Lia Uluk FohonRai LianUluk fohon, Maromak naseꞌi laleꞌan no raiklaran. Raiklaran sei la dadi dauk, sa-saa hotu-hotu sei nahutan karin. Wee mak iha, mais nakukun luri taka nola tomak. Maromak KmalarLia fuan Ibrani neꞌe, bele naꞌak ‘Maromak Kmalar’, lale ‘Anin nosi Maromak’, lale ‘Maromak beran’. laleok iha wee fohon nia. Hotu, Maromak katak naꞌak, “Musti noo kroman.” Katak notu, kroman moos dadi. Naree kroman nia, Maromak neon boot, tan saa mak Nia naseꞌi nia, kabaas tebes. Hotu, Nia naketak kroman no kukun, ida-idak no oras duꞌuk. Nia nanaran kroman naꞌak, ‘loron’, nakukun naꞌak, ‘kalan’. Hodi nunia, dadi loron no kalan. Lia nia mak Maromak nalo baa loron dala uluk. (6-7) Hotu, Maromak katak tenik naꞌak, “Musti noo fatin mamuk atu hodi keta faꞌe wee, nebee noo wee iha leten no wee iha ohak.” Katak notu, wee moos naketak aan faꞌe baa rua. (-) Maromak nanaran fatin mamuk iha leten naꞌak, ‘laleꞌan’. Lia nia mak Maromak nalo baa loron dala rua. Hotu, Maromak katak tenik naꞌak, “Wee iha ohak musti naklibur aan fatin ida, nebee noo rai maran!” Katak notu, rai maran moos dadi. Nia nanaran rai nia naꞌak, “rai maran”. Nanaran wee klibur nia naꞌak, “tasi”. Naree nunia, Maromak neon boot, tan saa mak Nia naseꞌi nia, kabaas tebes. Hotu, Maromak katak tenik naꞌak, “Rai maran musti natubu ai horis mahoo fuan, mahoo musan, no mahoo tahan matak. Nebee ai horis ida-idak nafini, tuir oik duꞌuk.” Katak notu, ai horis moos dadi. Iha rai maran ai horis sia nafini, tuir oik ida-idak. Naree nunia, Maromak neon boot, tan saa mak Nia naseꞌi nia, kabaas tebes. Lia nia mak Maromak nalo baa loron dala tolu. (14-15) Hotu, Maromak katak tenik naꞌak, “Iha leten musti noo makroman oi-oik, nebee bele naroma raiklaran! Musti noo makroman baa kalan, no makroman baa loron. Makroman nia sia dadi tadak nebee bele sura loron no tinan.” Katak notu, makroman sia moos dadi. (-) Makroman boot, oik rua. Mak boot liu nakroma baa oras loron; kiꞌik nakroma baa kalan. Maromak moos naseꞌi fitun sia, no babilan makroman nia sia iha laleꞌan, nebee naroma raiklaran baa kalan no loron. Hodi nunia, kroman naketak nosi makukun. Naree nunia, Maromak neon boot, tan saa mak Nia naseꞌi nia, kabaas tebes. Lia nia mak Maromak nalo baa loron dala haat. Hotu, Maromak katak tenik naꞌak, “Musti noo makmoris iha wee laran. No manu mak semo iha leten.” Hotu, Maromak naseꞌi makmoris iha wee laran. Nia moos naseꞌi manu mak semo iha leten. Naree nunia, Maromak neon boot, tan saa mak Nia naseꞌi nia, kabaas tebes. Maromak natuun matak-malirin baa sia hotu-hotu naꞌak, “Makmoris iha wee laran musti bea tuꞌan, nebee nakonu nola wee iha fatin hotu-hotu! Manu iha leten moos musti bea tuꞌan!” Lia nia mak Maromak nalo baa loron dala lima. (24-25) Hotu, Maromak katak tenik naꞌak, “Musti noo makmoris iha rai maran! Nuꞌu osa no lotuk mak hakiak, osa no lotuk mak fuik, no osa no lotuk mak maneꞌek. Ida-idak tuir niakaan oik duꞌuk!” Katak notu, sia hotu-hotu moos dadi. Naree nunia, Maromak neon boot, tan saa mak Nia naseꞌi nia, kabaas tebes. (-) Hotu, Maromak katak tenik naꞌak, “Diꞌak liu, Ita haseꞌi ema tuir Itakaan ilas, nebee sia babilan naꞌan tasi iha tasi laran, manu iha leten, osa no lotuk hakiak no osa no lotuk seluk sia iha rai maran.”Kolose 1:16 Hotu, Maromak naseꞌi ema tuir Niakaan ilas. Nia naseꞌi sia, feto no mane. Hotu, Nia natuun matak-malirin baa sia naꞌak, “Emi musti bea tuꞌan, nebee hakonu hola no babilan raiklaran neꞌe. Haꞌu klatan beran hodi babilan naꞌan tasi iha tasi laran, manu ai leten, no osa no lotuk hotu-hotu iha rai maran. Haꞌu moos latan baa emi hahaak oi-oik iha raiklaran. Neꞌe mak, ai horis mahoo fuan no mahoo musan. Haꞌu klatan no ai horis mahoo tahan matak oi-oik bodik osa no lotuk haan. Noo haan bodik osa no lotuk hakiak, osa no lotuk fuik, osa no lotuk maneꞌek no manu ai leten.” Katak notu, hahaak hotu-hotu moos iha. Naree nunia, Maromak neon boot, tan saa mak Nia naseꞌi nia, kabaas tebes. Lia nia mak Maromak nalo baa loron dala neen. Hodi nunia, Maromak naseꞌi laleꞌan no raiklaran no sasoin hotu-hotu. Awan, kona baa loron dala hitu. Baa loron nia, Maromak nanawa serwisu. Hodi nunia, Nia nalo loron dala hitu nia, dadi baa loron boot. Nia nalo nunia, tan hotu-hotu mak Nia naseꞌi nia, tetuk no nesan tiꞌan. Hotu Nia nanawa baa loron dala hitu. (4a-4b) Lia Maromak naseꞌi laleꞌan no raiklaran, nunia. 4b Lia Maromak naseꞌi feto no mane(Mateus 19:4-6; Markus 10:4-9; 1 Korintus 6:16, 15:45, 47; Efesus 5:31-33)MAROMAK foin nahuu naseꞌi laleꞌan no raiklaran, (5-6) ai horis la noo dauk, tan MAROMAK la natuun udan dauk. Baa oras nia, ababun dei saꞌe nosi rai, nabotes rai. Ema bodik nalo toꞌos moos, la noo dauk. (-) Hotu MAROMAK nola rai isin oan ida, nodi naseꞌi ema. Nia nuu natama nawan baa ema nia inun, hotu ema nia moris. Hotu MAROMAK loke toꞌos ida iha rai Eden lorosaꞌe. Nia natama ema nia nein iha toꞌos nia. Iha toꞌos nia laran, MAROMAK nahoris ai horis kabaas oi-oik mak ema bele naa. Nia moos nahoris ai huun rua iha toꞌos klaran. Kalo ema naa ai huun ida fuan, bele moris nima-nimak. Naa ai huun ida seluk fuan, bele natene saa mak diꞌak no saa mak aat. Noo mota ida mak suli nabotes toꞌos nia. Suli sai nosi toꞌos nia, noo sorun haat. Sorun ida, naran Pison. Sorun nia, suli nalik rai Hawila mak noo mean waꞌin. Iha nia, noo mean isin, ai horis mahoo raan morin no fatuk mahoo matan leen. Mota sorun ida tenik, naran Gihon. Sorun nia nalik rai Kus.Uluk, rai neꞌe naran ‘Kus’. Oras neꞌe, nakoꞌak rai Etiopia no tama rai Sudan iha rai Afrika lorosaꞌe. Mota sorun ida tenik, naran Tigris. Sorun neꞌe, dadi kladik iha rai AsyurOras neꞌe, rai Asyur tama rai Irak. lorosaꞌe. Mota sorun ida tenik, naran Efrat. MAROMAK natama ema nia baa toꞌos Eden atu babilan toꞌos nia diꞌa-diꞌak. Nia naruka naꞌak, “O bele maa ai fuan hotu-hotu iha toꞌos neꞌe laran. Mais noo ai fuan ida mak o la bele maa. Ai fuan nia, nosi ai huun mak foo natene saa mak diꞌak no saa mak aat. Kalo o maa ai fuan nia, o nanis mate.” Hotu MAROMAK katak naꞌak, “La furak ema neꞌe moris mesan. Diꞌak liu, Haꞌu kaseꞌi foo maluk ida mak makonak no nia.” (19-20) Baa oras nia, MAROMAK raꞌut nola rai isin nalo baa osa no lotuk no manu oi-oik. Hotu, Nia nodi sia baa ema nia, nebee ema nia tau naran baa sia. Ema nia nanaran kedan osa no lotuk no manu nia sia, ida-idak no naran duꞌuk. Mais nia duꞌuk, la noo maluk makonak. (-) Hotu MAROMAK nalo ema nia toba dukur. Oras toba dukur, MAROMAK nasai nola nosen ruin ida, hotu taka nikar kanek nia. Nia naseꞌi feto ida nosi nosen ruin nia, hotu latan baa ema nia. Naree feto nia, ema nia dale naꞌak,“Haa! Neꞌe lai! Neꞌe foin kona baa haꞌu!Niakaan ruin manesak no haꞌukaan.Niakaan isin moos manesak no haꞌukaan.Haꞌu kanaran nia ‘feto’, tan nia dadi nosi mane.”Iha lia Ibrani, ‘mane’ naꞌak ‘ ish’. ‘Feto’ naꞌak ‘ isha’. Iha neꞌe, ema nakdiuk lia fuan naꞌak, “ iisha (feto) dadi nosi ish (mane).” Tan lia nia, mane musti laꞌo nela inan no aman,nebee moris neon ida no feen,tan sia dadi mesak tiꞌan. Oras nia, sia rua sei nakwalan, mais sia la moe. Ema la noꞌuk rona MaromakNosi osa no lotuk fuik hotu-hotu mak MAROMAK naseꞌi tiꞌan iha raiklaran, samea mak matenek beꞌur. Baa dala ida, samea ida nusu feto nia naꞌak, “Tebes ka? Naꞌi Maromak badu naꞌak, la bele haa ai fuan nosi toꞌos neꞌe ka?” (2-3) Feto nia nataa naꞌak, “Lale! Ami bele haa! Ai huun ida dei iha toꞌos klaran mak Naꞌi Maromak badu. Ami la bele haa ai huun nia fuan. Kaer dei moos, la bele, tan ami nanis mate!” (-) Mais samea nataa naꞌak, “Lahoos nunia! Emi la mate! Naꞌi Maromak badu nunia, tan Nia natene kalo emi haa ai fuan nia, emi dadi matenek manesak no Nia! Emi moos bele hatene saa mak diꞌak no saa mak aat.” Rona nola nunia, feto nia naree ai huun nia kabaas lo-loos. Fuan moos arumak midar tebes. Nia naneo naꞌak, “Kalo haꞌu kaa ai fuan neꞌe, haꞌu nanis matenek ona.” Hotu, nia kuꞌu nola, naa kedan. Nia moos nodi foo baa laꞌen. Laꞌen moos naa. Sia rua naa notu, sarebak natene baa, sia nakwalan. Hotu, sia noman ai tahan nodi taka isin lolon, tan sia moe. Loro malirin, sia rona MAROMAK laꞌo iha toꞌos laran. Mais sia nakfunin iha ai huun kotuk, nebee MAROMAK la naree sia. Hotu, MAROMAK bolu mane nia naꞌak, “Hei Adam! O iha nabee?” Mane nia nataa naꞌak, “Haꞌu koꞌi rona Naꞌi Maromak lian iha neꞌe. Mais haꞌu kmoe aan, tan kakwalan. Foin, haꞌu kalai baa kakfunin.” Rona nola nunia, Maromak nusu naꞌak, “See mak katak naꞌak o makwalan? Keta arumak o maa tiꞌan ai fuan mak Haꞌu kbadu nia!” Nia moos nataa naꞌak, “Feto mak Naꞌi Maromak latan namalu haꞌu nia, mak foo haꞌu kaa ai fuan nia!” Rona nola nunia, MAROMAK nusu feto nia naꞌak, “Tan saa o malo nunia?”Feto nia nataa naꞌak, “Tan samea mak beꞌur haꞌu, foin haꞌu kaa ai fuan nia.” Naꞌi Maromak natuun kastikarHotu, MAROMAK natuun kastikar baa samea naꞌak,“Tan okaan hahalok neꞌe, haꞌu ktaa ukun baa o. Osa no lotuk seluk sia la kona ukun neꞌe. Nahuu baa oras neꞌe toꞌo o mate, o maneꞌe loos modi o kabun no o maa iha rai dei. O mo feto neꞌe, funu malu nima-nimak. Emikaan husar-binan moos nunia. Okaan husar-binan atu nadodok ema ain nuban. Mais feto neꞌe niakaan husar-binan ida atu nadodok okaan ulun.” Nunia hotu, Maromak katak baa feto nia naꞌak,“Haꞌu atu tuꞌan okaan susar baa oras koꞌus, no tuꞌan moras baa oras mahoris. Masik nunia moos, o sei beer okaan laꞌen bei-beik! Nia moos ukun o!” Nunia hotu, Maromak katak tenik baa mane naꞌak,“O la tuir Haꞌukaan ukun, mais tuir okaan feen hakaran, toꞌo o maa ai fuan mak Haꞌu kbadu nia. Tan lia nia, o moos kona kastikar. Rai moos kona kastikar. Nahuu baa oras neꞌe toꞌo o mate, o musti serwisu susi ruin fila rai, nebee bele metan haan. Modi serwisu nunia, foin o bele moris. Masik o furi oi-oik moos, rai natubu ai tarak no meik. O musti serwisu susi ruin, foin rai foo haan baa o. O musti serwisu masai kosar nunia, toꞌo mate. Haꞌu kaseꞌi o kosi rai. Oras o mate, o fila mikar baa rai.” Nunia hotu, Adam nanaran feen naꞌak Efa, tan nia mak ema horis hotu-hotu inan. (Iha lia Ibrani, efa lia isin naꞌak ‘mak moris’.)Iha lia Ibrani, lia fuan adam, lia isin naꞌak ‘ema’. Hotu, MAROMAK nola kulit, nalo baa tais, foo baa sia rua natais. Maromak teꞌur sai Adam no EfaHotu, MAROMAK katak naꞌak, “Oras neꞌe, ema natene tiꞌan saa mak diꞌak no saa mak aat, hanesan Ita. Keta toꞌo, sia naa tenik ai fuan nosi ai huun mak foo moris nima-nimak.” Hotu, MAROMAK teꞌur sai Adam no Efa nosi toꞌos Eden, baa fatin seluk atu moris nosi fila rai. Tan ema huun nosi rai, sia musti moris nosi rai. Teꞌur sai tiꞌan, Maromak naruka Niakaan makbukar laleꞌan mahoo liras sia,Makbukar laleꞌan mahoo liras, hodi lia Ibrani naꞌak, kerubim. baa daka toꞌos nia iha lorosaꞌe. Sia kaer surik lakan nuꞌu haꞌi, bakut baa-mai. Naruka sia taka dalan tataman, tan la noꞌuk ema kuꞌu nola ai fuan mak foo moris nima-nimak. Lia Kain no HabelHotu, Adam toba no feen Efa. Efa koꞌus, hotu nahoris oan mane ida. Nia dale naꞌak, “Haꞌu kahoris kasai oan mane ida, tan MAROMAK tulun haꞌu.” Nia tau naran baa oan nia naꞌak, Kain (tan kain lia isin naꞌak ‘hasai’). Ikus, Efa nahoris tenik oan mane ida. Nia tau naran, Habel.Oan rua nia boot mai, Habel bali bibi no bibi malae, Kain serwisu toꞌos. Dala ida, Kain nodi niakaan toꞌos isin balu, sera baa MAROMAK. Habel moos nola bibi malae oan ulun sia. Nia noꞌo, hotu nodi naꞌan kabaas sia, sera baa MAROMAK. Naree nunia, MAROMAK neon diꞌak baa Habel, tan sera nia. Mais MAROMAK la nakara Kain niakaan sera. Tan baa nia, Kain krakat, toꞌo oin kadubuk. Naree nunia, MAROMAK nusu Kain naꞌak, “Hoi Kain! O oin kadubuk baa saa? Kalo o malo diꞌak, Haꞌu moos simu diꞌa-diꞌak. Mais, sintidu! Kalo o malo aat, aꞌaat nia atu naa fila o, hanesan busa sobak laho. Kalo o makara malo aat, diꞌak liu dudu sees hanoin aat nia kedan!” Nunia hotu, dala ida Kain namaus Habel naꞌak, “Ali! Mai ita baa toꞌos lai!”Iha Hakerek Moon lia Ibrani hira, noo Kain lia fuan neꞌe sia. Mais Kain lia fuan neꞌe la noo iha Hakerek Moon lia Ibrani mak tuan basuk. Hotu sia baa. Toꞌo toꞌos baa, teki-tekis Kain taꞌe noꞌo alin. Naree nunia, MAROMAK nusu Kain naꞌak, “Hoi Kain! O alin iha nabee?”Kain nataa naꞌak, “Haꞌu la katene! Haꞌu mak kaer nia ain ka?” Hotu, MAROMAK dale naꞌak, “Tan saa o malo aat nunia? Keta maneo o bele subar o alin raan baa rai. Haꞌu karee tiꞌan! Oras neꞌe, kastikar saꞌe kona o ona. Oras o moꞌo o alin, rai norut nola niakaan raan. Tan baa nia, rai la bele foo tenik moris baa o. Kalo o malo toꞌos, rai la foo isin baa o. Nahuu baa oras neꞌe, o tablaun lerek hanesan ema susar mak buka moris iha raiklaran.” Rona nola nunia, Kain sakar MAROMAK naꞌak, “Adeei Naꞌi Maromak! Keta matuun kastikar todan liu resik nunia, toꞌo la kbele katiu! Kalo Naꞌi Maromak teꞌur sai haꞌu kosi fatin neꞌe, haꞌu kdook nanis kosi Naꞌi Maromak tiꞌan. Haꞌu tablaun lerek dei ona. Ema mak nasoru haꞌu, nanis noꞌo haꞌu.” Mais, MAROMAK nataa fila naꞌak, “Lahoos nunia! Kalo ema noꞌo o, Haꞌu atu kastikar nia isin hitu todan liu tan!” Hotu, MAROMAK tau marak baa Kain, nebee ema bele natene naꞌak, la bele hoꞌo nia. Hotu, Kain laꞌo nela fatin nia, baa nadook aan nosi MAROMAK, toꞌo fatin ida naran Nod, iha toꞌos Eden lorosaꞌe. Nod neꞌe lia isin naꞌak ‘tablaun’. Hotu, Kain nein iha nia. Kain husar-binanNosi ikus, Kain nola feto. Hotu, feen koꞌus toꞌo nahoris oan mane ida, naran Henok. Kain moos nariik nola leo ida. Nia nanaran leo nia naꞌak, Henok, tuir oan naran. Nosi ikus, Henok netan oan, naran Irad. Irad oan, Mehuyael. Mehuyael oan, Metusael. Metusael oan, Lamek. Lamek feen rua. Ida naran Ada, ida tenik, Sila. Ada oan, Yabel. Yabel husar-binan dadi makbalin. Sia lori baa-mai, nein iha batane. Yabel alin, Yubal. Yubal husar-binan dadi makdiuk bareka no mahuu kfui. Lamek feen Sila nahoris Tubal Kain. Tubal Kain husar-binan dadi badaen besi no besi riti. Tubal Kain feton, naran Naꞌama. Dala ida, Lamek loko aan iha feen sia oin naꞌak, “Emi rona! Foin da-dauk neꞌe, mane nurak ida atu taꞌe haꞌu, mais haꞌu ktuku koꞌo nia. Kalo ema noꞌo Kain, netan kastikar dala hitu. Mais, kalo ema nakara rai hirus baa haꞌu, atu netan kastikar dala hitu nulu resin hitu.” Adam netan oan ida tenik naran SetNosi ikus, Adam feen Efa nahoris tenik oan mane ida naran Set. Hotu, Efa dale naꞌak, “Naꞌi Maromak foo oan neꞌe baa haꞌu atu seluk Habel, mak Kain noꞌo tiꞌan nia!” Kleu-leur Set moos netan oan mane ida naran Enos.Natoon baa oras nia, ema nahuu natene MAROMAK nodi loꞌu-sudur baa Nia. Adam husar-binan toꞌo Noh(1-2) Oras Maromak naseꞌi ema, naseꞌi siakaan ilas hanesan Nia duꞌuk. Naseꞌi feto no mane, hotu temi sia naꞌak “ema” nodi natuun matak-malirin baa sia.Ema uluk fohon basuk, naran Adam. Adam husar-binan mak neꞌe: (-) Oras Adam otas tinan atus ida tolu nulu, netan oan mane ida, ilas nuꞌu nia. Nia tau naran, Set. Hotu, Adam sei moris tenik tinan atus walu, nodi netan tuꞌan oan feto, oan mane. Hotu, nia mate baa otas tinan atus siwi tolu nulu. Oras Set otas tinan atus ida lima, netan oan mane ida naran Enos. Hotu, Set sei moris tenik tinan atus walu hitu, nodi netan tuꞌan oan feto, oan mane. Hotu, nia mate baa otas tinan atus siwi sanulu resin rua. Oras Enos otas tinan siwi nulu, netan oan mane ida naran Kenan. Hotu, Enos sei moris tenik tinan atus walu sanulu resin lima, nodi netan tuꞌan oan feto, oan mane. Hotu, nia mate baa otas tinan atus siwi lima. Oras Kenan otas tinan hitu nulu, netan oan mane ida naran Mahalalel. Hotu, Kenan sei moris tenik tinan atus walu haat nulu, nodi netan tuꞌan oan feto, oan mane. Hotu, nia mate baa otas tinan atus siwi sanulu. Oras Mahalalel otas tinan neen nulu resin lima, netan oan mane ida naran Yared. Hotu, Mahalalel sei moris tenik tinan atus walu tolu nulu, nodi netan tuꞌan oan feto, oan mane. Hotu, nia mate baa otas atus walu siwi nulu resin lima. Oras Yared otas tinan atus ida neen nulu resin rua, netan oan mane ida naran Henok. Hotu, Yared sei moris tenik tinan atus walu tenik, nodi netan tuꞌan oan feto, oan mane. Hotu, nia mate baa otas tinan atus siwi neen nulu resin rua. Oras Henok otas tinan neen nulu resin lima, netan oan mane ida naran Metusalak. Henok moris neon ida no Maromak, toꞌo tinan atus tolu tenik. Nia moos netan tuꞌan oan feto, oan mane. (23-24) Tan moris neon ida bei-beik no Maromak, baa otas tinan atus tolu neen nulu resin lima, Maromak foti saꞌe nia, toꞌo lakon. (-) Oras Metusalak otas tinan atus ida walu nulu resin hitu, netan oan mane ida naran Lamek. Hotu, Metusalak sei moris tenik tinan atus hitu walu nulu resin rua, nodi netan tuꞌan oan feto, oan mane. Hotu, nia mate baa otas tinan atus siwi neen nulu resin siwi. Oras Lamek otas tinan atus ida walu nulu resin rua, netan oan mane ida. Hotu nia dale naꞌak, “Oan neꞌe atu nadiꞌak itakaan neon, toꞌo haluꞌa itakaan serwisu todan iha rai mak Maromak kastikar tiꞌan.” Etuk, nanaran oa nia, Noh (tan lia fuan ‘noh’ hanesan lia fuan Ibrani ida naꞌak ‘hadiꞌak neon’). Hotu, Lamek sei moris tenik tinan atus lima siwi nulu resin lima, nodi netan tuꞌan oan feto, oan mane. Hotu, nia mate baa otas tinan atus hitu, hitu nulu resin hitu. Oras Noh otas tinan atus lima, netan oan mane naꞌin tolu, mak: Sem, Yafet no Ham.Ham nia, oa ikun. Leno Lia Uluk Fohon 9:24-25. Ema siakaan aꞌaatOras nia, ema hetak bea tuꞌan. Sia moris keke lema rai tiꞌan. Sia moos nahoris oan feto kabaas. Hotu, Maromak oan mane sia naree feto oan nia sia. Sia moos nola sia, tuir siakaan beer. Loron ikus, MAROMAK katak naꞌak, “Haꞌu kole resik tiꞌan, tan ema raiklaran moris la loos! Haꞌukaan Kmalar mak foo moris baa sia. Mais oras neꞌe, Haꞌu la koꞌuk sia moris nohuun.Lia isin Ibrani iha neꞌe, la malorek. Nahuu baa oras neꞌe, sia la bele moris otas naruk ona, mais sia musti mate. Sia bele moris toꞌo otas tinan atus ida rua nulu dei.” Baa oras nia no otas ikus tenik, ema bei baleraIha lia Ibrani, ema bei balera nia naꞌak ‘ema Nefil’. Mais lia nia isin la malorek. moris iha raiklaran. Maromak oan mane sia nola ema oan feto sia, hotu sia nahoris ema balera nia sia. Sia dadi meo ulun mak ema hotu-hotu natene tuir lia uluk. Oras nia, MAROMAK naree ema raiklaran hahalok aat liu resik. Sia natene loos nanoin aat dei. MAROMAK laran moras, tan naseꞌi tiꞌan ema raiklaran. Etuk, MAROMAK katak naꞌak, “Tan siakaan aꞌaat nia, Haꞌu atu kabeꞌo dodok ema raiklaran mak kaseꞌi tiꞌan nia. Haꞌu moos kabeꞌo dodok manu no osa no lotuk hotu-hotu. Haꞌu laran moras kaseꞌi sia tiꞌan!” Baa oras nia, Noh mesan mak nalo MAROMAK neon diꞌak. Lia Noh(9-10) Lia nosi Noh niakaan dalan moris nuneꞌe. Noh oan mane naꞌin tolu, naran Sem, Yafet no Ham. Noh moris loos, la nalo aat. Nia mesan dei mak diꞌak, tan nia moris kreꞌis baa Maromak. (-) (11-12) Mais Maromak naree ema seluk sia, aat hotu. Iha nabee dei, sia moris aat liu resik, toꞌo Maromak naree aꞌaat dei iha raiklaran. (-) Naree nunia, Maromak katak baa Noh naꞌak, “Iha fatin hotu-hotu, Haꞌu karee aꞌaat dei. Dadi, Haꞌu kakotu tiꞌan atu kabeꞌo dodok raiklaran neꞌe no sasoin hotu-hotu. Mais nuneꞌe, Noh! O musti malo roo boot ida modi