala aliwéami níili. \v 33 Alí echo'ná walúlachi piréami ne si'néami napawili echo'ná yéachi mapo'ná Jesusi asali. \v 34 Alí Jesusi wikabé ku sa'wali echi jaré mapu chibi yiri nayúkami níili. Ayena cho nuleli mapurigá ku machí simama wikabé wabé chati riablo aliwala mapu echo'ná pachana jaré pagótami sulálachi muchili. Alí Jesusi tarapé risénsia 'yali mapu echi jaré chati aliwá ra'ichama, mapujiti aboni galá machili mapu Binói Jesusi bi'nélipi níili Riosi Ranala. \s Jesusi nawesa iyénali echo'ná Galiléachi \r (Lk. 4.42-44) \p \v 35 Alí ba'alínala bi'yá chónachi Jesusi ku asísali. Alí Binói simili echo'ná biléana waná kawichí, mapo'ná Binói ra'íchali Riosi yuwa. \v 36 Alí pe wilibeko echi Simoni, ayena cho echi auché jaré binói yuwa muchúami jubáami ásaka najátali. \v 37 Alí ma riwisá echi Jesusi, aboni jeaneli: ¡Ne si'néami pagótami mi amí! \v 38 Ali Jesusi nijéwaga jeaneli: Ma simabo echo'ná echi auché jaréana mulubé rijówachi, mapurigani nawésama echo'ná piréami pagótami. Nijeni je'ná chopi jiti nawali, mapurigani nawésama echi jaré pagótami. \v 39 Alí Jesusi ne suníami echo'ná Galiléachi anilíwachi kawírali iyénaga, ne galá nawésali echo'ná suníami echi jaré Juríosi ri'obáwalachi. Alí Binói ku machí a'wali echi jaré we chati riablo aliwala, echo'ná jaré pagótami sulálachi muchúami. \s Jesusi ku sa'wali bilé rijói wabé chati sití cha nayúami \r (Mt. 8.1-4; Lk. 5.12-16) \p \v 40 Alí mapo'ná Jesusi asali, echo'ná nawali bilé rijói wabé chati cha nayúami. Echi rijói chokoba wiligá risúu anigá jeaneli: A Mujé nakisáagá, Mujé galá omériami ju mapurigami tamí ku sa'wama. \v 41 Alí Jesusi we natimaga chapisá echi nayúami rijói sikala, jeaneli: ¡Nijeni we galá nakí! ¡Mami ku sa'wárami níima! \v 42 Alí mapalí Jesusi echirigá aneli, we yáati ku sa'wili echi rijói. Ma ketasi waminabi nayúami níili. \v 43 Alí Jesusi ku ripóraga echi rijói, ne galá jeanigá nuleli: \v 44 Tarapé wesi ku ruyé mapurigami ku sa'wárami níili. Chopi ku simigá 'nérami echi sacerdote anilíwami rijói mápumi ma ku sa'wárami ju. Alí 'yami echi jaré namuti mapu Moisesi osogá nulali mapu mi 'yama riwéali mapujítimi ma ku sa'wíami ju. Echirigá olá mapurigá echi auché jaré pagótami galá machimea mápumi ma ku sa'wíami ju. \v 45 Chopi echi rijói ku simigá, we yáati chótali si'néami pagótami nawésiya mapurigá Jesusi echirigá ku sa'wali binói. Echijiti Jesusi ma tarapé omérali machiná niráa iyena nibiléana walúlachi, mapujiti ne wikabé pagótami sinibí ne cha'igá napawili mapo'ná Binói asali, mapujiti si'néami pagótami wabé nakili mapu 'nema echi Binói Jesusi. Echijiti Jesusi we iyénali echo'ná jaréana waná kawichí. Chopi ne suníami piréami pagótami echo'ná sili Binói yuwa. \c 2 \s Jesusi ku sa'wali bilé rijói ke akáanami \r (Mt. 9.1-8; Lk. 5:17-26) \p \v 1 Alí pée wakinánokuá rawé Jesusi ku nawali echo'ná walúlachi Kapernaúmachi. Alí ne si'néami echo'ná piréami galá ruyélati mapu Binói ku asali echo'ná Binói bitélachi. \v 2 Alí we yáati wikabé pagótami ne cha'igá napawili echo'ná mapo'ná Jesusi asali, mapuyénasí auché jaré ma ketasi omérali echo'ná yéachi mulubéana. Alí Jesusi chopi echi We Galabé Riosi Ra'íchala nawésaga ruyeli echi pagótami. \v 3 Alí nawó rijói echo'ná pali bilé rijói ke akáanami, echi mapu tarapé omérali asísiya. \v 4 Alí echo'ná pachá kalírali mapo'ná Jesusi asali, aboni tarapé omérali mo'wiyá, mapujiti ne wikabé pagótami ne cha'igá muchili. Alí ripana kalírali irápaga, wiíti bologá simérali echi rijói ke akáanami. Echirigá echo'ná pachá rikibuli mapo'ná Jesusi asali. \v 5 Alí Jesusi galá machili mapurigá aboni galá bichíyami níilo, echijiti Binói jeaneli echi rijói ke akáanami: Keni raná, mami galá ku wikawárami ju ne suwaba mapurigami chati olali. \v 6 Alí echo'ná 'nagá muchili jaré rijói mapu Riosi nulalila binériami níili. Alí aboni je'ná jerigá 'nata muchili: \v 7 ¿Churékula echirigá ra'icha je'ná rijói? Binói ne wabé sayéraga ra'icha echi Walubela Riosi, mapujiti ke wesi rijói galá omero ku wikáwiya echi pagótami chati olalila. Chopi Riosi galá omero ku wikáwiya. \v 8 Alí Binói Jesusi we galá machili echirigá 'nátachi aboni. Alí Binói jerigá rukueli: ¿Churékulátamo echirigá 'nata? \v 9 Alí Jesusi ayena cho jeaneli: Ketasi 'me oméami ju mapurigá Nijeni jeanema je'ná rijói: Mapurigami chati olali, ma galá ku wikawárami ju. Nibilé cho oméami ju mapurigá Nijé jeanema: ¡Ku wilísaga ku simigá! \v 10 Alí Jesusi ayena cho jeaneli: Riosi tamí wilali mapurigá Ku'wíriami niráa. Alí Nijeni je'ná jerigá olá mapurigátamo galá machiboa mapurigá Nijé galá omero ku wikáwiya echi pagótami chati olalila. Alí Binói jeaneli echi rijói ke akáanami: \v 11 Nijé nimí ané: ¡Ku wilísaga, ku chapisá kemi kimá, ku simigá echo'ná kemi bitélachi! \v 12 Alí echi rijói ke akáanami we sapú ku wilísali. Alí ku chapigá binói níwala kimá, echo'ná abónichi jonsa ku simili. Alí echi auché jaré echo'ná muchúami ne wabé majaga 'nénaga waminabi walubéraga aneli Riosi jeanigá: ¡Tarapé sineta riwali echirigá omériga oláami bilé rijói! \s Jesusi bayeli echi Libí \r (Mt. 9.9-13; Lk. 5.27-32) \p \v 13 Alí Jesusi auché siné simili echo'ná walú ba'wírali suwé. Si'néami pagótami echo'ná sili mapo'ná Binói asali. Alí Binói galá nawésaga binérali echi wikabé pagótami. \v 14 Alí mapalí Jesusi ku simili echo'ná jonsa, echo'ná riwali echi Libí riwéami rijói, echi Alibeo riwéami rijói ranala. Alí echi Libí wenomí napabuya asali mapurigá natétama echi walula silíami echo'ná nuláami. Alí Jesusi echo'ná simíraga jeaneli: ¡Tamí najató! Alí echi Libí we sapú wilísaga, echi Jesusi yuwa simili. \p \v 15 Alí echi Libí bayeli echi Jesusi mapurigá Binói echo'ná Libí bitélachi ko'mea. Auché jaré wikabé echi jaré wenomí napabúami ayena cho bayérami níili. Alí wikabé Juríosi anilíwami pagótami ayena cho bayérami níili, echi jaré mapu echi auché jaré Juríosi chati oláami niráa aneli. Je'ná pagótami, si'néami echo'ná napawika ko'yá muchili, echi Walubela Jesusi yuwa. Echi auché jaré mapu Jesusi binérali ayena cho echo'ná muchili, mapujiti wikabé pagótami Jesusi yuwa najátali. \v 16 Alí echo'ná muchili jaré Bariseo anilíwami binériami, ayena cho auché jaré rijói mapu Riosi nulalila binériami níili. Je'ná si'néami galá riwali mapurigá Jesusi ko'yá asali echi jaré wenomí napabúami yuwa, ayena cho echi auché jaré yuwa mapu aboni aneli chati oláami niráa. Echijiti aboni jeanigá rukueli echi jaré mapu Jesusi binérali: ¿Churékula echi Jesusi ko'wá, ayena cho bají echi jaré wenomí napabúami yuwa, ayena cho echi auché jaré yuwa mapu chati oláami anérami ju? \v 17 Alí Jesusi je'ná jerigá namsa, jeaneli: Echi jaré mapu ketasi nayúkako ketasi newalé bilé óyami. Chopi echi jaré nayúkami ne bichíwali newalé bilé óyami. Nijé ketásini bayémiya nawali echi jaré galabé oláami pagótami. Chópini bayémiya nawali echi jaré chati oláami pagótami. \s Jesusi binérali echi jaré pagótami \r (Mt. 9.14-17; Lk. 5.33-39) \p \v 18 Alí echi jaré mapu Juani binérali, aboni wi'libé niráa ketasi ko'wali mapalí aboni chopi Riosi yuwa ra'icha muchili. Echi jaré Bariseo ayena cho achigórigá olali. Alí siné rawé jaré pagótami jeaneli echi Jesusi: Echi jaré mapu Juani binérali ketasi ko'wá, wi'libé niráa, mapalí aboni chopi Riosi yuwa ra'icha. Alí echi jaré Bariseo anilíwami binériami ayena cho achigórigá olá. ¿Churékula echi jaré mapu Mujé binérali arigá sinibí wabé ko'wá? \v 19 Alí Jesusi jeanigá rukueli: ¿Kecha we ko'mea echi jaré pagótami mapu echi jaré bukulí niwíami yuwa muchuwi? Ayena cho jeaneli: Echi pagótami arigá ko'mea mapalí echi rijói bukulí niwíami abijí echo'ná aboni yuwa atí. \v 20 Chopi pée waminánomí mapalí echi bukulí niwíami ketasi aboni yuwa asimea, echalí aboni wi'libé niráa ketasi ko'mea. \p \v 21 Alí tarapé wesi pachókama bilé luwíami napacha echi bukulíwami chiní jiti, mapujiti echirigá pachókasuwa, echi bukulíwami pachókarami we téeli nílama, ma wichósuwa. Alí echi luwíami napacha waminabi chi'wama. \v 22 Nirapé wesi ro'wama echi bukulíwami uva anilíwami ba'wila echo'ná pachana jaréana sití wichí chiwáwalachi. Echirigá olásagá, ma ronínasa, echi uva ba'wila we chi'wanama echi sití wichí chiwáwala. Alí káraga ku'lima echi uva ba'wila, ayena cho echi wichí chiwáwala káraga chi'wama. Echijiti galá níima ro'wasa echi bukulíwami uva ba'wila ke cho ronóami, echo'ná pachana jaréana bukulíwami wichí chiwáwalachi. \s Echi jaré binéami mosika kuli turío \r (Mt. 12.1-8; Lk. 6.1-5) \p \v 23 Alí siné isábawachi rawé Jesusi simírali echo'ná mapo'ná turío ichílati, echi jaré mapu Binói binérali yuwa. Alí echi jaré mapu Binói binérali echo'ná simáraga mosika kuli turío. \v 24 Echalí echi jaré o'wéala binériami, Bariseo anilíwami rijói jeanigá rukueli: ¿Churékula echirigá olá echi jaré mapu Mujé binérali? Mapujiti ketasi risensia ju máputa echirigá olabo jipi isábawachi rawé. \v 25 Chopi Jesusi jeanigá rukueli: ¿Kéchatamo siné 'nénali mapurigá osirúami ju echo'ná Riosi Ra'íchala oselíwalachi mapurigá echi walula Rabiri olali mapalí binói we newaleli ko'wáami, mapalí binói we 'locheli, echi auché jaré binói yuwa muchúami ayena cho? \v 26 Mapujiti echi Rabiri bakili echo'ná pachá Riosi ri'obáwalachi mapalí echi Abiatari riwéami rijói walula sacerdote anilíwami níili. Echalí echi Rabiri ko'wali echi jaré pani mapu echo'ná pachá, Riosi 'yárami níili. Alí ketasi risensia níili mapu echi Rabiri ko'mea. Chopi risensia níili mapu echi jaré sacerdote chopi ko'mea. Alí echi Rabiri arigá kosá ayena cho 'yali ko'nula echi auché jaré rijói mapu binói yuwa muchili. \p \v 27 Echalí Jesusi ayena cho jeaneli: Riosi nuleli echi pagótami mapurigá galá isábama sinibí isábawachi rawé. Riosi ketasi niwali echi pagótami mapurigá chopi echirigá we nóchali ologá, o'wikeka isábama echalí isábawachi rawé. \v 28 Alí Jesusi ayena cho jeaneli: Echijiti Nijé ayena cho ne Walubela ju echalí isábawachi rawé, mapujiti Riosi tamí wilali mapurigá Ku'wíriami niráa. \c 3 \s Bile rijói wabé nakólami sikéami ku sa'wárami níili \r (Mt. 12.9-14; Lk. 6.6-11) \p \v 1 Alí Jesusi auchecho siné bakili echo'ná pachá biléana ri'obachi echi jaré Juríosi ri'obáwalachi. Alí echo'ná pachá asali bilé rijói, echi mapu biléana sikachí wabé nakólami sikéami níili. \v 2 Alí jaré rijói echo'ná pachá muchúami wabé kichiga 'nénali echi Walubela Jesusi. Aboni jerigá 'náta muchili: ¿Acha galá ku sa'wama echi Jesusi je'ná rijói, jipi isábawachi rawé? Echirigá aboni ne wabé kichiga wi'nijíinali echi Jesusi, mapujiti aboni mayeli mapu ketasi risensia níili mapu Jesusi ku sa'wama echi rijói echalí isábawachi rawé. \v 3 Alí Jesusi jeaneli echi rijói biléana sikachí nakólami sikéami: ¡Ku wilísaga, wilibá jena'í nasipa tamujé yuwa! \v 4 Alí Jesusi jeaniga rukueli echi auché jaré rijói: ¿Churigá 'nalí galá risensia ju máputa galabé olabo jipi isábawachi rawé? ¿Acha risensia keremá máputa chibi yiri olabo? ¿Acha risensia ju máputa ku sa'wabo je'ná rijói? ¿Acha risensia keremá máputa miná mi'liboa je'ná rijói? Alí aboni tarapé biyiri ku nijéwali. \v 5 Alí Jesusi we yóniga 'nénali aboni, ayena cho we siweli mapujiti aboni ne wabé biwárami suléami níili. Alí Binói jeaneli echi nakólami sikéami rijói: ¡Wachiná kemi siká! Echalí echi rijói galá ku wachínali binói sikala, mapujiti binói sikála we yáati ma galá ku sa'wárami níili. \v 6 Alí echi jaré sayérami rijói Bariseo anilíwami binériami níili. Mapalí aboni ku 'machínali echo'ná ri'obachi jonsa, aboni we yáati nakaréwaga ra'íchali echi auché jaré Erorsi riwéami rijói amígowala yuwa, mapu churigá aboni galá omérama chapiyá echi Jesusi mapurigá aboni echirigá galá omérama mi'ayá echi Binói. \s Ne wikabé pagótami napawili echo'ná walú ba'wírali suwé \p \v 7 Chopi echi Jesusi ku simili echo'ná walú ba'wírali suwé, ayena cho simíbali echi jaré mapu Binói binérali. Echi wikabé pagótami echo'ná Galiléachi anilíwachi kawírali piréami ayena cho simíbali. \v 8 Alí mapalí echi wikabé pagótami galá machili mapurigá Jesusi wikabé namuti wabé omériga olali, mapu ke wesi auché jaré rijói omérali echirigá olayá, alí wikabé pagótami echo'ná Binói yuwa 'nébiya simíbali. Alí wikabé aboni echo'ná Juréachi anilíwachi kawírali jonsa napawíami níili. Auché jaré aboni echo'ná walúlachi Jerusalémachi jonsa napawili. Auché jaré aboni echo'ná Iruméachi anilíwachi kawírali jonsa napawili. Auché jaré echo'ná bo'ónala walú bakochi Joránachi anilíwachi jonsa napawili. Ayena cho auché jaré echo'ná kawírali jonsa napawili mapo'ná mulubé ju echo'ná o'wéalachi Tírochi anilíwachi, Sirónachi anilíwachi. \v 9 Alí ne wikabé pagótami echirigá ne cha'igá napawili echo'ná walú ba'wírali suwé mapo'ná Jesusi asali. Echijiti Jesusi nuleli echi jaré mapu Binói binérali mapurigá echo'ná walú ba'wírali suwé uchárami níima bilé barko anilíwami, echo'ná ba'wírali moba iyénami. Alí Jesusi asináali echo'ná moba bárkochi, mapurigá echi auché jaré wikabé pagótami ketasi rachináma Binói, echo'ná walú ba'wírali suwé atíachi. \v 10 Echalí rawé Jesusi ku sa'wali wikabé nayúkami, echijiti si'néami mapu ikí echo'ná piréami nayúkami níili ne cha'igá napawili Binói yuwa. Alí ne si'néami echi jaré nayúkami nakili mapu chachema echi Binói, mapurigá echirigá ne ibili niráa ku sa'wárami níima. \v 11 Alí echo'ná mapo'ná Jesusi asali ayena cho sili jaré pagótami mapu wabé chati Riablo aliwala aliwéami níili. Aboni echo'ná bacháami Jesusi yuwa wéemi raweka chokoba jábali. Alí echi wikabé riablo aliwala, echo'ná pachá echi pagótami sulálachi muchúami, o'weli ra'íchali jeanigá: ¡Mujemi ju echi bilepi Riosi Ranala! \v 12 Alí Jesusi we iwéami ra'ámali echi jaré riablo aliwala, jeanigá mapu aboni ke wesi auché jaré pagótami ruyema mapu Binói echi bilepi Riosi Ranala níili. \s Jesusi chapili makói miná okuá rijói mapurigá aboni Binói yuwa 'yénama \r (Mt. 10.1-4; Lk. 6.12-16) \p \v 13 Alí Jesusi pe wilibeko echo'ná biléana ripá rabó simigá, echo'ná bayérali echi jaré mapu Binói nakili mapurigá Binói yuwa 'yénama. Alí aboni echo'ná Binói yuwa sili. \v 14 Alí chapili makói miná okuá, mapurigá aboni Binói yuwa 'yénama, ayena cho mapurigá Binói julama echi Wabé Galabé Riosi Ra'íchala nawisánala. \v 15 Alí Jesusi we galá iwébanali echi aboni mapurigá aboni galá omérama ku sa'wayá echi jaré wikabé nayúkami, ayena cho mapurigá aboni galá omérama ku machí a'waya echi jaré wabé chati riablo aliwala mapu echo'ná pachana jaré pagótami sulálachi muchuwi. \v 16 Alí je'ná ju echi jaré makói miná okuá: Echi Simoni mapu Jesusi ayena cho Pegro riwarali; \v 17 echi Jakobo ayena cho; echi Juani, echi mapu echi Jakobo rijimala níili, ayena cho. Je'ná okuánika echi Sibireo riwéami rijói kúchuwala níili. Alí Jesusi ayena cho jerigá rijili echi okuánika aboni: Boanesi. Echi mapu je'ná jerigá aniwáami ju: Ukuí ri'óami. \v 18 Alí echi Antresi bilé níili, echi Jilipi ayena cho, echi Batalomé ayena cho, echi Mateo ayena cho, echi Tomasi ayena cho, echi Jakobo, mapu echi Alibeo riwéami rijói ranala níili ayena cho, echi Tareo ayena cho, echi Simoni echo'ná Kananéachi bitéami ayena cho; \v 19 echi Júrasi Jiskarioti ayena cho. Alí echi níili mapu pe kinánokuá bayébali echi jaré so'ntarsi mapurigá aboni bologá chapimea echi Jesusi, mapurigá Binói arigá mi'lirúami niima. \s Jaré wabé sayérali echi we Galabé Riosi Iwigala \r (Mt. 12.22-32; Lk. 11.14-23; 12.10) \p Alí mapalí Jesusi ma sunili chapigá jawa aboni, alí Binói bakili echo'ná biléana kalírali si'neami aboni yuwa. \v 20 Alí auchecho siné ne wikabé pagótami ne cha'igá napawili echo'ná Jesusi yuwa. Echijiti Jesusi, ayena cho echi jaré mapu Binói binérali ketasi chirigá omérali ko'yá. \v 21 Alí echi jaré Jesusi ritémawala je'ná jerigá machisá, aboni ku toboya sili, mapujiti jeanili: Binói ma ke newalíte nírali. \p \v 22 Alí echi jaré nulalíwami binériami, echo'ná Jerusalémachi jonsa napawíami jeanili: Echi Jesusi níwa echi Bersebubi anilíwami riablo. Binói we riablo chopi suréami ju, echijiti Binói galá omero machí a'waya echi jaré riablo aliwala. \v 23 Alí Jesusi bayesa echi aboni, irétaga jeaneli: ¿Churigá omérama echi Satanasi riwéami riablo ku machí páa a binói Satanasi? \v 24 Mapalí biléana walúlachi piréami o'wéala nuláami a'nagupi nasayérasagá, aboni tarapé omérama waminabi nulayá echo'ná piréami. \v 25 Alí mapalí biléana kalírali piréami a'nagupi nasayérasagá, ketasi omérama waminabi napawika rijowa. \v 26 Alí echi Satanasi a binói niráa sayérasagá, ma ketasi waminabi walula níima. Chopi a binói niráa suwábaga suwibama. \p \v 27 Echi riablo, Satanasi riwéami, mapurigá bilé rijói wabé aparúami ju. Tarapé wesi galá omérama chigoya echo'ná bilé wabé aparúami rijói bitélachi, mapalí ketasi bachá bulérami níisa. Chopi bachá bulusáagá, alí echi jaré pagótami galá omérama chigoya echo'ná echi wabé aparúami rijói bitélachi. \p \v 28 Ne bichíwali 'yemi nimí ané mapu Riosi galá omero ku 'wikáwiya ne suwaba mapu ikí echi jaré pagótami chati olali, ayena cho ne suwaba mapu ikí aboni we chati ra'íchali. \v 29 Chopi mapuyíripi we chati ra'íchako echi we galabé Riosi Iwigala sayéraga, échiko tarapé siné ku wikawárami níima, chopi binói ne wabé wi'nijírami níima ne sinibí niráa. \v 30 Alí Jesusi echirigá aneli mapujiti aboni anili mapu Binói Jesusi ne wabé chati riablo aliwala aliwéami níili. \s Jesusi iyela echo'ná Binói yuwa nawali, echi jaré binói ritémawala ayena cho. \r (Mt. 12.46-50; Lk. 8.19-21) \p \v 31 Alí pe wilibeko Jesusi iyela echo'ná nawali, echi jaré binói ritémawala ayena cho. Alí aboni echo'ná machí jaga, auché bilé júuli bayénala echi Jesusi. \v 32 Alí echi jaré mapu echo'ná Jesusi yuwa mulubé noligá muchili jeaneli: Mujé iyela, ayena cho echi jaré mujé ritémawala ma sisá, echo'ná machí muchuwi. Aboni echo'ná Mujé mi bayé. \v 33 Chopi Jesusi ku nijéwaga jeaneli: ¿Chigá ju Nijé iyela? ¿Chigá ju Nijé ritémawala? \v 34 Alí galá 'néniga echi jaré mapu Binói yuwa noligá muchili, Binói jeanili: Je'ná jaré mapu tamí yuwa muchuwi, échiko mapurigá Nijé iyela niráa ju, ayena cho mapurigá Nijé ritémawala niráa ju. \v 35 Alí mapu yíripi olako mapurigá Riosi nulá, échiko mapurigá Nijé rijimala niraa ju, ayena cho mapurigá Nijé iyela niráa ju. \c 4 \s Bilé rijói turío icháami \r (Mt. 13.1-9; Lk. 8.4-8) \p \v 1 Alí Jesusi echo'ná