ai monas! Malo keꞌan iha laran. Hotu, tukir roo molin modi hanit. Roo nia naruk musti roꞌa atus ida tolu nulu resin tolu, belar roꞌa rua nulu resin rua, aas roꞌa sanulu resin tolu. Soor roo nia. Malo soor no leet nosi kadidin leten, takseer roꞌa baluk ida. Faꞌe roo nia malo baa tetu tetek tolu. Hotu, malo odamatan ida baa roo sorin! Manoin diꞌa-diꞌak, tan Haꞌu atu katuun motasaꞌe boot, kodi koꞌo hotu-hotu mak moris iha raiklaran neꞌe. Toꞌo la hela sa-saa! Mais, Haꞌu atu kamate menon ko o, Noh. O musti mola o feen, o oan, no o oan feen sia, tama baa roo nia. (19-20) Mola tenik osa no lotuk hotu-hotu, inan no aman ida-idak. Mola mak hakiak, mak maneꞌek, no manu ai leten sia. Matama sia baa roo, nebee moris namutuk no o. Hodi nunia, sia bele moris. (-) O moos musti loi matama haan oi-oik bodik emi ho osa no lotuk nia sia.” Rona nola nunia, Noh moos nalaꞌok tuir Maromak harukan hotu-hotu. Motasaꞌe bootHotu, MAROMAK katak baa Noh naꞌak, “Haꞌu karee ema iha fatin hotu-hotu tiꞌan, mais o mesan dei mak loos! Tan lia nia, o mo okaan uma isin sia tama baa roo ona! (2-3) Osa no lotuk oi-oik mak bele haa, no mak bele sera baa Haꞌu, modi inan no aman hitu-hitu, tama baa roo. Manu oi-oik moos, modi inan no aman hitu-hitu. Mais, osa no lotuk seluk sia, modi inan no aman ida-idak dei. Hodi nunia, sia dadi baa fini, nebee bea bei-beik. (-) Rona diꞌa-diꞌak! Hela loron hitu dei, Haꞌu atu katuun udan mak la nanawa, toꞌo kalan haat nulu, loron haat nulu! Kodi nunia, Haꞌu koꞌo mohu hotu-hotu mak moris iha rai maran, mak Haꞌu kaseꞌi tiꞌan.” Hotu Noh nalo tuir MAROMAK harukan hotu-hotu. Oras motasaꞌe nia, Noh otas tinan atus neen. Nia tama baa roo no feen, no oan, no oan feen sia, nebee sori aan nosi motasaꞌe boot nia. (8-9) Oras nia moos, manu oi-oik no osa no lotuk seluk sia mai baa Noh. Osa no lotuk nia sia, inan no aman ida-idak, nosi mak ema bele naa no ema la bele naa. Sia tama bele-bele baa roo namutuk no Noh, tuir MAROMAK harukan. (-) Loron hitu liu, motasaꞌe moos nakfakar mai, toꞌo nahuu taka nola raiklaran neꞌe. Kona baa Noh otas tinan atus neen, liu fulan rua no loron sanulu resin hitu, motasaꞌe nia toꞌo mai. Udan nakfakar tuun hanesan laleꞌan odamatan nakloke. Wee matan hotu-hotu iha rai kidun moos taba no nakduar sai. Udan moos la nanawa kois loron-kalan, toꞌo loron haat nulu. Mais loron nia, Noh tama baa roo laran no feen, oan naꞌin tolu, mak Sem, Yafet no Ham, no oan feen hotu-hotu. Sia tama bele-bele no osa no lotuk mak hakiak, mak fuik, mak maneꞌek, no manu ai leten, no osa no lotuk seluk mahoo liras sia. (15-16) Osa no lotuk inan no aman ida-idak nosi hotu-hotu mak moris, tama baa roo namutuk no Noh, tuir Maromak harukan nia.Sia hotu-hotu tama tiꞌan, MAROMAK moos kusa roo odamatan. (-) (17-19) Udan boot tuun bei-beik, toꞌo loron haat nulu. Motasaꞌe nia moos hetak aas tuꞌan, toꞌo roo naklele. Wee saꞌe bei-beik, toꞌo taka nola foho aas sia. (-) (-) Wee nia saꞌe la nanawa kois, toꞌo aas roꞌa hitu iha foho leten. (21-23) Hodi nunia, hotu-hotu mak moris iha rai maran, mate fasi. Neꞌe mak: ema, osa no lotuk mak hakiak, mak fuik, mak maneꞌek no manu ai leten. Hela mesan Noh no hotu-hotu iha roo laran nia, mak moris. (-) (-) Wee nia la moti kois, toꞌo loron atus ida lima nulu. Rai nahuu maranMais Maromak la naluꞌa Noh no osa no lotuk sia hotu-hotu iha roo nia. Nia foo anin nuu namoti wee motasaꞌe nia. Nia moos taka wee matan hotu-hotu, no sena udan. Wee nahuu moti oa-oan. Loron atus ida lima nulu siku liu tiꞌan, wee moos nahuu nakraik. Natoon besik baa fulan hitu liu loron sanulu resin hitu, sura hosi udan nakfakar tuun nia, roo nia baken aan baa foho leten aas ida naran Ararat. Wee moti bei-beik toꞌo loron dala uluk fulan sanulu, foho dikin sia moos tadu nikar. Loron haat nulu siku liu tiꞌan, Noh loke kuak anin ida nosi roo nia. Hotu, nia nabusik sai manu kawaa ida. Manu nia semo baa-mai. Oras wee motasaꞌe nia moti, nia la fila nikar baa roo. Hotu, Noh moos nabusik manu lakateu ida, atu nodi natene, wee moti tebes tiꞌan ka, sei. Mais, tan wee sei taka nola raiklaran, manu nia la netan rani fatik. Hotu, nia fila nikar baa roo. Noh lolo liman, simu nola manu nia, natama nikar baa roo laran. Hotu, Noh nein loron hitu tenik, foin nia nabusik nikar manu nia. Loro malirin, manu nia fila nikar mai baa Noh, mais tutu nodi ai saitun tahan ida, mak foin tutu silu nola. Naree nunia, Noh bele natene wee moti tebes tiꞌan. Nia nein loron hitu tenik, foin nabusik tenik manu nia. Mais dala ida neꞌe, manu nia la fila mai. Oras Noh otas tinan atus neen ida, wee motasaꞌe nia nakraik tebe-tebes, kona baa fulan ida loron dala uluk. Noh loke kuak anin nodi titu satan leur, foin natene naꞌak, rai atu maran ona. Liu fulan ida loron sanulu resin hitu tenik, rai maran tebe-tebes tiꞌan. Hotu, Maromak naruka Noh naꞌak, “Oras neꞌe, emi hotu-hotu tuun hosi roo ona. Masai osa no lotuk nia sia hotu-hotu. Masai mak hakiak, mak fuik, mak maneꞌek no manu ai leten sia. Mabusik sia, nebee sia bea tuꞌan, nakonu nola raiklaran neꞌe.” (18-19) Rona nola nunia, Noh moos tuun nosi roo no feen, oan sia, no oan feen sia hotu-hotu. Osa no lotuk nia sia moos sai, tuir oik ida-idak. (-) Noh nalo sera baa MaromakSai nosi roo tiꞌan, Noh nada fatuk taroman, nodi nalo sera baa MAROMAK. Nosi osa no lotuk no manu ai leten mak bele sera, Noh nola matan ida-idak, koꞌa noꞌo, hotu tunu baa taroman nia leten, nalo sera baa MAROMAK. MAROMAK noran nola sera tunun nuhar morin nia, Nia neon diꞌak. Hotu, naneo naꞌak,“Nahuu baa oras neꞌe, Haꞌu la kastikar tenik raiklaran ona, tan ema siakaan aꞌaat. Masik sia naneo mesan aat dei, Haꞌu la kabeꞌo tenik ona sa-saa mak moris, nuꞌu Haꞌu kalo tiꞌan nia. Oras raiklaran neꞌe sei iha, loro no kalan musti laꞌo bei-beik atu babilan oras furi no oras kuꞌu, oras malirin no oras manas, oras loro falin no oras rai udan.” Maromak namate menon no NohHotu, Maromak natuun matak-malirin baa Noh no oan sia nodi katak naꞌak, “Emi hahoris bea hakonu hikar raiklaran neꞌe. Osa no lotuk no manu ai leten no naꞌan tasi wee laran, hotu-hotu atu nataꞌuk emi. Emi mak babilan sia. Emi bele haa siakaan naꞌan. Emi moos bele haa ai fuan nosi ai horis sia. Neꞌe sia hotu-hotu, Haꞌu klatan baa emi. Mais, emi la bele haa siakaan naꞌan kalo sei noo raan, tan sia moris nosi raan nia. (5-6) Haꞌu kaseꞌi ema tuir Haꞌukaan ilas. Tan lia nia, la bele hoꞌo ema. Kalo ema ida noꞌo ema, musti ukun mate nia. Kalo osa no lotuk sia noꞌo ema, musti hoꞌo. Ukun neꞌe, nosi Haꞌu. (-) Emi musti hahoris bea hakonu hikar raiklaran neꞌe.” Hotu, Maromak katak tenik naꞌak, “Oras neꞌe, Haꞌu atu kamate menon ko emi no emikaan husar-binan! Mamenon neꞌe moos kona baa hotu-hotu mak moris. Neꞌe mak, osa no lotuk mak hakiak, mak fuik no manu ai leten sia. Mamenon neꞌe kona baa sa-saa hotu-hotu mak sai namutuk no emi nosi roo nia. Mamenon nia nuneꞌe: Haꞌu la katuun tenik motasaꞌe boot ona atu kabeꞌo dodok raiklaran neꞌe no sa-saa mak moris. (12-13) Haꞌu ktau Haꞌukaan baur iha laleꞌan dadi baa tadak, nebee emi bele hatene Haꞌukaan mamenon la nakotu baa emi no baa sa-saa mak moris iha raiklaran neꞌe. (-) (14-17) Kalo kaloꞌan saꞌe iha laleꞌan, hotu baur tubu, baur nia foo natene baa Haꞌu naꞌak, Haꞌu kameno tiꞌan, motasaꞌe boot la bele nabeꞌo dodok tenik sa-saa mak moris. Baur nia moos dadi tadak naꞌak, Haꞌu kamate menon tiꞌan ko emi no sa-saa hotu-hotu mak moris.” (-) (-) (-) Noh lanuNoh oan sia mak sai mai nosi roo, sia mak Sem, Yafet no Ham (Ham nia, Kanaꞌan aman). Ema hotu-hotu iha raiklaran neꞌe husar-binan mai nosi Noh oan naꞌin tolu nia. Noh nia, ema mafaho rai. Nia mahalo toꞌos anggor uluk fohon. Baa dala ida, Noh nemu anggor toꞌo lanu todan. Nia kolu tais, toba nakwalan iha batane laran. Ham naree nola aman nakwalan nunia, nia moos nalai sai baa katak maun Sem no Yafet. Sem no Yafet nola tais ida, hotu felar nodi sakat baa siakaan baas. Hotu, sia laꞌo nakiduk, tama baa batane laran, nafuꞌut siakaan aman. Sia nalo nunia, nebee sia duꞌuk la naree aman nakwalan. Hotu, sia sai. Noh oin moo tiꞌan, foin natene nola oan ikun hahalok. Hotu nia katak naꞌak, “Hoi Ham, Kanaꞌan aman! Haꞌu kastikar o! O atu dadi baa okaan maun sia atan. Nebee MAROMAK atu natuun matak-malirin baa Sem!Mais o oan Kanaꞌan atu dadi baa Sem atan. Nebee Maromak naluan Yafet rain.Niakaan husar-binan moris dame no Sem husar-binan.Mais, o oan Kanaꞌan atu dadi baa Yafet atan.” Motasaꞌe hotu tiꞌan, Noh sei moris tinan atus tolu lima nulu tenik. Otas tinan atus siwi lima nulu, foin Noh mate. Yafet husar-binanMotasaꞌe hotu tiꞌan, Noh oan Sem, Yafet no Ham netan husar-binan. (2-5) Yafet oan sia mak: Gomer, Magog, Madai, Yawan, Tubal, Mesek no Tiras. Ida-idak no lian duꞌuk, ema hunun duꞌuk, no rain duꞌuk.Gomer oan sia mak: Askenas, Rifat no Togarma.Yawan oan sia mak: Elisa, Tarsis, Kitim no Dodanim.Hakerek Moon lia Ibrani tuan balu naꞌak ‘Rodanim’. Sia neꞌe, mak ema maktuun tasi uluk fohon. (-) (-) (-) Ham husar-binanHam oan sia mak Kus, Misraim, Put no Kanaꞌan.Ema matenek balu naneo naꞌak, rai Kus nia, rai mak oras neꞌe ‘Etiopia’; Misraim mak ‘Mesir’. Kus oan sia mak Seba, Hawila, Sabta, Raema no Sabteka.Raema oan sia mak Syeba no Dedan. Kus oan mane ida tenik, naran Nimrod. Nia meo ulun mak uluk fohon. Nia simu niakaan makaꞌas nia nosi MAROMAK, toꞌo nia dadi baa ema maktama hae matenek kaliuk. Tan lia nia, ema nanis dale naꞌak “Nebee, o dadi ema maktama hae matenek, hanesan Nimrod mak simu makaꞌas nosi MAROMAK.” Uluk fohon, Nimrod rain nahuu nosi Babel, Erek Akad no Kalne, hotu-hotu iha rai Sinear.Sinear nia, Babel naran seluk. Oras neꞌe, fatin nia iha rai Iran no rai Irak. Nosi Sinear, nia ukun tenik rai Asyur. Nariik kota Niniwe, Rehobot-Ir, Kala, no Resen, mak iha Niniwe no Kala leet. Kota nia sia, hotu-hotu kota boot. Misraim husar-binan mak ema Ludim, ema Ananim, ema Lehabim, ema Naftuhim, ema Patrusim, ema Kasluhim, no ema Kaftorim. Ema Kasluhim nia, mak ema Filistin bei uluk. Kanaꞌan oan ulun, Sidon. Kanaꞌan moos dadi bei uluk nosi ema Het, ema Yebusi, ema Amori, ema Girgasi, ema Hewi, ema Arki, ema Sini, ema Arwadi, ema Semari no ema Hamati.Kanaꞌan husar-binan sia keen karin malu do-dook, toꞌo siakaan rai kladik, nosi Sidon, baa Gerar, toꞌo Gasa. Nosi nia, baa Sodom, Gomora, Adma no Seboim, toꞌo Lasa. Sia hotu-hotu nia, Ham husar-binan. Ida-idak no lian duꞌuk, ema hunun duꞌuk, no rain duꞌuk. Sem husar-binanYafet maun Sem dadi baa ema Eber bei uluk.Ema matenek balu naꞌak, Eber neꞌe, mak ‘Ibrani’. Sem oan sia mak Elam, Asyur, Arpaksad, Lud no Aram. Aram oan sia mak Us, Hul, Geter no Mas.Mas naran seluk, ‘Mesek’. Arpaksad oan, Sela. Hotu Sela oan, Eber. Eber netan oan mane naꞌin rua. Baa oras nia, ema faꞌe karin malu iha raiklaran neꞌe. Etuk, Eber nanaran oan ulun naꞌakPelek (tan pelek lia isin naꞌak ‘faꞌe karin malu’). Hotu, nanaran alin, Yoktan. Yoktan oan sia mak: Almodad, Selef, Hazar-Mawet, Yera, Hadoram, Usal, Dikla, Obal, Abimael, Syeba, Ofir, Hawila no Yobab. Sia hotu-hotu nia, Yoktan oan. Siakaan nein fatin nia, nosi Mesa, liu toꞌo Sefar, fatin foho iha lorosaꞌe. Sia hotu-hotu nia, Sem husar-binan. Ida-idak no lian duꞌuk, ema hunun duꞌuk, no rain duꞌuk. Ema hotu-hotu nia, Noh husar-binan. Ida-idak no ema hunun duꞌuk. Motasaꞌe boot mohu tiꞌan, sia neꞌe faꞌe karin malu, nakonu nola raiklaran. Ema nalo uma tetu boot ida iha kota BabelUluk fohon, ema hotu-hotu iha raiklaran dale nodi lia ida dei. Sia balu lori baa lorosaꞌe toꞌo rai fehan ida iha Sinear.Iha lia Ibrani ‘baa iha lorosaꞌe’ moos bele naꞌak, ‘baa nosi lorosaꞌe’. ‘Sinear’ naran seluk naꞌak ‘Babel’. Hotu, sia nein iha nia. (3-4) Hotu, sia kabuar lia fuan naꞌak, “Mamaluk sia! Diꞌak liu, ita hariik hola kota boot ida. Ita halo fatuk mean, tunu toꞌo monas. Hotu, ita hada baa malu hodi hanit atu hariik uma tetu ida mak aas toꞌo laleꞌan. Hodi nunia, ita hetan naran boot. Ita bele dadi klubun boot ida, la faꞌe karin malu ona.” (-) Hotu, MAROMAK tuun nateke kota nia no uma tetu boot mak sia nariik nia. Naree nunia, MAROMAK naneo naꞌak, “Ema neꞌe sia, ema klubun ida mak dale lia ida dei. Saa mak sia nalo baa oras neꞌe, foin hakat uluk fohon dei. Awan-wainrua, kalo sia metis malu nohuun, sia bele nalo sa-saa dei. Diꞌak liu, Ita tuun baa, tokar siakaan lian, nebee sia la bele natene malu lian.” Hotu, MAROMAK tuun, tokar lauk siakaan lian. Nodi nunia, Nia nalo ema nia sia faꞌe karin malu baa fatin hotu-hotu iha raiklaran. Sia moos nanawa nariik kota nia. Tan MAROMAK tokar lauk siakaan lian, nodi nalo sia keen karin malu baa fatin hotu-hotu iha raiklaran, sia nanaran kota nia naꞌak, Babel, (tan lia fuan ‘babel’ neꞌe, hanesan lia fuan Ibrani ida mak naꞌak ‘benar karin’). Sem husar-binan toꞌo AbramNeꞌe, Sem husar-binan. Motasaꞌe boot nia nanawa tiꞌan tinan rua, Sem moos otas tinan atus ida. Hotu, netan oan mane ida, naran Arpaksad. Sem sei moris tinan atus walu tenik, nodi netan tuꞌan oan feto, oan mane. Baa oras Arpaksad otas tinan tolu nulu resin lima, netan oan mane ida, naran Sela. Arpaksad sei moris tinan atus haat tolu tenik, nodi netan tuꞌan oan feto, oan mane. Sela otas tinan tolu nulu, netan oan mane ida, naran Eber. Sela sei moris tinan atus haat tolu tenik, nodi netan tuꞌan oan feto, oan mane. Eber otas tinan tolu nulu resin haat, netan oan mane ida, naran Pelek. Eber sei moris tinan atus haat tolu nulu tenik, nodi netan tuꞌan oan feto, oan mane. Pelek otas tinan tolu nulu, netan oan mane ida, naran Rehu. Pelek sei moris tinan atus rua siwi tenik, nodi netan tuꞌan oan feto, oan mane. Rehu otas tinan tolu nulu resin rua, netan oan mane ida, naran Seruk. Rehu sei moris tinan atus rua hitu tenik, nodi netan tuꞌan oan feto, oan mane. Seruk otas tinan tolu nulu, netan oan mane ida, naran Nahor. Seruk sei moris tinan atus rua tenik, nodi netan tuꞌan oan feto, oan mane. Nahor otas tinan rua nulu resin siwi, netan oan mane ida, naran Tera. Nahor sei moris tinan atus ida sanulu resin siwi tenik, nodi netan tuꞌan oan feto, oan mane. Tera otas tinan hitu nulu, netan oan mane naꞌin tolu, mak Abram, Nahor no Haran. Tera husar-binanNeꞌe, mak Tera husar-binan. Tera oan sia, mak Abram, Nahor no Haran. Haran netan oan mane ida, naran Lot. Haran mate iha leo huun, naran Ur iha ema Kasdim rain. Oras nia mate, aman Tera sei moris. Abram nola feto ida, naran Sarai, nalo baa feen. Nahor nola nikar Haran oan feto, naran Milka. Hotu, Haran netan oan mane ida, naran Yiska. Mais, Sarai sei kiuk. Dala ida, Tera nodi oan Abram, oan feen Sarai, no bein oan Lot, sai nela leo huun Ur atu baa rai Kanaꞌan. Mais, toꞌo rai Haran, sia nein iha nia dei. Hotu, Tera mate iha nia, baa otas tinan atus rua lima. Maromak bolu AbramAbram aman Tera mate tiꞌan, MAROMAK katak baa Abram naꞌak, “Abram! Laꞌo mela okaan leo, okaan familin no okaan ama uman! Baa fatin ida mak Haꞌu atu katudu baa o. Haꞌu atu katuun matak-malirin baa o.Okaan husar-binan atu bea tuꞌan,dadi ema klubun boot, toꞌo ema iha fatin hotu-hotu natene okaan naran.O moos dadi matak-malirin bodik ema seluk. Haꞌu katuun matak-malirin baa ema mak tulun o.Mais, katuun kastikar baa ema mak nasusar o.Rona diꞌa-diꞌak!Tan o, ema klubun hotu-hotu iha raiklaran netan matak-malirin.” (4-5) Oras Abram otas tinan hitu nulu resin lima, nodi feen Sarai, alin oan Lot, eman serwisu hotu-hotu, no bein sasoin hotu-hotu mak nia netan iha leo Haran. Sia laꞌo nela Haran, baa fatin ida naran Kanaꞌan. Fatin nia mak MAROMAK natudu baa Abram. (-) Toꞌo nebaa, Abram laꞌo toꞌo kreꞌis baa leo ida, naran Sikem. Hotu, sia nein heik kreꞌis baa ai huun boot ida iha More. Baa oras nia, ema Kanaꞌan sia sei nein iha nia. Iha fatin nia, MAROMAK natadu aan baa Abram naꞌak, “Haꞌu klatan rai neꞌe baa okaan husar-binan.” Rona nola nunia, Abram nariik taroman nodi natetu sera baa MAROMAK, mak natadu aan tiꞌan iha nia. Hotu, Abram sia lori saꞌe baa foho iha lorokbelan baa. Sia nein heik iha fatin ida iha leo Betel no leo Ai leet. Iha nia, Abram nariik taroman ida, nodi loꞌu-sudur baa MAROMAK. Hotu, nia lori baa-mai, toꞌo rai ida, naran Negeb, iha rai Kanaꞌan lorokbelan baa. Abram lori baa rai MesirBaa tinan ida, rai salaen boot iha rai Kanaꞌan. Tan baa nia, Abram sia lori soruk tenik baa lorokbelan, toꞌo rai Mesir. Sia nein heik iha nia. Oras sia atu tama baa rai Mesir, Abram katak baa feen Sarai naꞌak, “Sarai, o neꞌe, feto kabaas basuk. Kalo ema Mesir sia naree o kabaas nuneꞌe, nanis sia atu noꞌo haꞌu, tan haꞌu neꞌe okaan laꞌen! Hodi nunia, sia bele nola o. Diꞌak liu, o katak baa sia maꞌak, haꞌu neꞌe okaan maun. Hodi nunia, sia la noꞌo haꞌu. Mais sia diꞌa-diꞌak no haꞌu, tan o.” Sia toꞌo Mesir tiꞌan, ema naree nola feto kabaas basuk nia. Baa oras naꞌi Mesir klosan sia naree nola nia, sia moos tonu feto kabaas nia iha naꞌin oin. Hotu, sia nodi feto nia baa naꞌin tofatik. Naꞌin diꞌa-diꞌak no Abram, tan Sarai. Nia foo loos bibi no bibi malae, karau baka, kuda keledai no kuda unta baa Abram. Naꞌin moos foo loos ata feto no ata mane. Mais, MAROMAK natuun kastikar oi-oik baa naꞌin nia no niakaan ema sia, tan nola ema feen, natama baa tofatik. Hotu, naꞌin bolu nola Abram nodi nusu naꞌak, “Abram! O malo nunabee baa haꞌu neꞌe? Tan saa o la katak sain maꞌak feto neꞌe, okaan feen? Mais o maꞌak, o alin! Teni oan ida dei, kola nia baa haꞌukaan feen tiꞌan! Tan nia neꞌe okaan feen, oras neꞌe modi baa ona. Sees ona mosi haꞌukaan oin!” Hotu, naꞌin naruka klosan sia teꞌur nasai Abram no Sarai sai nosi rai nia, nodi siakaan naha hotu-hotu. Abram no Lot faꞌe maluHotu, Abram laꞌo nela Mesir, baa nikar rai Negeb. Nodi feen no sasoin hotu-hotu. Alin oan Lot moos tuir no. Oras nia, Abram soi tebes. Niakaan bibi no karau sia, waꞌin basuk. Niakaan mean-mutin moos, waꞌin tebes. Nosi Negeb, Abram lori baa-mai toꞌo nikar fatin uluk mak nariik taroman iha leo Betel no leo Ai leet. Toꞌo fatin nia, nia nalo sera nodi loꞌu-sudur baa MAROMAK iha taroman nia. Oras nia, Lot namutuk no Abram. Lot moos noo bibi no karau waꞌin. Niakaan ema serwisu moos waꞌin. (6-7) Abram no Lot la bele nein namutuk iha fatin nia, tan loot basuk. Siakaan makbalin sia toe malu, tan hae iha fatin nia la toꞌo bodik siakaan bibi no karau sia. (Baa oras nia, ema Kanaꞌan no ema Feris moos sei nein iha nia). (-) Hotu, Abram katak baa oan Lot naꞌak, “Lot! Ita neꞌe, oan-aman. Keta toꞌo ita rua la kona malu, hotu itakaan ema serwisu sia moos nakaat malu bei-beik. Diꞌak liu, ita rua faꞌe malu ona. Rai neꞌe luan. Kalo o boi mola rai iha sorin karuk, haꞌu kola iha sorin kwana. Mais, kalo o boi mola iha sorin kwana, haꞌu kola iha karuk.” Rona nola nunia, Lot titu satan leur. Titu naree rai fehan mota Yordan mak noo wee soe haa haat, toꞌo leo Soar. Fatin nia boran tebe-tebes, manesak no MAROMAK toꞌos etu, no rai Mesir. (Baa oras nia, MAROMAK sei la nabeꞌo dodok dauk kota Sodom no kota Gomora. Dadi, rai nia sei furak). (11-12) Hotu, Lot boi nola rai hotu-hotu iha rai fehan mota Yordan nia. Hotu, sia rua faꞌe malu. Abram nein nafati iha rai Kanaꞌan. Lot baa lorosaꞌe, nein iha leo mak