walú ba'wírali suwé asagá, auchecho siné chótali nawésiya. Alí echo'ná Binói yuwa ne wikabé pagótami ne cha'igá napawili, Binói ra'íchala kipúbiya. Echijiti Binói asíbali echo'ná moba biléana bárkochi mapu echo'ná ba'wichí moba chukuli. Alí echi wikabé pagótami echo'ná ba'wírali suwé muchili. \v 2 Alí Jesusi ne wikabé namuti irétaga nawésali echi wikabé pagótami jeanigá: \v 3 Galá námsi je'ná: Bilé rijói chótali turío ichayá. \v 4 Alí ma ichisuwa jaré turío echo'ná mulubé buwichí rujuili. Alí echi jaré chuluguí echo'ná sisáa káraga suwali. \v 5 Ayena cho auché jaré turío echo'ná biléana rapirúachi rujuili, mapo'ná ke 'mé wi'yéali. Alí echi jaré turío we sapú a'wili mapujiti echo'ná ke 'me wi'yéachi níili. \v 6 Chopi mapalí we ratáami rayénali, echalí echi kúuchi turío bukulí a'wíami we yáati wakicheli, mapujiti ketasi cho galá nawarali. \v 7 Ayena cho auché jaré turío rujuili echo'ná we kasaléachi. Alí echi kasalá o'weli ochérasa, ko'yali echi turío. Echijiti tarapé rakeli. \v 8 Auché jaré turío we galá wi'yéachi rujuisa, galá a'wisá, o'weli ochérasa, ne galá rakeli. Alí jaré turío baisá makói rakeli. Auché jaré usánsa makói rakeli. Auché jaré bilé kiento rakeli. \v 9 Alí Jesusi jeaneli: 'Yemi máputamo nakeko galá namsi. \s Jesusi ruyegá aní mapu churékula Binói irétaga nawésali echi pagótami \r (Mt. 13.10-17; Lk. 8.9-10) \p \v 10 Alí pe wilibeko echi wikabé pagótami ma ketasi Jesusi yuwa muchili. Chopi jaré pe okuá pagótami ayena mulubé Binói yuwa 'yénali, echi auché jaré mapu Binói binérali ayena cho. Alí si'néami aboni jeanigá rukueli Jesusi: ¿Churigá aniwáami ju echirigá mapurigami irétaga nawésali? \v 11 Alí Jesusi jeaneli: 'Yémitamo ma galá machíratami ju mapu churigá Riosi nulá, chopi echi auché jaré ketasi cho echirigá machíratami ju. Abóni ketasi cho galá machí mapu churigá Riosi nulá, echijítini Nijé ne suwaba irétaga nawésama echi auché jaré ke cho galá bichíyami. \v 12 Alí Nijeni irétaga nawésama echi aboni, mapurigá aboni galá 'néniga, arigá ketasi galá machimea mapurigá Nijeni nawesa. Alí aboni echirigá galá námama Nijé Ra'íchala, chopi arigá ketasi galá machimea mapurigá Nijeni binéraga nawesa. Echijiti aboni arigá ketasi bukulíwami nakulíwarami níima, nirapé cho ku wikawárami níima mapurigá aboni chati olali. \s Jesusi nawésaga aní mapu churigá aniwáami ju mapurigá Binói binérali \r (Mt. 13.18-23; Lk. 8.11-15) \p \v 13 Alí Jesusi ayena cho jeaneli: ¿Kechátamo machili mapurigá Nijé 'yemi mi irétaga nawésali? ¿Churigá bichétamo gala machiboa suwaba echi auché jaré namuti mapu Nijé 'yemi nimí irétali? \v 14 Echi mapu ichako echi turío, échiko mapurigá bilé rijói Riosi Ra'íchala nawésami niráa ju. \v 15 Alí mapurigá ikili echi jaré turío mapu echo'ná buwichí rujuili, achigorigá ikimea echi jaré pagótami mapu bachá niráa galá namsa echi Galabé Riosi Ra'íchala, arigá ketasi we yaa bichíima. Achigórigá ikiméa mapujiti echi riablo we yáati miná 'yema echi Galabé Riosi Ra'íchala mapu aboni ma námali, achigórigá mapurigá echi jaré chuluguí suwaba suwali echi jaré turío echo'ná buwichí rujuíami. \v 16 Ali Jesusi ayena cho jeanili: Mapurigá ikili echi jaré turío mapu echo'ná biléana rapirúachi rujuili, echirigá achigórigá ikimea echi jaré pagótami mapu bachá niráa galá kaníliga namsa Riosi Ra'íchala, arigá ketasi galá ne sulachí niráa bichíima. \v 17 Abóni achigórigá ju mapurigá echi jaré turío ketasi 'me galá nawéami. Aboni bichíima pe téeli niráa. Chopi mapalí we risúu olárami níima mapujiti echirigá gala bichínali Riosi Ra'íchala, echalí aboni ma ketasi waminabi napawima echi auché jaré bichíyami yuwa, mapujiti ma ketasi waminabi galá bichíima. \v 18 Ayena cho mapurigá ikili echi jaré turío mapu echo'ná wabé kasaléachi rujuili, achigórigá ikimea echi auché jaré pagótami, suwaba mapu ikí galá namsa Riosi Ra'íchala, arigá ketasi galá bichíima. \v 19 Alí aboni chopi waminabi olama achigórigá mapurigá aboni chabénala olali. Aboni ketasi bukulíwami nakulíwarami níima, chopi wikabé namuti wabé 'nátaga pirélama. Aboni chopi wabé koruma echi wikabé namuti jena'í wichimóbachi nirúami, ayena cho chopi ne wabé kaníliga ologá pirélanali. Echijiti aboni ketasi galá bichíinali Riosi Raíchala. Alí aboni ketasi galá ku'wíratami niima. \v 20 Alí mapurigá ikili echi jaré turío, echo'ná galabé wi'yérali rujuíami, achigórigá ikimea echi auché jaré pagótami, si'néami mapu ikí galá namsa Riosi Ra'íchala ne galá sulachí niráa bichíima. Aboni ne galá nijéwaga olama mapurigá Riosi nulé, ayena cho waminabi galá bichíiga, wabé galabé ologá pirélama jena'í wichimóbachi. Jaré aboni mapuyiri echi turío ju mapu baisá makói niráa rakeli. Auché jaré mapuyiri echi jaré turío ju mapu usansa makói rakeli mapujiti aboni waminabi galabé olá. Auché jaré mapuyiri echi jaré turío ju mapu bilé kiento rakeli mapujiti aboni waminabi wabé simírami galabé olá. \s Echi jaré namuti mapu chiná nasótami ju arigá galá ku riwirúami níima \r (Lk. 8.16-18) \p \v 21 Alí Jesusi ayena cho jeaneli: Tarapé wesi pólaga wilama bilé chopé rajáami echo'ná ri'lé pachá biléana sikolichi, nibilé wilama echo'ná ri'lé pachá biléana jubechi. Chopi si'néami pagótami ripabé ne galá machiná niráa wilama echi chopé rajáami mapurigá aboni echirigá ne galá machílama si'néami mapu ikí mo'wíko echo'ná pachá kalírali. Achigórigá 'wérali ju mapu Riosi Ra'íchala ne galá nawisárami níima mapurigá si'neami pagótami ne galá machimea. \v 22 Alí suwaba namuti mapu ikí chiná nasótami ju, échiko pe minánomí galá ku riwirúami níima. Alí suwaba echi jaré namuti mapu ikí ke machirúami ju, échiko pe minánomí galá ku machirúami níima. \v 23 ¡'Yemi máputamo a nakeko, ne galá namsi! \p \v 24 Alí Jesusi ayena cho jeaneli: Suwaba ne galá 'natasi mapurigátamo kipunú. Átamo ne galá 'nátaga kipúsagá, 'yémitamo waminabi galabé machíami níibo, mapujiti Riosi 'yemi mi waminabi machírama. \v 25 Mapujiti echi mapu ne galá machiko, waminabi 'yárami níima mapurigá binói waminabi galá machimea. Chopi echi mapu ketasi machiko, arigá 'yérami níima echi mapu binói machili. \s Echi turío rakala galá a'wí \p \v 26 Alí Jesusi ayena cho jeaneli: Mapalí echi pagótami galá nijéwaga olá mapurigá Riosi nulé aboni, echalí arigá ikimea aboni mapurigá ikí mapalí bilé rijói we ichá echi turío echo'ná wi'yérali. \v 27 Mapujiti echi rijói rokogó chopi we kochí, alí biché sinibí bi'yá we asísimi. Chopi echi turío galá a'wisáa, walú ochero. Alí echi rijói ketasi machí churigá omero echirigá ochériya echi turío. \v 28 Alí echi turío ne galá raké echo'ná wi'yérali ichisúwa. Alí ne bachá galá ochérasa, muréensa pe wilibeko echo'ná mulalachi galá raké. \v 29 Alí ma gala rakéachi, echi mapu ichali we yáati sikirema, mapujiti ma galá sébali echi turío sikirékowachi. \s Echi mostasa rakala \r (Mt. 13.31-32; Lk. 13.18-19) \p \v 30 Alí Jesusi jeaneli: Nijeni 'yemi mi irétaga binela mapurigátamo galá machiboa mapu churigá galá nulá Riosi. \v 31 Mapalí Riosi we nulé echi pagótami, mapuyiri echi táa mostasa anilíwami rakala ju, mapu bilé rijói echo'ná wi'yérali ichá. Mapujiti echi mostasa rakala ne wabé táa ju, alí auché bilé ne tabéala raká tarapé auché bilé nirú jena'í wichimóbachi. \v 32 Chopi mapalí ma ichisuwa, galá a'wisáa, walú ochérasa, o'weli otowata. Alí echi o'weli chuluguí echo'ná ri'lé pachá galá kábama. \s Mapurigá Jesusi irétaga ra'íchali \r (Mt. 13.34-35) \p \v 33 Alí Jesusi echirigá irétaga binérali Riosi Ra'íchala mapuyénasí aboni galá omérali machigá bineya. \v 34 Binói chopi irétaga niráa ra'íchali echi jaré aboni. Alí mapalí echi jaré mapu Binói binérali waná awínali muchili, alí Binói galá ruyeli aboni mapu churigá aniwáami níili suwaba. \s Jesusi ku ra'ámali echi wabé jiwérami iká \r (Mt. 8.23-27; Lk. 8:22-25) \p \v 35 Echalí rawé ma alíwachi Jesusi jeaneli echi aboni: Ma echo'ná walú ba'wírali bo'ónala simabo. \v 36 Alí ma ariwesa echi wikabé pagótami, echi jaré binéami echo'ná biléana bárkochi, echo'ná walú ba'wírali moba iyénamichi muchiga, ku simíbali. Alí aboni ayena cho toli echi Walubela Jesusi. Alí ayena cho aboni yuwa ku simíbali auché jaré kúuchi barko, echo'ná walú ba'wírali moba 'yénami. \v 37 Chopi ke sayiná ne wabé jiwériga ikali. Echijiti echo'ná pachana bárkochi, walú ba'wírali moba yénamichi, ne noguí buchili ba'wí. \v 38 Alí Jesusi we kochigá bu'wili echo'ná biléana mosobétachi, echo'ná bárkochi jubáami. Alí echi jaré binéami jeanigá ku achali: Binériami, ¿Kéchami tamujé tamí natimá? ¡Ma suwibóaré! \v 39 Alí Jesusi asísaga ku ra'ámali echi iká. Alí jeaneli echi walú ba'wí: ¡Kilí asagá! Alí echi walú ba'wí we yáati ne galá siwega ku wilíbali. \v 40 Alí Jesusi jeaneli echi jaré mapu Binói binérali: ¿Churékulátamo echirigá majajali? Ayena cho jeanigá rukueli: ¿Churékulátamo ketasi galá bichíili? \v 41 Alí aboni ne wabé majajali mapujiti aboni ketasi galá machili churigá Jesusi echirigá omérali ra'ama echi wabé iwéami iká, mapujiti echi iká arigá galá nijéwali, echi walú ba'wí ayena cho. \c 5 \s Jesusi ku sa'wali bilé rijói mapu wabé chati riablo aliwala aliwéami níili \r (Mt. 8.28-34; Lk. 8.26-39) \p \v 1 Alí aboni sili echo'ná walú ba'wírali bo'ónala mapo'ná Garátachi anilíwachi ju. \v 2 Alí mapalí Jesusi ku machínali echo'ná bárkochi jonsa, we yaa echo'ná nawali bilé rijói mapu wabé chati riablo aliwala aliwéami níili, echi mapu echo'ná jaréana risochí chu'wechi jonsa nawali. \v 3 Echi rijói echo'ná biléana risochí chu'wechi bitéami níili. Binói ne wabé aparúami níili. Echijiti ke wesi omérali wiya jiti bolagá achayá, nirapé omérali echi jiero wiya jiti bolagá achayá. \v 4 Echo'ná piréami pagótami arigá wisabé bulali echi rijói sikálachi, echi jiero wiya jiti. Ayena cho wisabé echirigá bulali binói ronólachi, chopi binói sinibí wabé omériga ripúnali echi jiero wiya. Echijiti ke wesi galá omérali echi rijói. \v 5 Binói sinibí rawé, sinibí rokogó echo'ná kawichí wabé sinaka iyénali, echo'ná risochí chu'wéchi ayena cho. Alí a binói riteti michoka iyénali. \p \v 6 Alí echi rijói mikabé jonsa riwisá, we sapú echo'ná Jesusi yuwa 'maga, bacháami wéemi raweka chokoba wilíbali. \v 7 Alí o'weli sinaga jeaneli: ¿Pírimi olama tamí yuwa, Mujé Jesusi? Mujemi echi Riosi ripabé riwigáchi atíami Ranala ju. Wabé nimí tani Riosi jiti, mapurigami ketasi tamí risúu olama. \v 8 Alí binói je'ná jerigá aníli mapujiti Jesusi ma bachá nuleli echi wabé chati riablo aliwala jeanigá: ¡Ku machínaga echo'ná pachana je'ná rijóochi jonsa, mujé wabé chati riablo aliwala! \v 9 Alí Jesusi rukueli echi rijói jeanigá: ¿Chu mi riwé? Alí echi rijói jeaneli: Wikabé sontarsi ni riwé mapujítita wikabé ju. \v 10 Alí echi rijói ne wabé risúu anigá tali mapurigá Jesusi ketasi miná waná julama echi jaré wikabé riablo aliwala mapu echo'ná pachana binói rijóochi muchili. \p \v 11 Alí echo'ná kawichí wikabé kochi ko'yá uchútali. \v 12 Echijiti ne suwaba echi jaré isena riablo aliwala we risúu anigá tali jeanigá: Tamujé tamí echo'ná wikabé kóchichi pachana julá, mapurigata echo'ná pachana mo'wiboa. \v 13 Alí Jesusi echirigá risensia 'yali. Alí echi wikabé wabé chati riablo aliwala we yáati ku 'machínasa, echo'ná pachana echi rijóochi jonsa, we sapú mo'wili echo'ná pachana echi wikabé mapuyena okuá mili kóchichi. Echijiti echi wikabé kochi ke sayiná echo'ná ripá jonsa wabé majaga júmsaga, echo'ná biléana koláachi ri'lena rujuiga, waminá ri'lé ba'wírali silili. \p \v 14 Alí echi jaré kochi mélami we sapú ku simíbali, echo'ná walúlachi piréami suwaba ruyébiya mapurigá ikili. Echo'ná mulubé noligá kawichí piréami ayena cho ruyérami níili. Echijiti wikabé pagótami 'nébiya simíbali mapurigá ikili. \v 15 Alí aboni echo'ná sili mapo'ná Jesusi asali. Alí aboni riwali echi rijói mapu chabénala wikabé wabé chati riablo aliwala aliwéami níili. Chopi ma galá ku 'natasa, ma galá ku napacha asali. Echijiti echi wikabé pagótami ne wabé majali. \v 16 Alí echi jaré mapu galá riwáliko, galá ruyeli suwaba mapurigá ikili echi rijói jiti mapu chabénala wikabé wabé chati riablo aliwala aliwéami níili. Ayena cho ku ruyeli mapurigá ikili echi wikabé kochi. \v 17 Alí si'néami echo'ná piréami pagótami chótali risúu anigá anée mapu echi Walubela Jesusi ma ku simea echo'ná jonsa. \p \v 18 Alí Jesusi auchécho siné 'moli echo'ná ripá moba bárkochi, mapurigá Binói echo'ná asagá ku simea echo'ná aboni kawíwalachi jonsa. Chopi echi rijói mapu chabénala wikabé wabé chati riablo aliwala aliwéami níili, risensia tánali mapurigá binói ayena cho Jesusi yuwa simea. \v 19 Chopi Jesusi tarapé risensia 'yasa, jerigá aneli: Echo'ná kemi bitélachi ku simigá. Ku ruyemi echi jaré kemi ritémawa mapurigá echi Walubela Riosi wabé galá natimaka olali mi yuwa. \v 20 Alí echi rijói ku simisá ruyeli ne si'néami echo'ná makóina o'wélachi piréami mapurigá echi Walubela Jesusi echirigá wabé omériga olali binói yuwa. Alí ne si'néami echo'ná piréami ne wabé 'nátaga kipuli mapalí echi rijói echirigá ruyeli aboni. \s Jesusi ku owíntali bilé tiwé ma mukúami \r (Mt. 9.18-26; Lk. 8.40-56) \p \v 21 Alí Jesusi ma ku simili echo'ná biléana bárkochi walú ba'wírali iyénamichi ripá moba asagá. Alí Binói ma nawasa echo'ná auché biléana waná suwé, auchecho siné ne wikabé pagótami napawili Binói yuwa. \v 22 Alí echo'ná nawali bilé rijói Jairo riwéami, echi mapu ayena cho walula níili echo'ná echi jaré Juríosi pagótami ri'obáwalachi. Alí biché echi Jairo riwisáa echi Jesusi, echo'ná bacháami wéemi raweka chokoba wilíbali mapo'ná Jesusi asali. \v 23 Alí we risúu anigá jeanili: Keni malá ma mukuméaré. Wakiná tamí yuwa simí, Mujé sikala jiti nochogá ku sa'wá, mapurigá binói ketasi mukumea. \p \v 24 Alí Jesusi we yáati simili binói yuwa, chopi wikabé pagótami ne cha'igá najátali Jesusi yuwa. \v 25 Ayena cho echo'ná inárali bilé mukí mapu we léniga nayúami níili, makói miná okuá bamíbali jonsa. \v 26 Alí echi mukí chabé jonsa ne wabé nayúami níili. Alí wikabé óyami wisabé nakili mapu ówima, chopi tarapé ku sa'wisá, binói waminabi okoli. Alí binói ma káraga suwábali echi jaré binói níwala namuti, echi óyami natétiya. \v 27 Alí mapalí echi mukí námali echi pagótami Jesusi jiti rugá ra'icháchanachi, alí binói, wikabé yuwa, jubáami nawagá nochali Jesusi napáchala. \v 28 Mapujiti binói mukí jerigá 'nátali: Chopi echi Jesusi napáchala nochásagáni, ma galá ku sa'wárami níimani. \v 29 Alí echi mukí ma nochasa echi Jesusi napáchala, ma ke sayiná ketasi waminabi lénali, chopi binói galá machili mapu ma ku sa'wárami níili. \v 30 Alí Jesusi we yáa machili mapurigá Binói echirigá ku sa'wali bilé. Echijiti ku kuwana 'néniga, Binói jeanigá rukueli echi jaré wikabé mapu Binói yuwa najátali: ¿Chigá nochali tamí napáchala? \v 31 Alí echi jaré mapu Binói binérali jeaneli: Mujé galá machí mapu wikabé pagótami mi wabé rachina. ¿Churékulami jeaní: Chigá tamí nochali? \v 32 Chopi Jesusi noligá 'nénali mapurigá galá riwimea chigá nochalo Binói. \v 33 Alí echi mukí we sayirúmaga majali mapujiti binói galá machili mapurigá ma galá ku sa'wárami níili. Alí binói we yáa bacháami Jesusi yuwa wéemi raweka, chokóbaga wiligá ne bichíwali ku ruyeli suwaba mapurigá ikili. \v 34 Alí Jesusi jeaneli: Mukí, Nijé ma nimí ku sa'wali mapujítimi galá bichíili. We kaníliga ku simigá mapujítimi ma ketasi auché siné echirigá nayuma. \p \v 35 Alí Jesusi abijí ra'íchachi, jaré rijói echo'ná sili mapu echo'ná echi Jairo bitélachi jonsa simíbami níili. Aboni jeaneli echi Jairo: Mujé malala ma mukuli. ¿Churékulami waminabi kumé echi Binériami? \v 36 Chopi mapalí Jesusi námali echi jaré echirigá aníachi, Binói jeaneli echi Jairo: ¡Ketasi majá! ¡Chopi galá bichíi! \v 37 Alí Jesusi chopi risensia 'yali mapu Binói yuwa simea echi Pegro, echi Jakobo ayena cho, echi Juani, echi mapu Jakobo rijimala níili, asíchiko. \v 38 Alí mapalí Jesusi nawali echo'ná Jairo bitélachi, Binói riwali wikabé pagótami ne wabé buchuwí anigá o'weli nalákachi. \v 39 Alí Jesusi galá machili mapu Binói galá ku owíntama echi tiwé mapu ma mukúami níili. Echijiti Binói jeaneli echi jaré pagótami: ¿Churékulátamo echirigá we buchuwí anigá nalaka? Je'ná tiwé, tamí jiti ketasi mapurigá mukúami ju, chopi kochíami niráa ju. \v 40 Alí echo'ná muchúami pagótami wabé kachigá tiníchali echirigá aníachi Jesusi. Alí Binói ku machí júuli ne si'néami aboni. Alí binói yuwa bayéraga echi tiwé 'wénawala, ayena cho echi jaré bikiyá Binói yuwa 'yénami, echo'ná pachá bakili mapo'ná echi mukúami tiwé bu'wíli. \v 41 Alí Jesusi chapigá echi mukúami tiwé sikala, Binói Jesusi ra'íchaga niráa jeaneli: Talita kumi. Echi mapu Ralámuli ra'íchala niráa, jerigá aniwáami ju: ¡Tiwé, ku asísaga! \v 42 Alí echi tiwé we sapú ku asísali. Ma ketasi mukúami níilasa, galá iyénali mapujiti makói miná okuá bamíbami níili. Alí si'néami echo'ná muchúami pagótami ne wabé majajali. \v 43 Chopi Jesusi we iwéami nuleli mapu ke wesi ruyema mapurigá echirigá ikili. Alí nuleli mapu ko'wáami yama echi tiwé. \c 6 \s Jesusi ku nawali echo'ná Nasarétachi \r (Mt. 13.53-58; Lk. 4.16-30) \p \v 1 Alí Jesusi echo'ná jonsa ku simisáa, echo'ná Binói kawíwalachi ku nawali. Echi jaré mapu Binói binérali ayena cho Binói yuwa sili. \v 2 Alí mapalí isábawachi rawé níili, echalí Jesusi chótali nawésiya echo'ná echi jaré Juríosi pagótami ri'obáwalachi. Alí wikabé pagótami wabé 'nátaga, kilí kipuga, a'nagupi jeanigá rukueli: ¿Churigá galá omero je'ná rijói echirigá ne wabé galá machigá ra'icha, ne suwaba namuti jiti rugá? ¿Churigá galá omero nochogá ku sa'wayá echi jaré nayúkami? \v 3 Alí aboni a'nagupi jeaneli: Tamujeta galá machí je'ná rijói. Binói echi tábala sipáami ju, echi María ranala. Ayena chota galá machí echi Jakobo, echi José, echi Júrasi, echi Simoni, mapu si'néami je'ná aboni, Binói ritémawala ju. Ayena cho jena'í tamujé yuwa muchuwi Binói a'wayela. Alí echo'ná piréami ketasi bichíili mapu Jesusi bilepi Riosi Ranala níili, mapujiti aboni chabénala táa káachi galá machili echi Binói. \v 4 Alí Jesusi jeaneli: Ne si'néami pagótami galá o'wiké bilé walula Riosi jiti nawésami, chopi echo'ná binói kawíwalachi piréami ketasi o'wiké, echi jaré binói ritémawala ketasi cho, echi jaré echo'ná binói bitélachi piréami ketasi cho. \v 5 Alí mapalí Jesusi echo'ná Binói kawíwalachi iyénali Binói ketasi omérali wabé omériga olayá, chopi pe okuáa nayúkami ku sa'wali, Binói sikala jiti nochogá. \v 6 Jesusi ne wabé siwega 'nátali mapujiti aboni tarapé bichíili. Alí pe kinana Binói nawésiya iyénali echo'ná ne suníami mulubé noligá rijówachi. \s Jesusi júuli nawisánala echi jaré makói miná okuá \r (Mt. 10.5-15; Lk. 9.1-6) \p \v 7 Alí Jesusi bayeli echi jaré makói miná okuá mapu Binói binérali. Echalí okuá niráa nawisánala júulaga, Jesusi ne galá jiwératali mapurigá aboni omérama ku machí a'waya echi jaré we chati riablo ariwala, echo'ná jaré pagótami sulálachi muchúami. \v 8 Ayena cho nuleli mapurigá aboni tarapé biyiri tomea echo'ná buwichí simiba. Chopi nuleli mapu ibílipi bilé tisola tomea; ayena cho nuleli mapu ketasi tomea nibilé chiwáwala, ayena cho mapu ketasi tomea ko'wáami, ayena cho mapu nirapé tomea wenomí. \v 9 Ayena cho Jesusi nuleli mapu wáasi wichila chopi akarasa, ibílipi bilepi napacha napachama. \v 10 Ayena cho jeaneli: Mapalítamo chi'libábiya mo'wiboa echo'ná biléana kalírali, echo'ná bilénapi kalírali aripisi mapuyénasítamo ku simiba echo'ná walúlachi jonsa. \v 11 Alí mapalí biléana piréami ketasi 'yemi mi narésagá, nirapé 'yemi mi námanalasagá, alí mapalítamo ku simabo echo'ná jonsa, ne galá bi'wasi echi napisó mapu ri'leka 'yemi ralálachi chukúbali. Echirigátamo ku ruyebo mapurigá aboni wabé chati oláami ju. Alí echi we chati oláami pagótami echo'ná Sorómachi anilíwachi piréami, ayena cho echo'ná Gomórachi anilíwachi piréami ne wabé wi'nijírami níima echalí ne jubá suwibáluwachi rawe. Chopi echi jaré pagótami mapu ke námanaliko 'yemi nawésawala ne wabé simírami wi'nijírami níima echalí rawé. \v 12 Alí aboni ma simasa nawésali mapurigá echi jaré pagótami bukulíwami, galabé niráa ku 'natama. \v 13 Alí aboni ayena cho ku machí a'wali wikabé wabé chati riablo aliwala echo'ná pachana echi jaré chati oláami pagótami sulálachi muchúwamichi jonsa, ayena cho aboni akeite uchugá wikabé ku sa'wali echi jaré nayúkami. \s Echi Juani mi'lirúami níili \r (Mt. 14.1-12; Lk. 9.7-9) \p \v 14 Alí echi walula silíami Erorsi riwéami galá machili je'ná jeyiri, mapujiti kanápuromí piréami pagótami ma galá machili echi Jesusi jiti ra'ichálawachi. Echijiti echi Erorsi echirigá namsa jeanili: Echi Rijói echi Juani níima mapu chabénala pagóami níili. ¡Echiko ma mukúami níili, chopi ma ku owínaliré! ¡Echijiti je'ná binói ne wabé omériga olá! \v 15 Alí auché jaré jeanili: Je'ná Rijói echi Elíasi níimalé. Auché jaré jeanili: Bilé walula Riosi jiti nawésami ju, mapurigá echi auché jaré ki'yá piréami Riosi jiti nawésami. \v 16 Alí echi Erorsi je'ná jerigá namsa jeanili: Ne bichíwali je'ná rijói echi Juani níimaré, echi mapu nijé chabé nulali ripunánala binói kutálachi. ¡Binói ma mukúami níili, chopi ma ku owínaliré! \p \v 17 Echi Erorsi echirigá anili mapujiti chabénala binói nulali bachánala echi Juani, mapujiti echi Eroríasi riwéami mukí wabé sayérali echi Juani. Alí echi Eroríasi echi Jilipi riwéami rijói upila níili. Alí echi Jilipi, echi binói Erorsi rijimala níili, chopi echi Erorsi arigá chapili echi Eroríasi mapurigá binói upila niráa. Echijiti echi mukí we sayérali echi Juani. \v 18 Mapujiti echi Juani jeaneli echi walula Erorsi: Tarapé risensia níili mápumi chapimea kemi rijimá upila mapurigá kemi upí niráa. \v 19 Echijiti echi Eroríasi riwéami mukí we kichili echi Juani, ayena cho we nakili mapurigá echi Juani mi'lirúami níima, chopi ketasi omérali mi'ayá. \v 20 Mapujiti echi walula Erorsi arigá we galá nirali echi Juani mapujiti binói galá machili mapu echi Juani wabé galabé oláami níili. Echijiti Erorsi galá tibútali echi Juani, mapurigá echi mukí ketasi nulama chibi olánala; ayena cho echi Erorsi galá námali echi Juani nawésawala, chopi ketasi 'me nijéwanali. \p \v 21 Alí echi mukí Eroríasi riwéami arigá 'nátaga machili mapu churigá mi'lirúami níima echi Juani, mapujiti echi Erorsi walú omáwali echalí rawé sébachi mapalí binói ranálati. Echalí binói ayena cho si'néami bayeli mapu ikí igúsuwami níili echo'ná Galiléachi piréami, echi auché jaré o'wéala ayena cho, echi jaré kapitani ayena cho. \v 22 Alí echo'ná pachá mapo'ná echi walula omáwali, echo'ná bakili bilé tiwé mapu echi Eroríasi riwéami mukí ranala níili. Echi tiwé we awili mapurigá echi jaré rijói we 'nema. Alí echi Erorsi we kaníliga 'nénali mapalí echi tiwé awili, ayena cho echi auché jaré o'wéala wabé kaníliga 'nénali. Alí echi Erorsi jeaneli echi tiwé: Tamí tani mapu ikí namuti mi nakí. Nijé nimí 'yama. \v 23 Ayena cho jeaneli: Ne bichíwali nimí ané: Nijé nimí 'yama suwaba mapu ikimi tamí tani. Ne nasípasí nimí 'yama keremá mapu ikí nijé niwa. Alí nijeni ne wabé níwami ju, mapujítini ne walula silíami ju. \v 24 Alí echi tiwé machí simigá jeanigá rukueli kepu iyé: ¿Pírini tánama? Alí binói iyela nijéwaga jeaneli: Tani mapurigami 'yárami níima echi Juani mo'ola, mapujiti nijeni we nakí mapu mi'lirúami níima echi Juani mapu pagóami ju. \v 25 Alí echi tiwé we sapú ku bakili echo'ná pachá mapo'ná echi Erorsi asali. Alí jeaneli: Nijeni nakí mápumi we yáati echo'ná biléana bitólachi achagá, tamí 'yama echi Juani mo'ola, mapu pagóami ju. \v 26 Alí echi walula Erorsi echirigá namsa ne wabé siweli. Chopi mapujiti binói ma echirigá ne bichíwaga niráa aneli echi tiwé, echijiti binói ma ketasi nakili mapu 'yékama. Echijiti binói arigá nulali olánala mapurigá echi tiwé nakili, mapujiti echi auché jaré o'wéala ayena cho galá námali mapurigá echi Erorsi echirigá bichíwaga aneli echi tiwé. \v 27 Alí echi walula Erorsi we yáa júuli bilé sontarsi ripuna 'nolánala echi Juani mo'ola. \v 28 Alí echi sontarsi echo'ná kumurachi simigá ripúnali echi Juani mo'ola. Alí echo'ná biléana bitólachi achagá 'yali echi tiwé. Alí echi tiwé 'yali kepu iyé. \v 29 Alí mapalí echi jaré mapu echi Juani binérali ma galá machisá je'ná jerigá ikíichi, aboni echo'ná sisáa ku chapili echi Juani mukúami sapala. Alí chu'wiróbiya ku toli aboni. \s Jesusi kówali malí mili pagótami \r (Mt. 14.13-21; Lk. 9.10-17; Jn. 6.1-14) \p \v 30 Alí echi jaré mapu Jesusi júuli nawisánala, si'néami ku napawisa Binói yuwa suwaba ku ruyeli mapu ikí namuti aboni olali mapalí aboni nawésiya 'yénali. \v 31 Alí Jesusi nijéwaga jeaneli: Auché biléana waná suwé simabo mapurigátamo galá isábabo. Binói echirigá aneli mapujiti wikabé pagótami echo'ná napawísali, alí auché jaré wabé a'yáapi ku simásali. Echijiti echi jaré mapu Jesusi binérali ketasi chirigá omérali ko'yá, mapujiti echi wikabé pagótami we kumeli. \v 32 Alí aboni echo'ná bo'ónala biléana waná kawichí suwé simíbali, echo'ná biléana bárkochi ba'wírali moba iyénamichi muchiga. \p \v 33 Chopi mapalí aboni echirigá ku simíbali, echi wikabé pagótami ne suníami echo'ná o'wéalachi piréami galá riwali mapu Jesusi ayena cho simili, echi jaré mapu Binói binérali yuwa. Echijiti echi wikabé pagótami echo'ná ba'wírali suwé jonsa, wichí jaga jumsa, arigá ne bachá sili echo'ná o'ónala mapo'ná Jesusi Binói nawama riwéali. \v 34 Alí Jesusi nawasa echo'ná waná suwé, we yáati riwali wikabé pagótami echo'ná napawika muchúami. Alí Binói we natimali echi pagótami mapujiti aboni mapurigá wikabé bo'wá níili, mapu tarapé téeli bilé mélami. Echijiti Jesusi wikabé namuti nawésali aboni. \v 35 Alí mapalí ma we alíwachi níili, echi jaré mapu Jesusi binérali, echo'ná sisá mapo'ná Binói asali, jeaneli: Ma we aliwa. Jena'í wabé waná kawichí ju. \v 36 Echijiti ku julá echi wikabé pagótami, mapurigá aboni echo'ná mulubé rijówachi simíbaga ralimea ko'wáami, mapujiti aboni tarapé niwa mapu ko'mea. \v 37 Alí Jesusi jeaneli: ¡'Yemi aboni 'yasi mapurigá ko'mea! Chopi echi jaré mapu Binói binérali jeaneli: Tamujé ketásita omérabo ko'wáami ralayá, mapuyena okuá mili peso natéami, mapurigata 'yabo echiyena wikabé pagótami. \v 38 Alí Jesusi jeanigá rukueli: ¿Chu kíputamo ko'wáami niwa 'yémi? ¡Simíbaga 'nébasi! Alí aboni ma galá machigá jeaneli: Malí kúuchi pani nirú, ayena cho nirú okuá rochí. \p \v 39 Alí Jesusi nuleli mapurigá echi wikabé pagótami echo'ná kasalátali rojuaga muchima. \v 40 Alí si'néami aboni echirigá rojuaga muchíbali, bilé ciento niráa, ayena cho malisa makói niráa. \v 41 Alí Jesusi chapili echi malí pani, ayena cho echi okuá rochí. Alí ripá riwigachi 'nénaga, natétara agá ra'íchali Riosi yuwa. Alí rojuánaga echi malí pani, Binói 'yali echi jaré mapu Binói binérali mapurigá nachútama echi wikabé pagótami; ayena cho rojuánaga nachútali echi okuá rochí ne si'néami pagótami. \v 42 Alí si'néami echi wikabé pagótami ma kosá, ne galá posali. \v 43 Alí ma sunisa ko'yá, makói miná okuá walírali ku napabuli echi kúuchi pani chi'wáami tibíami, ayena cho echi kúuchi rochí chi'wáami tibíami. \v 44 Alí echi pagótami mapu galá posaka ko'wali, mapuyena malí mili rijói níili. \s Jesusi echo'ná walú ba'wírali moba wiligá iyénali \r (Mt. 14.22-27; Jn. 6.16-21) \p \v 45 Echalí Jesusi we yáati bachá júuli echi jaré mapu Binói binérali mapurigá aboni bachá simama echo'ná bo'ónala walú ba'wírali suwé, mapo'ná Becháirachi anilíwachi níili. Alí aboni echo'ná pachá biléana bárkochi muchiga ku simíbali. Chopi Jesusi ketasi ku simili aboni yuwa, mapujiti Binói echi wikabé pagótami ripóriya tibili. \v 46 Alí Jesusi ma ku ripórasa echi wikabé pagótami, waminá ripá rabó simili, mapurigá Binói bi'neli niráa ra'ichama Riosi yuwa. \v 47 Alí mapalí ma we rokogó níili, echi barko pe bukulí echo'ná nasipa walú ba'wírali inárali. Chopi Jesusi we bi'neli asali echo'ná biléana walú ba'wírali suwé. \v 48 Alí Jesusi echo'ná mikabé jonsa riwali echi jaré binéami mapu ne wabé risíami níili, mapujiti aboni wabé nóchali, kusí ku'línaga simíriya echi walú barko, echo'ná walú ba'wírali moba iyénami. Chopi echi barko arigá ketasi 'me simili, mapujiti echi iká we ku kuwana rakibuli. Alí echalí bi'yá chónachi Jesusi ba'wichí moba wiligá ináraga nawali echo'ná mapo'ná aboni sírali. Alí Binói waminá bacháami simíranaga olali. \v 49 Chopi mapalí aboni riwali Jesusi echo'ná walú ba'wírali moba wiligá inárami, echalí aboni ketasi machili mapu echi Jesusi níilo. Chopi bilé chu'wí mayega, aboni wabé majaga sinákali, \v 50 mapujiti si'néamika riwali echi Jesusi echo'ná walú ba'wírali moba wiligá inárami. Alí aboni riwisá, ne wabé majajali, mapujiti aboni ketasi cho machili mapu echi Jesusi níilo, chopi Binói we sapú ra'íchali echi aboni jeanigá: We kanílisi. Nijeni ju. Ketasi majasi. \v 51 Alí Jesusi echo'ná bárkochi walú ba'wírali moba iyénamichi bakisá, echo'ná pachá, aboni yuwa asíbali. Alí ke sayiná ariweli ikayá. Chopi aboni ne wabé majaga 'nata muchili. \v 52 Alí aboni echirigá ne wabé majali mapujiti aboni ketasi cho machili mapu echi Jesusi ne wabé Walubela níilo. Aboni galá riwali mapalí Binói, pée okuáa ko'wáami chapigá, arigá wabé omériga olali mapurigá ne wikabé muwéwali, mapuyénasí Binói galá omérali ne wikabé pagótami kóoya; chopi aboni arigá ketasi cho machili mapu Jesusi ne suwaba omérami níilo, mapujiti aboni we biwárami suléami níili. \s Jesusi ku sa'wali wikabé nayúkami echo'ná Jenesarétachi piréami \r (Mt. 14.34-36) \p \v 53 Alí mapalí aboni miná bo'ónala Jenesarétachi anilíwachi sili, echalí aboni echo'ná suwé buleli echi barko mapurigá echo'ná chukumea. \v 54 Alí mapalí aboni ku 'machínali echo'ná bárkochi jonsa, echo'ná piréami pagótami we yáa galá machili echi Jesusi. \v 55 Echalí aboni ne suníami mulubé rijówachi júmaga, echo'ná jonsa pali ne si'néami mapu ikí nayúkami níili. Alí ibili nayúami nawoka pálati echo'ná mapo'ná Jesusi asali. \v 56 Alí echo'ná mapu ikínomí rijówachi iyénali Jesusi, ayena cho mapu ikínomí o'wéalachi iyénali, ayena cho mapu ikínomí ipó mapo'ná Binói iyénali, echo'ná mulubé buwichí ro'wárati si'néami mapu ikí nayúkami níili. Alí mapalí Jesusi echo'ná simírama riwéali, aboni risensia tánali mapu ibili niráa echi jaré nayúkami galá chapimea Jesusi napáchala suwilá. Alí si'néami mapu ikí chapili echi wi'lí napachala suwilá, we yáati ku sa'wárami níili. \c 7 \s Echi jaré namuti chati 'nátali ju, mapu wabé chati sulélatama echi pagótami \r (Mt. 15.1-20) \p \v 1 Alí jaré o'wéala binériami rijói, Bariseo anilíwami, echo'ná sili mapo'ná Jesusi asali. Ayena cho sili jaré rijói echo'ná Jerusalémachi jonsa simíbami mapu Riosi nulalila binériami níili. \v 2 Alí echi jaré Bariseo anilíwami binériami wabé wi'nijili echi jaré mapu Jesusi binérali, mapujiti riwali mapu echi jaré mapu Jesusi binérali, ketasi cho si'winárigá panígasa arigá ko'wali. \p \v 3 Mapujiti echi jaré Bariseo anilíwami binériami, ayena cho si'néami echi auché jaré Juríosi pagótami ke siné ko'wali, ketasi bachá niráa wisabé si'winárigá panígasagá. Alí aboni sinibí echirigá olali mapujiti aboni o'wéarawala mapu chabé ki'yá piréali sinibí echirigá olali. \v 4 Echijiti sinibí mapalí echi jaré Juríosi ku sili echo'ná aboni pirélachi, echo'ná auché jaréana rijówachi jonsa, echalí aboni ketasi ko'wali, a ketasi bachá niráa wisabé si'winárigá panígasaga. Alí aboni auché jaré wikabé echiyiri namuti olali mapurigá echi jaré chabé ki'yá piréami o'wéala olali. Alí aboni echirigá sinibí si'winárigá pabákali echi jaré labá, echi jaré sikolí ayena cho, echi jaré basi asíchiko. \p \v 5 Alí echi jaré Bariseo, ayena cho echi jaré nulalíwami binériami, aboni we rukueli Jesusi jeanigá: ¿Churékula echi jaré mapu Mujé binérali ketasi echirigá olá mapurigá echi jaré chabé ki'yá piréami o'wéala sinibí olali? Aboni ketasi bachá si'winárigá panígasa, arigá we ko'wá. \p \v 6 Alí Jesusi nijéwaga jeaneli: Echi walula Isaíasi ne bichíwaga nawésali 'yemi jiti rugá, máputamo wabé 'yékaka oláami ju, mapalí binói je'ná jerigá osali: \q Je'ná pagótami chumuchí chopi ra'íchaga aní mapu aboni wabé tamí o'wiké. \q Chopi aboni arigá ketasi ne sulachí niráa, bichíwaga tamí galé. \q \v 7 Alí aboni ketasi bichíwali niráa tamí o'wiké, \q chopi nawesa mapurigá echi jaré pagótami nulá. \q Alí aboni wepi 'yékaka aní mapu Riosi achigórigá nulá. \m \v 8 Mapujítitamo ma ariweli Riosi nulalila. Jípitamo chopi nijéwaga olá mapurigá jaré pagótami nulá, mapujítitamo wisabé si'winárigá pabaka echi jaré sikolí, ayena chótamo wisabé echirigá pabaka echi jaré basi, ayena chótamo auché jaré echiyiri wikabé namuti olá. \p \v 9 Alí Jesusi ayena cho jeaneli: 'Yémitamo tarapé o'wiké Riosi nulalila. Chopi 'yémitamo si'winárigá achigórigá olá mapurigá chabé ki'yá jonsa, sinibí olali echi jaré 'yemi pagótamawala. \v 10 Alí echi Moisesi je'ná jerigá osali mapurigá osirúami ju echo'ná Riosi Ra'íchala osilíwalachi: Galá o'wiké kemi onó, echi kemi iyé ayena cho. Echi mapu wabé yóniga anéko kepu onó, echi kepu iyé omá, échiko waminá mi'lirúami níima. \v 11 Chopi 'yémitamo aní mapu galá risensia ju mapu bilé rijói jeanema kepu onó, kepu iyé omá: Mani Riosi 'yali suwaba echi jaré nijé níwala namuti. Echijítini ma ketasi omero waminabi mi ku'wíriya. \v 12 Alí bilé rijói echirigá anésagá kepu 'wénawa, alí 'yémitamo aní mapu ma ketasi arigá 'wérali ju mapurigá waminabi ku'wírama kepu onó, kepu iyé omá. \v 13 Alí 'yémitamo echirigá ologá tarapé galabé nirali Riosi Ra'íchala. Chópitamo nijéwaga olá mapurigá echi auché jaré pagótami binela. Echirigátamo auché jaré wikabé chibi yiri namuti olá. \p \v 14 Alí Jesusi auchecho siné bayegá echi pagótami, jeaneli: Galá namsi. Ne galá machisí Nijé ra'íchala. \v 15 Ayena cho jeaneli: Echi pagótami ketasi chirigá chati sulélama mapujiti aboni ko'wá echi jaré ko'wáami mapu ketasi risensia ju mapu aboni ko'mea. Chopi echi pagótami we chati sulela mapujiti aboni wabé nakí mapu chati olama. \v 16 ¡'Yemi máputamo galá nakéami ju, galá namsi! \p \v 17 Alí mapalí Jesusi ariweli echi wikabé pagótami, Binói echo'ná pachá kalírali ku bakili. Alí echi jaré mapu Binói binérali we rukueli mapu churigá aniwáami níili mapurigá Binói echirigá irétaga nawésali. \v 18 Alí Jesusi jeanigá rukueli: ¿Kéchatamo cho galá machili mapurigani irétali? ¿Kéchatamo machí mapu echi ko'wáami mapu ikí bilé rijói ko'wá, ketasi chirigá omero chati suléami niwayá echi rijói? \v 19 Echi ko'wáami ketasi bakí echo'ná rijói sulálachi, chopi echo'ná binói ropálachi bakisá, echo'ná jonsa we simírama. Echalí Jesusi echirigá anigá ruyeli mapu ne suwaba ko'wáami galá risensia ju mapu ko'mea, mapujiti echi ko'wáami ketasi chati suréami niwá echi pagótami. \v 20 Alí Jesusi ayena cho jeaneli: Echi jaré namuti mapu echo'ná pachana echi jaré pagótami sulálachi jonsa ku machínako, echi chopi ju mapu we chati suléami niwá echi pagótami. \v 21 Mapujiti echo'ná pachana echi pagótami sulálachi jonsa ku 'machina echi jaré wabé chati 'nátali. Ne si'néami pagótami chati suléami ju, echijiti echi jaré mapu ma niwíami ju, arigá auché jaré wiká isena yuwa kochí; echijiti echi auché jaré mapu ketasi cho niwíami ju ayena cho wabé chati ologá, wiká yuwa kochí. Echi pagótami wabé chati suléami ju, echijiti aboni wabé nakówaka ko'yáami ju; \v 22 echijiti aboni we chigórami ju; echijiti aboni wabé korúkami ju; echijiti aboni we chati oláami ju; echijiti aboni we ikaléami ju; echijiti aboni we chati ologá piréami ju; echijiti aboni we nakichika nakawélami ju; echijiti aboni wabé chati ra'íchami ju; echijiti aboni wabé chati 'nátaga nóchama; echijiti aboni wabé nataguésuli ju. \v 23 Ne suwaba je'ná jeyili wikabé namuti chati oluwáwami ku 'machina echo'ná pachana echi chati oláami pagótami sulálachi jonsa. Echijiti echi pagótami waminabi wabé chati suléami niwárami ju. \s Bilé mukí si'wína bitéami galá bichíili echi Jesusi \r (Mt. 15.21-28) \p \v 24 Alí Jesusi ku simisá echo'ná jonsa, echo'ná Tírochi anilíwachi simili, echo'ná Sirónachi anilíwachi ayena cho. Alí echo'ná biléana kalírali bakigá ketasi nakili mapu echo'ná piréami pagótami machimea kumi asalo Binói. Chopi jaré arigá galá machili mapo'ná Binói asali. \v 25 Ayena cho bilé mukí, echo'ná bitéami we yámiti galá machili mapu Jesusi echo'ná asalo. Echi mukí ranala tiwé we chati riablo aliwala aliwéami níili. Echijiti echi mukí echo'ná nawagá, echo'ná bacháami wéemi raweka chokoba wilíbali mapo'ná Jesusi asali. \v 26 Alí echi mukí ketasi Juríosi anilíwami pagótami níili, chopi si'nú ra'íchami níili, ayena cho si'wina bitéami níili. Alí echi mukí wabé risúu anigá tánali mapurigá Jesusi ku machí