kreꞌis kota Sodom iha rai fehan mota Yordan. (-) Iha rai nia, ema Sodom sia aat liu resik, toꞌo la noꞌuk rona baa MAROMAK. Lot no Abram faꞌe malu tiꞌan, MAROMAK katak baa Abram naꞌak, “Abram! Soe kokon matan satan leur, mana fatin hotu-hotu mosi o mariik fatik nia. Maree diꞌa-diꞌak oin-kotuk, karuk-kwana. Tan rai hotu-hotu mak o maree nia, Haꞌu atu klatan baa o mo okaan husar-binan, dadi baa emikaan bein sasoin toꞌo nima-nimak. Haꞌu atu kalo okaan husar-binan bea waꞌin, hanesan raihenek iha tasi tehen mak ema la bele sura nola. Oras neꞌe, laꞌo masirin rai neꞌe naruk no belar. Tan Haꞌu atu klatan hotu-hotu baa o!” Hotu, Abram sia moos lori baa nein nikar iha fatin kreꞌis baa ai huun boot sia iha Mamre, mak kreꞌis leo Hebron. Toꞌo baa, nia nalo tenik taroman, nodi loꞌu-sudur baa MAROMAK. Abram baa tulun LotBaa oras nia, naꞌin haat libur malu. Sia nia, Amrafel, naꞌi rai Sinear. Ariok, naꞌi rai Elasar. Kedarlaomer, naꞌi rai Elam. No Tideal, naꞌi rai Goyim. Baa oras nia moos, naꞌin lima seluk moos libur malu. Sia nia, Bera, naꞌi rai Sodom. Birsa, naꞌi rai Gomora. Sinab, naꞌi rai Adema. Semeber, naꞌi rai Seboim. No Bela, naꞌi rai Soar. Hotu, naꞌin haat ohin nia natuda sakar naꞌin lima seluk nia. Naꞌin lima nia libur malu no siakaan sondadu sia iha rai fehan Sidim (mak oras neꞌe ema temi naꞌak, Tasi Maten). Hatuda nia, lia huun-abut nuneꞌe: Uluk, naꞌin lima nia loꞌu baa naꞌi Kedarlaomer toꞌo tinan sanulu resin rua. Mais tama baa tinan sanulu resin tolu, naꞌin lima nia moos nariik sakar nia. Tama baa tinan sanulu resin haat, naꞌi Kedarlaomer no niakaan mamaluk naꞌin tolu nia, mai nodi siakaan sondadu sia. Hotu, sia natuda natoba nola ema rai hira sia, mak ema Refaim iha rai Asterot-Karnaim, ema Susim iha rai Ham, ema Emim iha rai Sawe-Kiryataim, no ema Hori, mak nein iha foho Seir toꞌo raihenek molik El Paran diꞌin. Hotu, sia laꞌo sees liu baa En Mispat, (mak oras neꞌe naran Kades). Hotu, sia nabeꞌo dodok ema Amalek rain, no ema Amori, mak nein iha rai Haseson-Tamar. (8-9) Nosi ikus, naꞌin lima nia nahulin siakaan sondadu sia iha rai fehan Sidim, nodi natuda sakar naꞌin haat nia. (-) Iha rai fehan nia, noo debu kriꞌit waꞌin. Baa oras sia natuda nia, naꞌi Sodom no naꞌi Gomora no siakaan sondadu sia niꞌit aan nalai lakon. Balu monu tama baa debu kriꞌit nia sia. Balu tenik nalai baa foho. Hotu, naꞌin haat mak natoba nola funu nia sia, tama baa nadau nola naha no haan hotu-hotu nosi kota Sodom no Gomora. Baa oras nia, Abram alin oan Lot, sei nein iha kota Sodom. Naꞌin haat nia moos kohi nodi Lot sia, nodi nadau nola siakaan naha hotu-hotu. Hotu, naꞌin haat nia sia nahuu fila nikar. Mais, ema ida nakbois sai. Nia nalai kedan baa katak Abram, ema Ibrani nia. Baa oras nia, Abram nein kreꞌis baa ema ida niakaan ai horis boot. Ema nia, ema Amori, naran Mamre. Mamre alin sia, Eskol no Aner. Sia neꞌe dadi baa Abram niakaan partee. Abram rona nola ema kohi nola niakaan alin oan Lot, nia libur niakaan meo sia. Sura sia hotu-hotu, ema naꞌin atus tolu sanulu resin walu. Hotu, sia baa teꞌur tuir naꞌin haat nia, toꞌo leo Dan mak dook iha lorokaras. Toꞌo nebaa, Abram faꞌe niakaan meo sia, nalo baa klibur hira sia. Baa kalan nia, sia natuda funu sia nodi teꞌur toꞌo leo Hoba iha kota Damsik lorokaras. Hotu, Abram nadau nola nikar Lot no niakaan ema sia, no siakaan naha hotu-hotu, no ema seluk sia. Abram nasoru naꞌi Melkisedek, mak naꞌilulik nosi MaromakAbram fila nikar nosi natuda natoba naꞌin haat nia, naꞌi Sodom mai nasoru nia iha rai fehan Sawe (mak ema temi naꞌak, Rai Fehan Naꞌin). Baa oras nia, noo kota Salem naꞌin naran Melkisedek.Ema matenek lia Hakerek Moon balu naꞌak, kota Salem nia no kota Yerusalem, oin ida. Nia moos naꞌilulik nosi Maromak mak Aas Kaliuk. Melkisedek mai foo tubi no anggor ween baa Abram. (19-20) Hotu, nia nusu matak-malirin bodik Abram nodi katak naꞌak, “Maromak, mak Aas Kaliuk no mak naseꞌi laleꞌan no raiklaran. Haꞌu kaloon nebee Nia natuun matak-malirin baa o. Tonu Maromak! Nia mak nalo o matoba mola funu sia!”Hotu, Abram faꞌe foo baa Melkisedek, faꞌek ida nosi fafaꞌek sanulu nosi sa-saa hotu-hotu mak nia nadau nola nikar nia. (-) Nunia hotu, naꞌi Sodom katak baa Abram naꞌak, “Ama Abram! Naha hotu-hotu mak ama nadau nola nosi haꞌukaan funu sia, ama nola dei ona! Haꞌu kusu kikar haꞌukaan ema sia dei.” Mais Abram nataa naꞌak, “Haꞌu karai aan iha Maromak oin. Nia mak Aas Kaliuk, no mak naseꞌi laleꞌan no raiklaran. Kaꞌak, haꞌu la kola naha saa ida kosi okaan naha sia! Masik kabas lahon ida moos, haꞌu la kola! Hodi nunia, o la bele dale maꞌak, ‘Abram soi tan haꞌu.’ Haꞌu la kbuka sa-saa. Haꞌu ksimu loos saa mak haꞌukaan ema sia netan tiꞌan. Mais habusik haꞌukaan mamaluk naꞌin tolu neꞌe, mak Aner, Eskol no Mamre, ida-idak nola siakaan fafaꞌek.” Maromak namate menon no AbramHotu, MAROMAK natadu aan baa Abram naꞌak, “Hei Abram! Lalika mataꞌuk! Haꞌu mak sara kola o nosi funu! Haꞌu moos atu foo sotir boot baa o!” (2-3) Mais Abram nataa naꞌak, “Aaa! Naꞌi Maromak! Masik foo waꞌin nunia moos, la no folin! Tan haꞌu la koo oan atu foo husar-binan baa haꞌu! Masik koo sasoin oi-oik moos, kodi kalo saa? Tan Haꞌu la koo oan, habusik haꞌukaan atan Eliasar nosi Damsik dei mak netan Haꞌukaan sasoin hotu-hotu!” (-) Mais MAROMAK nataa naꞌak, “La nunia! Okaan oan duꞌuk mak netan okaan sasoin nia. Lahoos okaan atan.” Nunia tiꞌan, Maromak nalaꞌo nodi Abram sai, hotu katak baa nia naꞌak, “Tanaat baa laleꞌan! Maree kokon fitun nia sia. O bele sura mola sia ka lale? Okaan husar-binan nanis atu bea hanesan fitun nia sia!” Rona nola nunia, Abram fiar kedan baa MAROMAK. Hotu, MAROMAK nafoli Abram naꞌak, ema loos, tan Abram niakaan fiar. Hotu, MAROMAK natutan tenik naꞌak, “Haꞌu neꞌe Maromak mak kodi o sai kosi leo Ur iha ema Kasdim rain, nebee Haꞌu klatan rai neꞌe baa o, dadi baa sasoin bodik o mo okaan husar-binan sia.” Mais Abram nusu naꞌak, “MAROMAK? Oin nunabee, haꞌu kbele katene rai neꞌe nanis dadi baa haꞌukaan sasoin?” Maromak nataa naꞌak, “Ita halo lahan ida lai, atu hamate lia mak Haꞌu kdale ohin nia. Lahan nia nuneꞌe! O baa mola karau baka inan matan ida, bibi inan matan ida, no bibi malae aman matan ida. Ida-idak musti otas tinan tolu tiꞌan. Hotu, modi tenik mai, manu lakateu matan ida no manu lakateu sina matan ida.” Rona nola nunia, Abram baa nola kedan. Hotu, nia saki faꞌe rua karau baka, bibi no bibi malae nia. Nahulin naꞌan nia sia, faꞌe baa rua, butuk iha rai. Faꞌek ida seꞌi oin baa ida, dadi baa tuik rua. Mais nia la saki faꞌe manu nia sia. Nunia hotu, manu kawaa sia semo mai atu naa naꞌan nia sia. Mais Abram nabuꞌa lakon sia. Loro monu, Abram toba dukur. Nia meꞌi naꞌak, nakukun luri taka nola nia, toꞌo nia nataꞌuk tebe-tebes. (13-15) Hotu, Maromak katak baa Abram naꞌak,“Abram! O atu moris toꞌo katuas basuk. O moos mate no-nook. Foin sia nakoi o diꞌa-diꞌak!Mais, okaan husar-binan sia atu dadi ema maktabar iha ema rain.Ema rai nia atu nalo sia baa ata, no tonan nasusar sia toꞌo tinan atus haat laran.Mais, Haꞌu nanis kastikar ema rai nia!Haꞌu atu kodi okaan husar-binan sai kosi rai nia. Sia moos loi nodi sasoin waꞌin nosi rai nia.Kristus Klosan Lian 7:6-7 (-) (-) Haꞌu moos kahulin nebee okaan husar-binan dala lima sia, fila nikar mai rai neꞌe.Oras neꞌe, ema Amori sia mak sei nein iha rai neꞌe. Sia moris aat, mais sei la duun resik.Nosi ikus, kalo okaan husar-binan sia fila mai nikar tiꞌan, Haꞌu kodi sia kalaꞌok kastikar, kodi kabeꞌo dodok ema Amori sia, tan baa oras nia, siakaan hahalok aat naksoit liu kladik tiꞌan.” Maromak katak tiꞌan, Abram moos naktekir. Kalan nia, teki-tekis sasanan rai ida nakboo, no klonus ida laka, nakfodak nalai liu tuir naꞌan tuik rua nia leet. Oras nia moos, MAROMAK namate menon no Abram naꞌak, “Haꞌu kameno atu klatan rai neꞌe baa okaan husar-binan. Nahuu nosi mota Mesir,Mota Mesir nia, bele dadi mota Misraim iha Sinai, lale, bele dadi no mota Nil sorun lorosaꞌe. toꞌo mota Efrat, no rai ema Keni, rai ema Kenas, rai ema Kadmon, rai ema Het, rai ema Feris, rai ema Refaim, rai ema Amori, rai ema Kanaꞌan, rai ema Girgasi no rai ema Yebus sia.” Hagar no oan Ismael(1-3) Nunia tiꞌan, Abram nein iha Kanaꞌan tinan sanulu. Mais feen Sarai la netan oan dauk. Baa oras nia, Sarai noo ata feto ida nosi Mesir, naran Hagar.Dala ida, Sarai dale no Abram naꞌak, “Ama! MAROMAK sena-natoos haꞌukaan oa fatin tiꞌan. Diꞌak liu, ama toba mo haꞌukaan atan Hagar, nebee nia nahoris oan foo baa haꞌu.”Rona nola nunia, Abram simu feen dalen nia. Sarai latan Hagar, dadi baa Abram feen kiꞌik. (-) (-) Abram toba no Hagar, toꞌo koꞌus. Mais, baa oras Hagar natene nia koꞌus tiꞌan, nia loko aan nodi naraik Sarai. Natene nola nunia, Sarai dale baa Abram naꞌak, “Haꞌu mak klatan ata nia, dadi baa okaan feen kiꞌik. Mais baa oras nia natene nia koꞌus tiꞌan, nia naraik haꞌu! Neꞌe, okaan salan hotu-hotu! Habusik MAROMAK mak nakotu itakaan lia. Foin o matene!” Mais Abram nataa naꞌak, “Nuneꞌe! O neꞌe, feen kawaꞌik. Nia, feen kiꞌik dei! O mak moo beran ukun nia. O makara malo saa baa nia, loos o!” Hotu, Sarai natudu hahalok makaꞌas no Hagar, toꞌo Hagar niꞌit aan nalai. Nia nalai toꞌo raihenek molik ida. MAROMAK Niakaan makbukar laleꞌan ida mai nasoru nia kreꞌis wee matan ida iha dalan baa Sur. Makbukar nia dale baa Hagar naꞌak, “Hei! O neꞌe, Hagar mak Sarai atan. Tan saa o iha neꞌe? O mosi nabee, atu baa nabee?”Hagar nataa naꞌak, “Haꞌu kalai kela haꞌukaan ina boot tiꞌan.” Hotu, makbukar nia namaus nia naꞌak, “Nuneꞌe! Diꞌak liu, o fila mikar baa okaan ina boot! Nia nalo saa baa o moos, simu dei. Keta mataꞌuk, tan Haꞌu atu kalo okaan husar-binan bea tebe-tebes, toꞌo ema la bele sura nola. Oras neꞌe, o moꞌi koꞌus. La kleur, o mahoris oa mane ida. O musti manaran nia, Ismael tan MAROMAK rona okaan tanis tiꞌan. ( Isma-el neꞌe, lian hanesan lia fuan Ibrani naꞌak ‘Maromak rona’.) Mais hanoin! Oan nia boot tiꞌan, nia atu moris nadook aan nosi maun-alin sia! Nia la natene rona ukun, hanesan kuda madaꞌek. Nia sakar se-see dei. Ema hotu-hotu moos atu sakar fila nia.” Rona nola nunia, Hagar naneo naꞌak, “Haꞌu karee MAROMAK tiꞌan. Nia mak titu no daka haꞌu.” Nahuu oras nia, Hagar bolu Maromak nodi naran “Maromak Mak Naliku Haꞌu.” Tan lia nia, ema nanaran wee matan nia naꞌak, Beer Lahai Roi. Lia isin naꞌak, “wee matan nosi Nia mak moris, mak naliku haꞌu.” Wee matan nia, toꞌo oras neꞌe sei iha leo Kades no leo Beret leet. Hotu, Hagar fila nikar. Nia moos nahoris oan mane ida mak Abram nanaran Ismael. Oras Hagar nahoris Ismael, Abram otas tinan walu nulu resin neen tiꞌan. Maromak namate menon no Abram nodi tadak hamane aanOras Abram otas tinan siwi nulu resin siwi, MAROMAK natadu aan baa nia nodi naꞌak, “Haꞌu neꞌe, Maromak mak noo Beran Kaliuk! O musti tuir bei-beik Haꞌukaan hakara modi moris tuir dalan loos! Haꞌu atu kamate menon ko o, kodi kalo okaan husar-binan bea tebe-tebes!” Rona nola nunia, Abram nakniꞌa loꞌu-sudur toꞌo rai. Hotu, Maromak katak liu naꞌak, (4-5) “Haꞌu kamate menon ko o nuneꞌe: o atu dadi bei uluk bodik ema klubun waꞌin! Tan lia nia, nahuu oras neꞌe, okaan naran lahoos Abram tenik, mais Abraham (tan abraham lia isin naꞌak ‘bei uluk mak nariik ema klubun waꞌin’). (-) Haꞌu atu kalo okaan husar-binan bea tebe-tebes! Haꞌu moos atu kariik ema klubun waꞌin nosi sia, kodi foti naꞌin lear nosi sia! Haꞌu kaer metis Haꞌukaan mamenon ko o mo okaan husar-binan toꞌo nima-nimak! Mamenon neꞌe la nakotu, nebee Haꞌu kdadi Maromak bodik o mo okaan husar-binan. Haꞌu atu klatan to-tomak rai Kanaꞌan neꞌe baa o mo okaan husar-binan! Oras neꞌe, o mein heik iha neꞌe dei! Mais okaan husar-binan atu netan rai Kanaꞌan neꞌe toꞌo nima-nimak! Haꞌu atu kdadi baa siakaan Maromak! (9-10) Mais o mo okaan husar-binan musti malaꞌo mamenon neꞌe hodi tadak hamane aan! (-) (11-13) Nahuu baa oras neꞌe, ema mane hotu-hotu musti namane aan, nahuu nosi otas foin loron walu. Okaan familin, okaan ema serwisu, no okaan ata mak o sosa tiꞌan mosi rai seluk, hotu-hotu musti namane aan! Hamane aan nia dadi tadak hamate menon bodik ita rua. Tadak nia atu nakriꞌit aan baa emi ida-idak! (-) (-) Mane nabee mak la namane aan, nia la tama baa Haꞌukaan mamenon neꞌe. Nia moos la dadi baa Haꞌukaan ema!” Hotu, Maromak katak liu naꞌak, “Nahuu oras neꞌe, keta bolu tenik o feen maꞌak Sarai. O musti bolu nia maꞌak Sara! Haꞌu atu katuun matak-malirin waꞌin baa Sara, nebee nia nahoris oan mane ida foo baa o! Tebes! Sara atu dadi bei uluk bodik ema klubun waꞌin. Haꞌu moos atu foti naꞌin lear nosi niakaan husar-binan!” Rona nola nunia, Abraham nakniꞌa loꞌu-sudur toꞌo rai. Mais, nia nanasa iha neon naꞌak, “Mane katuas otas tinan atus ida nuꞌu haꞌu neꞌe, oin nunabee sei bele ketan oan tenik? Sara moos ferik maran tiꞌan, otas tinan siwi nulu ona. Oin nunabee, nia sei bele nahoris?” Hotu, Abraham nasara baa Maromak naꞌak, “MAROMAK! Masik Ismael dei mak netan haꞌukaan sasoin moos, la saa ida!” Mais Maromak nataa naꞌak, “Lale, Abraham! Okaan feen Sara atu nahoris oan mane ida! O musti tau naran baa nia, Isak! Haꞌukaan mamenon atu tuun baa nia no niakaan husar-binan toꞌo nima-nimak! Mais Haꞌu moos rona tiꞌan, saa mak o musu bodik Ismael! Tan nia, Haꞌu moos katuun matak-malirin baa nia, kodi kalo bea niakaan husar-binan toꞌo dadi baa ema klubun boot. Ema fukun naꞌin sanulu resin rua atu mosu nosi husar-binan nia! Masik nunia moos, Haꞌukaan mamenon neꞌe nakriꞌit baa okaan oan Isak dei! Tinan oin, kona baa oras nuneꞌe, Sara nahoris oan nia!” Katak notu tiꞌan, Maromak laꞌo nela Abraham. (23-27) Baa loron nia moos, Abraham nalaꞌo kedan tuir Maromak ukun. Nia naꞌin duꞌuk namane aan. Hotu, nia nalo hamane aan baa Ismael, no ema mane hotu-hotu iha niakaan uman laran. Nia moos nalo hamane aan baa niakaan ata mane sia hotu-hotu. Baa oras nia, Abraham otas tinan siwi nulu resin siwi tiꞌan. Ismael, otas tinan sanulu resin tolu. (-) (-) (-) (-) Ema naꞌin tolu mai nasoru AbrahamOras Abraham nein kreꞌis baa ai huun boot sia iha Mamre, MAROMAK natadu aan baa nia. Lia nia nuneꞌe: loron nia, manas basuk. Tan baa nia, Abraham tuur nola anin iha batane oin. Nia foti oin, naree ema naꞌin tolu nariik iha nebaa. Hotu, nia nalai baa nasoru sia. Nia moos nakniꞌa nodi dale naꞌak, “Ama sia! Kalo bele, tuli sala-sala iha haꞌukaan batane lai. Masik hemu loos wee tanan dei moos, diꞌak. Emi bele hanawa kole iha ai leon. Oan sia atu nodi wee mai fasi ama sia ain. Haꞌu moos kadiꞌa haan bodik ama sia nebee hetan biit oda, foin ama sia laꞌo liu. Haꞌu neon diꞌak, kalo bele kaliku ama sia.”Rona nola nunia, sia nataa naꞌak, “Diꞌak. Ami tuli.” Hotu, Abraham nalai baa batane, katak baa Sara naꞌak, “Lai-lais! Mola tubi rahun kabaas kakaluk ida, malo baa tubi.”Hakerek Moon lia Ibrani naꞌak ‘hola tubi rahun seah tolu’. Tubi rahun seah tolu nia, manesak no tubi rahun kakaluk ida (kilo rua nulu toꞌo rua nulu resin lima). Nia moos nalai baa karau baka laluꞌan, boi nola karau baka oan bokur ida. Naruka ata sia koꞌa karau baka nia. Hotu, nia nola susu, susu kedu no naꞌan tasan nia, foo baa bainaka sia. Oras sia naa, Abraham nariik nodi naliku sia iha ai leon. Nunia hotu, sia nusu baa Abraham naꞌak, “O feen Sara iha nabee?”Nia nataa naꞌak, “Iha batane laran.” Hotu, bainaka ida naꞌak, “Takseer tinan oin, haꞌu kmai kikar. Baa oras nia, o feen Sara nahoris oan mane ida tiꞌan.”Oras sia dale nunia, Sara nanono nosi batane laran. (11-12) Rona sia dale nunia, Sara nanasa iha neon, tan Abraham no Sara otas basuk tiꞌan. Sara moos nanawa nasoru fulan tiꞌan. Nia naneo naꞌak, “Adeei! Haꞌu neꞌe, ferik maran tiꞌan! Haꞌukaan laꞌen moos katuas basuk tiꞌan! Nunabee ami sei beer malu nuꞌu ema uma kain foun mak atu buka oan?” (-) Hotu, MAROMAK nusu baa Abraham naꞌak, “Sara nanasa baa saa? Arumak nia naneo haꞌu kdale neꞌe la bele dadi, tan nia ferik tiꞌan? Haꞌu neꞌe, MAROMAK! La noo saa mak Haꞌu la kbele kalo! Manoin diꞌa-diꞌak! Tinan oin Haꞌu kmai kikar neꞌe, Sara nahoris nola oa mane ida tiꞌan.” Rona nunia, Sara nataꞌuk. Hotu nia neli naꞌak, “Haꞌu la kanasa!”Mais Maromak nataa naꞌak, “Tebes! Ohin o manasa.” Abraham namaus Maromak nebee keta kastikar ema Sodom siaHotu, bainaka naꞌin tolu nia moos tami, atu baa kota Sodom. Abraham no nela sia baa, toꞌo dalan klaran. Nosi fatin nia, sia bele naree kota Sodom. Hotu, MAROMAK naneo naꞌak, “Diꞌak liu, Haꞌu katak baa Abraham lia saa mak atu kalo baa kota Sodom. Tan Abraham husar-binan atu bea tuꞌan, dadi baa ema klubun boot. Nia moos dadi matak-malirin bodik ema klubun hotu-hotu iha raiklaran. Haꞌu kboi nia tiꞌan, nebee nanorin niakaan oan, no ema seluk sia atu tuir bei-beik Haꞌukaan dalan nodi moris loos no moon. Kalo sia moris nunia, Haꞌu moos kalaꞌo Haꞌukaan mamenon ko Abraham.” Naneo notu nunia, MAROMAK katak baa Abraham naꞌak, “Nuneꞌe! Haꞌu krona tiꞌan ema waꞌin nakroꞌan, tan ema Sodom no Gomora siakaan aꞌaat! Tan lia nia, Haꞌu ktuun duꞌuk atu katene lia mak Haꞌu krona nia, tebes ka lale.” MAROMAK sei dale no Abraham, bainaka naꞌin rua laꞌo liu baa kota Sodom. Hotu, Abraham nareꞌis aan baa Maromak nodi namaus naꞌak, “Nunabee? Ama nakara nadodok ema diꞌak no aat bele-bele ka? Kalo noo ema diꞌak naꞌin lima nulu iha kota nia, Ama sei nadodok luku kota nia ka lale? Keta hadodok. Keta toꞌo ema diꞌak sia moos mate, tan Ama nakara nadodok ema aat. Ama mak Makotu Lia bodik laleꞌan no raiklaran. Ama duꞌuk natene, hahalok nunia la moon.” MAROMAK nataa naꞌak, “Kalo Haꞌu ketan ema diꞌak naꞌin lima nulu iha kota Sodom, Haꞌu la kastikar kota nia.” Abraham moos dale tenik naꞌak, “Ama, atu kusu leet oda, kalo haꞌu kbele dale tenik. Haꞌu neꞌe, ema raiklaran la katene sa-saa. Kalo ema diꞌak la toꞌo naꞌin lima nulu, mais Ama netan loos naꞌin haat nulu resin lima dei, nunabee? Kalo la noo ema naꞌin lima dei, Ama sei nadodok kota nia ka?”Maromak nataa naꞌak, “Kalo Haꞌu ketan ema diꞌak, naꞌin haat nulu resin lima iha nia, Haꞌu la kadodok kota nia.” Hotu, Abraham namaus tenik naꞌak, “Kalo Ama netan loos ema diꞌak naꞌin haat nulu dei, nunabee?”Maromak nataa naꞌak, “Kalo Haꞌu ketan ema naꞌin haat nulu, Haꞌu la kastikar kota nia.” Hotu, Abraham namaus tenik naꞌak, “Ama keta kanarak. Kalo ema diꞌak naꞌin tolu nulu dei, nunabee?”Maromak nataa naꞌak, “Kalo Haꞌu ketan ema naꞌin tolu nulu, Haꞌu la kastikar kota nia.” Abraham namaus taꞌe natuun tenik naꞌak, “Ama keta kanarak kalo haꞌu kusu oda tenik. Kalo Ama netan loos ema naꞌin rua nulu dei, nunabee?”Maromak moos nataa tenik naꞌak, “Kalo Haꞌu ketan ema naꞌin rua nulu, Haꞌu la kadodok kota nia!” Hotu, Abraham moos taka lia naꞌak, “Ama! Haꞌu kdale dala ida tenik, mais ama keta kanarak haꞌu! Kalo Ama netan loos ema diꞌak naꞌin sanulu dei, nunabee?”Maromak moos nataa naꞌak, “Kalo Haꞌu ketan ema diꞌak naꞌin sanulu iha nia, Haꞌu la kadodok kota nia.” Dale hotu baa malu nunia, MAROMAK laꞌo liu. Abraham moos fila. Ema Sodom siakaan aꞌaatMaromak sei dale no Abraham, makbukar laleꞌan naꞌin rua nia liu baa kota Sodom. Toꞌo nebaa, loro atu monu ona. Baa oras nia, Lot noꞌi tuur iha kota odamatan nanokar.Baa oras nia, katuas sia tuur libur