pama echi riablo aliwala echo'ná pachana echi tiwé sulálachi jonsa. \v 27 Alí Jesusi jeaneli: Echi jaré Juríosi pagótami 'yemi mi ané kochí niráa, mapujítitamo isena pagótami ju. Echijiti ariwé mapu echi jaré mapu Riosi kúchuwala anérami ju, ne bachá ko'mea. Ketasi risensia ju chapisá echi jaré Riosi kúchuwala níwala ko'wáami, waminá kochí kóoluwa. \v 28 Alí echi mukí ku nijéwaga jeaneli: Ayena, galá ju. Chopi echi kochí, ri'lé pachá mésachi uchútami, arigá galá ko'wá echi kúuchi chi'wáami ko'wáami mapu echi kúuchi kúrowi rujuina. \v 29 Alí Jesusi jeaneli: Ne galami anili. ¡Máa ku simigá! Echi wabé chati riablo aliwala máa ku machínali echo'ná pachana mujé ranala sulálachi jonsa. \v 30 Alí echi mukí ma ku nawagá echo'ná binói bitélachi, we yáati riwali ku machínalo echi wabé chati riablo aliwala, chopi echi tiwé echo'ná pétachi bu'wili. \s Jesusi ku sa'wali bilé rijói ke námiami, ayena cho ke ra'íchami \p \v 31 Alí mapalí Jesusi ku simili echo'ná Tírochi anilíwachi jonsa, echo'ná Sirónachi anilíwachi simíraga, ayena cho echo'ná makóina o'wéalachi simírali. Alí Binói ku nawali echo'ná walú ba'wírali suwé Galiléachi anilíwachi. \v 32 Alí echo'ná pálati bilé rijói ke námiami, mapu ayena cho ke omériami níili ra'ícha. Alí Jesusi tánalati mapurigá moba nochogá, ku sa'wama. \v 33 Alí Jesusi waná bayéraga, pachana echi rijói nakálachi nochali, Binói sikala jiti. Alí kachípaga, sa'liwá jiti ucheli echi rijói cha'méloachi. \v 34 Alí Jesusi ripá riwigachi 'néniga, we iwiga jeaneli: ¡Ejata! Echi mapu Jesusi ra'íchala niráa, jerigá aniwáami ju: ¡Ku iráparaga! \v 35 Alí echi rijói we yáati galá ku námali. Ayena cho binói cha'méloachi ma ku sa'wárami níili. Ayena cho ma ku omérali ra'icha. \v 36 Alí Jesusi ra'ámaga nuleli mapu ke wesi ruyema mapurigá ikili. Chopi mapalí Jesusi waminabi echirigá aneli, echi pagótami waminabi nawésali mapurigá ikili. \v 37 Alí aboni wabé 'néniga jeanili: Je'ná Jesusi suwaba ne galá olá. ¡Binói galá ku sa'wá echi pagótami mapu ke námiami ju! ¡Ayena cho Binói galá ku ra'icháraga olá echi pagótami mapu ke omérami ju ra'icha! \c 8 \s Jesusi kowa nawó mili pagótami \r (Mt. 15.32-39) \p \v 1 Alí echalí rawé wikabé pagótami napawili mapo'ná Jesusi asali, chopi aboni tarapé téeli mapu ko'mea. Echijiti Jesusi bayegá jeaneli echi jaré mapu Binói binérali: \v 2 Wabeni natimá je'ná wikabé pagótami mapujiti ma bikiyá chi'leli mapu jonsa aboni tamí yuwa muchuwi. Alí aboni ma ketasi niwa ko'wáami. \v 3 Alí bicheni ke kóosa, ku julásagá echo'ná aboni pirélachi, jaré aboni ketasi omérama simiba echo'ná buwichí, mapujiti jaré aboni mikabé jonsa simíbali. \v 4 Alí echi jaré mapu Jesusi binérali jeaneli: ¿Churigata kóobo je'ná wikabé pagótami jena'í mikabé kawichí? \v 5 Alí Jesusi jeanigá rukueli: ¿Chu kipu ko'wáami niwa 'yemi? Alí aboni jeaneli: ¡Chópita niwa kichao kúuchi pani! \p \v 6 Alí Jesusi nuleli echo'ná muchínala echi wikabé pagótami. Alí Binói chapigá echi kichao kúuchi pani, ma natétara 'yasa Riosi, galá rojuánali. Alí Binói 'yali echi jaré mapu Binói binérali mapurigá aboni nachútaga 'yama echi jaré wikabé pagótami. \v 7 Ayena cho nirúali pe okuáa rochí. Je'ná jiti Jesusi, Riosi yuwa ra'íchaga, natétara 'yasa, ayena cho nurali nachutánala. \v 8 Alí ne si'néami echi wikabé pagótami ma kosá, ne galá posali. Alí ma sunisa ko'yá, kichao walírali buchíami ku napabuli echi kúuchi chi'wáami ko'wáami tibíami. \v 9 Echalí echi pagótami mapu ko'wali, ne wikabé, nawó mili níili. Alí Jesusi ma ripóraga, ku júuli echo'ná aboni pirélachi. \v 10 Echalí Jesusi ku bakili echo'ná bárkochi ba'wírali moba yénamichi. Alí echi jaré mapu Jesusi binérali ayena cho Binói yuwa mo'wisá, si'néami echo'ná muchiga, auché biléana ku simíbali mapo'ná Ramanútachi anilíwachi níili. \s Echi jaré Bariseo we sayera Jesusi \r (Mt. 16.1-4; Lk. 12.54-56) \p \v 11 Alí jaré o'wéara binériami Bariseo anilíwami rijói, echo'ná Jesusi yuwa sigá, wabé sayéraga ra'íchali Binói yuwa, mapujiti aboni ketasi bichíili mapu Riosi ne bichíwali jiwérawa 'yari mapurigá Jesusi ne wabé omériga olama mapurigá ke wesi auché jaré pagótami omero echirigá olayá. Echijiti aboni tánali mapurigá Jesusi we yáati wabé omériga olama sinepi niráa mapurigá aboni echirigá galá machimea acha Binói ne bichíwali echirigá omérali olayá. \v 12 Alí Jesusi we iwiga jeanili: ¿Churékula je'ná pagótami we taní mápuni Nijé we omériga olama sinepi niráa? Aboni chopi we nakí mapu 'nema Nijé echirigá oláachi. \v 13 Alí Jesusi echo'ná ariwesa echi jaré o'wéala binériami Bariseo anilíwami rijói, auchécho ku bakili echo'ná pachá bárkochi, echo'ná walú ba'wírali moba iyénami. \s Echi jaré Bariseo wabé 'yékaka binérali \r (Mt. 16.5-12) \p \v 14 Alí echi jaré mapu Jesusi binérali ke newalali ko'wáami nutuguériya. Alí aboni pe bilepi pani chopi nutugueka sírali echo'ná bárkochi ba'wírali moba iyénamichi. \v 15 (Echi jaré pani echi levadura anilíwami jiti niwaliwa.) Alí Jesusi jeaneli: Ne galá 'nesa, a aboni tibusi mapurigátamo miná ariwebo echi jaré Bariseo níwala levadura anilíwami, ayena cho ariwesi echi Erorsi níwala levadura. \v 16 Alí echi jaré mapu Jesusi binérali a'nagupi ra'íchaga chótali jeaniyá: Binói echirigá ra'icha mapujítita ketasi wikabé nutuguérali echi jaré pani, mapujiti echi pani echi levadura achigá niwaliwa. \v 17 Alí Jesusi galá machili mapurigá aboni mayeli mapu Binói echirigá ra'íchali echi pani jiti rugá; chopi Jesusi echirigá aneli mapurigá aboni ketasi olama mapurigá echi jaré Bariseo ologá binérali, nibilé mapurigá echi jaré Erorsi amígowala binérali. Echijiti Jesusi auchécho siné rukueli jeanigá: ¿Churékulátamo a'nagupi ra'íchaga aní máputamo ketasi wikabé nutuguérali echi pani? Ayena cho rukueli jeanigá: ¿Kéchatamo cho machí mapurigá Nijé wabé omériga olali? ¿Áchatamo echiyena wabé biwárami suléami ju? \v 18 ¿Kéchatamo busuchí jiti ritiwá? ¿Nirapéchatamo nakachí jiti nami? ¿Kéchatamo newalá? \v 19 Chabé mapalini rojuániga nachútali echi malí pani, echi malí mili rijói koya, ¿chukíputamo walírali ku buchíwaga napabuli, echi kúuchi chi'wáami pani tibíami? Alí aboni jeaneli: Echalita buchíwali makói miná okuá walírali. \v 20 Ayena cho Jesusi jeaneli: Alí mapalini rojuániga nachútali echi kichao pani echi auché jaré nawó mili rijói koya, ¿chukíputamo walírali ku buchíwaga napabuli, echi kúuchi chi'wáami pani tibíami? Alí aboni jeaneli: Echalita buchíwali kichao walírali. \v 21 Alí Jesusi jeaneli: ¿Kéchatamo cho machí mapu Nijeni wabé omérami ju, suwaba namuti olayá? \s Jesusi ku sa'wali bilé rijói ke machíliami \p \v 22 Alí aboni echo'ná bo'ónala Becháirachi anilíwachi sili. Alí mapo'ná Jesusi asali, echo'ná pálati bilé rijói ke machíliami. Alí echi jaré mapu pali, wabé risúu anigá tánali mapurigá Jesusi, Binói sikala jiti nochogá, ku sa'wama echi rijói. \v 23 Alí Jesusi chapigá echi ke machíliami rijói sikala, waná toli echo'ná rijówachi jonsa. Alí Jesusi kachípaga, sa'liwá jiti ucheli echi ke machíliami busílachi. Alí rukueli jeanigá: ¿Áchamo ma galá machili? \v 24 Alí echi mapu ke machíliami níili, ma ku 'néniga jeaneli: ¡Mani ritiwá 'yénami echi pagótami! ¡Chopi nijeni ritiwá mapurigá jaré rojuá 'yénami niráa! \v 25 Alí Jesusi auchecho siné sikati nochali echi rijói busílachi. Alí echi rijói galá ku 'néniga, ma ne galá machíliami nílaga, suwaba ne machiná riwali. \v 26 Alí Jesusi, echo'ná binói bitélachi, ku júuli echi rijói, jeanigá: Ketasi simí echo'ná rijówachi, nibilé wesi ruyé mapurigami ikili. \s Pegro aní mapu echi Jesusi, Walubela Cristo ju \r (Mt. 16.13-20; Lk. 9.18-21) \p \v 27 Alí Jesusi simili echo'ná jaréana rijówachi mapo'ná mulipi níili echo'ná walúlachi Sesarea Jirípochi anilíwachi. Echi jaré mapu Binói binérali ayena cho simíbali. Alí echo'ná buwichí síraga, Jesusi jeanigá rukueli echi aboni: Echi auché jaré pagótami, ¿Chigá tamí mayé? \v 28 Alí aboni ku nijéwaga jeaneli: Jaré mayé mapu Mujé, echi Juani ju mapu chabénala pagoli echi pagótami. Auché jaré mayé mápumi echi Elíasi ju, mápumi ma ku nawali jena'í wichimóbachi. Auché jaré mayé mápumi bilé Riosi jiti nawésami ju, mápumi ki'yá bitéali jena'í wichimóbachi, chopi mápumi ma ku owínali. \v 29 Alí Jesusi jeanigá rukueli: 'Yemi, ¿chigátamo tamí mayé? Alí echi Pegro ku nijéwaga jeaneli: Mujé ju echi Cristo anilíwami. Riosi mi wilali mapurigá Walubela Nigúurami niráa. \v 30 Alí Jesusi we nuleli mapurigá aboni ke wesi echirigá ruyema Binói jiti. \s Jesusi bachá niráa jeanigá nawésali mapu Binói mi'lirúami níima \r (Mt. 16.21-28; Lk. 9.22-27) \p \v 31 Alí Jesusi chótali jeanigá nawésiya mapu Riosi wilali Binói mapurigá Ku'wíriami niráa. Ayena cho jeanili mapu Binói ne wabé kichiga, risúu olálami níima, echi jaré o'wéala Juríosi jiti. Ayena cho jeanili mapu Binói echirigá wabé kichiga, risúu olárami níima, echi jaré o'wéala sacerdote jiti, ayena cho echi jaré nulalíwami binériami jiti. Alí Binói Jesusi ayena cho jeanili: Echi jaré pagótami tamí mi'limea, chopi mapalini ma mi'lirúami níisa, echalini bikiyá chi'ligá auchecho siné ku owínama. \v 32 Alí Jesusi je'ná jerigá ne machiná niráa, ne bichíwaga aneli. Alí echi Pegro pe waná bayéraga jeaneli mapu ketasi 'wérali níima mapurigá Jesusi echirigá olárami níima. \v 33 Alí Jesusi ku kuwana 'nénali echi auché jaré mapu Binói binérali. Alí Binói jeaneli echi Pegro: ¡Miná waná simigá! ¡Mujé chopi ra'icha mapurigá echi riablo, Satanasi riwéami! ¡Mujé tarapé 'nata mapurigá Riosi 'nata, chópimi 'nata mapurigá echi auché jaré pagótami 'nata! \p \v 34 Alí Jesusi bayeli echi jaré mapu Binói binérali, echi auché jaré pagótami ayena cho. Alí Binói jeaneli: A jaré 'yemi olánalasagá mapurigá Nijé nakí, ketasi waminabi olasi mapurigá 'yemi aboni chopi nakí. Chopi sinibí rawé nijéwaga olasi mapurigá Nijé 'yemi mi nulema, ayena cho arigá anachasi maparítamo risúu olárami níibo, achigórigá mapurigá Nijé anachama mapalini wabé risúu olárami níima. \v 35 Mapujiti mapuyíripi rijói jena'í wichimóbachi chopi kanílaga bitélanaliko, échiko chopi miná mukumea. Alí mapuyíripi rijói mapu olánaliko mapurigá Nijé nakí, ayena cho echi mapu Riosi chopi Ra'íchala jiti bichíinalaga biteko, échiko ne sinibí niráa bitélama. \v 36 Ayena cho jeaneli: A bilé rijói ne suwaba mésagá jena'í wichimóbachi nirúami namuti, alí arigá miná mukusá, je'ná echiyiri rijói arigá tarapé chirigá ku'wíratami níima suwaba echi jaré wikabé namuti jiti. \v 37 Mapujiti bilé rijói ma mukúami níisa ketasi omérama we yáati auchecho ku bitéliya jena'í wichimóbachi. Nibilé wesi omérama, a ne suwaba jena'í wichimóbachi nirúami wenomí jiti natétiya. \v 38 Jena'í wichimóbachi piréami pagótami wabé chati oláami ju, ayena cho aboni tarapé galá bichíyami ju. Echijiti a bilé rijói tamí jiti riwélasagá, ayena cho riwélasagá Nijé Ra'íchala jiti, Nijé ayena choni riwíima je'ná jeyiri rijói mapalini ku nawama jena'í wichimóbachi, echi jaré o'wéala Riosi kapitánawala yuwa. Riosi tamí wilali mapurigá Ku'wíriami niráa. Alí mapalini ku nawama jena'í wichimóbachi, echalí Nijeni ne wabé Walubela níima mapurigá Nijé Onolá ne wabé simírami Walubela ju. \c 9 \p \v 1 Ayena cho jeaneli: Ne bichíwali 'yemi nimí ané mapu jaré 'yemi jena'í jáwami ketasi cho suwibóatamo, ke cho 'nénasa mapurigá Riosi wabé oméraga nulá. \s Jesusi si'nú nakulíwarami níili \r (Mt. 17.1-13; Lk. 9.28-36) \p \v 2 Alí pe kinana, ma simírasachi usani rawé, echalí Jesusi simili echo'ná waná biléana ripabé rabó. Alí Jesusi bayérali echi Pegro, echi Jakobo ayena cho, echi Juani asíchiko. Alí echo'ná bacháami aboni yuwa Jesusi ke sayiná si'nú nakulíwarami níili, ne galabé ratábami niráa. \v 3 Alí Jesusi napáchala we galá ratábami niwárami níili. Ne wabé simírami rosákami níili, ketasi mapurigá kipalí. Alí tarapé wesi jena'í wichimóbachi piréami galá omero echiyena wabé rosákami niwayá. \v 4 Echalí ke sayiná okuá rijói echo'ná aboni yuwa jábali, echi mapu Elíasi níili, echi Moisesi ayena cho, mapu chabé ki'yá bachá piréali jena'í wichimóbachi. Alí aboni we ra'íchali Jesusi yuwa. \v 5 Alí Pegro jeaneli echi Jesusi: Binériami, ¡Ne wabé galá ju mapurigata jena'í muchuwi! Galá níima jena'í niwásata bikiyá kalí látami. Bilé Mujé níwala níima. Auché bilé echi Moisesi níwala níima. Auché bilé echi Elíasi níwala níima. \v 6 Echalí echi jaré Jesusi yuwa binéami ne wabé majajáratami níili. Echijiti echi Pegro ketasi machili churigá ra'íchalo. \v 7 Alí echo'ná ke sayiná ne wabé bimoli. Echalí Riosi Binói ke sayiná echo'ná bimolírali jonsa ra'íchaga jeanili: Je'ná ju keni Raná, mápuni wabé galé. ¡Galá namsi Binói ra'íchala! \v 8 Echalí we yáati ku kawili echi bimolí. Alí echi jaré binéami we yáati ke wesi riwali echo'ná aboni yuwa jáwami, chopi bi'neli Jesusi riwali echo'ná aboni yuwa wilíami. \p \v 9 Alí mapalí aboni ku tikina sírali echo'ná ripá rabó jonsa, echalí Jesusi ra'ámaga nuleli echi aboni mapu ke wesi ruyema mapurigá aboni riwali echo'ná ripá rabó; chopi nuleli mapurigá aboni echirigá ku ruyema mapalí Binói ma mi'lirúami níisa, auchecho ku owinsa. \v 10 Echijiti aboni tarapé wesi ku ruyeli, chopi aboni a'nagupi jeanigá rukueli: ¿Churigá aniwáami ju mapurigá Binói aní: Mapalini ma mi'lirúami níisa, auchecho siné ku owínama? \v 11 Alí aboni rukueli jeanigá: ¿Churékula echirigá aní echi jaré nulalíwami binériami mapu echi Elíasi bachá niráa ku nawama jena'í wichimóbachi? \v 12 Alí Jesusi ku nijéwaga jeaneli: Ne bichíwali ju mapu echi Elíasi bachá nawagá, ne bukulíwami niwama suwaba namuti; ayena cho jeaneli: Riosi tamí wilali mapurigá Ku'wíriami niráa. Alí tamí jiti rugá osirúami ju echo'ná Riosi Ra'íchala oselíwalachi mapurigani wabé risúu olárami níima, ayena cho mapurigani wabé kichírami níima. \v 13 Alí Nijé 'yemi nimí ané mapu ma nawali bilé rijói jena'í wichimóbachi mapu achigórigá jiwériga olali mapurigá echi Elíasi olali chabé ki'yá rawé. Chopi jena'í wichimóbachi piréami o'wéala ma chíbirigá olali echi rijói yuwa ne suwaba mapurigá aboni nakili, echirigá mapurigá bachá niráa osirúami níili echo'ná Riosi Ra'íchala osilíwalachi mapurigá ikimea riwéali binói. \s Jesusi ku sa'wali bilé towí mapu wabé chati riablo aliwala aliwéami níili \r (Mt. 17.14-21; Lk. 9.37-43) \p \v 14 Alí ku tiguínaga echo'ná ripá jonsa, echo'ná ku sili mapo'ná echi auché jaré binéami buwigá muchili. Alí wikabé pagótami napawika muchili echo'ná echi jaré binéami yuwa. Echalí jaré nulalíwami binériami wabé na'áwaga ra'íchali echi aboni yuwa. \v 15 Alí mapalí echi wikabé pagótami riwali Jesusi, si'néami aboni echo'ná júmaga ne wabé kaníliga narépali. \v 16 Alí Jesusi jeanigá rukueli: ¿Churékulátamo echirigá ra'icha aboni yuwa? \v 17 Echalí bilé rijói echo'ná wilíami jeaneli: Binériami, nijé nimí 'yébali keni raná, mapu we chati riablo aliwala aliwéami ju, ayena cho ketasi ra'íchami ju. \v 18 Alí echi wabé chati riablo aliwala wabé jiwériga nulé echi keni raná. Echijiti echi keni raná wabé ronénaga, ramichí ki'lákaka, ri'lé bu'wiba. Echijiti binói tarapé jiwera. Jipi nijeni tánali echi jaré mapu Mujé binérali mapurigá aboni ku machí pama echi we chati riablo aliwala. Chopi aboni ketasi omérali. \v 19 Jesusi ku nijéwaga jeaneli: ¡Báa! 'Yemi pagótami ketásitamo bichíyami ju. ¿Chu yénasí arigá 'wérali ju mápuni 'yemi yuwa asimea? ¿Chu yénasí echirigani anachama 'yemi jiti, mapujítitamo ketasi bichíi? ¡Wakiná tosí echi towí! \v 20 Alí echo'ná Jesusi yuwa pálati echi towí, echi mapu wabé chati riablo aliwala aliwéami níili. Alí echi riablo aliwala galá riwisá echi Jesusi, ne wabé jiwériga nokérali echi towí. Alí echi towí echo'ná wi'yérali ri'nagápulaga, bu'wíraga, ne wabé ronénali. \v 21 Alí Jesusi jeanigá rukueli echi towí onolá: ¿Kilíbuko jonsa je'ná jerigá risúu olárami níili? Alí binói onolá jeaneli: Chabé táaga jonsa. \v 22 Alí echi riablo aliwala wisabé chokéami wabé mi'linálaga, echo'ná na'írali pasá, echo'ná we rokóochi ba'wírali ayena cho. ¡A mi omérasagá tamujé tamí ku'wíriya, galá tamujé natimaka ku'wiro! \v 23 Alí Jesusi nijéwaga jeaneli: ¿Kéchami bichíi mapurigani galá omero? Mapalimi galá bichíi Riosi, mujemi galá omérama ne suwaba namuti olayá. \v 24 Alí echi towí onolá we yáati o'weli ra'íchaga jeaneli: ¡Ayénani galá bichíi Riosi! ¡Tamí ku'wiro mapurigani waminabi galá bichíima! \p \v 25 Alí mapalí Jesusi riwali wikabé pagótami echo'ná napawísiami, Binói we yáati nuleli echi we chati riablo aliwala mapu echo'ná pachana towírali asali. Alí jeaneli: Mujé we chati riablo aliwala mápumi ke námtiga, ke ra'íchami niwá je'ná towí, Nijé nimí nulé: ¡Ku machínaga echo'ná pachana towírali jonsa! ¡Tarapé auché siné ku bakí echo'ná pachana towírali! \v 26 Alí echi we chati riablo aliwala o'weli sinaga, wabé jiwéraga nokérali echi towí. Alí echi riablo aliwala ma ku machínali echo'ná pachana towírali jonsa. Echalí echi towí mapurigá mukúami niráa tibili. Echijiti echi jaré wikabé jeanili: ¡Ma mukúami ju! \v 27 Chopi Jesusi chapigá echi towí sikala, galá ku achali. Alí echi towí galá ku wilíbali. \p \v 28 Alí mapalí Jesusi bakili biléana kalírali. Alí Binói echo'ná bi'neli atíachi, echi jaré mapu Binói binérali jeanigá rukueli: ¿Churékula tamujé ketasi galá omérali ku machí paya echi wabé chati riablo aliwala? \v 29 Alí Jesusi jeaneli: Je'ná jeyili riablo aliwala chopi ku machina mapalítamo we tánabo Riosi, ayena cho mapalítamo wi'libé niráa ketasi kopoa ko'wáami, mapurigátamo echirigá Riosi chópitamo yuwa ra'ichabo. \s Jesusi auchecho siné nawésaga aní mapu Binói mi'lirúami níima \r (Mt. 17.22-23; Lk. 9.43-45) \p \v 30 Alí echo'ná jonsa ku simasa, echo'ná Galiléachi anilíwachi kawírali simárali. Alí Jesusi ketasi nakili mapu echo'ná Galiléachi piréami machimea mapu Binói echo'ná iyénali. \v 31 Mapujiti Jesusi chopi binériya iyénali echi jaré mapu Binói yuwa binéami níili. Alí Binói jeanigá binérali: Riosi tamí wilali mapurigá Ku'wíriami niráa, chópini nijírami níima mapurigá echi pagótami o'wéarawala nurama tamí mi'línala, chopi mapalini ma mi'lirúami níisa, bikiyá chi'rigá auchecho ku owínamani. \v 32 Alí aboni tarapé machili churigá aniwáami níili mapurigá Jesusi ra'íchaga anili, ayena cho we majali rukueya. \s ¿Chigá walula níima tamujé aboni yuwa? \r (Mt. 18.1-5; Lk. 9.46-48) \p \v 33 Alí aboni echo'ná Kapernaúmachi anilíwachi walúlachi sili. Alí mapalí Jesusi echo'ná pachá kalírali asali, Binói rukueli echi jaré binéami jeanigá: ¿Piri jítitamo rugá ra'íchali mapalítamo echo'ná buwichí sírali? \v 34 Chopi aboni wabé riwéraga, ketasi ku nijéwanali, mapujiti echo'ná buwichí aboni chopi a'nagupi na'áwaga ra'íchaga sírali, mapujiti ibílipi niráa jerigá 'nátali: Nijé binói ne walula níimani echi auché jaré yuwa. \v 35 Alí Jesusi echo'ná asíbaga, bayegá echi jaré makói miná okuá binéami, jeaneli: Echi mapuyíripi nakiko mapu ne walula níima echi auché jaré 'yemi yuwa, échiko ne jubá níraga mapurigá chopi ku'wíraga olama si'néami 'yemi yuwa. \v 36 Alí Jesusi chapigá bilé táa towí, echo'ná aboni yuwa nasipa achali. Alí echo'ná Binói sikálachi mutuka, jeaneli echi jaré mapu Binói binérali: \v 37 Echi rijói mapuyíripi kaleko je'ná jeyili kúuchi, mapujiti binói galá tamí bichíi, échiko ayena cho we tamí galé. Alí echi mapu yíripi tamí galeko, ayena cho we galé Riosi, echi mapu tamí júuli jena'í wichimóbachi. \s Echi mapu ketasi tamujé tamí sayérako, échiko tamujé tamí yuwa ju \r (Lk. 9.49-50; Mt. 10.42) \p \v 38 Alí echi Juani jeaneli: Binériami, tamujeta riwali bilé rijói mapu miná machí a'wali echi jaré riablo aliwala echo'ná jaré pagótami sulálachi jonsa mapalí binói we ra'íchaga anili Mujé riwalá. Alí bicheta jeaneli mapu ketasi risensia níili mapurigá binói echirigá olama, mapujiti ketasi tamujé tamí yuwa iyena. \v 39 Alí Jesusi jeaneli: Ketasi echirigá ra'amasi, mapujiti mapalí bilé rijói galá omero echirigá wabé omériga olayá mapujiti binói galá tamí bichíi, echi yiri rijói ketasi we yáati tamí sayéraga ra'ichama. \v 40 Mapujiti echi mapu ketasi tamujé tamí sayérako, échiko tamujé tamí yuwa ju. \v 41 Ne bichíwali 'yemi nimí jeané: Mapuyíripi rijói 'yemi mi pe táa namuti 'yásagá, mapurigá pe táa ba'wí niráa bajínala, mapujítitamo Cristo níwala ju, échiko arigá galá ku natétarami níima. \s Ketasi galá ju we chati olárasa echi auché jaré pagótami \r (Mt. 18.6-9; Lk. 17.1-2) \p \v 42 Alí Jesusi ayena cho jeaneli: Mapuyíripi rijói we chati olárasagá bilé táa mapu tamí jiti bichíyami ju, échiko ne wabé simírami chati olá. Ne bachá niráa, ne galá níili echiyiri rijói miná walú ba'wírali pátami níisa, echo'ná binói kutárachi bilé matá jiti burugá, mapurigá binói ketasi echirigá chati oláriami níima echi bilé táa mapu tamí bichíi. \v 43 Alí a kemi siká mi chati olárasagá, ¡Miná ripuná! Waminabi ne galá níima, mujé echirigá sikamochi niráa bitélasa jena'í wichimóbachi, mapurigami pe minánomí arigá sinibí niráa bitélama echo'ná ripá riwigachi. Alí ketasi galá níima echirigá mi okuá sikeka, arigá echo'ná ri'lé riáblochi pátami níisa, mapo'ná echi walubé na'í, we rajáami, tarapé siné cho'wíami níima. \v 44 Mapujiti echo'ná ri'lé riáblochi nirúami kuchíwali tarapé siné suwí, ayena cho echo'ná nirúami walubé na'í tarapé siné cho'wí. \v 45 Alí a kemi ronó mí chati olárasagá, ¡Miná ripuná! Waminabi ne galá níima, mujé echirigá kasimochi niráa bitélasa jena'í wichimóbachi, mapurigami pe minánomí arigá sinibí niráa bitélama echo'ná ripá riwigachi. Alí ketasi galá níima echirigami okuá roneka, arigá echo'ná ri'lé riáblochi pátami níisa, mapo'ná echi walubé na'í, we rajáami, tarapé siné cho'wíami níima. \v 46 Mapujiti echo'ná ri'lé riáblochi nirúami kuchíwali tarapé siné suwí, ayena cho echo'ná nirúami walubé na'í tarapé siné cho'wí. \v 47 Alí a kemi busí mi chati olárasagá, ¡miná machí pa! Waminabi ne galá níima, mujé echirigá bilénapi buseka bitélasa jena'í wichimóbachi, mapurigami pe minánomí arigá sinibí niráa bitélama echo'ná ripá riwigachi. Alí ketasi galá níima echirigami okuá buseka, arigá echo'ná ri'lé riáblochi pátami níisa, mapo'ná echi walubé na'í, we rajáami, tarapé siné cho'wíami níima. \v 48 Mapujiti echo'ná ri'lé riáblochi nirúami kuchíwali tarapé siné suwí, ayena cho echo'ná nirúami walubé na'í tarapé siné cho'wí. \p \v 49 Alí ne si'néami 'yemi ne wabé risúu olárami níibo, mapurigátamo waminabi galá bichíyami níibo Riosi. Alí suwaba echi jaré namuti máputamo ko'ogá 'yabo Riosi, ne galá akáwarami níima. \v 50 We galá ju echi koná, chopi a echi koná ketasi 'me akáami níisa, ketasi chirigá auchecho siné ku galá akáami niwárami níima. Echijiti ne galabé nílasi 'yemi, achigórigá mapurigá echi koná ne galabé ju, ayena cho kilí rijóilasi a'nagupi. \c 10 \s Jesusi binérali mapu ketasi risensia ju mapu ku rojuama echi jaré mapu ma niwíami ju \r (Mt. 19.1-12; Lk. 16.18) \p \v 1 Alí Jesusi echo'ná Kapernaúmachi anilíwachi walúlachi jonsa ku simigá, echo'ná Juréachi anilíwachi kawírali ku nawali, ayena cho echo'ná bakochi Joránachi anilíwachi bo'ónala ku nawali. Alí echo'ná piréami auchecho siné napawísachi echo'ná Jesusi yuwa, Binói auchecho siné nawésali echi aboni mapurigá Binói sinibí olali. \v 2 Echalí jaré o'wéala binériami, Bariseo anilíwami rijói echo'ná sisáa, wabé wi'nijíinalaga jeanigá rukueli: ¿Acha risensia ju mapu bilé rijói upéami miná ariwema binói upila? \v 3 Alí Jesusi ku nijéwaga jeanigá rukueli: ¿Churigá osirúami ju mapurigá echi walula Moisesi 'yemi mi nuleli? \v 4 Alí aboni jeaneli: Echi walula Moisesi risensia nijali mapu bilé rijói arigá ariwema binói upila, mapalí echi rijói bilé osilí jeanigá niwasa mapu binói ma ariweli echi binói upila. \v 5 Alí Jesusi jeaneli: Echi walula Moisesi chopi 'yemi mi echirigá osagá nuleli mapujítitamo wabé biwárami suléami ju. \v 6 Ayena cho jeaneli: Ki'yá chokichí mapalí Riosi niwali ne suwaba namuti, echalí Riosi niwali bilé rijói, miná bilé mukí yuwa. \v 7 Echijiti bilé rijói ariwema kepu onó, kepu iyé omá, alí binói upema kepu upí. \v 8 Alí echi mapu okuá juko, échiko mapurigá bilepi niráa níima. Ma ketasi mapurigá okuá ju, chopi okuánika bilepi niráa ju. \v 9 Echijiti ketasi risensia ju mapu ku rojuama echi jaré mapu ma niwíami ju, mapujiti Riosi ma echirigá napabuli. \p \v 10 Alí mapalí aboni echo'ná pachá biléana kalírali muchili, echalí echi jaré mapu Binói binérali galá rukueli churigá aniwáami níili je'ná. \v 11 Alí Jesusi jeaneli: Mapuyíripi rijói ariwesa kepu upí, alí auché bilé upésagá, échiko wabé chati siti ólá, mapujiti ma ariwesa echi ne binói upila, auché bilé si'nú mukí yuwa kochí. \v 12 Ayena cho bilé mukí ariwesa kepu kuná, alí auché bile yuwa kunésagá, echi mukí ayena cho we chati olá, mapujiti ma ariwesa echi ne binói kunala, auché bilé si'nú rijói yuwa kochí. \s Jesusi galabéraga ané echi jaré kúuchi \r (Mt. 19.13-15; Lk. 18.15-17) \p \v 13 Alí jaré pagótami echo'ná pali jaré kúuchi mapurigá Jesusi, Binói sikala nochama echo'ná abónichi. Alí echi jaré mapu Jesusi binérali ra'ámaga aneli echi jaré pagótami mapu ketasi pama echi kúuchi. \v 14 Chopi mapalí Jesusi je'ná jerigá námali, echalí Binói yóniga jeaneli: Ariwesi mapu echi kúuchi wakiná tamí yuwa simama. Tarapé kumesi aboni, mapujiti Riosi galá nulé si'néami echirigá bichíyami. \v 15 Ne bichíwali Nijé 'yemi nimí jeané: Ne si'néami echi jaré kúuchi galá bichíi Riosi. Alí echi jaré pagótami mapu ketasi echirigá bichíiko Riosi, échiko ketasi chirigá Riosi níwala níima. \v 16 Echalí Jesusi galá mutuka echi jaré kúuchi, echo'ná moba aboni mo'ólachi nochogá, alí Riosi yuwa ra'íchaga jeaneli: Keni Onó, ne galá nisé je'ná kúuchi. \s Bilé rijói wabé níwami \r (Mt. 19.16-30; Lk. 18.18-30) \p \v 17 Alí mapalí Jesusi pe minabi simigá inárali, echalí bilé rijói we 'maga nawali echo'ná Binói yuwa. Echi rijói echo'ná bacháami Binói yuwa wéemi raweka chokoba wiligá jeaneli: ¿Churigani ologá bitérama, mapurigá echirigani olasa, ne sinibí bitéami níimani? \v 18 Alí Jesusi ku nijéwaga jeanigá rukueli: ¿Churékulami tamí we galabé ané? Riosi bi'nélipi we galabé ju. \v 19 Mujé galá machí mapu Riosi je'ná jerigá nulá: Ketasi si'nú mukí yuwa kochí. Ketasi mi'yá auché jaré pagótami. Ketasi chigó. Ketasi ikaleka ra'ichá. Ketasi 'yékaka olá. Galá o'wiké kemi onó, echi kemi iyé omá. \v 20 Alí echi rijói ku nijéwaga jeaneli: Binériami, nijé sinibini echirigá galá nijéwaga olali, chabé chokichí jonsa mapalini ranálati. \v 21 Alí Jesusi we natimaga 'néniga jeaneli: Bilé namuti ketásimi cho olali. Jipi ku simigá rarinéami suwaba namuti mapu ikí mi niwa. Alí 'yami suwaba echi wenomí echi auché jaré we tisúwati. Echirigami wabé níwami níima echo'ná ripá riwigachi. Alí ne galá bichíiga, tamí najató. \v 22 Alí echi rijói ne wabé siwega 'nátali mapalí binói námali je'ná jerigá ra'íchachi Jesusi. Echirigá wabé siwega ku simili, mapujiti ne wikabé namuti níwami níili. \p \v 23 Alí Jesusi ne noligá 'néniga jeaneli echi jaré mapu Binói binérali: ¡Ne wabé nóchali ju mapurigá echi jaré wikabé namuti níwami galá nijéwaga olama mapurigá Riosi nulá! \v 24 Alí echi jaré mapu Jesusi binérali ne wabé chami nílaga ikigá 'nátali mapalí aboni námali echirigá ra'íchachi Binói. Alí Jesusi auchecho siné ra'íchaga jeaneli: ¡Keni kúchuwa, ne wabé nóchali ju mapurigá echi jaré wikabé namuti níwami galá nijéwaga olama mapurigá Riosi nulá! \v 25 Alí echi kameyo anilíwami namuti, walú mapurigá bilé kawé ju. Alí echi kameyo, siné káachi ketasi 'me nóchali ologá simíramiré echo'ná biléana wichárali uchíi iwáachi, chopi ne wabé simírami nóchali ju mapurigá echi jaré wikabé namuti níwami galá nijéwaga olama mapurigá Riosi nulá. \v 26 Alí aboni je'ná jerigá námaga waminabi ne wabé chami nílaga ikigá 'nátaga, a'nagupi jeanigá rukueli: ¿Chigá 'nalina galá ku'wíratami níima? \v 27 Alí Jesusi 'néniga jeaneli: Echi jaré pagótami ketasi omero je'ná jerigá olayá, chopi Riosi ne galá omero, mapujiti Riosi suwaba namuti galá omérami ju. \p \v 28 Alí echi Pegro jeanigá chótali ra'icha: Tamujeta ma ariweli suwaba tamujé níwala namuti. Alí bicheta mi yuwa najátali. \v 29 Alí Jesusi jeaneli: Ne bichíwali 'yemi nimí jeané: Jaré mapu tamí bichíiko arigá ariwema kepu kalí mapurigá aboni Riosi Ra'íchala chopi nawésiya 'yénama. Echijiti auché jaré ariwema kepu ritémawa, kepu 'wénawa keremá, kepu jubí keremá, kepu kúchuwa keremá. Alí auché jaré echijiti ariwema aboni kawíwala. \v 30 Alí ne si'néami mapuyíripi echirigá olako, aboni jena'í wichimóbachi abijí pirélaga narema bilé kiento ritémawa niráa. Ayena cho narema bilé kiento iyé niráa. Ayena cho narema bilé kiento kúchuwa niráa. Ayena cho narema bilé kiento kawí niráa. Chopi ayena cho we yóniga, kichiga a'najátarami níima. Alí waminana ma suwisáa, arigá auchecho ku pirélama ne sinibí niráa. \v 31 Chopi wikabé mapu jipi rawé ne bachá o'wéala juko, aboni pe minana we kúuchala níima. Alí wikabé mapu jipi rawé wabé kúuchala juko, aboni ne bachá o'wéala níima. \s Jesusi auchecho siné bachá anili mapurigá Binói mi'lirúami níima \r (Mt. 20.17-19; Lk. 18.31-34) \p \v 32 Alí aboni echo'ná Jerusalémachi burúami moyena sírali. Alí Jesusi bachá inárali echi jaré mapu Binói binérali yuwa. Echalí echi jaré mapu Binói binérali ne wabé majaga najátali Binói yuwa. Alí Jesusi auchecho siné waná rojuánaga echi jaré makói miná okuá, galá ruyeli suwaba mapurigá ikimea riwéali. \v 33 Alí Jesusi jeaneli: Tamí galá kipusi. Riosi tamí wilari mapurigá Ku'wíriami niráa. Chopi mata moyena echo'ná Jerusalémachi simiba. Echo'ná Nijeni echi jaré o'wéala sacerdote, echi jaré nularíwami binériami 'yárami níima. Alí aboni tamí we wi'nijiga mi'linálama. Ali echo'ná isena pagótamichi nijírami níima, mapurigá aboni tamí mi'limea. \v 34 Alí aboni tamí we tiníchama, ayena cho ne wabé tamí wipisoma, ayena cho ne wabé tamí kachípama. Alí aboni tamí mi'limea. Chopi bikiyá chi'ligá, auchecho ku owínamani. \s Echi Jakobo, echi Juani we taní mapu Jesusi olama mapurigá aboni nakí \r (Mt. 20.20-28) \p \v 35 Alí echi Jakobo, echi Juani napawika sisáa jeaneli: Binériami, tamujeta nakí mapurigami tamujé tamí olíima mapurigata mi tánabo. Alí je'ná okuánika Sibireo kúchuwala níili. \v 36 Alí Jesusi jeanigá rukueli: ¿Churigátamo nakí mapurigani 'yemi mi olíima? \v 37 Alí aboni jeaneli: Tamujé tamí 'ya máputa mi yuwa mulubé muchibo echalí mapalimi wabé walubératami níima. Tamujé tamí 'ya mapu bilé tamujé echo'ná Mujé yuwa watoná asimea, ayena cho mapu auché bilé echo'ná Mujé yuwa o'winá asimea. \v 38 Alí Jesusi jeaneli: 'Yemi tarapétamo machí mapurigátamo tamí tani. ¿Áchatamo anáchaga omérabo mapurigá Nijé anachama mapalini wabé simírami risúu olárami níima? ¿Áchatamo anáchaga omérabo mapurigá Nijé anachama mapalini mi'lirúami níima? \v 39 Alí aboni ku nijéwaga jeaneli: Ayénata galá omérabo. Alí Jesusi jeaneli: Ne bichíwali arigá 'wérali ju mapu 'yémitamo achigórigá anachabo mapurigá Nijé anachama, ayena cho 'wérali ju mapurigátamo ko'wirúami níibo, achigórigá mapurigá Nijé binói mi'lirúami níima. \v 40 Chopi Nijé ketasi risensia ju mápuni 'yemi mi 'yama máputamo muchibo echo'ná keni watonachi, echo'ná keni o'winachi keremá. Chopi risensia ju mapu echo'ná muchima echi jaré mapu Riosi, aboni jiti, echo'ná ma a'lárali. \p \v 41 Alí echi auché jaré makói, je'ná jerigá namsa, ne wabé na'áwali, echi Jakobo, echi Juani sayéraga. \v 42 Alí Jesusi bayegá echi jaré aboni, jeaneli: 'Yémitamo galá machí mapurigá echi jaré isena pagótami o'wéalawala ne wabé 'wérali nulé echi pagótami, ayena cho echi jaré aboni silínawala ne wabé 'wérali olá aboni yuwa. \v 43 Chopi 'yemi tarapé echirigá olasi. Si'winárigá mapu yíripi 'yemi mapu nakiko walula nílanala 'yemi aboni yuwa, échiko galá níima mapurigá pióntami niráa níisa, mapurigá binói chopi ku'wírama echi auché jaré 'yemi. \v 44 Alí mapuyíripi 'yemi máputamo nakiko wabé walula nílanala ne si'néami echi auché jaré 'yemi yuwa, échiko galá níima mapurigá si'néami 'yemi piónawala niráa níisa mapurigá binói chopi ku'wírama echi auché jaré 'yemi. \v 45 Alí Jesusi auchecho siné jeaneli: Riosi tamí wilali mapurigá Ku'wíriami niráa, mapurigani galá ku'wírama echi wikabé pagótami jena'í wichimóbachi piréami. Nijé ketásini nawali jena'í wichimóbachi mapurigá echi jaré pagótami chopi tamí ku'wírama. Nijeni nawali mapurigani ku'wírama echi pagótami, ayena cho mapurigani mi'lirúami níima aboni chati olalila jiti, mapurigani echijiti galá omérama ku wikáwiya wikabé pagótami. \s Jesusi ku sa'wali bilé rijói ke machíriami \r (Mt. 20.29-34; Lk. 18.35-43) \p \v 46 Alí aboni sili echo'ná Jerikochi anilíwachi walúlachi. Alí mapalí Jesusi auchecho ku simiyá inárali echo'ná walúlachi jonsa, echi jaré mapu Binói binérali ayena cho sírali. Auché jaré wikabé pagótami ayena cho sírali. Alí echo'ná mulubé buwichí asali echi Batimeo riwéami rijói, echi mapu ke machíliami níili. Je'ná rijói echi Timeo riwéami rijói ranala níili. Alí echi Batimeo wenomí táa asali, mapujiti ke machíliami níili. \v 47 Alí echi Batimeo anélati mapu echi Jesusi, echo'ná Nasarétachi bitéami echo'ná simira inárali. Alí echi Batimeo chótali o'weli ra'ícha jeanigá: ¡Tamí natimá, Mujé Jesusi! ¡Mujé echi Rabili Ranala ju! \v 48 Alí wikabé pagótami yóniga ra'ámali echi Batimeo mapujiti binói wisabé echirigá o'weli ra'íchali. Chopi echi Batimeo waminabi o'weli ra'íchaga jeanili: ¡Tamí natimá Mujé Jesusi, mápumi echi Rabili Ranala ju! \v 49 Alí Jesusi námaga echirigá ra'íchachi, pe mikabé niráa wilíbali. Alí Binói jeaneli echo'ná mulubé Binói yuwa jáwami: ¡Wakiná bayesi echi rijói! Echirigá aboni jeanigá bayeli echi ke machíliami: ¡Kaníliga wirísaga! ¡Echi Walubela mi bayé! \v 50 Alí echi Batimeo echo'ná ariwesa binói kimala, we yáati pochika wilísali. Alí binói we yáati mulubéanali Jesusi yuwa. \v 51 Alí Jesusi jeaneli: ¿Piri mi nakí mapurigani mi olíima? Alí echi ke machíriami jeaneli: ¡Binériami, tamí ku machíliami niwá! \v 52 Alí Jesusi jeaneli: ¡Ku simigá! Mami galá ku machíliami ju, mapujítimi galá tamí bichíili. Alí echi ke machíliami we yáati ma galá ku omérali 'néniya, ayena cho wabé kaníliga najátali Jesusi yuwa echo'ná buwichí inárachi. \c 11 \s Jesusi nawali echo'ná Jerusalémachi \r (Mt. 21:1-11; Lk. 19:28-40; Jn. 12:12-19) \p \v 1 Alí mapalí aboni ma mulubé sírali echo'ná walúlachi Jerusalémachi anilíwachi, echalí mulubé simárali echo'ná rijówachi Betajechi anilíwachi, ayena cho mulubé simárali echo'ná Betániachi anilíwachi rijówachi. Alí mapalí aboni mulubé simárali echo'ná ripá rabó Olíbochi anilíwachi, Jesusi okuá júuli echi jaré mapu Binói binérali, \v 2 jeanigá: Echo'ná mulubé rijówachi simíbaga. Echo'nátamo riwiboa bilé bulito wíira chukúami, ke cho binéami asiliwa. Botániga, wakiná tosí. \v 3 A jaré 'yemi mi jeanésagá: ¿Churékulátamo botana echi bulito? Alí bichétamo jeanebo: Echi Walubela Jesusi we risensia taní. Pe téliko ku nijima. \v 4 Alí aboni simasa riwali echi bulito biléana kalírali machímanamí wíira chukúami, mapo'ná walú burúuli. Alí botánali. \v 5 Echalí jaré echo'ná muchúami jeanigá rukueli: ¿Píritamo olá? ¿Churékulátamo ku botana echi bulito? \v 6 Alí echi jaré Jesusi yuwa binéami ku nijéwali mapurigá Jesusi bachá niráa aneli. Alí echo'ná muchúami risénsia 'yali mapurigá aboni tomea echi bulito. \v 7 Alí aboni pali echi bulito echo'ná mapo'ná Jesusi asali. Echalí aboni kimala jiti pérasa, Jesusi aseli echi bulito. \v 8 Alí echo'ná buwichí mapo'ná Jesusi simírama riwéali, wikabé pagótami aboni kimala jiti pérali, ayena cho auché jaré rakú sawala na'línaga pérali. \v 9 Echalí echi jaré mapu Jesusi yuwa bacháami sírali, ayena cho echi jaré mapu jubáami sírali, ne si'néami o'weli ra'íchaga jeanili: ¡Tamujé tamí ku'wiro! Wabé galabé ju jená Jesusi mapu echi Walubela Riosi wilali mapurigá Walubela Nigúurami niráa. \v 10 Wabé galabé ju je'ná Jesusi mapu tamujé tamí nulema achigórigá mapurigá tamujé walúlawala Rabiri riwéami tamujé tamí nuleli. ¡Tamujé tamí ku'wiro, Mujé Riosi echo'ná ripabé riwigachi atíami! \p \v 11 Alí Jesusi ku nawali echo'ná Jerusalémachi. Alí echo'ná walubé Juríosi ri'obáwalachi bakisá, Binói ne noligá 'néniga riwali suwaba mapu ikí echo'ná ikili. Echo'ná jonsa auchecho ku simili echo'ná Betániachi anilíwachi mapujiti ma we alí níili. Echi auché jaré mapu Binói binérali ayena cho simíbali, Binói yuwa. \s Jesusi yónali bilé chuná ke rakéami \r (Mt. 21.18-19) \p \v 12 Alí ba'alínala rawé mapalí Jesusi auchecho ku simili echo'ná Betániachi jonsa, echalí Binói ne wabé 'locheli. \v 13 Alí pée mikabé riwali bilé chuná, we sawéami. Binói echo'ná simili 'némiya acha rakéami níila echi