malu nodi koꞌa lia iha kota odamatan nanokar. Naree ema rua nia, Lot baa nasoru sia. Hotu, nia nakniꞌa nodi loꞌu-sudur baa sia. Nia moos dale naꞌak, “Ama sia! Tuli heik iha haꞌukaan uman lai! Fasi ain lai, hotu toba iha haꞌukaan uma. Awan seisawan, foin ama sia laꞌo liu.”Mais sia nataa naꞌak, “Lalika! Ami toba iha kota rai molik dei.” Mais Lot namaus sia bei-beik, toꞌo sia moos simu. Hotu Lot sia nalo tubi, nadiꞌa haan waꞌin, hotu sia naa bele-bele. Bainaka nia sia sei la toba dauk, ema mane Sodom kiꞌik-boot hotu-hotu, mai lisuk nola Lot uman. Sia nahii nakaꞌas baa Lot naꞌak, “Hoi Lot! Mane rua ohin nia iha nabee? Masai sia mai, nebee ami saꞌe heet sia!” Rona nunia, Lot sai baa, taka kedan odamatan. Nia dale baa sia naꞌak, “Maun-alin sia! Emi keta halo aat nunia baa haꞌukaan bainaka. Emi rona! Haꞌu koo oa feto naꞌin rua. Sia sei lawarik. Soꞌin baa, haꞌu klatan sia rua baa emi. Emi hakara halo saa baa sia, loos emi dei. Mais emi keta halo sa-saa ho haꞌukaan bainaka neꞌe sia, tan tuir amikaan adat, haꞌu kmusti kaliku sia diꞌa-diꞌak.” Mais ema Sodom sia nahii naꞌak, “O keta kahur! O ema maktabar dei iha neꞌe! O ema luan. O la moo beran babilan ami. Diꞌak liu, o sees sai mosi neꞌe. Kalo lale, ami halo o todan liu tan ema rua nia!” Sia moos dudu sees Lot, hotu sia baa basak bele-bele odamatan atu nadodok uma nia odamatan. Mais bainaka rua nia lolo liman, dada natama Lot baa uma laran, hotu kusa kedan odamatan. Hotu, sia nadelek ema Sodom nia sia matan. Tan baa nia, ema Sodom sia naꞌin lelemas buka odamatan, mais sia la netan. Lot sia nalai nela Sodom(12-13) Hotu, bainaka rua nia dale baa Lot naꞌak, “Lot! MAROMAK natene kota neꞌe niakaan aꞌaat tiꞌan. Nia solok ami mai nebee hadodok kota neꞌe. O sei moo famili seluk iha neꞌe ka lale? Kalo o moo oan mane, lale oan feto, lale oa laꞌen, lale se-see dei, diꞌak liu mola sia sai mosi kota neꞌe ona!” (-) Rona nola nunia, Lot baa nasoru niakaan oan feto sasudin naꞌin rua. Nia katak naꞌak, “Rona! Emi musti sai lai-lais hosi kota neꞌe ona, tan MAROMAK atu nadodok kota neꞌe!” Mais sia naꞌak falik Lot dale nakdiuk dei. Awan seisawan, makbukar naꞌin rua nia moos seten Lot sai lai-lais ona. Sia naꞌak, “Lot! Madeer! Modi okaan feen, no oan feto rua nia, halai ona! Halai hela kota neꞌe. Keta toꞌo emi mate butan, dodok ho kota neꞌe.” Tuir loos, MAROMAK nakara sori Lot. Mais nia sei naleur aan. Tan lia nia, bainaka rua nia kaer nola siakaan liman, dada sai Lot no familin sia nosi kota nia. Hotu, bainaka ida naruka naꞌak, “Halai lai-lais, baa sori aan! Keta mana baa kotuk! Keta hanawa iha rai fehan! Halai saꞌe liu baa foho nebaa, nebee keta mate!” Mais Lot nataa naꞌak, “Adeei, ama! Keta nunia! Ama tulun no sori ami tiꞌan! Mais foho nia dook resik! Keta-keta, ami sei la toꞌo daꞌuk, dinu toma ami tiꞌan iha dalan klaran! Ama maree lai! Noo leo kiꞌik ida la dook nosi neꞌe! Masik leo nia la noo folin, kalo ama makara, soꞌin baa, ami baa sori aan iha nebaa dei.” Hotu, bainaka nia naꞌak, “Bele! Baa ona! Haꞌu la kadodok leo nia. Lai-lais baa nebaa ona! Tan haꞌu la kbele kalo sa-saa ida, kalo emi sei la toꞌo dauk.” Nahuu baa oras nia, ema nanaran leo nia naꞌak, ‘Soar’. Lia isin naꞌak, ‘kiꞌik’. Kota Sodom no kota Gomora dodok welonLoro atu saꞌe, Lot sia toꞌo Soar. Teki-tekis, MAROMAK fakar haꞌi no fatuk laak lobot nosi laleꞌan, tuun baa Sodom no Gomora. MAROMAK nadodok mohu kota no leo hotu-hotu iha rai nia. Nadodok ema no hotu-hotu mak moris iha nia. Baa oras sia nalai, Lot feen mana nikar kotuk. Sarebak, nia dadi kedan ai riin masin ida. Awan seisawan, Abraham baa nikar fatik hori sehik nia nodi namaus MAROMAK. Nia mana tuun baa Sodom no Gomora, no rai fehan nia tomak. Iha fatin hotu-hotu, nia naree haꞌi dubun saꞌe baa laleꞌan. Haꞌi naa mohu sa-saa hotu-hotu. Oras Maromak nadodok kota nia sia, Nia nanoin Niakaan mamenon baa Abraham. Tan lia nia, Nia nasai Lot nosi fatin mak kona kastikar nia. Lot no oan feto siaHotu Lot no oan feto naꞌin rua nia lori baa foho. Sia nein iha fatuk kuak ida, tan sia nataꞌuk nein nafati iha leo Soar. Dala ida, oan feto biin dale baa alin naꞌak, “Iha neꞌe la noo mane ida atu nola ita. Itakaan ama hetak katuas. La kleur, ama la bele netan oan tenik ona. Diꞌak liu, ita haroo halanu ama, nebee bele ita toba ho ama, atu hatutan niakaan husar-binan.” Kalan nia moos, sia naroo nalanu aman nodi anggor ween. Hotu, oan feto biin toba no aman. Mais katuas lanu todan basuk, toꞌo la natene nia nalo saa tiꞌan no oan feto nia. Baa awan, biin katak baa alin naꞌak, “Ali! Haꞌu ktoba ko ama tiꞌan. Ohin kalan neꞌe, ita haroo halanu tenik ama, nebee o moos toba mo nia! Hodi nunia, ita rua bele hetan oan, nebee atu hatutan ama husar-binan.” Kalan nia moos, sia naroo nalanu aman tenik. Hotu, oan ikun tama toba no aman. Mais katuas lanu todan basuk, toꞌo la natene nia nalo saa tiꞌan no oan feto. Hodi hahalok nunia, sia rua koꞌus nosi aman susun duꞌuk. Nosi ikus, oan feto biin nahoris nola oan mane ida. Nia nanaran oa nia naꞌak Moab (tan moab neꞌe, lian hanesan lia fuan Ibrani naꞌak ‘mai nosi ama’). Oa nia, mak dadi baa ema Moab oras neꞌe, siakaan bei uluk. Hotu, oan feto alin moos nahoris nola oan mane ida. Nia nanaran oa nia naꞌak Ben Ami (tan ben-ami neꞌe, lian hanesan lia fuan Ibrani naꞌak ‘oa nosi haꞌukaan eman sia’). Oa nia, mak dadi baa ema Amon oras neꞌe, siakaan bei uluk.Nosi ikus, ema Moab no ema Amon nasusar ema Israꞌel sia nohuun. Abraham no naꞌi AbimelekHotu, Abraham lori nosi Mamre baa rai Negeb iha rai Kanaꞌan lorokbelan. Nia nein iha fatin ida iha leo Kades no leo Syur leet. Hotu, nia lori tenik baa leo Gerar atu nein heik iha nia. Toꞌo nebaa, nia katak baa ema naꞌak, Sara nia, niakaan alin. Oras nia, naꞌi rai Gerar naran Abimelek. Rola nola lia nia, Abimelek naruka niakaan ema sia baa saka nola Sara, nodi baa naꞌin tofatik. Mais kalan ida, Maromak natadu aan baa Abimelek tuir meꞌi naꞌak, “O makara buka mate mak neꞌe! Tan o mola ema seluk feen.” (4-5) Mais naꞌin simu naꞌak, “Naꞌi Maromak! Haꞌu ksei la rose aan baa feto nia. Haꞌu la sala. Abraham mak naꞌak duꞌuk, feto nia niakaan alin! Feto nia duꞌuk moos katak nunia! Tan lia nia, haꞌu karuka ema baa nola nia, kodi neon moos! Dadi Naꞌi Maromak keta masalak haꞌu!” (-) Hotu, Maromak nataa naꞌak, “Tebes. Haꞌu katene o neon moos! Tan baa nia, Haꞌu ksaseni o, nebee keta rose aan baa feto nia! Hodi nunia, o la malo sala. Oras neꞌe, o musti solok fila feto nia baa laꞌen! Laꞌen nia, Haꞌukaan makoꞌan. Musu nia namulak bodik o, nebee o keta mate. Mais, kalo o la solok fila, manoin diꞌa-diꞌak! Tan o mo okaan ema sia hotu-hotu nanis mate!” Baa seisawan, Abimelek bolu nola niakaan klosan sia, hotu nasara meꞌi nia. Rona meꞌi nia, sia hotu-hotu nataꞌuk. Hotu, Abimelek bolu nola Abraham nodi nusu naꞌak, “Haꞌu kalo sala saa baa o, toꞌo o malo dinu kona baa haꞌu ko haꞌukaan renun nuneꞌe? La bele malo nuneꞌe. O maneo saa, toꞌo malo nuneꞌe?” Abraham nataa naꞌak, “Ama Naꞌi! Haꞌu kaꞌak falik emi la hatene Maromak! Tan baa nia, kataꞌuk ema atu noꞌo haꞌu, hotu nola haꞌukaan feen. Haꞌu kdale nia tebes, tan nia haꞌukaan alin tebes. Ami, aman ida, inan rua! Tan baa nia, ami hola malu dadi baa feen-laꞌen! Dadi, baa oras Maromak naruka ami rua baa ema rain, haꞌu katak baa haꞌukaan feen kaꞌak, ‘Kalo ita rua baa nabee dei, hotu ema nusu itakaan hatalin malu neꞌe, kalo o madomi haꞌu, o mataa maꞌak ita rua feton-naan’.” (14-16) Rona nola nuneꞌe, naꞌi Abimelek foo fila Sara nodi katak baa naꞌak, “Oras neꞌe, haꞌu kselu baa okaan naan osan murak tomak rihun ida, dadi tadak naꞌak, haꞌu la kalo sala saa ida ko o! Nebee, ema hotu-hotu natene!”Hotu, naꞌin dale baa Abraham naꞌak, “Abraham! Haꞌukaan rai neꞌe, luan bodik o. O makara mein iha nabee dei moos, bele.” Hotu, naꞌin latan baa Abraham, karau baka, bibi no bibi malae. Naꞌin moos latan ata feto, ata mane. (-) (-) (17-18) Uluk, MAROMAK taka notak feto hotu-hotu mak nein iha Abimelek rain, tan Abimelek nadau nola Abraham feen. Mais, oras Abimelek foo fila Sara, Abraham moos namulak, nebee Maromak loke nikar feto hotu-hotu notak. Hamulak tiꞌan, feto mak iha rai nia nahuu nahoris tenik. (-) Sara nahoris Isak bodik Abraham(1-7) Nosi ikus, MAROMAK moos natuun matak-malirin baa Sara, tuir Niakaan mamenon. Baa oras Abraham katuas tiꞌan, Sara moos koꞌus. Toꞌo niakaan oras, Sara nahoris nola oa mane ida. Hotu, Abraham nanaran oa nia, Isak (tan ‘isak’ lia isin naꞌak ‘hanasa’.) Baa oras Sara nahoris Isak nia, Abraham otas tinan atus ida ona.Sara katak naꞌak, “Maromak nalo haꞌu kanasa. Haꞌu neon diꞌak. Ema naneo naꞌak, haꞌu la kbele ketan oan baa otas ferik nuneꞌe. Haꞌukaan laꞌen moos katuas basuk tiꞌan, mais haꞌu ksei bele kahoris oan bodik nia! Dadi, oras neꞌe, se-see dei mak rona lia neꞌe, sia moos nanasa bele-bele no haꞌu.”Baa oras lawarik nia otas loron walu, Abraham moos nalo hamane aan baa nia, tuir Maromak ukun. (-) (-) (-) (-) (-) (-) Hagar no Ismael kona habuꞌaHotu, Isak hetak boot. Baa oras Sara atu keta nia, Abraham nalo dahur boot. (9-10) Baa oras nia, Sara naree Abraham feen kiꞌik Hagar oan Ismael kakoen Isak. Naree nunia, Sara katak baa laꞌen naꞌak, “Teꞌur sai ata feto Mesir neꞌe no niakaan oan! Haꞌu la koꞌuk niakaan oan simu itakaan sasoin! Haꞌukaan oan Isak dei, mak netan hotu-hotu.” (-) Rona nola nunia, Abraham noran la diꞌak, tan Ismael moos niakaan oan susu. Mais, Maromak katak baa Abraham naꞌak, “Abraham! Keta maneo feen kiꞌik no oan nia. Tuir Sara hakaran dei, tan o metan husar-binan mak Haꞌu kameno tiꞌan nia, tuir Isak. Mais Haꞌu moos katuun matak-malirin baa okaan feen kiꞌik oan Ismael. Tan Ismael moos, okaan oan susu duꞌuk. Nosi ikus, niakaan husar-binan dadi ema klubun ida!” Rona nola nunia, awan seisawan Abraham nalo bakae, foo baa Hagar, no tara wee fatik boot idaWee fatik neꞌe, halo hosi kulit. Baa oras nia, Ismael otas liu tinan sanulu resin haat. Haree Lia Uluk Fohon 16:16; 21:5,8. baa niakaan baas. Hotu, nia nabusik feto nia no oan Ismael laꞌo. Hagar no oan Ismael moos laꞌo nasirin rai mamuk ida kreꞌis Beer Syeba. Baa oras wee hemun moos tiꞌan, Hagar laꞌo nela Ismael iha ai huun kiꞌik ida leon, tan nia naneo naꞌak, “Haꞌu la kterus karee oan neꞌe mate.” Hotu, Hagar nakiduk takseer roꞌa lima nulu nosi oan nia, hotu tuur, tanis nadeꞌun aan. Ismael moos tanis. Maromak moos rona niakaan lian. Hotu, Maromak Niakan makbukar laleꞌan ida bolu Hagar naꞌak, “Hagar! Tan saa o susar nuneꞌe? Keta mataꞌuk, tan Maromak rona tiꞌan okaan oan tanis. Mariik, baa maliku nia! Makbiit niakaan neon, tan Haꞌu atu kalo niakaan husar-binan dadi ema klubun boot.” Hotu, Maromak namoo Hagar matan, toꞌo nia bele naree wee knuuk ida. Nia nodi wee fatik baa tii wee, nodi naroo oan nia. (20-21) Nunia hotu, Ismael no inan Hagar nein iha raihenek molik ida, naran Paran. Ismael boot mai, nia dadi ema mahanak matenek. Niakaan inan moos sasudin nia no feto Mesir ida. Hotu-hotu neꞌe dadi, tan Maromak namutuk no Ismael. (-) Abraham no Abimelek dame malu iha Beer SyebaBaa oras nia, Naꞌi Abimelek niakaan meo ulun ida, naran Pikol. Baa loron ida, sia rua mai nasoru Abraham. Naꞌi Abimelek dale baa Abraham naꞌak, “Abraham! Ami hatene Maromak namutuk no o. Etuk, o malo sa-saa dei, dadi. Oras neꞌe, haꞌu kusu o mameno modi marai aan iha Maromak oin maꞌak, o la beꞌur haꞌu ko haꞌukaan husar-binan. Haꞌu diꞌak ko o tiꞌan, dadi o moos musti diꞌak mo haꞌu ko haꞌukaan renun rai neꞌe.” Abraham moos simu naꞌak, “Diꞌak! Haꞌu karai aan.” Mais la kleur, Abraham nasaꞌe lia baa Naꞌi Abimelek naꞌak, “Ama naꞌi eman sia nadau nola haꞌukaan wee knuuk ida tiꞌan.” Rona nola nunia, Naꞌi Abimelek naꞌak, “Hei! Haꞌu kfoin rona lia neꞌe. Tan saa o la masara kedan lia nia? Haꞌu la katene see mak nadau.” (27-28) Nunia hotu, Abraham no Naꞌi Abimelek namate menon no malu. Abraham nola karau baka no bibi malae, latan baa naꞌin. Hotu, Abraham boi nasai tuꞌan bibi malae inan salak matan hitu. (-) Naree nunia, Naꞌi Abimelek nusu nia naꞌak, “Tan saa o malo nunia?” Abraham nataa naꞌak, “Ama naꞌi simu bibi malae matan hitu neꞌe ona, atu dadi tadak naꞌak, ama naꞌi simu haꞌu mak keꞌe wee knuuk nia.” Tan sia rua narai aan iha nia, sia moos nanaran fatin nia naꞌak, Beer Syeba. Neꞌe naꞌak, ‘wee knuuk harai aan’.Iha lia Ibrani, ‘Beer Syeba’ noo lia isin oi-oik. Neꞌe naꞌak: ‘wee knuuk dame’, lale, ‘wee knuuk sotir diꞌak’, lale, ‘wee knuuk hitu’, lale, ‘wee knuuk harai aan’. Hotu tiꞌan, Naꞌi Abimelek no niakaan meo ulun fila nikar baa siakaan rai Filistin. Hotu, Abraham taman ai tamariskaAi tamariska neꞌe, la noo iha rai Timor. Ai nia moris iha rai maran, mais tahan buras nohuun, tan abut tama leꞌan baa rai laran. Bibi naa ai neꞌe tahan. huun ida iha Beer Syeba. Nahuu baa oras nia, ai huun nia foo natene baa Abraham naꞌak, fatin nia, fatin loꞌu-sudur baa MAROMAK Mak Moris Nima-nimak. Hotu Abraham nein heik toꞌo kleur iha ema Filistin rain nia. Maromak naruka Abraham latan Isak dadi baa sera(Mateus 3:17, 17:5; Markus 1:11, 9:7; Lukas 3:22, 9:35; 2 Petrus 1:17)La kleur falik, Maromak koko Abraham neon atu natene Abraham rona baa Nia ka lale. Maromak bolu naꞌak, “Abraham!”Abraham moos nataa naꞌak, “Heꞌe, Naꞌi Maromak!” Hotu Maromak naruka naꞌak, “Rona diꞌa-diꞌak! Mola okaan oan mane mesak mak o madomi tebe-tebes nia, modi baa rai Moria, malo nia baa sera tunun bodik Haꞌu. Toꞌo nebaa, foin Haꞌu katudu sera fatik iha foho ida.” Awan seisawan, Abraham nola ai maran, tula baa kuda keledai. Hotu, nia no Isak no klosan naꞌin rua baa fatin mak Maromak katak tiꞌan nia. Sia laꞌo bei-beik toꞌo wainrua, Abraham titu naree foho nia nosi dook. Hotu, nia katak baa klosan rua nia naꞌak, “Emi naꞌin rua hein heik iha neꞌe, hodi daka kuda keledai. Haꞌu ko haꞌukaan oan baa loꞌu-sudur baa Maromak iha leten nebaa. Loꞌu-sudur tiꞌan, ami fila hikar mai.” Dale hotu nunia, Abraham nola ai maran nia sia, nasaan baa Isak. Nia naꞌin duꞌuk nodi tudik no haꞌi. Sia rua sei laꞌo, Isak bolu aman naꞌak, “Ama!”Abraham nataa naꞌak, “Saa Isak!”Isak moos nusu naꞌak, “Ama! Ita atu tunu sera! Haꞌi no ai maran iha neꞌe tiꞌan! Mais bibi malae oan mak ita atu halo baa sera nia, iha nabee?” Abraham nataa naꞌak, “Oa! Maromak duꞌuk mak atu foo Niakaan bibi malae oan, nebee halo baa sera.”Sia rua moos saꞌe liu, toꞌo fatin mak Maromak katak tiꞌan nia. Hotu Abraham nalo taroman, nodi nada ai maran baa fohon. Hotu, nia kesi niakaan oan, natoba baa ai maran leten. Hotu, nia nola tudik atu nodi sona noꞌo Mais teki-tekis MAROMAK Niakaan makbukar nahii nosi laleꞌan naꞌak, “Abraham, Abraham!”Abraham nataa naꞌak, “Haꞌu iha neꞌe, Naꞌi Maromak. Nansaa?” Hotu lia maliak nia moos nataa naꞌak, “Keta moꞌo oan nia! Keta malo sa-saa baa nia! Oras neꞌe, Haꞌu katene tiꞌan kaꞌak, o tuir tebe-tebes Haꞌukaan hakaran modi madiꞌa aan tiꞌan, latan okaan oan mane mesak nia, dadi baa sera bodik Maromak.” Rona nola nunia, Abraham naree bibi malae aman ida mak dikur tatalik baa ai tarak sorun. Abraham baa nola bibi malae nia, hotu tunu nalo baa sera bodik Maromak, seluk niakaan oan. Tan lia nia, Abraham nanaran fatin nia Yahofa Yire, tan lia isin naꞌak ‘Maromak atu nadiꞌa saa mak ita buka’. Etuk, toꞌo oras neꞌe moos, ema naꞌak, “Iha MAROMAK foho leten, Nia atu nadiꞌa saa mak ita buka.” Hotu, MAROMAK Niakaan makbukar nahii tenik nosi laleꞌan naꞌak, “MAROMAK duꞌuk naꞌak, ‘O madiꞌa aan tiꞌan atu foo okaan oan mesak nia, dadi sera bodik Haꞌu. Dadi, Haꞌu karai aan kodi Haꞌukaan naran duꞌuk kaꞌak, Haꞌu kameno katuun matak-malirin waꞌin lear baa o mo okaan husar-binan. Sia atu bea tuꞌan hanesan fitun iha laleꞌan, no raihenek iha tasi tehen mak ema la bele sura nola. Okaan husar-binan sia atu natoba nola funu. Nosi okaan husar-binan, ema klubun hotu-hotu iha raiklaran netan matak-malirin, tan o tuir Haꞌukaan ukun.’ ” Hotu, Abraham no Isak tuun mai nikar baa klosan naꞌin rua nia, atu fila nikar bele-bele baa Beer Syeba. Sia moos nein ona iha nebaa. Nahor husar-binanNunia hotu, Abraham rona naꞌak, alin Nahor feen Milka, nahoris oan tiꞌan. Oan ulun naran Us. Alin naran Bus. Bus alin naran Kemuel (mak Aram aman). Hotu, Kesed, Haso, Pildasy, Yidlaf no Betuel. Betuel nia, Ribka aman. Nahor moos netan oan nosi feen kiꞌik, naran Reuma. Reuma nahoris Teba, Gaham, Tahas no Maaka. Sara mate(1-2) Nosi ikus, Sara mate baa otas tinan atus ida rua nulu resin hitu. Oras mate, Abraham sia nein iha rai Kanaꞌan, iha leo Kiryat-Arba (neꞌe mak Hebron). Abraham tanis nadeꞌun aan, daka feen maten. (-) Nia baa nasoru ema Het sia, hotu katak naꞌak, “Haꞌu neꞌe, ema maktabar dei iha emikaan leet. Haꞌu la koo rai atu kakoi haꞌukaan feen. Dadi, kalo bele, haꞌu ksosa kola emikaan rai rohan ida, bodik kakoi haꞌukaan feen.” Sia nataa naꞌak, “Nuneꞌe, ama! Hori wain neꞌe, ami filak ama, hanesan ema matas mak ami hakneter. Dadi, ama boi duꞌuk dei rai kabaas mak ama nakara. Ami nanis simu dei. La noo ida dudu.” Rona nola nunia, Abraham sudur kedan, foo kneter baa rai naꞌin, mak ema Het sia. Hotu, nia dale naꞌak, “Kalo emi simu haꞌu, haꞌu kusu tulun nebee emi dale ho katuas Sohar oan mane Efron. Emi husu, kalo bele, nia faꞌan fatuk kuak naran Makpela iha niakaan toꞌos diꞌin. Nusu folin hira-hira, nanis haꞌu kselu. Haꞌu kakara selu kotu iha emikaan oin, nebee rai nia dadi baa haꞌukaan rai duꞌuk. Haꞌu atu kalo baa amikaan rate fatik.” Baa oras nia, Efron duꞌuk tuur namutuk no ema Het sia. Nia moos rona Abraham dalen nia. Hotu, nia nariik nataa Abraham iha fukun hotu-hotu oin naꞌak, “Keta nunia, ama! Nuneꞌe. Haꞌu klatan toꞌos no fatuk kuak Makpela nia bodik ama! Ama nakoi ama feen iha nia. Haꞌu klatan rai nia baa ama iha haꞌukaan ema oin, nebee sia hotu-hotu dadi saksiin!” Rona nola nunia, Abraham sudur tenik baa ema Het sia. Hotu, nia moos dale no Efron naꞌak, “Nunia moos diꞌak, mais emi hotu-hotu rona haꞌu lai. Haꞌu kakara sosa kotu rai nia, nebee haꞌu kbele kakoi haꞌukaan ema sia iha nia.” (14-15) Rona nola nunia, Efron moos nataa naꞌak, “Rai nia folin, osan murak tomak atus haat dei! Halo saa, ita rua hatuun folin baa-mai tan osan oan nia? Ama baa makoi o feen iha nebaa ona.” (-) Abraham moos simu rai folin nia tuir Efron dalen. Hotu, nia sura nola osan murak tomak atus haat iha ema Het sia oin, nodi selu baa Efron. (17-19) Hodi nunia, Abraham netan Efron rain, nalo baa niakaan rain duꞌuk. Rai nia, iha Makpela, kreꞌis Mamre. Nia sosa kotu rai nia no toꞌos, fatuk kuak, no ai huun hotu-hotu. Fukun Het hotu-hotu dadi saksiin naꞌak, rai nia no isin hotu-hotu, dadi tiꞌan baa Abraham niakaan.Hotu, Abraham nakoi Sara iha fatuk kuak Makpela laran, kreꞌis Mamre (neꞌe mak Hebron), iha rai Kanaꞌan. (-) (-) Hodi nunia, toꞌos no fatuk kuak mak uluk ema Het rain, dadi baa Abraham rain duꞌuk, atu nalo baa siakaan rate fatik. Buka feen bodik IsakAbraham otas naruk toꞌo katuas basuk. MAROMAK daka nia diꞌa-diꞌak, toꞌo nia moris manek no dame. (2-3) Noo Abraham klosan ida, mak nia fiar. Ema nia naliku Abraham sasoin sia. Dala ida, Abraham bolu nola klosan nia, hotu naꞌak, “Rona diꞌa-diꞌak! Haꞌu kusu o marai aanHakerek Ibrani naꞌak ‘tau o liman baa haꞌukaan kelen huun leet’. Hodi nunia sia nalo lia ‘harai aan’. modi Maromak naran, tan Nia mak naseꞌi laleꞌan no raiklaran! O mameno maꞌak, o la mola feto nosi ema Kanaꞌan neꞌe, atu malo baa haꞌukaan oan Isak feen. (-) Mais, o musti baa haꞌukaan familin sia iha haꞌukaan uma huun. Buka mola feto ida iha nia bodik haꞌukaan oan.” Rona nola nunia, klosan nia nusu Abraham naꞌak, “Diꞌak, ama! Mais, kalo feto nia la noꞌuk tuir mai, haꞌu kmusti ko ama oan baa nola malu iha nebaa ka, nunabee?” Abraham nataa naꞌak, “Manoin diꞌa-diꞌak! Masik nunabee moos, o la bele modi haꞌukaan oan baa! Manoin! MAROMAK makaer beran iha laleꞌan. Nia mak nodi haꞌu sai tiꞌan kosi haꞌukaan uma huun, nalaꞌo haꞌu toꞌo rai neꞌe. Nia moos namate menon no haꞌu naꞌak, ‘Haꞌu klatan to-tomak rai neꞌe bodik okaan husar-binan.’ Dadi, lalika mataꞌuk! Baa ona! Tan Maromak nanis naruka Niakaan makbukar laleꞌan mai loke dalan bodik o, nebee o bele masoru feto mak atu dadi baa haꞌukaan oa feen. Mais, kalo feto nia la noꞌuk mai, o makbois mosi harai aan neꞌe. Surak o la modi haꞌukaan oan baa.” Hotu, Abraham klosan nia narai aan tuir mohu Abraham hakaran. Hotu, klosan nia boi nola kuda unta matan sanulu. Nia tula naha kabaas oi-oik baa. Hotu, nia baa Nahor niakaan kota iha Mesopotamia.Iha lia Ibrani, fatin nia naran ‘Aram-Naharaim’. Baa oras neꞌe, fatin nia iha rai Siria lorokaras. Toꞌo kota nia, nia kesi kuda unta sia nanawa kole iha kota diꞌin, kreꞌis baa wee knuuk ida. Oras nia, loro malirin tiꞌan. Baa oras nia, oa feto sia mai nakonu wee iha wee knuuk nia. Naree nunia, klosan nia moos namulak naꞌak, “MAROMAK, mak haꞌukaan ama boot Abraham niakaan Maromak! Tulun loke dalan, nebee haꞌu ketan sotir diꞌak. Manoin Ama mamenon bodik haꞌukaan ama boot. Nebee haꞌu kbele ketan Isak sasudin. Naꞌi Maromak! Haꞌu kariik iha wee knuuk diꞌin neꞌe! Feto nosi kota neꞌe, mai nakonu wee iha neꞌe. Dadi, haꞌu kakroꞌan nuneꞌe: kalo haꞌu kdale ko feto ida kaꞌak, ‘Bete! Tulun matuun okaan lolo, foo haꞌu kemu lai.’ Kalo feto nia nataa naꞌak, ‘Ama memu ona! Haꞌu moos karoo okaan kuda unta sia,’ lia nia dadi tadak naꞌak, feto nia mak Naꞌi Maromak boi dadi baa Isak feen! Tuir tadak nunia, haꞌu kbele katene kaꞌak, Naꞌi Maromak natudu dadiꞌak bodik haꞌukaan ulun Abraham.” Abraham klosan nasoru Ribka(15-16) Oras Abraham klosan nia sei namulak, feto ida moos mai. Feto nia naran Ribka. Nia, Abraham alin Nahor no feen Milka, siakaan bein oan. Ribka aman naran Betuel. Ribka nia, sei feto lawarik mak kabaas tebe-tebes. Nia tuun baa wee knuuk nia, kuru nakonu lolo, hotu saꞌe nikar. (-) Oras Ribka saꞌe toꞌo leten, Abraham klosan moos nalai baa, hotu nusu naꞌak, “Bete. Tulun foo haꞌu kemu lai!” Rona nola nunia, Ribka nataa naꞌak, “Memu baa, ama!” Nia moos natuun lai-lais lolo, foo wee baa klosan nia. Nemu notu tiꞌan, Ribka dale naꞌak, “Mabusik haꞌu mak kuru wee bodik kuda unta sia, nebee sia nemu toꞌo bosu.” Hotu, Ribka fui wee resin baa kuda unta hemun fatik. Hotu, nia kuru wee saꞌe-tuun nodi naroo kuda unta nia sia hotu-hotu toꞌo bosu. Abraham klosan nariik no-nook mana feto nia serwisu. Nia nanoin baa-mai naꞌak, “Feto neꞌe mak Naꞌi Maromak boi ka?” Kuda unta sia nemu toꞌo bosu tiꞌan, klosan nia nola fafutar mean nosi naha mak nia nodi. Nia foo karabu inun mean no riti mean rua, tau baa feto nia liman karuk-kwana.Hakerek Moon lia Ibrani naꞌak ‘karabu inun mean nia todan syekel balun ida. Neꞌe naꞌak ‘gram neen’. Riti mean rua nia, todan ‘syekel sanulu’. Neꞌe naꞌak ‘gram atus ida sanulu resin haat’. Hotu, nia nusu naꞌak, “Bete aman, naran see? Haꞌu kbele toba heik iha bete aman uman ka?” Feto nia moos nataa naꞌak, “Haꞌukaan ama, naran Betuel. Haꞌukaan bei mane, naran Nahor. Bei feto, naran Milka. Iha amikaan uman, noo toba fatik bodik ama sia. Hae moos waꞌin bodik kuda unta sia.” Rona nola nunia, klosan nia loꞌu-sudur baa MAROMAK nodi nakroꞌan naꞌak, “Tonu-kaboot Naꞌi Maromak! Nia loke dalan baa haꞌu, toꞌo haꞌu kbele kasoru haꞌukaan ulun Abraham familin sia. Hodi nunia, Maromak nalaꞌok tiꞌan Niakaan mamenon bodik haꞌukaan ulun Abraham.” Hotu, feto nia nalai fila lai-lais. Toꞌo uma, nia dale baa ema uma isin, saa mak dadi ohin nia. (29-30) Ribka naan, naran Laban. Oras Laban naree naha mean sia, no rona Ribka dalen, nia nalai sai lai-lais baa nasoru klosan mak sei nariik no kuda unta sia iha wee knuuk nia. (-) Hotu, Laban dale baa klosan nia naꞌak, “Ama! MAROMAK nalaꞌo ama diꞌa-diꞌak toꞌo neꞌe tiꞌan! Keta mariik iha luan dei! Mai tama ona. Ami hadiꞌa keꞌan tiꞌan. Hahaak bodik kuda unta sia moos, waꞌin basuk.” Abraham klosan tama nusu RibkaRona nola nunia, klosan nia tuir Laban tama baa Betuel uman. Laban sia moos natuun tuꞌan naha nosi kuda unta sia. Hotu, sia tau hae. Sia moos nodi wee fasi ain foo baa klosan no niakaan ema sia. Oras sia nadiꞌa haan tiꞌan, klosan nia katak naꞌak, “Ita atu haa ona, mais haꞌu kusu leet ida atu katak sain lia ida neꞌe lai.”Laban nataa naꞌak, “Ama katak baa dei.” Klosan nia moos dale naꞌak, “Haꞌu neꞌe, emikaan bei Abraham klosan. MAROMAK natuun tiꞌan matak-malirin waꞌin baa haꞌukaan ulun nia, toꞌo soi liu resik. Maromak natuun baa nia mean-mutin, ata feto, ata mane, no bibi no karau waꞌin basuk, nuꞌu karau baka, kuda unta, kuda keledai, bibi no bibi malae. Baa oras haꞌukaan ulun sia feen-laꞌen otas tiꞌan, ina Sara nahoris oa mane ida, foo baa haꞌukaan ulun Abraham. Oan nia mak atu simu aman sasoin hotu-hotu. Foin da-dauk neꞌe, haꞌukaan ulun Abraham naruka haꞌu karai aan kaꞌak, ‘Haꞌu la kola feto Kanaꞌan bodik niakaan oan Isak. Mais, haꞌu kmusti kola feto nosi niakaan familin duꞌuk, dadi baa niakaan oan feen.’ Mais, haꞌu kusu baa haꞌukaan ulun kaꞌak, ‘Kalo feto nia la noꞌuk tuir haꞌu, nunabee?’ Hotu, nia nataa naꞌak, ‘Haꞌu ktuir MAROMAK hakaran nohuun. Tan baa nia, nanis Nia naruka makbukar laleꞌan mai buka dalan bodik o, nebee o bele metan feto ida nosi haꞌukaan familin duꞌuk, atu dadi baa haꞌukaan oan feen. Mais, kalo haꞌukaan familin sia dudu, lale, sia la noꞌuk nabusik feto nia mai neꞌe, o makbois mosi harai aan nia.’ Dadi, ohin haꞌu toꞌo wee knuuk nia, haꞌu kamulak iha neon laran kaꞌak, ‘MAROMAK, mak haꞌukaan ulun Abraham niakaan Maromak. Tulun loke dalan, nebee haꞌukaan dalan neꞌe netan sotir diꞌak. Nebee kasoru Isak sasudin. Naꞌi Maromak, haꞌu kariik iha wee knuuk diꞌin neꞌe. Feto sia nosi kota neꞌe mai nakonu wee iha neꞌe. Dadi, haꞌu kusu nuneꞌe: kalo haꞌu kdale ko feto ida kaꞌak, “Bete! Tulun matuun lolo, foo haꞌu kemu lai,” hotu feto nia nataa naꞌak, “Ama memu baa! Haꞌu moos atu karoo ama niakaan kuda unta sia,” lia nia dadi tadak naꞌak feto nia mak Naꞌi Maromak boi tiꞌan, dadi haꞌukaan ulun oan Isak feen!’ Haꞌu ksei kamulak nunia, bete Ribka mai nodi lolo atu nakonu wee iha wee knuuk nia. Oras nia foin saꞌe baa leten, haꞌu kusu kedan kaꞌak, ‘Bete! Foo haꞌu kemu lai.’ Hotu, nia moos natuun lai-lais lolo, nodi naꞌak, ‘Ama memu baa! Haꞌu moos atu karoo ama niakaan kuda unta sia.’ Rona nunia, haꞌu moos kemu. Haꞌukaan kuda unta sia moos nemu. Hotu, haꞌu kusu kaꞌak, ‘Bete aman, naran see?’Nia moos nataa naꞌak, ‘Haꞌukaan ama, naran Betuel. Haꞌukaan bei mane, naran Nahor. Bei feto, naran Milka.’ Rona Ribka dalen nia, haꞌu moos tau karabu baa inun, no riti mean rua baa liman karuk-kwana. Hotu, haꞌu kloꞌu-sudur baa Maromak kaꞌak, ‘Tonu-kaboot Naꞌi Maromak! Tan Naꞌi Maromak loke dalan baa haꞌu tiꞌan, toꞌo haꞌu kbele kasoru haꞌukaan ulun Abraham familin sia iha neꞌe. Haꞌu moos bele kasoru haꞌukaan ulun oan Isak sasudin.’ Dadi, oras neꞌe, kalo ama sia nadomi haꞌukaan ulun Abraham, katak malorek baa haꞌu. Kalo lale moos, katak malorek. Nebee haꞌu kbele katene, haꞌu kmusti kalo saa.” Ribka familin sia simu IsakRona nola nunia, Laban no Betuel dale naꞌak, “Kalo MAROMAK babilan nunia tiꞌan, ita atu dale saa tenik? Bete Ribka iha neꞌe. Mola nia modi baa. Nebee dadi bei Abraham oa feen, tuir MAROMAK babilan.” Rona tiꞌan lia nunia, Abraham klosan nia sudur toꞌo rai, sera dodan baa MAROMAK. Hotu, nia foti sai naha mean mutin no tais kabaas sia, foo baa Ribka. Nia moos foo sasolok folin todan sia baa Ribka inan no Ribka naan. Hotu, sia hotu-hotu tuur naa dahur. Abraham klosan no niakaan ema sia moos toba iha nia. Awan seisawan, sia nadeer. Hotu, klosan nia katak baa ema uma naꞌin sia naꞌak, “Kalo bele, oras neꞌe ami fila baa amikaan ulun ona.” Mais Ribka inan no Ribka naan katak naꞌak, “Hakara fila lai-lais baa saa? Habusik Ribka nein no ami loron sanulu sia lai! Foin hodi nia baa.” Mais klosan nia nataa naꞌak, “Adeei! Keta saseni haꞌu! MAROMAK tulun haꞌu tiꞌan, toꞌo kasoru tiꞌan haꞌukaan ulun oan feen. Dadi, ina sia habusik ami ona, nebee ami fila baa hasara lia baa haꞌukaan ulun lai.” Sia nataa naꞌak, “Nuneꞌe! Ita husu kokon baa Ribka duꞌuk. Nia nakara, nunabee?” Hotu, sia bolu Ribka nodi nusu naꞌak, “Ribka! Oras neꞌe, loos o dei. O makara tuir kedan mo ema neꞌe ka, nunabee?”Hotu, Ribka nataa naꞌak, “Kakara.” Ribka no Isak nola malu(59-60) Hotu, sia nabusik Ribka tuir Abraham klosan sia. Ata feto mak naliku Ribka hori sei kiꞌik no ata feto seluk sia moos atu tuir Ribka. Ribka familin sia naloon foo matak-malirin baa nia naꞌak, “Ribka! Ami haloon, nebee Naꞌi Maromak nalo o mahoris oan waꞌin lear, toꞌo okaan husar-binan dadi maliun-maliun. Ami moos haloon, nebee okaan husar-binan sia natoba nola funu!” (-) Hotu, Ribka no ata feto sia nahulin naha. Nahulin hotu, sia saꞌe kuda unta tuir kedan Abraham klosan sia. Oras nia, Isak nein iha rai Negeb. Nia foin fila nosi wee knuuk iha Beer Lahai Roi. Loraik ida, nia sai nosi batane, laꞌo nola anin. Nia foti oin, titu naree kuda unta sia laꞌo lolok mai. Baa oras Ribka naree nola Isak, nia tuun lai-lais nosi kuda unta. Nia nusu baa Abraham klosan nia naꞌak, “Ama! Ema mak laꞌo nebaa nia, see ida?”Klosan nia nataa naꞌak, “Nia, mak haꞌukaan ulun oan.” Rona nola nunia, Ribka foti nola tais oan, taka sara oin. Toꞌo tiꞌan, klosan nia nasara lia hotu-hotu baa Isak. Hotu, Isak no Ribka nola malu. Isak natama Ribka baa inan Sara batanen. Isak nadomi Ribka tebe-tebes, toꞌo Isak la duun susar ona baa inan mamaten. Abraham noo tenik feenNosi ikus, Abraham nola tenik feto ida, naran Ketura. Ketura nahoris oa hira foo baa Abraham. Oa nia sia naran: Simran, Yoksan, Medan, Midian, Isbak no Sua. Yoksan oan sia mak: Seba no Dedan. Dedan husar-binan sia mak: ema Asyur, ema Letus no ema Leum. Midian oan sia mak: Efa, Efer, Henok, Abida no Eldaa. Sia hotu-hotu nia, Ketura husar-binan. (5-6) Oras Abraham sei moris, nia faꞌe foo kedan fafaꞌek baa Hagar no Ketura oan sia ida-idak. Hotu, nia naruka sia nein iha rai Kanaꞌan lorosaꞌe, dook nosi oan Isak. Mais, nia latan niakaan sasoin hotu-hotu baa Isak. (-) Abraham mate(7-8) Nosi ikus, Abraham mate baa otas tinan atus ida hitu nulu resin lima. (-) (9-10) Niakaan oan Isak no Ismael nakoi nia iha fatuk kuak Makpela, kreꞌis baa Mamre. Uluk Abraham sosa nola toꞌos ida nosi ema Het ida, naran Efron, mak Sohar oan, nalo baa siakaan rate fatik. Uluk sia nakoi Sara baa fatuk kuak iha nia. (-) Abraham mate tiꞌan, Maromak moos natuun matak-malirin baa Isak, toꞌo nia moris manek no dame. Baa oras nia, Isak nein kreꞌis wee knuuk ida, naran Beer Lahai Roi. Ismael husar-binanNeꞌe, lia Ismael. Nia neꞌe, Abraham feen kiꞌik Hagar oan. Hagar nia, Sara ata feto nosi Mesir. (13-16) Ismael oan mane naꞌin sanulu resin rua. Siakaan naran tuir malu nosi ulun toꞌo ikun, mak neꞌe: Nebayot, Kedar, Adbeel, Mibsam, Misma, Duma, Masa, Hadad, Tema, Yetur, Nafis no Kedma. Oan nia sia dadi bei uluk nosi ema klubun sanulu resin rua, ida-idak no rain duꞌuk. Sia nanaran rai nia sia, ida-idak tuir siakaan bei uluk naran. (-) (-) (-) Ismael mate baa otas tinan atus ida tolu nulu resin hitu. Mais, niakaan husar-binan sia funu malu. Sia nein fatin keen kari malu, nahuu nosi rai Hawila toꞌo rai Syur mak kladik no rai Mesir, liu toꞌo Asyur.Lia Uluk Fohon 16:12 Isak oan Esau no YakobNeꞌe, lia Isak. Nia neꞌe Abraham feen boot Sara oan. Baa oras Isak nola Ribka baa feen, nia otas tinan haat nulu. Ribka aman, naran Betuel. Naan, naran Laban. Sia nia, ema Aram nosi Padan Aram.Padan Aram nia, mak Mesopotamia, kreꞌis no rai Siria lorokaras. Isak no Ribka nola malu kleur tiꞌan, mais la netan oan. Tan baa nia, Isak namulak baa MAROMAK. Nia nusu nebee loke Ribka notak. MAROMAK moos rona niakaan namulak, hotu Ribka koꞌus. Natene nodi baa, nia koꞌus oa karuak. Mais oan rua nia te-tei malu nohuun iha inan notak. Toꞌo Ribka naneo naꞌak, “Tan saa oan rua neꞌe te-tei malu nuneꞌe?” Hotu, nia nusu lia nia baa MAROMAK. MAROMAK moos nataa naꞌak,“Iha okaan notak nia, noo ema klubun rua. Sia atu funu malu nohuun!Oan ikun biit liu oan ulun.Maun atu serwisu bodik alin.” Toꞌo niakaan oras, Ribka nahoris oa mane karuak. Oa kawaꞌik ilas mean, isin marahuk. Etuk oin, sia nanaran nia, Esau (tan lia fuan esau isin naꞌak ‘marahuk’). Oras alin sai, nia kaer maun ain nuban. Etuk oin, sia nanaran nia, Yakob (tan lia fuan yakob isin naꞌak ‘ain nuban’). Baa oras oan rua nia moris, aman Isak otas tinan neen nulu tiꞌan. Yakob beꞌur nola Esau niakaan beran oa ulunBaa oras oa rua nia boot tiꞌan, Esau dadi maktama alas. Nia beer nein iha alas laran. Mais Yakub dadi ema mak la duun dale. Nia beer nein iha uma dei. Isak beer basuk naa naꞌan fuik. Tan lia nia, nia nadomi liu Esau. Mais Ribka nadomi liu Yakob. Dala ida, Yakob daꞌan fore mean. Oras nia moos, Esau fila mai nosi alas. Nia kole no salaen tebe-tebes. Naree alin Yakob noꞌi daꞌan fore, nia moos nusu naꞌak, “Ali! Foo okaan fore mean daꞌan oan ida lai, nebee atu kaa, tan haꞌu ksalaen mate ona.” (Tan baa nia, ema moos bolu Esau naꞌak, Edom, tan edom neꞌe, lian hanesan lia fuan Ibrani ida naꞌak ‘mean laak’.) Yakob nataa naꞌak, “Diꞌak mau. Mais latan okaan beran oa ulun baa haꞌu lai, foin haꞌu kfoo!”Tuir siakaan adat, oa mane ulun mak seluk aman. Nia moos netan bein sasoin waꞌin liu nosi alin sia. Esau nataa naꞌak, “Basa klerek beran oa ulun nia! Mola baa o dei. Surak modi fore daꞌan nia mai, tan haꞌu ksalaen mate ona.” Mais Yakob nataa tenik naꞌak, “Mein lai, mau! Marai aan uluk lai maꞌak, mau latan beran nia baa haꞌu, foin haꞌu kfoo.” Hotu, Esau moos narai aan tuir Yakob hakaran. Hotu, Yakob foo fore daꞌan no tubi baa nia. Naa-nemu notu, Esau moos nariik laꞌo.Hodi nunia, Esau soe lerek niakaan beran oa ulun. Isak no Naꞌi AbimelekBaa tinan ida, rai salaen boot iha rai nia, manesak no rai salaen baa oras Abraham sei moris. Tan baa nia, Isak baa nusu baa ema Filistin siakaan naꞌin, naran Abimelek, nebee nia bele nein iha Gerar. Nia nalo nunia, tan MAROMAK natadu aan baa nia naꞌak, “Keta baa Mesir. Haꞌu atu katudu fatin seluk baa o. (3-4) Kalo o dadi ema maktabar iha fatin nia, Haꞌu atu kamutuk ko o, kodi katuun matak-malirin oi-oik baa o. Haꞌu moos kalo okaan husar-binan sia bea tuꞌan, hanesan fitun iha laleꞌan. Haꞌu moos latan baa o mo okaan husar-binan sia, rai nia tomak. Nosi okaan husar-binan, ema klubun hotu-hotu iha raiklaran netan matak-malirin. Hodi nunia, Haꞌu kalaꞌo Haꞌukaan mamenon baa okaan aman Abraham.Kristus Klosan Lian 3:25; Galatia 3:8 (-) Haꞌu kalo lia neꞌe sia hotu-hotu, tan okaan aman tuir tiꞌan Haꞌukaan hakaran, Haꞌukaan harukan, no Haꞌukaan ukun.” Tan Maromak lian nia, Isak nein kreꞌis kota ida iha rai Gerar, dadi ema maktabar. Isak feen Ribka, kabaas basuk. Baa oras ema iha nia sia naree nola nia, sia nusu natiꞌi lia nosi nia. Mais Isak nataa naꞌak, “Ribka nia, haꞌukaan feton.” Nia naneo naꞌak, kalo nia katak naꞌak, Ribka nia, niakaan feen, ema nia sia nanis noꞌo nia, nebee nola Ribka. Isak nein kleu-leur iha rai nia, dala ida naꞌin nateke nosi kuak anin, naree Isak no Ribka nakoꞌak malu. Naree nunia, naꞌin naruka bolu Isak nodi deꞌan naꞌak, “Isak! Oras neꞌe, foin haꞌu katene malorek kaꞌak, feto nia, okaan feen! Tan saa o katak maꞌak okaan feton?”Isak nataa naꞌak, “Nuneꞌe ama! Haꞌu kataꞌuk, kalo haꞌu kaꞌak nia haꞌukaan feen, nanis ema noꞌo haꞌu.” Naꞌin nataa naꞌak, “Kalo ema iha neꞌe toba no okaan feen, nanis ami hatiu hola sala nia! Tan saa o malo nunia mo ami?” Hotu, Naꞌi Abimelek foo natene makaꞌas baa renun sia naꞌak, “Emi hotu-hotu hanoin diꞌa-diꞌak! See mak naksakar aan kakoen ema neꞌe, lale, kakoen niakaan feen, nanis haꞌu ktaa ukun mate baa nia.” Toe malu tan wee knuukBaa oras nia, Isak furi fini iha rai nia. Nia netan nikar toꞌos isin dala atus ida, tan MAROMAK natuun matak-malirin baa nia. Niakaan sasoin tuꞌan bei-beik, toꞌo soi basuk. Niakaan karau baka, bibi no bibi malae, bea tuꞌan. Niakaan ata feto no ata mane moos waꞌin. Toꞌo ema Filistin sia hirus nia. Uluk, Isak aman Abraham eman sia keꞌe nela wee knuuk waꞌin tiꞌan. Mais, oras neꞌe ema Filistin sia baa tunin wee knuuk nia sia hotu-hotu. Hotu, Naꞌi Abimelek katak baa Isak naꞌak, “Diꞌak liu, o laꞌo mela rai neꞌe ona. Tan okaan beran liu ami tiꞌan.” Hotu, Isak nakiduk nosi fatin nia, baa nein iha fatin seluk iha rai fehan Gerar. Nia moos suu nikar wee knuuk nia sia mak ema tunin tiꞌan nia. Hotu, nia nanaran wee knuuk nia sia, tuir aman nanaran nela. Oras Isak eman sia keꞌe wee knuuk iha rai fehan Gerar nia, sia keꞌe kona wee matan mak nakduar sai waꞌin. Mais makbalin Gerar sia toe malu tenik no Isak makbalin sia, tan wee nia. Sia katak naꞌak, “Wee neꞌe, amikaan!” Tan lia nia, Isak nanaran wee knuuk nia, Esek, tan lia isin naꞌak ‘toe malu’. Hotu, Isak eman sia keꞌe tenik wee knuuk ida. Mais sia toe malu tenik baa wee knuuk nia. Tan lia nia, Isak nanaran wee knuuk nia, Sitna. Lia isin naꞌak ‘hakaat ho malu’. Hotu, Isak laꞌo nela fatin nia, baa keꞌe wee knuuk ida seluk. Oras neꞌe, sia la toe malu ona. Tan lia nia, Isak nanaran wee knuuk nia, Rehobot. Lia isin naꞌak, ‘fatin luan’. Isak katak naꞌak, “Oras neꞌe, MAROMAK foo leet baa ita bele hein iha rai luan! Iha neꞌe foin ita bele bea tuꞌan.” Nosi nia, Isak sia laꞌo tenik, baa nein iha Beer Syeba. Toꞌo nebaa, kalan nia kedan MAROMAK natadu aan baa nia naꞌak, “Isak! Haꞌu neꞌe, okaan ama Abraham niakaan Maromak! Keta mataꞌuk, tan Haꞌu kdaka o! Haꞌu atu katuun matak-malirin baa o. Okaan husar-binan nanis bea tuꞌan. Haꞌu kalo nuneꞌe tan Haꞌu kameno tiꞌan baa okaan ama.” Hotu, Isak nada fatuk, nalo taroman iha nia. Nia namulak sera dodan baa MAROMAK. Hotu, nia nein iha fatin nia. Niakaan ema sia moos nahuu keꞌe tenik wee knuuk. Naꞌi Abimelek no Isak dame maluOras nia, Naꞌi Abimelek mai nosi Gerar bele-bele no niakaan maluk Ahusat, no niakaan meo ulun Pikol, atu nasoru Isak. Naree sia mai, Isak nusu naꞌak, “Ama naꞌi! Uluk emi teꞌur sai ami tiꞌan. Oras neꞌe, emi mai halo saa?” Sia nataa naꞌak, “Nuneꞌe! Oras neꞌe, ami hatene MAROMAK mak daka o. Dadi ami hanoin, diꞌak liu ita hamate menon. Mamenon nia nuneꞌe: o marai aan maꞌak, emi la halo aat ho ami, ami moos harai aan haꞌak, ami la halo aat ho emi. Ami laran diꞌak ho emi. Tan hori hirak nia, emi sai diꞌa-diꞌak hosi amikaan rain. Ami hatene tebes MAROMAK natuun matak-malirin baa emi.” Hotu, Isak nalo dahur. Sia naa bele-bele. Awan seisawan, sia moos namate menon nodi narai aan. Hotu, Isak nabusik sia fila nodi dame. Baa loron nia, Isak eman serwisu sia mai katak lia nosi wee knuuk mak sia noꞌi keꞌe nia naꞌak, “Ama! Ami hetan wee tiꞌan.” Hotu, Isak nanaran wee knuuk nia, Syeba, tan lia isin naꞌak ‘harai aan’. Tan baa nia, ema bolu kota nia Beer Syeba, toꞌo baa oras neꞌe.Iha lia Ibrani, syeba naꞌak ‘harai aan’, lale ‘hitu’, lale ‘sotir diꞌak’. Tenik, iha lia Ibrani, beer naꞌak ‘wee knuuk’. Esau nola feen naꞌin rua nosi ema hunun selukEsau otas tinan haat nulu, nia nola feto naꞌin rua nosi ema hunun Het, nalo baa feen. Ida, Beeri oan, naran Yudit. Ida tenik, Elon oan, naran Basmat. Feto rua nia nalo Isak no Ribka neon susar. Isak kona beꞌur toꞌo foo matak-malirin baa YakobOras Isak hetak katuas, matan moos malahuk basuk tiꞌan. Loron ida, nia bolu oan ulun Esau mak nia nadomi basuk naꞌak, “Esau, mai neꞌe lai!”Esau nataa naꞌak, “Heꞌe ama.” Hotu, Isak katak baa Esau naꞌak, “Haꞌu katuas tiꞌan, la katene wainhira haꞌu kmate. Oras neꞌe, o mola rama no diman, baa buka mola naꞌan fuik ida bodik haꞌu! Hotu teꞌin, malo midar tuir haꞌukaan beer. Hotu, modi mai haꞌu. Kaa kotu, haꞌu kfoo kedan matak-malirin baa o. Kalo haꞌu kfoo matak-malirin baa o tiꞌan, haꞌu kmate moos, bele ona.” Rona nola nunia, Esau sai baa buka naꞌan fuik. Mais natoon baa oras Isak dale no Esau, Ribka moos rona. Hotu, Ribka baa katak Yakob naꞌak, “Hei Yakob! Rona diꞌa-diꞌak! Foin da-dauk, haꞌu krona okaan aman dale baa Esau, naꞌak nuneꞌe: ‘Baa buka mola naꞌan fuik ida. Hotu, teꞌin, malo midar, modi mai haꞌu. Kaa kotu tiꞌan, haꞌu kfoo kedan matak-malirin baa o iha MAROMAK oin.’ Tan okaan ama naꞌak nunia, o rona diꞌa-diꞌak modi malo tuir haꞌukaan harukan neꞌe. Baa itakaan bibi natar, boi mola bibi salak bokur matan rua. Koꞌa mola isin, modi mai haꞌu. Haꞌu atu kteꞌin, tuir okaan aman beer. Teꞌin kotu tiꞌan, o musti modi baa okaan ama naa, nebee oras nia sei moris neꞌe, nia foo kedan matak-malirin baa o ona. Hodi nunia, o mak metan matak-malirin. Lahoos okaan maun.” Mais Yakob dale baa inan naꞌak, “Nuneꞌe ina. Mau Esau isin marahuk, mais haꞌu lale! Keta arumak ama kaer kona haꞌukaan isin, hotu natene kedan naꞌak, haꞌu kbeꞌur nia. Hotu nia kastikar haꞌu!” Mais inan katak naꞌak, “Yakob! Keta mataꞌuk. Ina mak nahulin! Kalo ama kastikar o, soꞌin ina mak natiu! Baa mola bibi nia sia ona.” Rona nola nunia, Yakob baa boi nola bibi. Hotu, koꞌa nodi foo baa inan. Ribka moos teꞌin kedan tuir Isak beer. Hotu Ribka baa nola faru ida mak Esau tau nanis, foo baa Yakob tau. Nia moos falun Yakob liman no kokorok nodi bibi kulit mak noo rahun. Hotu nia foo baa Yakob haan midar nia no tubi mak nia nalo tiꞌan. Hotu, Yakob nodi haan nia baa aman nodi katak naꞌak, “Ama! Haꞌu kmai tiꞌan.”Isak nataa naꞌak, “O see?” Yakob nataa naꞌak, “Haꞌu, ama oan ulun, Esau! Haꞌu kalo tiꞌan tuir ama nakara ohin nia. Madeer, maa ona. Haꞌu kteꞌin tiꞌan naꞌan nia mak kola iha alas laran. Maa hotu, foo kedan matak-malirin baa haꞌu ona.” Rona nola nunia, Isak katak naꞌak, “O makaꞌas tebes! O bele metan lais nunia?”Yakob nataa naꞌak, “Haꞌu ketan neꞌe, tan MAROMAK mak ama loꞌu-sudur baa, tulun haꞌu!” Hotu, Isak bolu Yakob naꞌak, “Mareꞌis aan mai, nebee haꞌu kaer kokon o! O neꞌe, Esau tebes ka, lahoos?” Hotu, Yakob nareꞌis aan baa aman. Katuas nahuu kaer nia nodi naꞌak, “Lia maliak neꞌe, Yakob lian! Mais liman neꞌe, Esau liman.” Isak la natene Yakob, tan liman marahuk hanesan Esau. Isak simu atu foo matak-malirin baa Yakob, mais nia sei nusu tenik naꞌak, “O neꞌe, Esau tebes ka?”Yakob nataa naꞌak, “Tebes, ama!” Hotu, Isak dale naꞌak, “Lolo soruk naꞌan nia mai, nebee haꞌu kaa. Kaa kotu, haꞌu kfoo matak-malirin baa o.” Yakob moos lolo soruk naꞌan nia no anggor ween baa, Aman moos naa. Naa-nemu notu, aman katak naꞌak, “Oa! Mareꞌis aan mai, deꞌi haꞌu.” Yakob moos nareꞌis aan baa deꞌi aman. Isak moos noran nola Esau farun nuhar. Hotu, nia foo matak-malirin baa Yakob naꞌak,“Haꞌukaan oan nuhar, hanesan hae molik mak MAROMAK natuun matak-malirin baa. Nebee, Maromak natuun maꞌun nosi laleꞌan,nalo okaan toꞌos dadi boꞌas no boran!Nebee, Maromak foo o hare waꞌin lear,no anggor fuan bokar tebe-tebes. Ema klubun sia atu dadi baa okaan atan.Ema hunun sia atu loꞌu-sudur no foo kneter baa o.Nebee, o ukun baa okaan maun-alin sia hotu-hotu.Sia moos nakniꞌa baa o.See mak kastikar o, sia moos netan kastikar.See mak foo matak-malirin baa o, sia moos netan matak-malirin.” Esau fila, nusu Isak foo matak-malirin baa niaIsak foo matak-malirin baa Yakob tiꞌan, Yakob sai nela aman. La kleur, maun Esau fila mai, nodi naꞌan mak foin kohi nola. Nia baa teꞌin, hotu nodi baa aman. Nia bolu naꞌak, “Ama! Haꞌu kmai tiꞌan. Madeer maa ona. Haꞌu kteꞌin tiꞌan naꞌan fuik mak ama nusu nia. Ama naa notu, foo matak-malirin baa haꞌu ona.” Rona nola nunia, Isak blaar! Hotu nia nusu naꞌak, “Hoi! O neꞌe, see tenik?”Esau nataa naꞌak, “Haꞌu, Esau. Ama oan ulun.” Rona nola nunia, Isak kiki. Hotu nia nusu naꞌak, “Kalo nunia, see mak ohin nodi naꞌan baa haꞌu kaa nia? Haꞌu kfoo matak-malirin baa nia tiꞌan! La bele fokit kikar ona.” Rona aman dale nunia, Esau laran moras kedan. Nia tanis nodi nusu naꞌak, “Adeei, ama! Foo tenik matak-malirin baa haꞌu!” Isak moos nataa naꞌak, “Okaan alin mai beꞌur nola haꞌu, nodi nanaꞌo nola okaan matak-malirin tiꞌan.” Hotu Esau dale naꞌak, “Nia beꞌur haꞌu dala rua tiꞌan. Uluk fohon, beꞌur nola haꞌukaan beran oa ulun! Oras neꞌe, beꞌur nola tenik haꞌukaan matak-malirin. Etuk oin, nia naran ‘Yakob’. Tan lisan tebe-tebes tuir naran ‘beꞌur teen’. Mais ama sei noo matak-malirin seluk bodik haꞌu ka lale?” Isak nataa naꞌak, “Haꞌu kfoti tiꞌan nia dadi baa okaan ulun. Niakaan maun-alin hotu-hotu, atu dadi baa niakaan atan! Haꞌu kfoo tiꞌan baa nia, hare waꞌin lear no anggor fuan bokar tebe-tebes. Dadi, oa! Oras neꞌe, matak-malirin saa tenik mak atu kfoo baa o? La noo tiꞌan.” Rona nola nunia, Esau nusu bei-beik baa aman naꞌak, “Ama noo matak-malirin mesak ida dei ka? Nanis, ama sei bele buka matak-malirin seluk bodik haꞌu. Masik oan ida dei moos, diꞌak!” Hotu, Esau tanis tenik. Isak moos nataa nikar nia naꞌak,“O atu moris dook mosi toꞌos boran,tan maꞌun la tuun nosi laleꞌan nabotes okaan rain. Okaan surik naruk mak atu foo moris baa o.Masik nunabee moos, o dadi ata baa okaan alin.Kalo o bele maksakar aan mo nia, foin o bele makbudi sai mosi niakaan liman.” Ribka naruka Yakob nalaiNunia hotu, Esau hirus tebe-tebes Yakob, tan nia nadau nola niakaan matak-malirin. Mais Esau naneo naꞌak, “La kleur, ama mate. Dadi, haꞌu kein dei, toꞌo loron daka ama maten liu tiꞌan, foin haꞌu koꞌo nia!” (42-43) Mais Ribka rona Esau lia kakotun nia. Hotu, nia bolu nola Yakob nodi katak naꞌak, “Rona diꞌa-diꞌak! Okaan maun hirus o toꞌo atu noꞌo o. Dadi, malai lai-lais baa okaan tua naꞌi Laban iha leo Haran. (-) Baa mein heik iha nebaa, toꞌo okaan maun laran malirin. Nosi ikus, kalo nia naluꞌa tiꞌan okaan hahalok baa nia, foin haꞌu karuka ema bolu nikar o. Tan haꞌu la koꞌuk, haꞌukaan oan rua-rua lakon loron ida.” Hotu, Ribka katak baa Isak naꞌak, “Haꞌu la kbeer tiꞌan Esau feen ema Het nia! Kalo Yakob moos nola feto Het, diꞌak liu haꞌu kmate.” Rona Ribka dale nunia, Isak bolu nola Yakob. Nia foo lia tateꞌan no nusu matak-malirin naꞌak, “Rona diꞌa-diꞌak, Yakob! O keta mola feto Kanaꞌan! Baa okaan bein Betuel uman iha Padan Aram. Mola okaan tua naꞌi Laban oan feto ida.Padan Aram nia, mak ‘Mesopotamia’, iha rai Siria lorokaras, kreꞌis baa rai Irak. Haran nia, leo ida iha Padan Aram. Nebee Maromak mak Beran Kaliuk natuun matak-malirin baa o. Nebee okaan husar-binan bea dadi baa ema klubun waꞌin boot! Nebee Maromak mamenon mak Nia namate no okaan bei Abraham, tuun baa o mo okaan husar-binan. O metan rai neꞌe, mak MAROMAK nameno tiꞌan latan baa bei Abraham.”Kristus Klosan Lian 3:25; Galatia 3:8 Dale notu nunia, Isak moos nabusik Yakob baa tua naꞌi Laban no bei Betuel uman iha Padan-Aram. Esau nola Ismael oan fetoBaa oras nia, Esau rona nola naꞌak Isak foo lia tateꞌan baa Yakob tiꞌan naꞌak, keta nola feto Kanaꞌan, mais baa nola tua naꞌi oan feto ida iha Padan-Aram. Esau moos natene Yakob laꞌo tiꞌan baa Padan-Aram, tuir inan-aman hakaran. Tan baa nia, Esau natene kedan naꞌak, aman la nakara niakaan feen sia mak ema Kanaꞌan. Tan lia nia, Esau baa niakaan ama boot Ismael, hotu nola Ismael oan feto ida, naran Mahalat, nalo tenik baa feen. Mahalat neꞌe, Nebayot feton. Yakob meꞌi iha BetelOras nia, Yakob laꞌo nela Beer Syeba, atu baa leo Haran. Toꞌo dalan klaran, loro monu tiꞌan. Oras nia atu toba, nia nola fatuk ida nalo baa kluni. Baa kalan nia, nia meꞌi naꞌak, nia naree asodan ida nariik lolo, dikin aas toꞌo laleꞌan. Maromak Niakaan makbukar sia saꞌe-tuun asodan nia. Iha meꞌi nia moos, Yakob naree MAROMAK nariik iha niakaan sorin nodi naꞌak, “Haꞌu neꞌe, MAROMAK mak okaan bei Abraham no okaan ama Isak loꞌu-sudur baa. Haꞌu atu klatan rai neꞌe, bodik o mo okaan husar-binan. Okaan husar-binan sia atu bea waꞌin hanesan raihenek! Sia atu keke lema baa fatin hotu-hotu. Nosi okaan husar-binan, ema klubun hotu-hotu iha raiklaran neꞌe, atu netan matak-malirin.Kristus Klosan Lian 3:25; Galatia 3:8 Manoin diꞌa-diꞌak! O baa nabee dei, Haꞌu kamalu. Haꞌu moos kdaka o. Haꞌu atu kodi o fila mikar mai rai neꞌe. Haꞌu la klaꞌo kela o. Mamenon hotu-hotu mak Haꞌu kameno baa o neꞌe, nanis dadi.” Oras Yakob naktekir, nia dale naꞌak, “Haꞌu kfoin katene, MAROMAK moos iha neꞌe!” Mais nia moos nataꞌuk nodi naneo naꞌak, “Adeei! Fatin neꞌe, nanis fatik lulik. Arumak Maromak Tofatik, mak odamatan baa laleꞌan.”Yohanis 1:51 Awan seisawan, Yakob nadeer. Nia foti nola fatuk kluni nia, nariik fatuk nia, nalo baa tadak. Hotu, nia fui mina baa fatuk leten, nodi loꞌu-sudur baa Maromak. Nia nanaran fatin nia, Betel, tan lia fuan bet-el naꞌak ‘Maromak Tofatik’. (Uluk, fatin nia naran Lus.) Hotu, Yakob narai aan naꞌak, “Kalo Naꞌi Maromak namutuk haꞌu no daka haꞌu iha haꞌukaan dalan neꞌe, nodi foo haan no tais baa haꞌu, toꞌo haꞌu fila kikar diꞌa-diꞌak, haꞌu atu kloꞌu-sudur baa Nia mesan dei. Fatuk mak haꞌu kariik tiꞌan neꞌe, dadi fatik loꞌu-sudur baa Maromak. Sa-saa hotu-hotu mak Maromak latan baa haꞌu, haꞌu moos foo kikar faꞌek ida nosi fafaꞌek sanulu.” Yakob toꞌo tua naꞌi Laban umanHotu, Yakob laꞌo liu baa lorosaꞌe. Loron ida, nia naree wee knuuk kreꞌis baa leo ida. Bibi no bibi malae nako tolu nein atu nemu iha nia. Mais, noo fatuk boot ida mak taka nola wee knuuk nia. Hahalok nanis iha nia, bibi no bibi malae hotu-hotu libur malu tiꞌan, foin makbalin foti sees fatuk nia, nebee nakonu wee nodi naroo bibi sia. Naroo hotu, sia taka nikar wee knuuk nia. Toꞌo wee nia, Yakob nusu makbalin iha nia sia naꞌak, “Emi hosi nabee?”Sia nataa naꞌak, “Ami hosi leo Haran neꞌe.” Yakob nusu tenik naꞌak, “Emi hatene haꞌukaan tua naꞌi Laban ka lale? Nia mak Nahor bein oan!”Sia moos nataa naꞌak, “Ami hatene.” Hotu Yakob nusu tenik naꞌak, “Nia diꞌa-diꞌak dei ka?”Sia nataa nikar naꞌak, “Ama katuas diꞌa-diꞌak dei. Mana kokon nebaa. Niakaan oan feto Rahel nalaꞌo nodi bibi malae sia mai atu nemu wee iha neꞌe. Mein dei.” Rona nola nunia, Yakob dale tenik naꞌak, “Oras neꞌe loro sei aas! Diꞌak liu emi haroo bibi sia ona mak naklibur tiꞌan iha neꞌe. Hotu, halaꞌo hodi baa hae molik, nebee naa tenik hae.” Mais sia sakar Yakob naꞌak, “La bele nunia! Ami musti hein makbalin sia hotu-hotu nodi bibi sia mai naklibur iha neꞌe lai, foin ami foti sees fatuk nia, hodi haroo bibi sia.” Yakob sei dale no makbalin nia sia, Rahel moos toꞌo mai. Rahel nalaꞌo nodi aman niakaan bibi malae sia, tan loron-loron nia mak naliku. Naree Rahel no bibi sia mai, Yakob baa loke kedan wee knuuk tatakan nia. Hotu, nia naroo bibi sia. Hotu, nia nakoꞌak deꞌi Rahel nodi tanis naꞌak, “Ali! Haꞌu neꞌe, o aman feton Ribka oan.” Rona nola nunia, Rahel nalai fila kedan baa katak aman. Laban rona Rahel dale naꞌak Yakob, mak nia feton Ribka oan, nia nalai baa nasoru. Nasoru nola tiꞌan, Laban nakoꞌak deꞌi Yakob, nodi baa uma. Yakob moos nasara lia hotu-hotu baa tua naꞌi Laban. (14a-14b) Rona hotu-hotu tiꞌan, Laban simu naꞌak, “Tebes! Ita neꞌe famili malu.” 14b Yakob nola Lea no Rahel nalo baa feenYakob tuur no sia fulan ida tiꞌan, foin Laban katak baa Yakob naꞌak, “Nuneꞌe, Yakob! Ita rua famili malu. Haꞌu la koꞌuk o serwisu loos bodik haꞌu. O musu kansera hira?” Oras nia, Laban noo oan feto naꞌin rua. Biin naran Lea. Alin naran Rahel. Lea matan krai-raik.Lia fuan Ibrani iha neꞌe la malorek. Mais Rahel oin kabaas lo-loos, isin moos furak. Tan Yakob beer Rahel, nia nataa Laban naꞌak, “Haꞌu atu kserwisu bodik tua naꞌi tinan hitu, surak haꞌu kola Rahel.” Rona nola nunia, Laban simu naꞌak, “Kakara! Diꞌak liu o mak mola Rahel, tan o haꞌukaan familin duꞌuk! Hein baa neꞌe dei, serwisu bodik haꞌu.” Hotu, Yakob serwisu tinan hitu, nebee netan Rahel. Nia beer Rahel liu resik. Dadi, tinan hitu nia, nia noran nuꞌu loron hira dei. Tinan hitu siku tiꞌan, Yakob foo natene baa Laban naꞌak, “Haꞌu kserwisu tinan hitu tiꞌan bodik tua naꞌi. Dadi, latan Rahel baa haꞌu ona.” Hotu, Laban nalo dahur, namata ema hotu-hotu iha rai nia. (23-27) Mais kalan nia, Laban la latan Rahel baa Yakob. Nia naruka Lea mak tama baa Yakob batanen. Hotu, Yakob toba no Lea. Baa awan, foin Yakob natene naꞌak nia nola Lea, lahoos Rahel. Nia baa kedan naksuhuk baa Laban naꞌak, “Tan saa tua naꞌi maktolek haꞌu? Haꞌu kserwisu susi ruin tinan hitu tiꞌan atu ketan Rahel! Tan saa seluk Rahel hodi Lea?”Hotu Laban nataa naꞌak, “Keta nawan saꞌe nunia! Tuir amikaan adat iha neꞌe, alin la bele noo uluk laꞌen. Diꞌak liu, o mein toꞌo dahur loron hitu neꞌe hotu lai, foin haꞌu klatan tenik Rahel. Surak o serwisu bodik haꞌu tinan hitu tenik.” Baa oras nia, Laban moos latan ata feto ida naran Silpa, dadi baa Lea atan. (-) (-) (-) (-) Rona nola Laban dalen, Yakob moos simu. Oras dahur loron hitu nia hotu tiꞌan, Laban latan Rahel baa Yakob. Laban moos latan tenik ata feto ida naran Bilha, dadi baa Rahel atan. Hotu, Yakob toba no Rahel. Nia beer basuk Rahel liu nosi Lea. Nia moos serwisu tuꞌan tenik tinan hitu bodik niakaan banin mane. Yakob oan siaMAROMAK natene Yakob beer Rahel liu Lea. Tan lia nia, MAROMAK nakara Lea nahoris oan. Mais Rahel la noo oan. Lea moos koꞌus, hotu netan oan mane ida. Nia dale naꞌak “MAROMAK naree haꞌukaan susar tiꞌan! Oras neꞌe, haꞌukaan laꞌen nakara haꞌu ona.” Hotu, Lea nanaran oan nia, naran Ruben (tan lia fuan rubenIha lia Ibrani, lia fuan ruben moos naꞌak ‘Haree! Noo oan’. hanesan lia fuan ida naꞌak, “Nia naree haꞌukaan susar tiꞌan”). Hotu, Lea koꞌus, netan tenik oan mane ida. Nia dale naꞌak, “MAROMAK rona tiꞌan haꞌukaan laꞌen la naliku haꞌu. Tan baa nia, MAROMAK foo tuꞌan tenik oan ida baa haꞌu.” Hotu, Lea nanaran oan nia, naran Simeon (tan lia fuan simeon isin naꞌak ‘rona tiꞌan’). Hotu, Lea koꞌus, netan tenik oan mane ida. Nia dale naꞌak, “Kodi oan neꞌe, haꞌukaan lia mohu tiꞌan. Haꞌukaan laꞌen nanis nametis aan no haꞌu, tan haꞌu kahoris oan mane naꞌin tolu tiꞌan bodik nia.” Tan baa nia, Lea nanaran oan nia, naran Lewi (tan lia fuan lewi isin naꞌak ‘hametis aan’). Nosi ikus, Lea koꞌus, netan tenik oan mane ida. Nia dale naꞌak, “Dala ida neꞌe, haꞌu kakara tonu-kaboot MAROMAK!” Hotu, Lea nanaran oan nia, naranYahuda (tan lia fuan yahuda isin naꞌak ‘tonu-haboot’). Nunia tiꞌan, Lea la nahoris ona. Oras nia, Rahel sei dauk netan oan. Tan lia nia, Rahel hirus biin. Nia dale baa laꞌen naꞌak, “Ama! Foo oan baa haꞌu lai! Kalo lale, diꞌak liu haꞌu kmate.” Rona Rahel naksuhuk nunia, Yakob nakanas naꞌak, “O maneo haꞌu neꞌe, Maromak mak bele foo oan baa o ka!?” Rahel nataa naꞌak, “Nuneꞌe! Diꞌak liu, o mola haꞌukaan atan Bilha, toba mo nia, nebee nahoris oan bodik haꞌu.” Hotu, Rahel latan Bilha baa laꞌen. Yakob moos toba no nia. Bilha koꞌus, hotu nahoris oan mane ida. Naree nunia, Rahel dale naꞌak, “Maromak rona haꞌukaan hamulak tiꞌan nodi foo oan mane ida baa haꞌu! Nia nakotu haꞌukaan lia nodi moon!” Hotu, Rahel nanaran oan nia, naran Dan (tan lia fuan dan isin naꞌak ‘hakotu lia hodi moon’). Hotu, Bilha koꞌus, netan tenik oan mane ida. Rahel moos dale tenik naꞌak, “Haꞌu ko haꞌukaan biin sita malu tiꞌan. Haꞌu mak kodi nia.” Tan baa nia, Rahel nanaran oan nia, naran Naftali (tan lia fuan naftali isin naꞌak ‘sita malu’). Oras Lea noran la netan oan tenik, nia latan atan Silpa baa Yakob, atu nalo baa feen. Hotu, Silpa koꞌus, nahoris oan mane ida. Naree nunia, Lea dale naꞌak, “Haꞌu ketan sotir diꞌak tiꞌan.” Tan baa nia, Lea nanaran oan nia, naran Gad (tan lia fuan gad isin naꞌak ‘sotir diꞌak’). Hotu, Silpa koꞌus, nahoris tenik oan mane ida. Naree nunia, Lea moos dale naꞌak, “Haa! Oras neꞌe, foin haꞌu neon diꞌak! Lei haree! Feto hotu-hotu atu dale naꞌak, haꞌu ketan sotir diꞌak basuk tiꞌan.” Tan baa nia, Lea nanaran oan nia, naran Aser (tan lia fuan aser isin naꞌak ‘neon diꞌak’). Dala ida, oras kuꞌu hare, Ruben baa alas laran. Nia netan ai horis ida dadi aitahan mak bele nalo ema netan oan. Nia nodi mai baa inan Lea. Naree nunia, Rahel nusu baa Lea naꞌak, “Bii! Aitahan mak ohin Ruben nodi mai nia, foo oan ida baa haꞌu lai.” Mais Lea nataa naꞌak, “Hoi! O neꞌe, liu resik! O madau mola haꞌukaan laꞌen tiꞌan. Oras neꞌe, o nmakara madau mola tenik aitahan mosi haꞌukaan oan. O neꞌe moe lalek!”Mais Rahel dale naꞌak, “Nuneꞌe bii. Kalo haꞌu ketan aitahan nia, ohin kalan neꞌe o bele toba mo Yakob!” Rona nola nunia, Lea moos nakara. Loro malirin, Yakob fila nikar nosi toꞌos. Lea baa nasoru Yakob nodi naꞌak, “Yakob! Kalan neꞌe, o musti toba mo haꞌu, tan haꞌu kselu kedan tiꞌan, kodi haꞌukaan oan aitahan.” Hotu, Yakob toba no Lea baa kalan nia. Tan Maromak rona Lea namulak, Lea moos koꞌus, hotu nahoris oan mane nomer lima. Nia dale naꞌak, “Maromak selu haꞌukaan kolen tiꞌan, tan haꞌu klatan Silpa dadi baa haꞌukaan laꞌen feen.” Tan baa nia, Lea nanaran oan nia, naran Isaskar (tan lia fuan isaskar naꞌak ‘selu kolen’). Nosi ikus, Lea koꞌus, hotu nahoris tenik oan mane nomer neen. Nia dale naꞌak, “Maromak foo loos lia kabaas ida baa haꞌu tiꞌan. Oras neꞌe, haꞌukaan laꞌen musti nakneter haꞌu, tan haꞌu kahoris oan mane naꞌin neen tiꞌan bodik nia.” Hotu, Lea nanaran oan nia, naran Sebulon (tan lia fuan sebulon isin naꞌak ‘hakneter’). Nosi ikus, Lea nahoris oan feto ida. Nia nanaran oan nia, naran Dina. Nosi ikus, Maromak nanoin Rahel nodi rona niakaan hamulak. Maromak loke Rahel notak, hotu Rahel koꞌus, nahoris oan mane ida. Hotu nia dale naꞌak, “Maromak foti soe haꞌukaan moe tiꞌan.” Nia moos dale naꞌak, “Nebee Maromak foo tuꞌan oan mane ida tenik baa haꞌu.” Tan baa nia, Rahel nanaran oan nia, naran Yusuf (tan lia fuan yusuf isin naꞌak ‘kusu nebee foo tuꞌan’). Yakob buka dalan atu nabea tuan niakaan bibi siaRahel nahoris Yusuf tiꞌan, Yakob dale no Laban naꞌak, “Ama! Kalo bele, haꞌu kfila uma lai, ko haꞌukaan feen no oan sia. Ama natene haꞌu kserwisu susi ruin bodik selu kotu sia tiꞌan.” Rona mane foun dale nunia, banin mane nataa naꞌak, “Oa, rona lai! Kodi kleno urat, haꞌu katene MAROMAK natuun matak-malirin baa haꞌu, tan