chuná. Alí echoná nawagá, sawala chopi riwali, mapujiti ketasi cho rakéachi níili. \v 14 Echalí Jesusi ra'íchaga jeaneli echi chuná: ¡Jipi jonsa ma ke siné raké! Alí echi jaré mapu Jesusi binérali, si'néami galá námali je'ná jerigá ra'íchachi. \s Jesusi machí a'wali echi jaré ralinéami echo'ná Riosi ri'obáwalachi jonsa \r (Mt. 21.12-17; Lk. 19.45-48; Jn. 2.13-22) \p \v 15 Pe wilibeko aboni ku sisáa echo'ná Jerusalémachi, Jesusi ku bakili echo'ná pachá echi walubé Juríosi ri'obáwalachi. Echalí Binói chótali miná machí a'wá echi jaré pagótami mapu echo'ná pachá, namuti ralinea 'yénali, ayena cho ku machí a'wali echi jaré mapu ralali, ayena cho Binói miná na'mínali echi jubeli mapo'ná jaré rijói wenomí nakulíwiya muchili, ayena cho Binói miná na'mínali echi jubeli mapo'ná auché jaré rijói makawi ralinea muchili. \v 16 Alí Jesusi tarapé risensia 'yali mapurigá echi pagótami wiká namuti apéraga mo'wama echo'ná pachá nasipa ri'narátachi walubé Juríosi ri'obáwalachi. \v 17 Alí Jesusi nawésali jeanigá: Echo'ná Riosi Ra'íchala oselíwalachi, je'ná jerigá osirúami ju: Suníami piréami pagótami jeanimea mapu echo'ná Riosi kalílachi ju, mapo'ná echi pagótami Riosi yuwa ra'ichama; chopi 'yémitamo ma niwali je'ná Riosi kalila mapurigá biléana risochí, chigórami pirélachi niráa. \p \v 18 Alí echi o'wéala sacerdote galá námali je'ná jerigá ra'íchachi Jesusi. Echi jaré nulalíwami binériami ayena cho echirigá námali. Echalí ne si'néami aboni a'nagupi ra'íchaga 'nátali mapu churigá aboni galá omérama mi'ayá echi Jesusi. Chopi aboni arigá wabé majali, mapujiti ne si'néami echi auché jaré pagótami sinibí chopi ne wabé galá kilí kipuga muchili mapalí Jesusi binéraga nawésali. \v 19 Echalí rawé ma alíwachi Jesusi auchecho ku simili echo'ná walúlachi jonsa. \s Echi chuná suwaba wakicheli \r (Mt. 21.20-22) \p \v 20 Alí ba'alínala bi'yá aboni auchecho siné echo'ná ku simáraga riwali echi chuná ma suwaba wakichéami ju. \v 21 Alí echi Pegro ku 'nátaga jeaneli: Binériami ¡Nibira! Echi chuná mápumi yóniga aneli, ma suwaba wakicheli. \v 22 Chopi Jesusi ku nijéwaga jeaneli: Galá bichíisi Riosi. \v 23 Ne bichíwali 'yemi nimí jeané: Mapuyíripi jeanésagá je'ná walubé kawí chulíchi: ¡Echomí! ¡Miná tu walubé ba'wírali simigá wichimé! Alí mapuyíripi echirigá ne galá sulachí niráa bichíisagá mapu echirigá ne bichíwali ikimea mapurigá binói aneli, ayena ne suwaba ne bichíwali echirigá ikimea. \v 24 Echijiti Nijé 'yemi nimí jeané: Ne suwaba mapu ikítamo tániko Riosi, echirigátamo suwaba ne bichíwali narepo, átamo galá bichíisagá mapu Riosi echirigá 'yemi mi 'yama. \v 25 Alí mapalítamo Riosi yuwa ra'icha jawi, galá ku wikawasi echi auché jaré mapu 'yemi mi sayela, achigórigá mapurigá kétamo Onó, ripá riwigachi atíami, ayena cho ne galá 'yemi mi ku wikawa mapurigátamo we chati olali. \v 26 Mapujiti ketásitamo ku wikawásagá echi auché jaré, ayena cho echi kétamo Onó, ripá riwigachi atíami, ketasi 'yemi mi ku wikawama mapurigátamo chati olali. \s ¿Chigá mi risensia 'yali mapurigami je'ná jerigá olama? \r (Mt. 21.23-27; Lk. 20.1-8) \p \v 27 Alí aboni echo'ná Jerusalémachi ku sili. Alí Jesusi echo'ná walubé Juríosi ri'obáwalachi iyénachi, echo'ná Binói yuwa sili echi jaré o'wéala sacerdote echi jaré nulalíwami binériami ayena cho, echi jaré o'wéala ochérami ayena cho. \v 28 Alí aboni jeanigá rukueli: ¿Churékulami je'ná jerigá wabé 'wérali olá? ¿Chigá mi risensia 'yali mapurigami je'ná jerigá olama? \v 29 Echalí Jesusi ku nijéwaga jeaneli: Nijé ayena cho 'yemi nimí bilé namuti rukuema. Alí a yémitamo tamí galá ku ruyésagá, echalí Nijé ayena cho 'yemi nimí galá ku ruyema chigá tamí risensia 'yali mapurigani je'ná jerigá olama. \v 30 ¿Acha Riosi ripá riwigachi atíami nuleli echi Juani mapurigá binói pagoma echi pagótami? ¿Acha jaré pagótami nuleli, keremá? ¡Tamí ku nijéwasi! \v 31 Alí aboni a'nagupi ra'íchaga jeanili: ¿Churigata ku nijéwabo? A tamujeta jeanésagá: Echi Riosi ripá riwigachi atíami nuleli, alí Binói tamujé tamí jeanigá ku rukuema: ¿Churékula bichétamo ketasi bichíili mapurigá echi Juani tamí jiti nawésali? \v 32 Ayena cho aboni a'nagupi ra'íchaga jeanili: Ketasi galá níimiré tamujé jeanésagá mapu echi jaré pagótami chopi nuleli echi Juani echirigá pagónala, mapujiti ne si'néami pagótami mayé mapu echi Juani ne bichíwali Riosi jiti nawésami níili. Echijiti aboni wabé majali echirigá ku nijéwiya. \v 33 Alí aboni jeaneli: Ketásita machí chigá nuleli echi Juani, echirigá pagónala. Echalí Jesusi jeaneli: Nijé ketasi cho 'yemi nimí ruyema chigá tamí risensia 'yali mapurigani je'ná jerigá olama. \c 12 \s Jaré pagótami chati oláami \r (Mt. 21.33-46; Lk. 20.9-19) \p \v 1 Alí Jesusi chótali irétaga ra'icha jeanigá: Bilé rijói ichali wikabé rakéami namuti, uva anilíwami; ayena cho echi rijói we galá 'yérali echo'ná mapo'ná binói ichali echi uva anilíwami, ayena cho ri'lé joka niwali mapo'ná kamínali, echi uva rakala ba'wila machí paya, ayena cho echo'ná niwali bilé ripá wilíami kalí, mapurigá echo'ná jonsa galá omériga 'nénama suwaba echo'ná ichirúami. Alí echi uva níwami, jaré pioni tibútasa, auché biléana mikabé simili. \v 2 Alí pe kinana mapalí ma sébali echi uva rakala ripunálawachi, echalí echi uva níwami rijói echo'ná júuli auché bilé binói piónawala, mapurigá rojuana 'nolama mapu ikí binói níwala níima riwéali. \v 3 Chopi echi auché jaré pióntami mapu echo'ná tibua muchili, chapigá wipisoli echi pióntami mapu julárami níili rojuana 'nolánala. Alí tarapé biyiri 'yasa, ku júuli. \v 4 Alí echi uva níwami rijói, auchecho bilé pioni júuli. Chopi aboni we basibuka, binói mo'ólachi chi'wánali. Alí echirigá wabé chíbirigá olasa, ku júuli. \v 5 Alí pe jubáami auchecho bilé júuli, chopi échiko aboni waminá mi'yali. Alí auchecho siné pe kinana wisabé, wikabé júuli. Alí aboni chi'wánali jaré, ayena cho ko'yali auché jaré. \v 6 Alí abijí tibili bilepi ne jubáwala echi uva níwami ranala, mapu ne wabé galérami níili binói onolá jiti. Alí echi uva níwami ne jubáami júuli echi kepu raná, jeanigá mapu aboni we galá o'wikémiré keni raná. \v 7 Chopi echi jaré pióntami galá riwisá echi ranarúami, aboni a'nagupi jeaneli: Je'ná bilepi ju echi uva níwami ranala. Je'ná ju mapu pe minana ne suwaba níwami níima, je'ná wikabé uva ichirúami. Echijiti miná mi'liboa. Alí ne suwaba je'ná ichirúami tamujé níwala níima. \v 8 Alí aboni chapigá mi'yali echi uva níwami ranala. Alí aboni, ma mi'lisáa, echo'ná ichirúamichi jonsa miná machí pali echi mukúami sapara. \p \v 9 ¿Piri olama echi uva níwami? We yáati nawagá suwábamilé echi jaré chati oláami pióntami. Alí binói tibútama auché jaré galá oláami pióntami, mapurigá aboni we galá nochama echo'ná ichirúachi. \v 10 Ayena cho Jesusi jeanigá rukueli: ¿Kéchatamo siné 'nénali echo'ná Riosi Ra'íchala osilíwalachi mapurigá tamí jiti rugá, je'ná jerigá osirúami ju: \q Echi Rité mapu echi jaré kalí niwáami miná chakena pali, mapurigá ketasi galabé niráa, je'ná Rité echo'ná sitochi, ma bachá niráa achárami ju; \q \v 11 Echi Walubela Riosi je'ná jerigá olali; tamujeta ne galá machí mapurigá Binói echirigá ne wabé jiwériga olali? \p \v 12 Alí echi jaré Juríosi o'wéalawala nakili mapurigá chapigá pachá bachárami níima echi Jesusi, mapujiti aboni galá machili mapu Jesusi echirigá irétaga sayérali echi aboni. Chopi aboni ketasi chirigá chapili, mapujiti aboni wabé majali echi auché jaré pagótami. Alí aboni ma ariwesa ku simíbali. \s ¿Acha risensia ju natétawa echi walula silíami? \r (Mt. 22.15-22; Lk. 20.20-26) \p \v 13 Alí pe wakinana echo'ná mapo'ná Jesusi asali, jaré o'wéala Bariseo anilíwami binériami julálati, ayena cho julálati echi auché jaré mapu echi walula silíami Erorsi riwéami apanérawala níili. Je'ná pagótami kipúnala julálati Jesusi ra'íchala, mapurigá siné káachi echijiti galá omérama wi'nijiya echi Jesusi. \v 14 Alí aboni echo'ná Jesusi yuwa sisá jeaneli: Tamujeta galá machí mápumi ne bichíwaga ra'íchami ju. Ayena chota machí mápumi ketasi nijéwaga olá mapurigá echi jaré pagótami chopi mi nulé, mapujítimi ne si'néami pagótami a'nawí niráa galé. Alí bichemi ne bichíwali galá nawésaga binera mapurigata we galá bichíiga najátabo Riosi yuwa. Echijítita jipi tamujé mi rukué: ¿Acha risensia ju Riosi yuwa máputa wenomí natétabo echi walula silíami Sésara anilíwami? ¿Áchata natétabo? Siné káachi ketasi risensia keremá máputa natétabo. \v 15 Alí biché Jesusi galá machili mapurigá aboni wabé 'yékaka ra'íchali. Echijiti Binói jeanigá rukueli: ¿Churékulátamo nakí mapurigani sayéraga ra'ichama echi walula Sésara? Ayena cho jeaneli: ¡Wakiná tosí bilé wenomí chitúlami mapurigani galá 'nema! \v 16 Alí mapalí aboni echo'ná pali, Jesusi 'néniga rukueli: ¿Chigá ju jena'í wenomírali atíami? ¿Chigá riwalá ju echo'ná osirúami? Alí aboni jeaneli: Echi walula Sésara ju. \v 17 Alí Jesusi ku nijéwaga jeaneli: Galá natétasi suwaba mapu ikí echi walula Sesara anilíwami taní, chopi ayena cho 'yasi Riosi suwaba mapu ikí Binói taní. \s ¿Churigá ku o'wínama echi jaré ma suwíami? \r (Mt. 22.23-33; Lk. 20.27-40) \p \v 18 Alí jaré Saruseo anilíwami rijói echo'ná sili mapo'ná Jesusi asali. Je'ná aboni we binérali mapu echi pagótami ma suwíami níisa, ketasi auchecho ku o'wínama. Aboni echo'ná sisáa jeanigá rukueli: \v 19 Binériami, echi ki'yá bitéami Moisesi tamujé tamí osogá nuleli mapu a bilé rijói mukusáagá, alí echirigá mukugá ariwésagá kepu upí, chopi ketasi kúchuwami níisagá, alí arigá 'wérali ju mapu echi rijói rijimala upema echi mukí kunámami, mapurigá kúchalama. Alí echi jaré kúcharami mapurigá echi mukúami rijimala kúchuwala níima. \v 20 Alí aboni jeanili: Kichao najirémami níili. Echi bachirúami ne bachá upeli. Alí pe kinana tarapé cho kúcharasa mukuli. \v 21 Alí echi bonirúami echirigá upeli echi mukí, chopi ayena cho tarapé cho kúcharasa mukuli. Alí auché bilé pe jubáwala bonirúami upeli echi mukí. Je'ná ayena cho tarapé kúcharasa mukuli. \v 22 Echirigá kichao najirémami ibíli yuwa kuneli echi mukí. Alí ibili niráa aboni echirigá tarapé kúcharasa suwili. Ayena cho echi mukí ne jubá mukuli. \v 23 Alí echi Saruseo anilíwami rijói jeaneli: Mapalí echi jaré ma suwíami ku o'wínamiré ¿Chigá 'nalí níimaré echi mukí kunala? Mapujiti echi jaré kichao rijói ibili niráa upeli echi mukí. \p \v 24 Alí Jesusi ku nijéwaga jeaneli: 'Yémitamo wabé 'yékarami ju, mapujítitamo ketasi galá machí mapurigá echo'ná Riosi Ra'íchala Osilíwalachi osirúami ju, ayena cho mapujítitamo ketasi galá machí mapurigá Riosi wabé omérami ju. \v 25 Alí Jesusi jeaneli: Mapalí echi jaré ma suwíami ku o'wínama, echalí aboni tarapé wesi jubema, nirapé wesi kunema, chopi mapurigá echo'ná ripá riwigachi muchúami Riosi kapitánawala níima. \p \v 26 Alí Jesusi ayena cho jeaneli: Echi jaré ma suwíami ne bichíwali ku o'wínama. ¿Kechátamo siné 'nénali mapurigá echo'ná Riosi Ra'íchala Osilíwalachi osirúami ju? Echo'ná osirúami ju mapurigá Riosi, echi Moisesi yuwa ra'íchali echo'ná biléana ku'wíchali rajáamichi jonsa. Echalí Riosi Binói jeaneli echi Moisesi: Nijé ju echi Walubela Riosi, ayena cho Nijé abijí ju echi ki'yá bitéami Abrami Riósawala. Ayena cho Nijé abijí ju echi Isaka Riósawala, echi mapu echi Abrami ranala níili. Ayena cho Nijé abijí ju echi chabé ki'yá bitéami Jakobo Riósawala. Aboni sinibí piré tamí yuwa echo'ná ripá riwigachi. \v 27 Echi jaré mapu ikí galá bichíiko Riosi, ketasi mapurigá ma suwíami niráa ju, chopi aboni ne sinibí piréami ju, mapujiti aboni galá bichíi Riosi. 'Yémitamo we si'winárigá bichíi, echijítitamo wabé 'yékarami ju. \s ¿Chuyiri 'nalí ju mapurigá ne bachá nulá Riosi? \r (Mt. 22:34-40) \p \v 28 Alí bilé rijói echo'ná nawali mapu Riosi nularila binériami níili. Je'ná rijói galá námali Jesusi ra'icháchanachi echi auché jaré yuwa. Alí ne galá machigá mapurigá Jesusi ne galabé niráa ku nijéwali, je'ná rijói jeanigá rukueli: ¿Chu yiri 'nalí ju mapurigá ne bachá nulá Riosi? \v 29 Alí Jesusi jeaneli: Ne bachá niráa Riosi je'ná jerigá nulá: Galá namsi 'yemi Isaeli kúchuwala, echi Walubela tamujé Riósawala echi bilepi bi'nélipi Walubela Riosi ju. \v 30 Ne sulachí niráa ne wabé galesi echi Walubela kétamo Riósawa. Ayena cho ne suwaba kétamo iwigá niráa ne galá galési Riosi. Ayena cho ne suwaba kétamo 'nátawa niráa ne galá galesi Riosi. Ayena cho ne suwaba kétamo jiwérawa niráa ne galá galesi Riosi. \v 31 Alí Riosi pe jubáami niráa, achigó yiri je'ná jerigá nulá: Ne wabé galé echi auché jaré pagótami, achigórigá mapurigami a mujé binói niráa galé. \v 32 Alí echi rijói Riosi nulalila binériami jeaneli: Binériami, galá mi ne bichíwaga aní mapu bilepi nirú Riosi, ayena cho mapu tarapé auché bilé nirú. \v 33 Ayena chomi ne bichíwaga aní mapu Riosi ne bachá niráa tamujé tamí nulé máputa echirigá ne simírami galebo Binói Riosi ne sulachí niráa, ayena cho ne suwaba keta iwigá niráa, ayena cho ne suwaba keta 'nátawa niráa, ayena cho ne suwaba keta jiwérawa niráa; ayena cho máputa wabé galebo echi auché jaré pagótami achigórigá mapurigata galé a tamujé aboni niráa. Ayena cho ne bichíwali ju máputa ayena echirigá wabé simírami niráa galésagá Riosi, alí bicheta ne bichíwali nijéwaga olabo mapurigá Riosi tamujé tamí nulé. Chopi ayénata wikabé namuti ko'yagá, ikósaga, olásagá mapurigá Riosi ayá, echirigata ketasi chirigá olabo mapurigá Riosi tamujé tamí nulé, a ketásita ne sulachí niráa galésaga Riosi. \v 34 Alí mapalí Jesusi námali mapurigá echi rijói ne galabé niráa ku nijéwali, alí Jesusi jeaneli: Pée ke 'me ayó ju mapalimi galá nijéwaga bitélama mapurigá Riosi mi nulé. Alí si'néami echi auché jaré ne wabé majali waminabi rukueli. \s ¿Chigá Ranala ju echi Cristo? \r (Mt. 22.41-46; Lk. 20.41-44) \p \v 35 Echalí Jesusi echo'ná walubé Juríosi ri'obáwalachi nawésaga jeanigá rukueli: ¿Churékula aní echi jaré nulalíwami binériami mapu echi Cristo anilíwami, echi walula Rabiri riwéami ranala ju? \v 36 Mapujiti mapalí echi Wabé Galabé Riosi Iwigala galá nuleli echi Rabiri, echalí echi Rabiri binói jeanigá osali: \q Echi Walubela Riosi Onorúami aneli echi keni Walubélawa Cristo jeanigá: \q Tamí yuwa asagá jena'í keni watonachi, mapuyénasí Nijé nimí jiwératama mapurigami gala omérama si'néami echi jaré mapu ikí mi sayera. \m \v 37 Jesusi ayena cho jeaneli: Echi Rabiri binói echirigá anili mapu echi Cristo anilíwami, binói Walubélawala ju. ¿Churigá echirigá kepu raná niráa níima? \p Alí echi auché jaré wikabé pagótami wabé kaníliga námali Jesusi nawésawala. \s Jesusi we wi'nijí echi jaré rijói nulalíwami binériami \r (Mt. 23.1-36; Lk. 11.37-54; 20.45-47) \p \v 38 Alí Jesusi nawésaga jeaneli: Ne galabé niráa 'natasi mapurigá echi jaré nulalíwami binériami ketasi 'yemi mi 'yékama. Aboni chopi i'weli napáchaga 'yénanali, ayena cho aboni ne wabé nakí mapu echi auché jaré pagótami sinibí ne wabé o'wikeka narepama. \v 39 Alí echo'ná aboni ri'obáwalachi, aboni chopi we nakí mapu echo'ná ne wabé galabéalachi muchima, mapurigá o'wéala niráa; ayena cho mapalí aboni bayérami ju ko'núula echo'ná auché jaré pagótami pirélachi, aboni chopi we nakí mapu bachá niráa ko'mea. \v 40 Alí aboni arigá miná 'yesa echi jaré muguí kunámami kalila, alí echo'ná ri'obachi wi'lí niráa amachika olá, mapurigá echi auché jaré pagótami mayema mapu aboni ne wabé galabé oláami ju. Echijiti aboni waminabi wabé kastigo 'yárami níima. \s Bilé mukí kunámami muchúwali wenomí \r (Lk. 21.1-4) \p \v 41 Siné rawé Jesusi asali echo'ná pachá walubé Juríosi ri'obáwalachi, echo'ná bacháami mapo'ná echi wenomí muchuwálawachi níili. Alí Binói riwali mapalí echi pagótami echo'ná muchúwali wenomí. Echalí wikabé echi jaré wabé níwami wikabé wenomí muchúwali. \v 42 Alí wabé risúwati mukí kunámami echo'ná nawagá, okuá kúuchi wenomí muchúwali. \v 43 Alí Jesusi bayegá echi jaré mapu Binói binérali, jeaneli: Ne bichíwali 'yemi nimí ané mapu Nijeni ne wabé simírami nilá mapurigá je'ná wabé risúwati mukí kunámami muchúwali, chópini ketasi 'me simírami nirá mapurigá echi auché jaré wabé níwami muchúwali. \v 44 Mapujiti si'néami echi auché jaré we níwami, abijí wikabé wenomí tibíika muchúwali. Chopi je'ná risúwati mukí kunámami suwaba muchúwali mapu ikí wenomíwaga, binói ko'ogá bitélama riwéali. \c 13 \s Jesusi bachá niráa nawésali jeanigá mapu echi walubé Juríosi ri'obáwala suwaba miná najunárami níima riwéali \r (Mt. 24.1-2; Lk. 21.5-6) \p \v 1 Alí mapalí Jesusi ku machínali echo'ná pachá walubé Juríosi ri'obáwalachi jonsa, echalí echi bilé mapu Binói binérali, jeaneli: Binériami ¡Nibira! ¡Je'ná ri'obá ne wabé galabé niráa nóchaga niwárami ju! ¡Ne wabé walubé ju! \v 2 Alí Jesusi jeaneli: 'Yémitamo wabé ba'yóriga 'neni je'ná walubé ri'obá, chopi Nijé 'yemi nimí ané mapu ne suwaba waminá najunárami níima. Jena'í tarapé bilé rité tigótami ripima. \s Mapurigá ikimea echalí ne jubá rawé \r (Mt. 24.3-28; Lk. 21.7-24; 17.22-24) \p \v 3 Alí aboni echo'ná ripá rabó Olíbochi anilíwachi simíbali, mapu echo'ná bacháami echi walubé Juríosi ri'obáwarachi ju. Alí mapalí Jesusi echo'ná asíbali, echi Pegro echo'ná Binói yuwa nawali, echi Jakobo ayena cho, echi Juani ayena cho, echi Antresi asíchiko. Alí aboni jeanigá rukueli: \v 4 ¿Kilíbuko je'ná jerigá ikimea? ¿Churigata galá machiboa mapalí ma mulubé sebama echalí mapalí je'ná jerigá suwaba ikimea? \p \v 5 Alí Jesusi jeaneli: Ne galá tibuka 'natasi 'yemi aboni, mapurigá ke wesi 'yemi mi 'yékama. \v 6 Mapujiti pe minana wikabé ibili niráa nolínama mapu wabé 'yékaka niráa jeanimea: Nijé binói ju echi Walubela Cristo. Alí echirigá anigá, wabé 'yékama wikabé pagótami. \v 7 Chopi ketasi majasi mapalítamo námabo ne wikabé sontarsi nakóami ra'ichálawachi, nirapé majasi mapalítamo námabo wikanáami nakónalawachi, mapujiti arigá 'wérali ju mapu echirigá ikimea, chopi echalí ke cho sebama echalí ne jubá suwibálawachi rawé. \v 8 Mapujiti bilé walula silíami kawíwalachi piréami wabé nakoma auché bilé walula silíami kawíwalachi piréami sayéraga. Alí biléana kawírali piréami pagótami wabé nakoma auché biléana kawírali piréami pagótami sayéraga. Alí wikanáami wabé nokomea je'ná kawí. Ayena cho wisabé ne wabé 'lochema jena'í wichimóbachi piréami pagótami. Ayena cho wikabé pagótami a'nagupi na'áwaga we nakichima. Alí je'ná jerigá chotama jena'í wichimóbachi piréami pagótami we risúu níliya, chopi pe minánomí ne wabé simírami risúu nílama. \p \v 9 Chopi ne galá tibusi 'yemi aboni niráa, mapujiti echi auché jaré pagótami 'yemi mi bologá tomea echo'ná bacháami echi jaré o'wéala yuwa. Ayena cho echo'ná aboni ri'obáwalachi 'yemi mi wabé wipisoma, ayena cho echi jaré o'wéala 'yemi mi bayegá, ne wabé oyérama mapujítitamo tamí bichíyami ju. Chopi je'ná jerigá ikimea mapurigá 'yémitamo galá omérabo nawésiya Nijé Ra'ichala echi aboni. \v 10 Alí ke cho sébachi echalí ne jubá rawé, arigá 'wérali ju mapurigá je'ná Galabé Riosi Ra'íchala ne suníami jena'í wichimóbachi piréami pagótami nawésalami níima. \v 11 Alí mapalí echi auché jaré pagótami 'yemi mi bologá tomea echo'ná bacháami echi jaré o'wéala yuwa, echalí ketasi wiká namuti bachá 'natasi mapu churigátamo nijéwaga ra'ichabo. Chopi echalí rawé ra'ichasi mapurigá echi We Galabé Riosi Iwigala 'yemi mi ruyema, mapujiti ketasi 'yemi chopi ju máputamo ra'ichabo, chopi echi We Galabé Riosi Iwigala 'yemi jiti ra'ichama. \v 12 Alí echalí rawé jaré nijima aboni ritémawala mapurigá aboni miná ko'wirúami níima. Ayena cho jaré onorúami nijima aboni kúchuwala mapurigá miná ko'wirúami níima. Ayena cho jaré kúcharami wabé sayéraga kepu 'wénawa, miná ko'wimea. \v 13 Echalí ne suwaba echi auché jaré pagótami 'yemi mi ne wabé kichima mapujítitamo tamí bichíyami ju. Chopi ne si'néami 'yemi máputamo arigá waminabi galabé bichíibo echalí ne jubá rawé yénasí, 'yémitamo galá ku'wíratami níibo. \p \v 14 (Ne si'néami 'yemi máputamo ne galá machí oselí 'néniya, ne galá machisí mapurigá aniwáami ju je'ná jeyiri.) Echi walula Riosi jiti nawésami Ranieli riwéami osali echi bilé namuti wabé chati nosobúami jiti rugá. Alí mapalí 'yémitamo ritiwá je'ná bilé namuti wabé chati nosobúami echo'ná atíami mapo'ná ketasi risensia ju, echalí ne si'néami 'yemi mapu ikítamo echo'ná Juréachi anilíwachi kawírali pireko, ne galá níima miná echo'ná jaréana ripá rabó júmsasa. \v 15 Echalí rawé sébachi arigá 'wérali níima máputamo miná júmsabo. Echijiti a jaré 'yemi echo'ná 'yemi kalílachi mulubé muchísagá, ketasi auchecho ku mo'wisí echo'ná pachá kalírali, jaré namuti uboya, chopi we yáati miná júmsasi. \v 16 Ayena cho a jaré 'yemi waminá jaréana waná kawichí muchísagá, ketasi ku ro'wisi echo'ná kétamo pirélachi, ku chapiboya kétamo kimá. \v 17 Alí Jesusi wabé natimaga jeanili: Echalí rawé ne wabé simírami risúu olárami níima si'néami muguí mapu ikí pocháami níimako, ayena cho ne wabé risúu olárami níima echi auché jaré muguí mapu kúuchi kúchuwami níimako. \v 18 Ne wabé tansi Riosi mapurigá ketasi ne wabé rulálama echalí mapalí arigá 'wérali níima máputamo waminá júmsabo. \v 19 Mapujiti echalí rawé jena'í wichimóbachi piréami ne wabé simírami risúu nílama. Ki'yá chokichí jonsa ke wesi siné echiyena risúu olárami níili, mapu jonsa Riosi niwali je'ná wichimoba. Alí pe minana rawé ke siné auché echiyena risúu olárami níima. \v 20 Chopi a echi Walubela Riosi ariwésagá mapurigá echi jaré jena'í wichimóbachi piréami pagótami ne wi'libé bamíbali echiyena risúu olárami níima, alí ne si'néami miná suwábarami níimiré. Chopi Riosi ma nulali mapurigá echi pagótami pe téeli bamíbali echirigá risúu olárami níima mapujiti Riosi we natimali echi jaré Binói níwala pagótami mapu ikí Binói chapili. \p \v 21 Echalí rawé a jaré 'yemi mi jeanésagá: ¡Galá 'nesi! ¡Jena'í atí echi Cristo anilíwami! A jeanesa keremá: ¡Galá 'nesi! Echo'ná biléana atí. Ketasi bichíisi echirigá ra'íchaga aniwáachi. \v 22 Mapujiti jaré wabé 'yékami rijói jeanísiya nolínama: Nijé ju echi Walubela Cristo. Ayena cho nolínama auché jaré wabé 'yékaka nawésami rijói mapu wabé omériga olama wikabé namuti mapu ke wesi auché jaré pagótami omero echirigá olaya. Alí aboni chopi echirigá olama mapujiti aboni we nakimea mapurigá we si'wináriga bichíirama echi jaré mapu Riosi ma chapili. Chopi aboni ketasi echirigá omérama. \v 23 'Yemi aboni galá 'nátaga muchisi. Nijé ma suwaba 'yemi nimí bachá niráa aneli. \s Jesusi ku nolínama jena'í wichimóbachi \r (Mt. 24:29-35, 42-44; Lk. 21:25-36) \p \v 24 Alí ma sunisa echalí rawé mapalí jena'í wichimóbachi piréami ne wabé risúu olárami níima, echalí we rokowama echi rayénali, ayena cho echi michá ketasi waminabi rajamea. \v 25 Ayena cho echalí echi sopolí we rujuima echo'ná ripá riwigachi jonsa. Ayena cho ne wabé nokomea suwaba namuti rajáami echo'ná riwigáchi nirúami. \v 26 Alí Jesusi ayena cho jeaneli: Riosi tamí wilali mapurigá Ku'wíriami niráa. Ayena cho echalí ne jubá rawé echi pagótami jena'í wichimóbachi piréami tamí galá riwimea echo'ná ripana nolírali inárami. Echalí Nijeni ne wabé omérami níima, ayena choni ne wabé walubératami níima. \v 27 Alí echalí rawé Nijeni julama echi keni o'wéala kapitánawa napabúnala echi jaré pagótami mápuni ma chapili. Alí echi wikabé keni kapitánawa napabuma ne si'néami Nijé níwala pagótami mapu ikí ne suníami jena'í wichimóbachi muchuwi, ayena cho ne si'néami mapu ikí ne suníami echo'ná ripá riwigachi muchuwi. \p \v 28 Alí Jesusi ayena cho jeaneli: Nijé 'yemi nimí bilé chuná jiti rugá binérama: Mapalí echi chuná ma chota sawarásiya, echalítamo galá machí mapu ma mulubé kuwesámiré. \v 29 Echirigá ayena cho mapalítamo ritiwá je'ná jerigá ikíachi, echalí ne galá machisí mapu máa mulubé sébachi ju mapalí Nijeni ku nawama. \v 30 Ne bichíwali 'yemi nimí ané mapu ke cho suwisáa je'ná pagótami, suwaba je'ná jerigá ikimea. \v 31 Mapu ikita ritiwá echo'ná wabé ripá suwaba suwibama, ayena cho jena'í wichimóba suwaba suwibama; chopi Nijé Ra'íchala tarapé siné suwibama. \p \v 32 Chopi ke wesi galá machí chu kilíbuko rawé echirigá ikimea. Echi o'wéala Riosi kapitánawala ripá riwigachi muchúami tarapé machí. Ayena cho Nijé bi'néripi Riosi Ranala ketásini machí. Chopi echi Onorúami bi'nélipi galá machí chu kilíbuko níima. \v 33 Echijiti 'yemi aboni galá 'nátaga muchisi. Sinibí tibusi aboni niráa. Sinibí tániga ra'ichasi Riosi yuwa, mapujiti 'yémitamo ketasi machí chu kilíbuko sebama echalí rawé. \v 34 Echirigá ikimea mapurigá mapalí bilé wabé níwami rijói mikabé auché biléana si'wina kawírali inámiya simea. Echijiti echi rijói galá nulé ibili niráa binói piónawala, ayena cho ibili niráa 'ya nóchali, ayena cho ne galá nulé echo'ná binói kalílachi tibúami mapurigá ne galá tibuma. \v 35 Echijiti galá 'nátaga muchisi, mapujítitamo ketasi machí chu kilíbuko ku nolínama echi Walubela kalí níwami. 'Yémitamo ketasi machí acha ku nolínama pe alí chónachi, acha ku nolínama nasipa rokogó keremá, acha ku nolínama ba'alí bi'yá tolí kusúwachi keremá, acha ku nolínama ba'alí bi'yá rawéwachi keremá. \v 36 Sinibí galá 'nátaga muchisi mapurigá mapalí Binói ke sayiná ku nolínasa, echalí Binói ketasi 'yemi mi kochigá bitíami riwimea. \v 37 Alí mapurigá Nijé 'yemi nimí ané, echirigani ané ne si'néami pagótami. ¡Galá 'nátaga muchisi! \c 14 \s Jesusi ma chapigá mi'lináalati \r (Mt. 26.1-5; Lk. 22.1-2; Jn. 11.45-53) \p \v 1 Alí wakiná waniwínara echi Juríosi pagótami omáwala sébachi níili mapalí aboni ko'yali echi jaré kúuchi bo'wá, ayena cho mapalí aboni ko'wali echi jaré pani, ketasi nasówarami echi levadura anilíwami, echi mapujiti echi pani galabé niwaliwa. Echalí rawé echi jaré o'wéala sacerdote, ayena cho echi jaré nulalíwami binériami si'néami wabé sayérali Jesusi. Alí aboni 'yékaka niráa chapinálaga mi'lináali Jesusi. \v 2 Chopi aboni a'nagupi jeaneli: Ketásita chapiboa echi Jesusi mapuyénasí abijí omoálawachi rawé ju, mapurigá echi jaré pagótami ketasi ne wabé simírami na'áwama. \s Bilé mukí ucheli Jesusi mo'ólachi \r (Mt. 26.6-13; Jn. 12.1-8) \p \v 3 Alí Jesusi echo'ná Betániachi anilíwachi asali. Echalí echo'ná Simoni bitélachi ko'yá asali, echi mapu chabénala wabé chati cha nayúami níili. Alí bilé mukí echo'ná nawagá, bilé limeta rité niwárami pali, akeite we júkami maníami. Alí echi akeite ne wabé natéami níili, chopi echi mukí ma kasinasa echi rité limeta, suwaba ucheli echo'ná Jesusi mo'ólachi. \v 4 Alí jaré echo'ná muchúami wabé na'áwaga jeanili: ¿Churékula echirigá ri'ichárami níili echi wabé su'weti júkami akeite? \v 5 Echi akeite ralinéate riwéali, simírami bikiyá mili peso natéami niráa. Rarinéaga, echi jaré we tisúwati ku'wírasa echi wenomí jiti, ne galá níimili. Echirigá aboni a'nagupi ra'íchali echi mukí sayéraga. \v 6 Alí Jesusi jeaneli echi jaré aboni: ¡Ariwesi! ¿Churékulátamo we kumé echi mukí? Binói we galabé tamí olali. \v 7 Arigá ne sinibí niráa nirúlama jaré wabé tisúwati pagótami jena'í 'yemi yuwa. Ne sinibí mapalítamo nakí ku'wíranala echi jaré we tisíwati, echarítamo galá omérabo ku'wíriya. Chopi Nijé mápuni 'yemi mi yuwa atí jipi rawé, ketásini ne sinibí niráa 'yemi mi yuwa asimea. \v 8 Je'ná mukí ne sébali tamí galabé olali mapuyénasí binói omérali. Binói bachá niráa tamí wabé su'weti júkami ucheli Nijé sapálachi, mapurigá echi pagótami pe minánomí tamí uchema mapalini ma mukusáa, chu'wirótami níima. \v 9 Ne bichíwali 'yemi nimí jeané: Ne suníami jena'í wichimóbachi, echo'ná kanápuromí mapo'ná je'ná Galabé Riosi Ra'íchala nawisárami níima, echo'ná ibílana ayena cho galá irétarami níima suwaba mapu ikí olali je'ná mukí, mapurigá wikabé pagótami galá machimea mapu churigá binói tamí galabé olali. \s Echi Júrasi we nakili nijínala Jesusi mapurigá Binói mi'lirúami níima \r (Mt. 26:14-16; Lk. 22:3-6) \p \v 10 Alí echi Júrasi Jiskarioti riwéami rijói ra'íchamiya simili echi jaré o'wéala sacerdote yuwa. Je'ná rijói katéwaga ra'íchali echi jaré o'wéala yuwa, mapu churigá binói galá omérama nijiya echi Jesusi, mapurigá aboni echirigá galá chapimea Binói. Echi Júrasi Jiskarioti bilé níili echi jaré makói miná okuá mapu Jesusi binérali. \v 11 Alí echi jaré o'wéala wabé kaníliga námali mapurigá echi Júrasi katéwaga ra'íchali. Alí aboni wenomí 'yabo ruyeli. Echalí jonsa echi Júrasi we 'nátali mapu churigá binói omérama nijiya echi Jesusi, ayena cho mapu kilíbuko echirigá nijima. \s Jesusi ko'wali echi jaré bichíyami yuwa \r (Mt. 26.17-29; Lk. 22.7-23; Jn. 13.21-30; 1 Cor. 11.23-26) \p \v 12 Alí ma sébachi níili echalí bachá rawé mapalí echi jaré Juríosi omáwaga ko'wali echi jaré pani ke nasówarami echi levadula anilíwami, ayena cho mapalí aboni ko'yali echi jaré kúuchi bo'wá. Echalí rawé echi jaré mapu Jesusi binérali jeanigá rukueli: ¿Kumi mi nakí máputa a'lárabo mapurigami ko'mea echi kúuchi bo'wá sapala, jipi omowálawachi rawé? \v 13 Alí Jesusi okuá rijói jeanigá júuli mapu Binói binérali: Echo'ná walúlachi simíbaga. Echo'nátamo riwiboa bilé rijói ba'wí tuka inárami. Echi rijói yuwa simasi. \v 14 Echo'ná kalírali mapo'ná echi rijói bakimea, echo'ná echi kalí níwami jeanesi: Echi Binériami mi rukué jeanigá: ¿Chuyiri kalírali ju mapo'nani ko'mea jipi alí omowálawachi rawé, echi jaré mapu Nijé binérali yuwa? \v 15 Alí echo'ná kalí níwami 'yemi mi 'nérama bilé walú kalí, ripá okuá anamótami, mapo'ná ma galá pichítami níima. Echo'ná a'lárasi mapurigata kopoa téliko alí. \v 16 Alí echi okuá mapu Jesusi binérali ma simasa, echo'ná walúlachi sili. Alí aboni riwali ne suwaba mapurigá Jesusi bachá niráa aneli. Alí echo'ná kalírali aboni a'lárali mapurigá si'néami aboni echo'ná ko'mea echalí omowálawachi rawe. \p \v 17 Alí echalí ma alíwachi Jesusi echo'ná nawali, echi jaré makói miná okuá yuwa. \v 18 Alí mapalí aboni echo'ná ko'yá muchili, Jesusi jeaneli: Ne bichíwali 'yemi nimí jeané: Bilé 'yemi mapu tamí yuwa ko'yá atí, échiko tamí sayéraga nijima. \v 19 Alí aboni je'ná jerigá namsa, ne wabé o'mónali. Aboni ibili niráa jeanigá rukueli: ¿Acha nijé níimaré? Echalí ne si'néami ibili niráa chópirigá rukueli. \v 20 Alí Jesusi ku nijéwaga jeaneli: 'Yémitamo makói miná okuá ju. Si'néami 'yémitamo tamí yuwa bilénapi bitólachi pakega ko'wá pani; chopi bilé 'yemi arigá tamí nijima mapurigani mi'lirúami níima. \v 21 Nijeni wilárami níili mapurigá Ku'wíriami niráa. Chopi suwaba tamí yuwa ikimea achigórigá mapurigá bachá niráa osirúami níili echo'ná Riosi Ra'íchala oselíwalachi mapurigá ikimea waminánomí. Alí echi rijói mapu tamí nijima, ne wabé risúu nílama. Ne wabé simírami galá níimilé ketasi ranarúami níisa echi rijói. \p \v 22 Alí mapuyénasí aboni ko'yá muchili, Jesusi chapili bilé walú pani. Alí ma natétara 'yasa Riosi, rojuánaga nachútali. Alí jeaneli: Chapigátamo kopoa. Je'ná ju Nijé sapala. \v 23 Ayena cho Binói chapili bilé baso ne buchíwaga ro'wárami echi uva anilíwami ba'wila. Alí ma natétara 'yasa Riosi, si'néami 'yali bajínala. Echirigá aboni ibili kúuchi niráa bajili. \v 24 Alí Jesusi ayena cho jeaneli: Je'ná ju Nijé lalá. Echi Nijé lalá 'yemi mi binera mapurigá Nijé ma 'yemi mi aneli, mapurigá Nijé 'yemi mi ku'wírama mapalí Nijé ne wabé léntiga mi'lirúami níima. Alí ne wikabé pagótami galá ku wikawárami níima, mapalí aboni galá bichíima mapu Nijé lalá echi aboni jiti ku 'luwárami ju. \v 25 Ne bichíwali 'yemi nimí ané mapurigá jipi jonsa ketásini auché siné bajima echi uva anilíwami ba'wila, chópini bukulíwami bajima mapalí Riosi ma galá nulá jena'í wichimóbachi. \s Jesusi bachá niráa anili mapurigá echi Pegro animea riwéali mapu binói ketasi machili echi Jesusi \r (Mt. 26.30-35; Lk. 22.31-34; Jn. 13.36-38) \p \v 26 Alí ma nawajisa, aboni echo'ná ripá rabó Olíbochi anilíwachi simíbali. \v 27 Alí Jesusi jeaneli: Téliko rokogó si'néami 'yémitamo wabé riwélabo tamí jiti, mapurigá echo'ná Riosi Ra'íchala osilíwalachi tamí jiti rugá, jerigá osirúami ju: Echi bo'wá niséami mi'lirúami níima. Alí echi bo'wá miná wigáami niráa 'yénama. \v 28 Alí ma mukusáa ku owinsa, bachá siméani echo'ná Galiléachi anilíwachi kawírali. \v 29 Alí echi Pegro jeaneli: Ne si'néami echi auché jaré arigá mi jiti riwélasagá, nijeni ke siné riwélama mi jiti. \v 30 Chopi Jesusi ku nijéwaga jeaneli: Ne bichíwali nimí ané mapu jipi rokogó, ke cho osá kusúachi echi tolí, mujemi baisá chokéami 'yékaka animea mápumi ketasi tamí machí. \v 31 Chopi echi Pegro wisabé echirigá ne wabé bichíwaga jeaneli: Arigani mi yuwa mi'lirúami níisagá, nijé ketasi 'yékaka animea mápuni ketasi mi machí. Alí echi auché jaré si'néami achigórigá aneli. \s Jesusi ra'icha Riosi yuwa \r (Mt. 26.36-46; Lk. 22.39-46) \p \v 32 Alí aboni echo'ná Jechamanichi anilíwachi sili. Alí Jesusi jeaneli echi aboni: Jena'í muchisi mapuyénasí Nijé pe minana simigá, Riosi yuwa ra'ichama. \v 33 Alí Jesusi pe minana bacháami bayérali echi Pegro, echi Jakobo ayena cho, echi Juani asíchiko. Alí Jesusi chótali ne wabé siwega o'mona. \v 34 Alí Binói jeaneli: Nijé, ne sulachí niráa, ne wabé simírami o'mona. Mani ne mukuméaré. Jena'í buwesi. Ne galá 'nagá muchisi. \v 35 Alí waminá pe bacháami simigá, Jesusi akaná bu'wíbaga tánali Riosi mapurigá a echirigá nakisáagá Riosi, Binói ketasi risúu olárami nílama. Chopi arigá 'wérali níili mapurigá Jesusi wabé risúu olárami níima echalí rawé. \v 36 Ayena cho Binói, Riosi yuwa ra'íchaga jeaneli: Keni onó, Mujé ne suwaba omérami ju. A Mujé nakisáagá, tamí ku'wiro mapurigani ketasi risúu olárami níima. Chopi ketasi tamí yuwa olá mapurigá Nijé binói chopi nakí. Ne suwaba tamí yuwa olá mapurigá Mujé Binói chopi nakí. \p \v 37 Alí Jesusi ku nawali mapo'ná echi auché jaré buweli. Alí we kochigá bitíami riwali. Echalí Jesusi jeaneli echi Pegro: Simoni, ¿Kochigáchami bu'wí? ¿Kéchami olasa níili, pe téeli niráa ke kochiyá? \v 38 Galá 'nagá buwesi. Sinibí Riosi yuwa tániga ra'ichasi, mapurigátamo ketasi chati olabo mapalí echi riablo 'yemi mi chati olánalama. Ne bichíwali 'yémitamo sulachi niráa, ne galabé olánali, chopi 'yemi aboni ketasi omérami ju galabé olayá. \p \v 39 Alí Jesusi auchecho siné waná simigá, achigórigá ra'íchali Riosi yuwa. \v 40 Pe wilibeko auchecho siné ku nawali mapo'ná aboni buweli. Chopi auchecho siné riwali kochigá bitíami, mapujiti aboni ne wabé simírami kochináali. Alí aboni ma busuresa ne wabé riwélaga, tarapé omérali ku nijéwaga ra'íchiya. \v 41 Alí Jesusi auchecho siné simili Riosi yuwa ra'ichámiya. Echirigá Binói baisá chokéami ku nawagá mapo'ná aboni buweli, echalí jeaneli: ¡Ma galá isábaga kochisí! Ma galá ju, mapujiti ma sébali tétali. Riosi tamí wilali mapurigá Ku'wíriami niráa, chopi echi jaré tamí sayérami ma tamí nijima mapurigá echi auché jaré chati oláami pagótami tamí chapimea. \v 42 ¡Jáasi! Ma simabo. Echi mapu tamí nijima ma ne mulubé inaro. \s Jesusi borogá tórati \r (Mt. 26.47-56; Lk. 22.47-53; Jn. 18.2-11) \p \v 43 Alí Jesusi abijí echirigá ra'íchachi, echalí echi Júrasi we yáati echo'ná nawali, echi mapu bilé níili echi jaré makói miná okuá mapu Jesusi binérali; ayena cho wikabé pagótami echi Júrasi yuwa sili. Jaré ripiyá kami níili, auché jaré kusí kami níili, mapujiti aboni chapiboya sili echi Jesusi, mapujiti echi jaré o'wéala sacerdote echirigá júuli echi Jesusi chapínala. Echi auché jaré nulalíwami binériami ayena cho júuli. \v 44 Alí echi Júrasi echi Jesusi nijímiya nawali, mapurigá aboni echirigá galá chapimea. Echijiti Júrasi bachá niráa galá ruyeli echi auché jaré, jeanigá: Echi mapu nijé naripama, echi níima. Chapigá, ne galá bologá tosí. \p \v 45 Alí echi Júrasi echo'ná nawagá, mulubé nawíili mapo'ná Jesusi wilili. Alí jeanigá wabé kaníliga narépali: ¡Kuira! ¡We kaníliga, Mujé tamí binériami! \v 46 Alí echi auché jaré mapu binói yuwa sili, we chapigá echi Jesusi, bologá toli. \p \v 47 Alí bilé rijói Jesusi yuwa iyénami machí pali kepu ripiyá. Alí biléana nakálachi ripúnali echi bilé walula sacerdote piónawala. \v 48 Alí Jesusi jeaneli echi auché jaré: 'Yémitamo we ripiyá togá sili, kusí ayena chótamo togá sili. ¿Áchatamo tamí echirigá chapiboa mapurigá Nijé bilé chigórami niráa? \v 49 Sinibí rawé Nijé 'yemi nimí yuwa binériya iyénali echo'ná echi walubé Juríosi ri'obáwalachi. Echalí ketásitamo tamí chapili. Chopi jipi rawé ma suwaba je'ná jerigá ikimea mapujiti echo'ná Riosi Ra'íchala osilíwalachi echirigá bachá niráa osirúami níili tamí jiti rugá, mapurigá je'ná jerigá suwaba ikimea riwéali. \v 50 Alí echi jaré mapu Jesusi binérali, ne si'néami miná júmsali. Echirigá Binói bi'neli tibili, echi jaré Binói sayela yuwa. \s Bilé ri'malí miná másami \p \v 51 Alí bilé ri'malí Jesusi yuwa najátali, echi mapu chopi bilé kimila napáchami níili. Alí echi auché jaré rijói wabé chapinálaga chapilí