o. Dadi, makara musu hira moos, haꞌu kselu! Surak, tuur mafati iha neꞌe, modi serwisu nima-nimak bodik haꞌu.” Rona nola nunia, Yakob nataa naꞌak, “Ama naree duꞌuk tiꞌan, haꞌukaan serwisu makaꞌas. Tan haꞌu serwisu makaꞌas nunia, ama niakaan bibi no karau sia bea bei-beik. Oras haꞌu ksei la mai dauk, ama sasoin sia sei la duun waꞌin nunia. Mais oras neꞌe, ama soi tiꞌan. MAROMAK natuun matak-malirin baa ama, tan haꞌukaan serwisu nia. Oras toꞌo tiꞌan, haꞌu atu kserwisu bodik haꞌukaan feen-oan.” Rona nola nunia, Laban nusu naꞌak, “Haꞌu kmusti selu nunabee baa o?”Yakob nataa naꞌak, “Ama lalika foo sa-saa baa haꞌu. Haꞌu atu kaliku ama niakaan bibi sia bei-beik, surak haꞌu kbele kalo lia ida nuneꞌe. Ohin loron neꞌe kedan, foo leet baa haꞌu kbaa ama niakaan bibi no bibi malae sia, nebee kboi kola balu. Rahun la makerek, dadi baa ama niakaan. Mais kalo rahun makerek, dadi baa haꞌukaan. Haꞌu moos kola bibi malae metan hotu-hotu. Bibi nia sia, hodi selu haꞌukaan kolen.Baa oras nia, ema naneo naꞌak bibi malae rahun mutik mak diꞌak. Sia mak bea waꞌin. Bibi malae metan la diꞌak. Sia la bea waꞌin. Bibi no bibi malae rahun makerek, moos la waꞌin. Baa loron ikus, ama bele natene haꞌu neꞌe moon ka lale. Oras nabee dei, ama bele mai naree haꞌukaan bibi sia. Kalo ama naree bibi rahun la makerek, lale haree bibi malae mutik, ama natene kedan naꞌak, haꞌu kanaꞌo kola bibi nia sia.” Rona nola nunia, Laban simu nodi naꞌak, “Diꞌak! Nunia dei.” (35-36) Mais loron nia moos, Laban beꞌur kedan Yakob, nodi faꞌe salin bibi mak rahun makerek no mak rahun metan. Hotu, nia naruka oan sia nalaꞌo nodi kedan bibi nia sia baa fatin ida mak salin dook nosi Yakob. Fatin nia, laꞌo rai loron tolu laran. Hotu, sia naliku bibi nia sia iha nia.Mais Yakob sei naliku banin mane niakaan bibi no bibi malae seluk sia. (-) Hotu, nia taa nola ai sorun nosi ai huun oik tolu. Nia loke ai kulit nia sia nalo makerek mak noo kaketak. Nia tau ai makerek mak noo keketak nia sia baa bibi hemun fatik. Bibi sia nanis naklaꞌok malu iha nia. Tan bibi sia naklaꞌok malu iha ai makerek mak noo keketak nia sia, oan sia moris mai, rahun makerek. Oras Laban niakaan bibi sia naklaꞌok malu, Yakob feur sia seꞌi oin baa bibi rahun makerek. Hotu, oan sia moos rahun makerek hotu. Nodi nunia, Yakob niakaan bibi sia bea tuꞌan. Hotu, nia sasa faꞌe sia, nosi Laban niakaan bibi sia. Baa oras bibi mak biit naklaꞌok malu, Yakob tau ai makerek iha siakaan oin iha siakaan hemun fatik. Mais, kalo naree bibi biit lalek sia naklaꞌok malu, nia la rai ai baa. Hodi nunia, Laban netan bibi biit lalek hotu-hotu. Mais, Yakob netan bibi mak biit hotu-hotu. Hodi nunia, Yakob soi tebe-tebes. Niakaan bibi, bibi malae, kuda unta, kuda keledai no ata sia, waꞌin liu resik. Yakob laꞌo nela LabanDala ida, Yakob rona Laban oan sia dale baa malu naꞌak, “Yakob neꞌe soi basuk, tan nia koi namara itakaan aman sasoin tiꞌan.” Baa oras nia moos, Yakob naree banin mane Laban oin kadubuk no la diꞌak no nia hanesan uluk. Hotu, MAROMAK naruka Yakob naꞌak, “Oras toꞌo tiꞌan. Fila mikar baa o inan-aman ona. Haꞌu nanis kamalu o.” Rona Maromak naruka nunia, Yakob moos naruka ema bolu Rahel no Lea mai nasoru nia iha hae molik. Feen sia toꞌo mai tiꞌan, Yakob katak baa naꞌak, “Loron hira neꞌe, haꞌu karee emikaan aman oin kadubuk no la diꞌak no haꞌu hanesan uluk. Mais haꞌu katene kaꞌak, Maromak mak haꞌukaan ama tonu-naboot, nanis namutuk no haꞌu. Emi rua hatene haꞌu kserwisu susi ruin kleur tiꞌan bodik emikaan aman. Mais nia beꞌur nakdiuk haꞌu! Nia seluk nakdiuk haꞌukaan saseban toꞌo dala sanulu. Masik nunia moos, Maromak daka diꞌa-diꞌak haꞌu. Oras emikaan aman nameno baa haꞌu naꞌak, ‘Bibi rahun makerek sia dadi baa okaan saseban,’ foin bibi nahoris oan rahun makerek hotu. Baa dala seluk nia dale tenik naꞌak, ‘Oras neꞌe, bibi rahun falatak sia dadi baa okaan saseban.’ Foin bibi sia nahoris oan rahun falatak hotu. Maromak mak nalo nunia, nebee nola emikaan aman bibin, foo baa haꞌu. Dala ida, oras bibi sia naklaꞌok malu, haꞌu kmeꞌi karee kaꞌak bibi aman mak naklaꞌok nia sia, rahun makerek no falatak mohu. Hotu, Maromak Niakaan makbukar laleꞌan ida bolu haꞌu iha meꞌi nia naꞌak, ‘Hei Yakob!’Haꞌu ksimu kaꞌak, ‘Heꞌe Naꞌi Maromak?’ Nia moos katak naꞌak, ‘Maree lai! Bibi aman mak naklaꞌok nia sia, rahun makerek no falatak mohu. Haꞌu mak babilan nunia, tan Haꞌu karee tiꞌan saa mak Laban nalo baa o. Haꞌu neꞌe, Maromak. Haꞌu mak katadu aan baa o iha Betel. Iha nebaa, o mariik fatuk ida, o fui mina baa leten, modi loꞌu-sudur baa Haꞌu. Hotu, o mamate menon mo Haꞌu iha nia. Oras neꞌe, o musti laꞌo mela rai neꞌe, fila mikar baa okaan inan-aman rain.’ ” Rona laꞌen dale nunia, Rahel no Lea nataa naꞌak, “Diꞌak! Ami tuir dei, tan ami la hetan tenik sasoin tiꞌan nosi ama Laban! Nia nalo ami hanesan ema seluk! Nia faꞌan ami, hotu naa lakon amikaan folin! Sasoin hotu-hotu mak Maromak nola tiꞌan nosi ama Laban, oras neꞌe dadi bein sasoin bodik ami ho amikaan oan sia! Tan lia nia, kalo Maromak katak nunia tiꞌan, ami tuir baa dei!” (17-18) Feen sia simu nunia, Yakob moos nahuu nadiꞌa naha sia. Nia nasaꞌe feen-oan hotu-hotu baa kuda unta, no naha mak nia netan tiꞌan iha Padan-Aram. Nia nalaꞌo nodi bibi no karau hotu-hotu, fila nikar baa rai Kanaꞌan. (-) Oras Yakob sia atu laꞌo, Laban la iha uma, tan nia baa teri bibi malae rahun. Naree nunia, Rahel foti nanaꞌo nodi aman niakaan aiꞌoi lulik sia. Yakob sia laꞌo, la tami niakaan banin mane. Sia laꞌo lai-lais nodi sasoin hotu-hotu, nakur mota boot, liu baa foho Gilead. Laban teꞌur tuir YakobLoron tolu liu tiꞌan, foin Laban natene naꞌak Yakob sia nalai tiꞌan. Hotu, Laban libur niakaan ema sia, teꞌur tuir Yakob sia. Tuir toꞌo loron hitu, foin toma sia iha foho Gilead sia. Baa kalan nia, Maromak natadu aan baa Laban iha meꞌi naꞌak, “Laban! Kalo o dale mo Yakob, daka ibun diꞌa-diꞌak.” Kalan nia, Yakob nariik batane iha foho Gilead sia. Laban sia moos nariik batane la dook nosi nia. Baa awan, Laban mai nasoru Yakob nodi katak naꞌak, “Yakob! Tan saa o malai no-nook modi haꞌukaan oan feto sia? Hanesan o modi ema mak o kohi mola iha hatuda laran. O malai no-nook, o la tami haꞌu tenik! Kalo o katak diꞌa-diꞌak haꞌu, nanis haꞌu kalo dahur, kalaꞌo emi kodi likurai no bareka, foin emi laꞌo! Okaan salan ida tenik, o la foo leet baa haꞌu kdeꞌi haꞌukaan oan no bein oan sia. Okaan hahalok neꞌe, beik liu resik! Haꞌu atu kasusar o, bele basuk! Mais hori kalan, Maromak mak okaan ama loꞌu-sudur baa, deꞌan haꞌu naꞌak, kalo haꞌu kdale ko o, haꞌu kmusti daka ibun diꞌa-diꞌak. Haꞌu katene o laꞌo neꞌe tan o makara fila mikar! Mais, tan saa o sei manaꞌo modi tenik haꞌukaan aiꞌoi lulik sia?” Yakob nataa naꞌak, “Tua naꞌi keta deꞌan haꞌu! Haꞌu klaꞌo no-nook, tan haꞌu kataꞌuk keta arumak tua naꞌi natoos oan neꞌe sia, hotu nunabee?” Yakob dale nunia, mais nia duꞌuk la natene feen Rahel nanaꞌo nodi aiꞌoik nia sia. Hotu, nia dale tenik naꞌak, “Tua naꞌi! Lia aiꞌoi lulik nia, buka baa! Kalo o metan, taa ukun mate baa ema mak nodi. Sobu karin hotu-hotu dei! Kalo ama naꞌi metan sasoin seluk sia moos, mola mikar. Nebee, ema neꞌe sia hotu-hotu dadi saksiin.” Hotu, Laban baa buka aiꞌoik nia sia iha ida-idak batanen. Uluk fohon, Yakob niakaan. Hotu, Lea niakaan. Liu baa, ata feto rua siakaan. Mais, nia la netan aiꞌoik nia sia. Ikus basuk, nia tama baa Rahel batanen. Mais, Rahel rai subar aiꞌoik nia sia iha kusin kuda unta ohak. Hotu, nia tuur natoos. Laban buka nasirin Rahel batanen, mais la netan. Oras nia Rahel dale baa aman naꞌak, “Ama keta kanarak. Haꞌu la kbele kariik, tan haꞌu koꞌi kasoru fulan.” Laban buka baa-mai, mais la netan. Hotu, Yakob nawan saꞌe. Nia dale makaꞌas baa Laban naꞌak, “Haꞌu kalo aat saa tiꞌan baa tua naꞌi, toꞌo teꞌur tuir haꞌu hanesan ema aat! Tua naꞌi sobu karin naha sia tiꞌan! Hotu, hetan saa? Kalo hetan saa, rai baa oin neꞌe, nebee ita hotu-hotu haree! Nebee ema neꞌe sia bele nakotu, see niakaan! Tinan rua nulu tiꞌan, haꞌu kserwisu bodik tua naꞌi. Oras haꞌu kdaka tua naꞌi niakaan bibi no karau sia, la noo matan ida mak lonus. Matan ida moos, haꞌu la kaa kola. Kalo asu fuik noꞌo tua naꞌi bibin, haꞌu la kasara baa tua naꞌi. Mais haꞌu mak selu duꞌuk. Tenik, kalo ema nanaꞌo tua naꞌi bibin, tua naꞌi naruka haꞌu mak selu, masik haꞌu la sala! Oras loro makas, loro tunu nawai haꞌu. Baa kalan, haꞌu kiki tan malirin. Masik haꞌu kakati moos, haꞌu kdaka tua naꞌi bibin sia loron-kalan. Tinan rua nulu nia, tebes! Haꞌu kserwisu tinan sanulu resin haat, nebee haꞌu ketan tua naꞌi oan feto sia! Hotu kserwisu tenik tinan neen, nebee haꞌu ketan bibi sia! Haꞌu kserwisu kleur nunia, mais tua naꞌi seluk nakdiuk haꞌukaan saseban sia, toꞌo dala sanulu. Mais haꞌu ksotir tan Maromak mak Bei Abraham no Ama Isak loꞌu-sudur baa. Kalo Maromak la daka haꞌu, nanis tua naꞌi naruka ema nabuꞌa fila haꞌu, laꞌo kodi liman mamuk. Mais Maromak la taka matan baa haꞌukaan susar. Nia naree haꞌukaan serwisu hotu-hotu. Etuk hori fonin, Nia mai naruka tua naꞌi daka ibun.” Yakob no Laban namate menonRona Yakob dale nunia, Laban dale naꞌak, “Nuneꞌe! Feto naꞌin rua nia, haꞌukaan oan. Oan mak sia nahoris moos haꞌukaan bein oan sia. Bibi no karau hotu-hotu neꞌe moos, haꞌukaan. Sa-saa hotu-hotu mak o maree iha neꞌe, nanis haꞌukaan! Mais, haꞌu la kbele katoos. Diꞌak liu, ita rua hamate menon, nebee ita moris tuir mamenon nia.” Hotu, Yakob foti nola fatuk boot ida, taman nariik fatuk nia atu nalo tadak. Nia moos naruka niakaan ema sia libur fatuk nodi butuk. Hotu, Yakob no Laban sia hotu-hotu tuur atu nalo lahan nodi naa iha nia. Laban tau naran baa fatuk butuk nia nodi lia Aram naꞌak Yegar Sahaduta (lia isin naꞌak ‘fatuk saksiin’). Yakob moos foo naran nodi lia Ibrani naꞌak Galeed (lia neꞌe moos naꞌak ‘fatuk saksiin’). Hotu, Laban katak naꞌak, “Fatuk butuk neꞌe, dadi saksiin bodik ita rua.” (Tan lia nia, ema nanaran fatin nia naꞌak Galeed.) Laban moos katak naꞌak, “Nanis MAROMAK duꞌuk mak daka ita rua, nebee masik ita rua dook malu, ita keta hakur mamenon neꞌe.” Etuk, nia moos nanaran fatin nia, Mispa (tan lia fuan mispa neꞌe, lian hanesan lia fuan naꞌak ‘daka fatin aas’). Hotu Laban dale tenik naꞌak, “Kalo o malo aat mo haꞌukaan oan sia, lale o mola tenik feto, haꞌu la katene. Mais manoin! Maromak mak dadi saksiin baa o mo haꞌu. (51-52) Maree kokon fatuk hariik no fatuk butuk neꞌe. Fatuk neꞌe sia dadi kladik. O la bele makur liu fatuk neꞌe sia, modi malo aat baa haꞌu. Haꞌu moos la bele kakur liu fatuk neꞌe sia, kodi kalo aat baa o. (-) Ita rua hamate menon neꞌe, hodi itakaan bei siakaan Maromak, mak okaan bei Abraham no haꞌukaan bei Nahor loꞌu-sudur baa. Maromak duꞌuk mak dadi makotu lia bodik ita.”Hodi nunia, Yakob moos tuir narai aan nodi Maromak naran, mak niakaan aman Isak loꞌu-sudur baa. Hotu, Yakob nalo sera baa Maromak iha foho nia leten. Nia moos bolu ema hotu-hotu iha nia sia atu mai naa bele-bele, nodi daka toꞌo seisawan. Seisawan oan, Laban nakoꞌak deꞌi oan no bein oan sia hotu-hotu. Nia naloon foo matak-malirin baa sia. Hotu, nia fila nikar. Yakob nataꞌuk nasoru maun EsauLaban fila nikar tiꞌan, Yakob sia moos laꞌo liu. Hotu, Maromak Niakaan makbukar laleꞌan sia mai nasoru nia. Naree sia nunia, Yakob dale naꞌak, “Fatin neꞌe, nanis Maromak hanawa fatin!” Tan baa nia, Yakob nanaran fatin nia, Mahanaim (tan mahanaim lia isin naꞌak ‘hanawa fatin rua’). Hotu, Yakob naruka niakaan klosan naꞌin hira, baa uluk rai Edom (neꞌe mak rai Seir), nebee katak baa maun Esau naꞌak nia atu mai. Yakob katak baa klosan sia naꞌak, “Emi baa katak baa haꞌukaan maun Esau nuneꞌe: ‘Ama boot Esau! Ama boot atan, ali Yakob, solok tabe hakneter waꞌin lo-loos. Nahuu hori laꞌo uluk nia, toꞌo oras neꞌe, ama boot atan neꞌe, tuur iha tua naꞌi Laban uman. Oras neꞌe, ama boot atan neꞌe, noo karau baka, kuda keledai, bibi, bibi malae, ata feto no ata mane. Nia solok ami neꞌe mai uluk, katak ama boot nosi niakaan mamain. Nia naloon, nebee ama boot simu ami nodi liman rua.’ ” Yakob naruka nunia, klosan sia moos baa. Klosan sia nasoru Esau tiꞌan, sia fila nikar, nasara baa Yakob naꞌak, “Ami hasoru tiꞌan ama maun, Esau. Oras neꞌe, nia laꞌo mai nasoru ama nodi mane naꞌin atus haat.” Rona nola nunia, Yakob neon kiki, tan nia nataꞌuk tebes. Nia faꞌe niakaan ema no karau no bibi sia hotu-hotu, nalo baa lolok rua. Nia naneo naꞌak, “Kalo Esau mai, hotu nalatu ema lolok uluk, lolok ikus bele nalai sori aan.” Yakob moos namulak naꞌak, “Maromak, mak haꞌukaan bei Abraham no ama Isak loꞌu-sudur baa. Rona haꞌu lai! Hori hirak nia, Maromak naruka haꞌu kmai kikar haꞌukaan familin sia iha rai neꞌe. MAROMAK mak namate menon tiꞌan naꞌak, Maromak mak atu babilan nalo diꞌak hotu-hotu. Haꞌu la kfatan simu Maromak dadomin mak la natuka! Uluk, oras haꞌu kakur mota Yordan neꞌe, kodi knoꞌan dei. Mais, oras neꞌe haꞌu kmai kikar, kodi ema no karau no bibi lolok rua. Haꞌu kataꞌuk arumak mau Esau mai noꞌo ami. Tan lia nia, haꞌu kakroꞌan, nebee Naꞌi Maromak sori haꞌu ko haꞌukaan feen-oan hotu-hotu, bele hakbois hosi mau Esau. Naꞌi Maromak mak namate menon naꞌak, atu natuun matak-malirin waꞌin baa haꞌu, nodi nalo haꞌukaan husar-binan bea tuꞌan, hanesan raihenek iha tasi tehen mak ema la bele sura nola.” Namulak notu, Yakob toba iha nia. Baa awan, nia nadiꞌa bibi no karau sia atu foo baa maun. Nia boi nola bibi inan matan atus rua, bibi aman matan rua nulu, bibi malae inan matan atus rua, bibi malae aman matan rua nulu, kuda unta matan tolu nulu no oan sei susu, karau baka inan matan haat nulu, karau baka aman matan sanulu, kuda keledai inan matan rua nulu no kuda keledai aman matan sanulu. Hotu, nia faꞌe oik ida, lolok ida. Hotu, nalo lolok ida noo makbalin duꞌuk. Nia katak baa makbalin sia naꞌak, “Emi laꞌo uluk. Haꞌu ktuir kosi kotuk! Mais musti daka, nebee lolok ida dook netik nosi lolok ida seluk.” Hotu, Yakob naruka makbalin lolok uluk naꞌak, “Kalo haꞌukaan maun Esau nasoru emi, hotu nusu naꞌak, ‘Emi atu baa nabee? Emi neꞌe see klosan? Bibi no karau neꞌe sia see niakaan?’ emi musti hataa haꞌak, ‘Bibi no karau neꞌe sia, ama boot atan Yakob niakaan! Nia solok baa maun, ama boot Esau. Mais, nia duꞌuk sei ikus.’ ” (19-20) Yakob moos naruka baa makbalin hotu-hotu nosi lolok seluk sia naꞌak, “Kalo emi hasoru mau Esau, latan bibi no karau neꞌe sia baa nia, hotu katak haꞌak, haꞌu ksei iha ikus.” Yakob naruka nunia, tan nia nanoin, kalo nia latan bibi no karau nia sia hotu-hotu baa Esau, Esau laran bele malirin no nia. (-) Tan lia nia, nia solok uluk bibi no karau nia sia baa. Mais kalan nia, nia sei iha Mahanaim. Yakob nakteꞌur no MaromakBaa kalan nia, Yakob nadeer, babilan feen kawaꞌik rua, feen kiꞌik rua, no oan naꞌin sanulu resin ida, atu nakur mota Yabok balu. Toꞌo balu baa, Yakob moos solok niakaan sasoin hotu-hotu baa. Nunia hotu, Yakob mesan sei iha nia. Hotu, mane ida mai nakteꞌur no nia, toꞌo kreꞌis loro saꞌe. Mane nia noran atu monu, nia moos tuku Yakob kidan fukun, toꞌo ruin naklosu sai nosi tuur fatin. Hotu, mane nia dale naꞌak, “Mabusik haꞌu, tan loro atu saꞌe ona.”Mais Yakob nataa naꞌak, “Matuun matak-malirin baa haꞌu lai, foin kabusik o!” Hotu, mane nia nusu naꞌak, “O naran see?”Nia nataa naꞌak, “Yakob.” Hotu, mane nia naꞌak, “Okaan naran lahoos Yakob tenik! Nahuu baa oras neꞌe, ema atu bolu o Israꞌel, tan o makteꞌur tiꞌan sakar ema raiklaran no sakar Maromak, toꞌo o modi sia.” (Naran Isra-el neꞌe naꞌak ‘nia mak nakteꞌur no Maromak’.) Hotu, Yakob moos nusu naꞌak, “O naran see?”Mais, mane nia nataa naꞌak, “O musu haꞌukaan naran atu malo saa?” Hotu, nia natuun matak-malirin baa Yakob iha nia. Nunia hotu, Yakob dale naꞌak, “Haꞌu karee besik Maromak oin tiꞌan, mais haꞌu ksei moris.” Tan baa nia, Yakob nanaran fatin nia naꞌak, Peniel. Lia isin naꞌak, ‘Maromak Oin’. Loro saꞌe tiꞌan, foin Yakob laꞌo nela fatin nia. Mais nia laꞌo la diꞌak, tan kidan fukun naksala. Tan baa nia, toꞌo oras neꞌe, ema Israꞌel sia la naa naꞌan kidan fukun, tan Maromak taꞌe naksala bei Yakob kidan fukun baa oras nia. Yakob nasoru nikar maun EsauLoron nia, Yakob naree Esau lolok mai no niakaan ema naꞌin atus haat. Hotu, Yakob faꞌe oan sia, foo baa inan ida-idak. Nahulin feen kiꞌik rua no oan sia laꞌo iha oin. Foin, Lea no oan sia. Hotu, Rahel no oan Yusuf ikus basuk. Yakob laꞌo iha oin basuk. Kreꞌis baa maun, nia nakniꞌa nodi sudur isin hitu. Naree alin, Esau moos nalai baa nasoru. Hotu nakoꞌak deꞌi nia. Sia rua moos tanis. Esau moos nusu naꞌak, “Feto no oan neꞌe sia hotu-hotu, see?”Yakob nataa naꞌak, “Sia neꞌe, mak Maromak foo baa mau atan, haꞌu neꞌe.” Hotu, Yakob feen kiꞌik sia no oan sia, mai sudur baa Esau. Hotu, Lea no oan sia mai sudur baa Esau. Ikus basuk, Yusuf no inan Rahel, mai sudur baa. Hotu, Esau nusu naꞌak “Bibi no karau mak o solok ohin nia, atu halo baa saa?”Yakob nataa naꞌak, “Nuneꞌe mau! Haꞌu kfoo baa mau, nebee mau simu ami nodi laran maluak.” Mais Esau dale naꞌak, “Ali Yakob! Haꞌukaan sasoin moos waꞌin. Lalika foo tenik sa-saa baa haꞌu.” Yakob nataa naꞌak, “Keta nunia, mau! Mau musti simu, atu dadi baa tadak naꞌak mau simu haꞌu nodi liman rua. Tan oras haꞌu karee mau nanasa ohin nia, hanesan haꞌu karee Maromak mak nanasa no hꞌau. Dadi, haꞌu kusu no kakneter, nebee mau simu buat mak la no folin neꞌe sia. Maromak diꞌak liu resik baa haꞌu tiꞌan. Nia foo sa-saa hotu-hotu, mak haꞌu kbuka.” Yakob namaus Esau nohuun nunia, toꞌo Esau moos simu. Hotu Esau naꞌak, “Kalo nunia, hadiꞌa aan laꞌo ona! Haꞌu ko kela emi baa.” Mais Yakob nataa naꞌak, “Lalika mau! Mau naꞌin naree baa! Oan sia sei kiꞌik, la bele laꞌo lai-lais. Bibi no karau mak foin nahoa sia moos waꞌin. Kalo seten sia laꞌo lai-lais, loron ida dei sia bele mate mohu. Diꞌak liu, mau sia uluk ona. Ami tuir nai-naik. Ami toꞌo tiꞌan, foin haꞌu kmai karee mau iha Seir.” Rona Yakob dale nunia, Esau katak naꞌak, “Kalo nunia, haꞌu kela klosan balu atu no nela emi baa.”Mais Yakob nataa naꞌak, “Mau lalika hakole aan! Surak mau simu haꞌu dei, toꞌo tiꞌan.” Rona nunia, Esau laꞌo nela sia, fila baa Seir. Mais Yakob la baa Seir. Nia baa fatin ida seluk, naran Sukot. Iha nebaa, nia nariik uma hein heik nodi nalo laluꞌan bodik bibi no karau sia. Tan nia nariik uma hein heik iha nia, ema nanaran fatin nia naꞌak Sukot. (Naran sukot lia isin naꞌak ‘uma hein heik’.) Nosi ikus, Yakob sia moos lori baa leo Sikem iha rai Kanaꞌan. Hodi nunia, sia laꞌo no dame nosi Padan-Aram toꞌo Kanaꞌan. Hotu, sia nariik batane kreꞌis baa leo Sikem. Rai mak Yakob nariik batane fatik nia, nia sosa nola nosi Hemor, mak Sikem aman. Nia selu kotu nodi osan murak tomak atus ida. Nia moos nada fatuk, nalo taroman iha nia. Hotu, nia nanaran fatin nia, El-Elohe-Israꞌel. Lia isin naꞌak ‘Maromak mak Israꞌel loꞌu-sudur baa’. Sikem nalo lia kfoꞌer no Yakob oan feto DinaBaa oras nia, Yakob no Lea oan feto Dina, boot tiꞌan. Dala ida, Dina baa nasoru mamaluk feto sia iha rai nia. Rai nia naꞌin, naran Hemor. Hemor nia, nosi ema hunun Hewi. Niakaan oan mane, naran Sikem. Oras Sikem naree Dina, nia lemas nola, nalo lia kfoꞌer no nia. Sikem neon monu baa Dina toꞌo