binói chiníwala. \v 52 Chopi ariwesa echi chiní kimila, miná machí sapeka másali. \s Jesusi ma torúami níili echo'ná bacháami echi jaré o'wéala yuwa \r (Mt. 26.57-68; Lk. 22.54-55, 63-71; Jn. 18.12-14, 19-24) \p \v 53 Alí Jesusi tólati echo'ná mapo'ná echi ne walula sacerdote asali. Alí echo'ná napawili ne si'néami echi jaré o'wéala sacerdote, echi auché jaré o'weala ochérami ayena cho, echi auché jaré nulalíwami binériami ayena cho. \v 54 Alí echi Pegro pe 'naka niráa jubá najátali mapalí echi Jesusi echo'ná echi jaré o'wéala yuwa pálati. Echirigá echi Pegro echo'ná pachá echi ne walula sacerdote kalílachi ri'narátachi nawagá, echo'ná sokuala asali echi jaré kapitani yuwa. \v 55 Alí echi jaré o'wéala sacerdote ne wabé wi'nijíinali echi Jesusi. Ne suwaba echi auché jaré Juríosi o'wéalawala ayena cho we wínijíinali. Echijiti aboni bayeli jaré wabé 'yékami rijói mapurigá aboni wabé 'yékaka wi'nijima mapurigá Jesusi echijiti miná mi'lirúami níima. Chopi echi jaré rijói arigá ketasi chópirigá a'nawí niráa anili. \v 56 Ne wikabé níili mapu 'yékaka chopi wi'nijili echi Jesusi, chopi ke wesi a'nawí niráa chópirigá wi'nijili. \p \v 57 Echalí auché jaré jásaga 'yékaka niráa sayéraga wi'nijiri jeanigá: \v 58 Tamujeta námali echi Jesusi jeaníami: Nijeni najunama je'ná walubé Juríosi ri'obáwala mapu echi pagótami jiti niwárami níili. Alí bichéni bikiyá chi'ligá auché bilé ri'obá ku niwama mapu ketasi pagótami jiti niwárami níima. \v 59 Chopi echi jaré abijí ketasi chirigá chópirigá anili. \p \v 60 Echalí echi ne walula sacerdote wilíbaga, jeanigá rukueli echi Jesusi: ¿Kéchami tarapé tamí ku nijéwama? ¿Acha bichíwali ju echirigá mapurigá aboni mi wabé wi'nijí? \v 61 Chopi Jesusi arigá tarapé namuti ku nijéwali. Alí echi walula sacerdote auchecho siné jeanigá rukueli: ¿Mujecha aní mapu mi echi Wabé Galabé Riosi Ranala ju, mapu Riosi mi wilali Walubela Nigúurami niráa, echi mapu Cristo anilíwami ju? \v 62 Alí Jesusi ku nijéwaga jeaneli: Ayena, Nijeni ju. Alí 'yémitamo tamí riwiboa echo'ná echi suwaba omérami Riosi watonachi atíami. Ayena cho 'yémitamo tamí riwiboa ripana nolírali inárami, mapalini ku nawama, jena'í wichimóbachi. \p \v 63 Echalí echi ne walula sacerdote ne wabé chi'wánali binói napáchala mapurigá ne wabé o'mónami niráa. Alí jeanigá rukueli echi auché jaré: ¿Churékuláta waminabi wi'nijibo? \v 64 'Yémitamo ma galá námali mapurigá je'ná rijói Riosi sayéraga ra'íchali. ¿Churigátamo aní? Echalí ne si'néami echi jaré o'wéala jeanili mapu galá níima miná mi'lirúami níisa echi Jesusi. \p \v 65 Alí jaré chótali kachípiya Jesusi. Alí ma pólasa Binói busílachi, wabé cho'nali Binói banalachi jeanigá: Tamujé tamí ruyé: ¿Chigá mi cho'nali? Echalí echi jaré kapitani ayena cho cho'nali. \s Echi Pegro 'yékaka aní mapu binói ketasi machí echi Jesusi \r (Mt. 26.69-75; Lk. 22.56-62; Jn. 18.15-18, 25-29) \p \v 66 Alí echi Pegro echo'ná machí ri'lé ri'narátachi asali, mapalí bilé tiwé, echi ne walula sacerdote yuwa nóchami, echo'ná nawali. \v 67 Alí echi tiwé riwisáa echi Pegro echo'ná sokuáliya atíami, jeaneli: Mujé ayena cho echi Jesusi Nasarétachi bitéami yuwa iyénami jumi. \v 68 Chopi echi Pegro 'yékaka jeaneli: Tarapeni machí echi Jesusi, nirapeni machí mapurigami aní. \v 69 Alí pe wilibeko echi tiwé auchecho siné riwali echi Pegro. Echalí echi tiwé jeaneli echi auché jaré echo'ná muchúami: Je'ná rijói ayena cho echi Jesusi yuwa iyénami ju. \v 70 Chopi echi Pegro auchecho siné 'yékaka jeanili mapu binói ketasi machili echi Jesusi. Pe wilibeko echi auché jaré echo'ná muchúami auchecho siné jeaneli echi Pegro: Ne bichíwali mi aboni yuwa iyénami ju. Tamujéta galá machí mápumi echo'ná Galiléachi bitéami ju, mapujítimi achigórigá ra'icha mapurigá echo'ná Galiléachi piréami. \v 71 Echalí echi Pegro chótali jeanigá ra'icha: ¡Galá níima Riosi tamí kastigo 'yasa, a ketásini bichíwaga anisáagá! Chopi binói arigá we yáati 'yékaka ra'íchali jeanigá: ¡Nijé ketásini machí echi rijói máputamo 'yemi rugá ra'icha! \v 72 Alí we yáati echi tolí osá chokéami kusuli. Alí echi Pegro 'nátaga newalali mapurigá Jesusi bachá niráa jeaneli: Ke cho osá chokéami kusúachi echi tolí, mujemi baisá chokéami 'yékaka animea mápumi ketasi tamí machí. Alí echirigá 'nátaga echi Pegro wabé nalali. \c 15 \s Jesusi tólati echo'ná bacháami echi walula silíami Pilato riwéami yuwa \r (Mt. 27.1-2, 11-14; Lk. 23.1-5; Jn. 18.28-38) \p \v 1 Alí ba'alínala bi'yábijí echi jaré o'wéala sacerdote napawili echi jaré o'wéala ochérami yuwa, ayena cho echi jaré nulalíwami binériami yuwa, ayena cho ne suwaba echi jaré o'wéala Juríosi yuwa. Echalí aboni bologá togá echi Jesusi, echi walula silíami Pilato riwéami 'yali. \v 2 Alí echi Pilato jeanigá rukueli: ¿Acha mi echi jaré Juríosi pagótami silínawala ju? Alí biché Jesusi jeaneli: Ayena. Ne bichíwali Nijeni ju. \v 3 Alí echi jaré o'wéala sacerdote wikabé namuti jiti ne wabé 'yékaka wi'nijili echi Jesusi. \v 4 Alí echi Pilato auchecho siné jeanigá rukueli: ¿Kéchami nijiyama? ¡Nibira! ¡Wikabé namuti jiti mi wi'nijiwa! \v 5 Chopi Jesusi tarapé biyiri ku nijéwali. Echijiti echi Pilato ketasi machili piri jiti ke nijéwali. \s Echi silíami ma nulá mapu Jesusi mi'lirúami níima \r (Mt. 27.15-31; Lk. 23.13-25; Jn. 18.38-19.16) \p \v 6 Alí sinibí bamíbali echalí omowálawachi sébachi echi Pilato ku machí pali bilé Juríosi rijói mapu pachá bachara asali, mapuyíripi echi auché jaré Juríosi bilé ku machí pánala risensia taniko. \v 7 Alí echalí rawé bachara asali bilé rijói, Barabasi riwéami. Je'ná rijói bachara asali auché jaré yuwa mapujiti aboni nakówaka ko'yali auché jaré. \v 8 Alí echi pagótami echi Pilato yuwa sigá tánali mapurigá binói ku machí pama bilé Juríosi pachá bachara atíami, mapurigá binói olali sinibí bamíbali. \v 9 Echalí echi Pilato jeanigá rukueli: ¿Áchatamo nakí mápuni ku machí pama echi 'yemi Juríosi pagótami níwala Walubela Silíami? \v 10 Echirigá anili mapujiti binói galá machili mapu echi jaré o'wéala sacerdote chopi wabé kichiga nijili echi Jesusi. \v 11 Alí echi o'wéala sacerdote galá ruyeli echi pagótami mapurigá aboni tama mapurigá bachá ku machí pátami níima echi Barabasi. \v 12 Alí echi Pilato jeanigá rukueli: ¿Churigá bichétamo nakiko mápuni olama echi rijói yuwa mapu 'yémitamo echi Walubela Juríosi Silínawala ané? \v 13 Echalí aboni o'weli ra'íchaga jeaneli: ¡Kúrsichi michoné! \v 14 Alí echi Pilato jeanigá rukueli: ¿Churikóriaba? ¿Churigá chati sití olali? Chopi aboni auchecho siné wabé o'weli ra'íchaga jeaneli: ¡Kúrsichi michoné! \v 15 Alí Pilato ku machí pali echi Barabasi mapujiti binói we nakili mapu echi jaré Juríosi pagótami we kanílama. Alí ma nulasa mapu Jesusi wipisótami níima, ayena cho nulali mapu Binói echo'ná biléana kúrsichi michóniga mi'lirúami niima. \p \v 16 Alí jaré sontarsi toli echi Jesusi echo'ná pachá biléana walubé kalírali, Betorio anilíwachi, mapo'ná echi walula silíami bitélachi níili. Echalí ne si'néami echi wikabé sontarsi echo'ná pachá napawili. \v 17 Alí aboni sitákami chomítawami napachátali echi Jesusi, mapurigá walula silíami niráa. Ayena cho bilé so'uwá niwárami koyétali echo'ná Binói mo'ólachi. \v 18 Alí aboni chótali o'weli ra'íchaga jeanigá: ¡Kuira, mujé Walubela Juríosi Silínawala! \v 19 Alí bilé kusí jiti aboni we wipisoli Binói Jesusi mo'ólachi, ayena cho we kachípali. Alí echi jaré sontarsi we tiníchaga, echo'ná bacháami wéemi raweka chokoba jábali. \v 20 Alí ma sunisa echirigá tiníchaga oloyá, aboni ku 'yeli echi pe sitákami chomítuami napacha. Alí a Binói napáchala ku napachátali. Alí pe wilibeko ku machí pálati echi Jesusi, mapurigá Binói mi'lirúami níima, echo'ná kúrsichi michóniga. \s Jesusi mi'lirúami níili echo'ná kúrsichi michóniga \r (Mt. 27.32-44; Lk. 23.26-43; Jn. 19.17-27) \p \v 21 Alí aboni chapili bilé rijói echo'ná inárami mapurigá matórama echi kursi. Echi rijói echo'ná biléana kawichí jonsa inárami níili, echi mapu Simoni riwéami níili. Alí echi Lijanto onolá níili, echi Rujo ayena cho. \v 22 Alí echi jaré sontarsi toli echi Jesusi echo'ná mapo'ná Gorótachi anilíwachi níili, mapo'ná je'ná jerigá aniwáwami ju: Chuwí mo'ólachi. \v 23 Alí Jesusi bajínala 'yálati echi uva anilíwami ba'wila, echi wabé chokówami mira anilíwami namuti nasówarami, mapurigá Binói ke 'me okoma. Chopi ketasi bajili. \v 24 Alí Jesusi echo'ná kúrsichi, klavo jiti, michónalati echo'ná Binói sikálachi, ayena cho echo'ná Binói ronólachi. Echalí echi jaré sontarsi rijibaka ri'yékali mapu chigá mema riwéali echi jaré namuti Jesusi napáchala. \v 25 Alí pe bi'yá ratabáachi níili mapalí Jesusi echo'ná kúrsichi michónalati. \v 26 Alí echo'ná ripá kúrsichi osirúami níili mapu piri jiti Jesusi echirigá klavo jiti michóntami níili echo'ná kúrsichi. Alí echi osirúami je'ná jerigá aniwáami níili: Je'ná ju echi Walubela Juríosi Silínawala. \v 27 Alí mapalí Jesusi mi'lílati, echalí okuá chigórami ayena cho ko'wirúami níili. Bilé aboni Jesusi yuwa echo'ná auché biléana waná watoná kúrsichi michónarami níili. Echi auché bilé echo'ná biléana o'winá kúrsichi michónarami níili. \v 28 Echirigá ne bichíwali ikili mapurigá echo'ná Riosi Ra'íchala osilíwalachi osirúami níili mapurigá ikimea riwéali, mapujiti je'ná jerigá osirúami ju: Echi jaré pagótami mayeli mapurigá Binói chati oláami níili, mapujiti Binói mi'lirúami níili echi auché jaré chati oláami yuwa. \p \v 29 Alí echi jaré pagótami mapu echo'ná simárali ne mo'ólaga, ne wabé kichiga ra'íchaga jeaneli: ¡Baji! Mujemi anili mápumi najunama echi walubé Juríosi ri'obáwala, alí bichemi bikiyá chi'rigá ku niwama. \v 30 ¡Mujé binói niráa ku ku'wira! ¡Ku rikina echo'ná kúrsichi jonsa! \v 31 Alí echi jaré o'wéala sacerdote, ayena cho echi jaré nulalíwami binériami achigórigá tiníchali Jesusi mapalí aboni a'nagupi jeaneli: Je'ná Jesusi auché jaré galá ku'wírarilé. ¡Chopi a binói, ketasi omero a ku ku'wíriya! \v 32 Jipi ayénata riwisáagá ku rikínami echo'ná kúrsichi jonsa, ayénata galá bichíibi mapu je'ná echi Walubela Cristo ju, echi Walubela Juríosi Silínawala niráa. Ayena cho echi jaré okuá mapu Jesusi yuwa achigórigá echo'ná auché jaréana kúrsichi michónarami níili, ayena cho ne wabé chati anigá ra'íchali Binói Jesusi sayéraga. \s Jesusi ma mukuli \r (Mt. 27.45-56; Lk. 23.44-49; Jn. 19.28-30) \p \v 33 Alí mapalí ma nasipa rawé níili, ne suníami echo'ná kawírali ke sayiná ne wabé rukuáwali. Alí ma pe alíwachi galá ku rayénali. \v 34 Echalí echi Jesusi we yaa o'weli ra'íchaga jeanili: Eloi, Eloi, ¿Lama sabatani? mapu je'ná jerigá aniwáami ju: Keni Riósawa, Keni Riósawa, ¿Churékulami tamí bi'neli aliweri? \v 35 Alí jaré echo'ná jáwami echirigá ra'íchami namsa, jeanili: Namsi. Binói echi Elíasi bayé chaní. \v 36 Echalí bilé rijói echo'ná we 'maga, pagueli pe táa bo'osali echo'ná maníami wabé chokóami ba'wílachi. Alí echo'ná biléana kusírali ochogá 'yali echi Jesusi chunugá bajínala. Ayena cho echi rijói jeanili: Ariwesi. Galá 'nebo acha nolínama echi Elíasi ku rikibúmiya echo'ná ripá kúrsichi jonsa. \p \v 37 Alí Jesusi ma o'weli ra'ichasa, alí mukuli. \v 38 Echalí we yámiti echi walú chiní, wabé runáami, mapuyiri kimá, echo'ná pachá echi walubé Juríosi ri'obáwalachi chukúami, ke sayiná, ripana jonsa nasipa chi'wali. \v 39 Alí echi bilé walula kapitani mapu echo'ná bacháami wilili mapo'ná Jesusi kúrsichi michónalati, je'ná binói riwisáa mapurigá Jesusi echirigá o'weli ra'íchaga mukuli, alí jeanili: Ne bichíwali je'ná rijói Riosi Ranala níili. \p \v 40 Echalí jaré muguí ayena cho echo'ná pe 'naka niráa, 'nagá jali. Bilé, echi María níili, mapu echo'ná Makatálachi anilíwachi bitéali. Auché bilé ayena cho María riwéami níili, echi mapu echi José iyela níili, ayena cho echi Jakobo, echi mapu tabéala anélati, iyela níili. Alí auché bilé mukí Salomé riwéami níili. \v 41 Alí je'ná muguí Jesusi yuwa ku'wíraga 'yénami níili mapalí Binói echo'ná Galiléachi iyénali. Alí auché jaré wikabé muguí ayena cho echo'ná jali mapu pe chabénala echo'ná ripáami Jerusalémachi ayena cho simíbali Jesusi yuwa. \s Jesusi chu'wirótami níili \r (Mt. 27.57-61; Lk. 23.50-56; Jn. 19.38-42) \p \v 42 Echalí ma alíwachi níili. Ayena cho ba'alínala rawé isábawachi rawé níili. \v 43 Echijiti echi José, echo'ná Arimatéachi bitéami, echo'ná nawali echi Jesusi sapala mukúami a'láramiya. Alí echi José ayena cho pe walula níili echi jaré Juríosi yuwa, mapu binói ayena cho we buweli mapurigá Riosi ne galá nulema jena'í wichimóbachi piréami pagótami. Echalí echi José tarapé majaga bakili echo'ná mapo'ná echi walula silíami Pilato riwéami asali. Alí risensia tánali echi Jesusi mukúami sapala, mapuriga ku tomea. \v 44 Echalí echi Pilato ketasi mayeli mapu ma mukúami níili echi Jesusi. Echijiti binói rukuénalaga bayeli echi walula kapitani, acha ne bichíwali mukúami níili. \v 45 Mapalí echi walula kapitani aneli mapu Jesusi ma mukúami níili, alí echi Pilato risensia 'yali echi José mapurigá binói tomea echi Jesusi sapala mukúami. \v 46 Echalí echi José ralali bilé chiní kimila we natéami. Alí echo'ná kúrsichi ku rikibuka echi Jesusi mukúami sapala, echi chiní kimila jiti kabika, echo'ná biléana risochí rikali, mapo'ná niwárami níili mapurigá chu'wirówami niráa. Alí echo'ná yéachi 'yérali bilé walú rité jiti. \v 47 Alí echi María, echo'ná Makatárachi bitéami galá riwali mapo'ná chu'wirótami níili echi Jesusi. Echi auché bilé María riwéami mukí, echi mapu echi José iyela níili, ayena cho galá riwali mapo'ná chu'wirólati. \c 16 \s Jesusi ma ku owínali \r (Mt. 28.1-10; Lk. 24.1-12; Jn. 20.1-10) \p \v 1 Alí mapalí ma simírali echalí isábawachi rawé, echalí echi María, echo'ná Makatálachi bitéami, ayena cho echi auché bilé María, echi mapu echi Jakobo iyela níili, ayena cho echi auché bilé mukí, Salomé riwéami, aboni je'ná muguí ralali jaré wabé su'weti júkami namuti mapurigá echi Jesusi sapala mukúami uchema. \v 2 Alí bi'yá bijí echalí oméachi rawé pe bukulí machínachi rayénali echi muguí echo'ná risochí chu'wirótachi sili. \v 3 Alí echo'ná buwichí síraga aboni a'nagupi jeanigá rukueli: ¿Chigá tamujé tamí chakena pásama echi walubé rité, mapu echo'ná risochí chu'wechi 'yéachi 'yératami níili? \v 4 Chopi mapalí aboni ma mulubé 'nénali, alí riwali mapu echi walubé rité ma chakena ri'nabura atíami níili. \v 5 Alí echo'ná pachá risochí mo'wisá, aboni riwali bilé walula Riosi kapitánawala echo'ná watoná atíami, echi mapu wilibé napacha, we rosákami napáchami níili. Echijiti ne wabé majajali echi muguí. \v 6 Chopi echi walula Riosi kapitánawala jeaneli: ¡Ketasi majasi! 'Yémitamo amí echi Jesusi echo'ná Nasarétachi bitéami, mapu echo'ná kúrsichi mi'lílati. ¡Binói ma ku owínali! ¡Tarapé te jena'íbi! ¡'Nesi mapo'ná rikálati! \v 7 Ku simíbaga ruyébasi echi jaré mapu Binói binérali, echi Pegro ayena cho. Jeanébasi mapu Jesusi Binói 'yemi yuwa bachá siméa echo'ná Galiléachi. Echo'nátamo riwiboa mapurigá Binói bachá niráa 'yemi mi aneli. \v 8 Alí echi muguí echo'ná chu'wechi jonsa ne wabé júmaga ku simíbali, mapujiti aboni we sayilúmaga majajali. Alí aboni ke wesi ruyeli mapurigá ikili, mapujiti aboni ne wabé majali. \s Echi María echo'ná Makatárachi bitéami bachá riwali ku bitéami niráa echi Jesusi \r (Jn. 20.11-18) \p \v 9 Echalí bi'yá oméachi rawé mapalí Jesusi ku owínali, echi María, echo'ná Makatárachi bitéami, bachá riwali ma ku bitéami niráa. Alí echi María níili mapu Jesusi chabénala niráa ku machí a'wali kichao wabé chati riablo aliwala echo'ná pachana binói María sulálachi jonsa. \v 10 Alí je'ná María ma riwisáa ku bitéami niráa echi Jesusi, we yáati ku simigá ruyeli echi auché jaré mapu chabénala Jesusi yuwa 'yénali. Alí mapalí echi María echo'ná ku ruyémiya nawali, aboni we siwega nalaka muchili. \v 11 Chopi mapalí aboni námali mapu Jesusi ma ku bitéami níili, ayena cho mapu echi María ma riwali ku bitéami niráa, echalí aboni arigá tarapé bichíili. \s Echi okuá mapu Jesusi binérali ma riwali echi Binói ma ku bitéami niráa echo'ná biléana buwichí \r (Lk. 24:13-35) \p \v 12 Alí pe wilibeko auché jaré okuá aboni galá riwali ma ku bitéami niráa echi Walubela Jesusi. Echalí aboni riwali mapalí echo'ná biléana buwichí sírali, echo'ná biléana kawichí simiba. \v 13 Alí aboni we yáati ku ro'wili echi auché jaré bichíyami ku ruyésiya. Chopi mapalí echirigá ruyélati, echalí aboni ketasi cho bichíili mapurigá Jesusi ma ku bitéami níili. \s Jesusi júuli nawesánala echi jaré mapu Binói binérali \r (Mt. 28:16-20; Lk. 24:36-49; Jn. 20:19-23) \p \v 14 Alí pe wilibeko Jesusi auchecho siné ke sayiná nawali echo'ná pachá mapo'ná echi jaré makói miná bilé ko'yá muchili. Echalí Binói pée oyérali echi aboni mapujiti aboni ketasi 'me galá bichíyami níili, ayena cho mapujiti aboni we biwárami suléami níili, mapujiti aboni ketasi bichíili echi auché jaré mapu bachá riwisáa, ku ruyeli mapu Jesusi ma ku owínami níili. \v 15 Alí Jesusi jeaneli: Ne suníami jena'í wichimóbachi simíbaga nawisasi je'ná galabé Riosi Ra'íchala, mapurigá ne si'néami pagótami galá machimea. \v 16 Alí echi jaré mapu galá bichíiko, echi mapu pagótami juko omá, echiko galá ku'wíratami níima, chopi echi jaré mapu ketasi bichíiko, echijiti aboni sinibí kastigo 'yárami níima. \v 17 Alí echi jaré mapu galá bichíiko, aboni galá machirúami níima mapujiti aboni, Nijé iwérawala jiti, ku machí a'wama echi jaré riablo aliwala. Ayena cho galá machirúami níima mapujiti aboni auché si'nú ra'íchali ra'ichama. \v 18 Alí aboni galá chapimea echi jaré sinowi. Alí a bajisa jaré namuti mukuwáwami, tarapé namuti chibi ikimea. Ayena cho echo'ná echi jaré nayúkamichi a moba nochasa aboni sikala, galá ku sa'wimea echi jaré nayúkami. \s Jesusi ku moyénali echo'ná ripá riwigachi \r (Lk. 24.50-53) \p \v 19 Alí ma sunisa echirigá ra'icha, echi Walubela Jesucristo echo'ná ripá riwigachi ku torúami níili. Alí Binói ech'ná Riosi yuwa, watonachi asíbali. \v 20 Alí aboni ne suníami wichimóbachi nawisásiya simíbali. Alí echi Walubela Jesucristo echirigá sinibí ku'wírali echi aboni, ayena cho Binói Jesucristo galá machírali echi auché jaré pagótami mapu echi nawisálawami ne bichíwali níili. Binói 'yali mapurigá echi jaré bichíyami wisabé wabé omériga olama mapurigá ke wesi auché jaré pagótami omero olayá. ¡Echirigá nílaga!