nakara basuk. Nia dale namaus Dina, nebee simu nia. Nia moos katak baa aman naꞌak, “Ama! Tulun tama musu Dina, nebee kalo baa haꞌukaan feen.” La kleur, Yakob rona naꞌak ema nalo lia kfoꞌer no oan feto. Nia no-nook dei, tan oan mane sia sei daka bibi iha hae molik. Nia sei nein sia fila mai. Baa oras nia moos, Sikem no aman Hemor mai nasoru Yakob atu tama nusu Dina. Oras sia sei dale, Yakob oan sia fila mai. Sia rona Sikem nalo lia kfoꞌer tiꞌan no siakaan feton, sia laran moras nodi krakat naꞌak, “Lia nuneꞌe la bele kona baa Yakob familin! Ita la bele simu ema hahalok aat nuneꞌe.” Mais Hemor namaus tenik Yakob no oan sia naꞌak, “Maluk Yakob! Haꞌukaan oan Sikem beer tebe-tebes baa maluk oan feto. Dadi, haꞌu kusu nebee foo leet baa haꞌukaan oan nola nia. Kalo bele, itakaan oan sia nola malu. Emikaan oan mane sia nola amikaan oan feto sia! Amikaan oan mane sia nola emikaan oan feto sia. Nebee emi tuur ho ami iha neꞌe. Emi naꞌin boi duꞌuk, hakara tuur iha nabee dei. Hotu, emi bele buka moris hodi hetan sasoin iha nia.” (11-12) Hotu, Sikem dale no Dina aman no maun sia naꞌak, “Emi hakara saa dei, haꞌu ktuir. Emi tate osan taka odamatan no husu folin hira moos, haꞌu kselu. Surak emi foo leet baa haꞌu kola Dina.” (-) Yakob oan mane sia hirus tan Sikem nalo lia kfoꞌer no siakaan feton Dina tiꞌan. Hotu, sia nataa asufanu baa Sikem no aman Hemor naꞌak, “Ami la bele latan amikaan feton baa ema mak la namane aan! Lia nia namoe ami! Mais, dalan sasain nuneꞌe: emikaan mane hotu-hotu, kiꞌik-boot, musti hamane aan nuꞌu ami. Kalo emi halo nunia tiꞌan, foin ita bele hola malu. Ami moos bele tuur hamutuk ho emi, nebee ita dadi ema klubun ida. Mais kalo emi la tuir amikaan hakara neꞌe hodi la hamane aan, ami hola hikar amikaan feton, hotu ami laꞌo sai hosi rai neꞌe.” Rona nola nunia, Hemor no Sikem moos simu. Sikem la terus nein ona, tan nia beer Dina liu resik tiꞌan. Ema iha rai nia moos, nakneter Sikem. Dadi, Hemor no Sikem baa kedan hakotu lia fatin iha leo odamatan nanokar. Sia koꞌa kabuar lia no ema hotu-hotu iha rai nia nodi dale naꞌak, “Mamaluk sia hotu-hotu! Ema Israꞌel neꞌe sia nakara moris dame no ita. Dadi habusik sia nein namutuk no ita iha neꞌe. Rai neꞌe luan bodik ita hotu-hotu. Ita bele hola siakaan oan feto. Sia moos bele nola itakaan oan feto. Mais sia nusu loos lia kiꞌik oan ida nosi ita. Neꞌe, mak ita mane hotu-hotu musti hamane aan nuꞌu sia. Kalo ita hamutuk tiꞌan, nanis siakaan bibi no karau no sasoin hotu-hotu bele dadi baa itakaan. Diꞌak liu ita simu siakaan hakaran. Ita hotu-hotu hamane aan bele-bele! Hakara ka?” Rona nola nunia, ema hotu-hotu mak libur malu iha nia, nakara tuir Hemor no Sikem. Mane sia hotu-hotu iha rai nia moos namane aan bele-bele. Baa wainrua, oras mane hotu-hotu sei moras tan namane aan, Dina naan Simeon no Lewi losu surik naruk. Sia tama no-nook baa kota laran, noꞌo mane hotu-hotu. Sia moos noꞌo Hemor no Sikem. Hotu, sia dada nodi fila Dina sai nosi Sikem uman. Hotu, Yakob oan mane rumak sia tama nadau nola sasoin hotu-hotu iha nia. Sia kanarak, tan ema nalo lia kfoꞌer no siakaan feton. Sia nadau nola ema naha uma laran hotu-hotu, nodi nalaꞌo nola bibi no karau hotu-hotu iha hae molik. Sia moos nodi feto hotu-hotu no oan sia, no nadau nola naha folin todan hotu-hotu. Oras Yakob natene nola, nia deꞌan Simeon no Lewi naꞌak, “Emi beik saa tiꞌan? Emi hasusar haꞌu dei! Nanis ema Kanaꞌan, ema Peris no ema hotu-hotu iha rai neꞌe atu hirus ita. Sia waꞌin liu ita. Kalo sia nababu ita, ita dodok welon.” Mais sia nataa nodi krakat naꞌak, “Ama! La kona basuk ami habusik sia nalo amikaan feton nuꞌu feto aat!” Yakob sia nalai baa BetelHotu, Maromak katak baa Yakob naꞌak, “Haꞌu neꞌe, Maromak mak natadu aan baa o, baa oras o malai mosi okaan maun Esau. Oras neꞌe, lori baa Betel ona. Toꞌo nebaa, mariik taroman bodik Haꞌu. Hotu, tuur iha nia.” (2-3) Tan lia nia, Yakob katak baa niakaan ema uma laran sia naꞌak, “Oras neꞌe, ita lori baa Betel. Uluk, oras haꞌu iha susar laran, Maromak tulun haꞌu iha nia. Haꞌu kakara kariik taroman ida iha nia. Tan baa nia, emi musti soe emikaan aiꞌoi lulik sia hotu-hotu. Hamoos isin lolon, foin seluk tais, tan ita atu loꞌu-sudur baa Maromak.” (-) Rona nola nunia, Yakob ema uma laran sia moos latan kedan siakaan aiꞌoi lulik no karabu sia hotu-hotu.Yakob naruka soe siakaan karabu, tan noo ilas aiꞌoi lulik iha karabu nia sia. Hotu, Yakob nakoi naha nia sia iha ai huun boot ida ohak kreꞌis leo Sikem. Oras Yakob sia laꞌo lolok nosi Sikem, Maromak nalo nataꞌuk ema iha rai nia, toꞌo sia la naksakar aan nalo aat baa Yakob sia. Hodi nunia, Yakob no niakaan ema sia, laꞌo no dame toꞌo leo Betel (mak uluk naran ‘Lus’) iha rai Kanaꞌan. Toꞌo nia, Yakob nariik taroman. Nia nanaran fatin nia El Betel, tan lia isin naꞌak, ‘Maromak iha Betel’. Uluk Maromak natadu aan baa Yakob iha nia, baa oras nia nalai nosi maun. Kreꞌis leo Betel, no ai huun boot ida naran Alon Bakut. Lia isin naꞌak, ‘ai tanis hadeꞌun aan’. Ai naran nunia, tan Ribka inan haliku naran Debora, mate, hotu sia nakoi nia iha ai nia ohak. Yakob fila nikar nosi Padan-Aram, Maromak natadu aan tenik nodi natuun matak-malirin baa nia naꞌak, “Nahuu baa oras neꞌe, okaan naran lahoos Yakob tenik. Haꞌu ktau naran foun baa o kaꞌak, Israꞌel.Naran ‘Israꞌel’ neꞌe naꞌak, ‘nakteꞌur no Maromak’. Haꞌu neꞌe, Maromak mak Beran Kaliuk. O atu metan husar-binan waꞌin lear! Ema klubun sia atu mosu mai nosi okaan husar-binan. O moos mahoris naꞌin lear. Rai mak Haꞌu klatan baa okaan bei Abraham no okaan aman Isak nia, oras neꞌe Haꞌu klatan baa o mo okaan husar-binan sia.” (13-14) Rona notu nunia, Yakob nariik fatuk ida iha fatin nia, dadi tadak ida, nebee nodi nanoin Maromak mamenon. Nia fui kedan anggor ween no mina morin iha fatuk nia leten, nodi loꞌu-sudur baa Maromak. (-) Yakob nanaran fatin nia, Betel. Yakob feen Rahel mate nahorisHotu, Yakob sia laꞌo nela Betel. Oras nia Rahel koꞌus. Oras sia sei dook nosi leo Efrata (mak oras neꞌe, ema temi naꞌak Betlehem), Rahel loron nahoris moos toꞌo mai. Mais nia nahoris susar, toꞌo makaer mii katak baa nia naꞌak, “Ina Rahel! Makbiit neon! Ina netan oan mane ida tenik!” Masik Rahel nawan kreꞌis atu kotu moos, nia sei tau nela naran baa oa nia naꞌak, Ben-Oni (tan ben-oni lia isin naꞌak ‘oa susar’). Hotu, nawan moos kotu. Mais Yakob nanaran oan nia, Benyamin (tan benyamin lia isin naꞌak ‘oa liman kwana’). Hotu, sia nakoi Rahel iha dalan tehen baa Efrata (mak oras neꞌe, ema temi naꞌak Betlehem). Nakoi tiꞌan, Yakob nariik fatuk rate ida iha nia. Toꞌo oras neꞌe moos, Rahel niakaan fatuk rate nia sei nafati. Yakob oan siaNunia hotu, YakobHakerek Moon lia Ibrani naꞌak, ‘Israꞌel’ iha neꞌe. Naran ‘Israꞌel’ nia, Yakob naran seluk. lori baa-mai bei-beik. Dala ida, nia nariik batane iha tetu Eder sorin. Oras sia nein iha nia, Ruben toba no aman feen kiꞌik, Bilha. Yakob moos natene nola lia nia.Yakob oan mane sia, naꞌin sanulu resin rua. Lea oan sia, Ruben (mak Yakob oan ulun), Simeon, Lewi, Yahuda, Isaskar no Sebulon. Rahel oan sia, Yusuf no Benyamin. Rahel ata feto Bilha oan sia, Dan no Naftali. Hotu, Lea ata feto Silpa oan sia, Gad no Aser.Yakob netan oan nia sia iha Padan-Aram. Yakob aman Isak mateHotu, Yakob baa naree aman Isak iha Mamre, kreꞌis baa kota Kiriat Arba (mak oras neꞌe naran Hebron). Uluk, niakaan bei Abraham moos nein iha nia. (28-29) Isak moris toꞌo otas tinan atus ida walu nulu, foin mate. Hotu, niakaan oan Esau no Yakob nakoi nia. (-) Esau husar-binan siaNeꞌe mak Esau husar-binan sia. Esau niakaan naran seluk, Edom. Nia nola feto Kanaꞌan naꞌin rua nalo baa feen. Feto ida, naran Ada. Ada nia, ema Het ida naran Elon oan. Esau feen ida tenik, ema Hewi, naran Oholibama. Oholibama aman, naran Anah. Bein, naran Sibeon. Esau moos nola noo Ismael oan feto ida, naran Basmat. Basmat maun, naran Nebayot. Esau feen Ada nahoris Elifas. Basmat nahoris Rehuel. Oholibama nahoris Yeus, Yalam no Kora. Esau feen sia nahoris oan neꞌe sia hotu-hotu iha rai Kanaꞌan. Dala ida, Esau lori baa rai seluk, dook nosi Yakob. Nodi feen-oan, ema serwisu, bibi no karau no naha hotu-hotu. Esau sasa aan nosi Yakob, tan bibi no karau no sasoin seluk sia waꞌin liu resik toꞌo sia moris seti malu iha rai nia. Tan lia nia, Esau (mak Edom), baa tuur iha rai foho iha Seir. Neꞌe, Esau husar-binan, mak ema temi naꞌak, ‘ema Edom’. Sia tuur iha rai foho iha Seir. (10-13) Esau feen Ada nahoris oan mane ida, naran Elifas. Elifas netan oan mane naꞌin lima mak: Teman, Omar, Sefo, Gatam no Kenas. Elifas feen kiꞌik, naran Timna. Nia nahoris oan mane ida naran Amalek.Esau feen Basmat nahoris oan mane ida naran Rehuel. Hotu, Rehuel netan oan mane naꞌin haat mak: Nahat, Sera, Syama no Misa. (-) (-) (-) Esau feen Oholibama, Anah oan, mak Sibeon oa bein nia. Nahoris oan mane naꞌin tolu, mak: Yeus, Yalam no Kora. (15-16) Esau oan no bein oan sia sasa faꞌe malu, dadi ema hunun waꞌin, ida-idak no duꞌuk fukun. Esau oan ulun, Elifas oan sia, dadi baa fukun Teman, fukun Omar, fukun Sefo, fukun Kenas, fukun Kora, fukun Gatam no fukun Amalek. Sia hotu-hotu nia, mak Esau no feen Ada husar-binan. (-) Esau oan Rehuel oan sia, dadi fukun Nahat, fukun Sera, fukun Syama no fukun Misa. Sia hotu-hotu nia, mak Esau no feen Basmat husar-binan. Esau no feen Oholibama oan sia, dadi fukun Yeus, fukun Yalam no fukun Kora. Ema hunun nia sia hotu-hotu, mak Esau husar-binan. Seir husar-binan(20-21) Iha fatin nia moos noo ema Hori ida, naran Seir. Niakaan oan sia sasa faꞌe malu, dadi baa ema hunun waꞌin, ida-idak no duꞌuk fukun. Oan sia dadi baa fukun Lotan, fukun Sobal, fukun Sibeon, fukun Anah, fukun Dison, fukun Eser no fukun Disan. (-) Lotan oan sia mak Hori no Heman. (Lotan feton mak Timna). Sobal oan sia mak Alwan, Manahat, Ebal, Sefo no Onam. Sibeon oan sia mak Aya no Anah. Anah nia mak netan nola wee matan manas iha raihenek raat, oras naliku aman kuda keledai sia. (25-26) Anah oan feto mak Oholibama. No oan mane mak Dison. Dison oan mak Hemdan, Esban, Yitran no Keran. (-) Eser oan mak Bilhan, Saꞌawan, no Akan. Disan oan mak Us no Aran. (29-30) Fukun ema hunun Hori sia mak neꞌe: Lotan, Sobal, Sibeon, Anah, Dison, Eser no Disan. Sia hotu-hotu nein iha rai Seir. (-) Rai Edom naꞌin siaRai Israꞌel sei dauk no naꞌin, rai Edom no naꞌin tiꞌan. Naran sia tuir malu, nuneꞌe: Sia foti Beor oan Bela, dadi naꞌin kota Dinhaba. Bela mate, Yobab seluk nia. Yobab aman, naran Sera nosi leo Bosra. Yobab mate, Husam seluk. Husam nia, nosi ema Teman rain. Husam mate, Hadad seluk. Hadad aman, naran Bedad, nosi leo Awit. (Hadad neꞌe, mak natoba nola ema Midian, baa oras sia natuda iha Moab). Hadad mate, Samla seluk. Samla nia, nosi leo Masreka. Samla mate, Saul seluk. Saul nia, nosi leo Rehobot iha mota diꞌin. Saul mate, Baꞌal-Hanan seluk. Baꞌal-Hanan aman, Akbor. Baꞌal-Hanan mate, Hadar seluk. Hadar nia, nosi leo Pahu. Niakaan feen naran Mehetabel. Mehetabel aman, naran Matret. Bein, naran Mesahab. (40-43) Fukun nosi Esau sia, mak neꞌe: Timna, Alwa, Yetet, Oholibama, Ela, Pinon, Kenas, Teman, Mibsar, Magdiel no Iram. Sia ida-idak nanaran rai, tuir siakaan naran duꞌuk.Nunia dei, Esau husar-binan mak ema Edom. (-) (-) (-) Yakob fila nikar baa rai Kanaꞌan(1-2a) Lia neꞌe kona baa Yakob no niakaan husar-binan sia. Hori hirak nia, Yakob neꞌe fila baa tuur iha rai Kanaꞌan. Rai nia, mak niakaan aman Isak tuur fatin hori uluk kedan. (-) Baa oras Yusuf moris, Yakob katuas tiꞌan. Tan baa nia, Yakob dadobe Yusuf liu nosi oan seluk sia. Dala ida Yakob nalo nola faru klobor kabaas idaIha Hakerek Moon lia Ibrani, faru klobor neꞌe naꞌak ‘faru mahoo ilas kabaas oi-oik’, lale, ‘faru klobor kabaas.’ Neꞌe naꞌak, faru naruk mahoo kelun naruk. bodik Yusuf. Maun sia naree siakaan aman dadobe Yusuf liu resik, sia rai hirus no Yusuf, toꞌo sia la noꞌuk dale diꞌa-diꞌak tenik no nia. (5-7) Baa kalan ida, Yusuf meꞌi. Nia nadeer mai, nia nalore meꞌi nia baa maun sia naꞌak, “Mau sia! Rona lai! Haꞌu kmeꞌi kaꞌak ita hotu-hotu hoꞌi kesi hare gandum iha toꞌos laran. Haꞌukaan hare gandum mak kesi tiꞌan, nariik lo-loos. Mais emikaan sia, nariik satan nola no sudur baa haꞌukaan.” Rona nola nunia, maun sia hetak hirus nia. (-) (-) Sia deꞌan Yusuf naꞌak, “O maneo, o neꞌe naꞌin ka? O atu ukun ami ka?” Sia hirus Yusuf liu resik, tan nia nalore meꞌi nia. Baa kalan ida seluk, Yusuf meꞌi tenik. Hotu, nia nalore baa maun sia naꞌak, “Mau sia! Haꞌu kmeꞌi tenik! Haꞌu karee loro, no fulan no fitun sanulu resin ida. Buat nia sia hotu-hotu sudur baa haꞌu.” Dale baa maun sia tiꞌan, Yusuf baa katak lia meꞌi nia baa aman. Mais aman deꞌan makaꞌas nia naꞌak, “Meꞌi saa mak nia! O maneo, haꞌu ko okaan inan no okaan maun-alin sia atu mai deꞌi o ain ka? O neꞌe, liu resik!” Tan lia nia, Yusuf maun sia hirus nia tebe-tebes. Mais aman sura bei-beik meꞌi nia sia isin iha neon laran. Yusuf maun sia faꞌan nia, dadi baa ataBaa loron ida, Yusuf maun sia nalaꞌo aman niakaan bibi no bibi malae sia, toꞌo kreꞌis leo Sikem. La kleur falik, Yusuf aman dale naꞌak, “Yusuf! Okaan maun sia naliku bibi no bibi malae sia kreꞌis baa Sikem. O madiꞌa aan baa maree sia lai!”Rona aman dale nunia, Yusuf nataa naꞌak, “Diꞌak, ama!” Loron hira siku, aman naruka Yusuf naꞌak, “Oras neꞌe o baa maree okaan maun sia no bibi no bibi malae sia. Maree sia hotu, fila mai katak haꞌu.”Rona nola nunia, Yusuf moos baa. Nia laꞌo nosi rai Hebron, toꞌo leo Sikem. Toꞌo nebaa, nia buka maun sia nasirin hae molik iha nia. Hotu, nia nasoru ema ida. Ema nia nusu naꞌak, “O moꞌi buka saa?” Yusuf nataa naꞌak, “Haꞌu koꞌi buka haꞌukaan maun sia! Sia nodi bibi no bibi malae sia, buka hae kreꞌis iha neꞌe. Ama naree sia ka?” Hotu, ema nia katak naꞌak, “Sia la iha neꞌe tiꞌan! Haꞌu krona sia katak naꞌak sia atu baa kreꞌis leo Dotan.”Rona nola nunia, Yusuf baa tuir maun sia iha Dotan. Sei dook, nia naree maun sia tiꞌan. Maun sia moos naree nola Yusuf tiꞌan. Hotu, sia kabuar lia fuan atu noꞌo nia. Sia katak baa malu naꞌak, “Mana lai! Meꞌi ulun mai tiꞌan! Mai ita hoꞌo nia ona! Hoꞌo tiꞌan, ita soe baa wee knuuk aat nia laran! Hotu, ita katak baa ama haꞌak, asu fuik folan nola nia tiꞌan! Foin ita haree, meꞌi nia sia nunabee!” Rona nola nunia, Yusuf maun Ruben buka dalan sori Yusuf. Nia katak baa alin sia naꞌak, “Ita keta hoꞌo nia! Diꞌak liu, ita soe nia baa wee knuuk aat nia, nebee nia naꞌin mate! Surak, ita keta haduar raan! Fatin neꞌe mamuk. Ema nanis la natene!” Maun Ruben dale nunia, tan nia nakara sori no-nook Yusuf nodi naruka fila nikar baa aman. Yusuf toꞌo siakaan oin tiꞌan, maun sia kaer nola nia, nodi kolu nasai faru kabaas nia. Hotu, sia dada sarat Yusuf, natama baa wee knuuk aat nia. Hotu, sia moos fila baa naa. Baa oras sia sei noꞌi naa, teki-tekis sia naree ema lolok ida moos mai. Ema lolok nia siakaan kuda unta, tula naha, nuꞌu ai raan morin, ai babudun sia, no aitahan oi-oik, atu nodi baa faꞌan. Ema lolok nia, ema Ismael mak mai nosi leo Gilead. Sia laꞌo dalan dook tebes, baa rai Mesir. Naree nunia, Yahuda katak baa maun-alin sia naꞌak, “Diꞌak liu, nuneꞌe dei! Ita keta hoꞌo nia! Ita hetan sotir saa? Masik nunabee moos, ita la bele subar niakaan raan! Diꞌak liu, ita faꞌan nia baa ema Ismael nia sia! Masik ita halo oin nunabee baa nia moos, nia neꞌe itakaan alin susu! Tan baa nia, ita la bele hahoras nia!” Rona Yahuda dale nunia, sia moos simu. Baa oras ema makfaꞌan sa-saa nia sia atu laꞌo liu,a: Hakerek Moon lia Ibrani waꞌin naꞌak ‘ema nosi rai Midian’. Ema matenek Hakerek Moon balu naꞌak, ema Midian no ema Ismael, ema hutun ida, mais naran se-seluk. Sia nia, Ismael husar-binan. Sia moris iha rai Midian. (Leno iha hakerek Ema Makotu Lia 8:22-24). Noo ema matenek balu tenik, ema Midian no ema Ismael nia, ema hutun rua, mais sia ema makfaꞌan naha hotu. Yusuf maun sia dada nasaꞌe nia nosi wee knuuk nia. Sia moos faꞌan nia baa ema Ismael nia sia nodi nola folin osan murak tomak rua nulu.b: Ema matenek Hakerek Moon naꞌak, baa oras nia, ema faꞌan nanis ata nurak ida nodi folin osan murak tomak rua nulu. Hotu, ema Ismael sia nola Yusuf, nodi baa rai Mesir. Baa oras sia faꞌan Yusuf, maun Ruben la natene. Nia fila baa wee knuuk nia, nia sarebak tebe-tebes, tan la naree Yusuf tiꞌan. Nia lees karin niakaan tais, tan noran susar basuk. Hotu nia fila baa alin sia, nodi dale naꞌak, “Adeei! Oa nia la iha wee knuuk nia tiꞌan! Oras neꞌe, haꞌu atu kalo saa tenik?” Hotu, sia sona noꞌo bibi matan ida. Sia moos nola Yusuf farun kabaas nia, loban baa bibi raan, nodi baa siakaan aman Yakob. Sia katak naꞌak, “Ama! Ami hili hola faru neꞌe! Ama naree kokon! Arumak neꞌe, ali Yusuf farun!” Naree nola faru nia, Yakob natene kedan. Nia dale naꞌak, “Adeei! Neꞌe nanis haꞌukaan oan farun. Asu fuik sira karin nia tiꞌan! Adeei! Haꞌukaan oan mate tiꞌan!” Yakob moos lees karin niakaan faru, seluk nodi tais hene metan, tan nia susar basuk. Nia tanis kleur tebes baa oan Yusuf. Masik Yakob oan mane no feto hotu-hotu mai namaus nia moos, la bele. Nia dale naꞌak, “Haꞌu la kanawa tanis toꞌo haꞌu kmate, tan haꞌu la kbele kaluꞌa oan ida neꞌe!” Yakob neon susar bei-beik, tan nia nanoin oan Yusuf mak mate tiꞌan nia. Yakob sei noran susar nunia, ema mak faꞌan sa-saa nia siaEma matenek Hakerek Moon naꞌak, ema makfaꞌan naha nia sia, ‘ema Midian’. toꞌo Mesir tiꞌan. Hotu, sia faꞌan Yusuf baa ema boot ida, naran Potifar. Ema boot neꞌe, naꞌi Mesir niakaan daka rai ulun. Yahuda no TamarYahuda laꞌo nela niakaan maun-alin sia, baa tuur namutuk no niakaan maluk ida naran Hira iha leo Adulam. Iha nia, no ema katuas Kanaꞌan ida, naran Syua. Yahuda nakara Syua oan feto ida. Sia rua moos nola malu. Hotu, sia netan oan mane naꞌin hira, moris tuir malu. Oan ulun, naran Er. Oan nomer rua, naran Onan. Oan nomer tolu, naran Syela. Syela sei dauk moris, Yahuda sia lori tiꞌan baa fatin seluk, naran leo Kesib. Oan ulun Er boot tiꞌan, Yahuda baa nusu nola feto nurak ida naran Tamar, foo baa Er. Hotu, sia rua nola malu. Mais Er nia, aat liu resik toꞌo Maromak natuun dinu, nalo nia mate, la noo oan. Hotu, Yahuda naruka oan nomer rua naꞌak, “Onan! Okaan maun mate tiꞌan, mais la noo oan! Tuir ema matas siakaan adat, oras neꞌe o musti seluk okaan maun, mola mikar niakaan feen Tamar! Nebee o foo husar-binan bodik okaan maun!” Onan natene nanis adat nia tiꞌan. Mais nia la noꞌuk foo husar-binan bodik maun Er. Tan baa nia, sura oras toba namutuk no Tamar, Onan soe sai niakaan fini nebee Tamar keta koꞌus. Onan niakaan hahalok nia, nalo Maromak krakat basuk, toꞌo Maromak natuun dinu, nalo nia mate. Yahuda naree nola oan naꞌin rua mate tiꞌan, nia nataꞌuk tan sia ida-idak nola Tamar. Nia naneo naꞌak, kalo oan ikun Syela moos nola Tamar, keta-keta nia moos mate tenik. Tan lia nia, Yahuda katak baa uma naꞌin Tamar naꞌak, “Uma naꞌin! Diꞌak liu o fila mikar baa okaan inan-aman dei ona! Loron ikus, kalo haꞌukaan oan Syela boot tiꞌan, foin o mai mikar nebee emi hola malu.” Rona nola nunia, Tamar moos fila nikar baa inan-aman. La kleur, Yahuda feen moos mate. Nia namuka aan, toꞌo loron susar nia siku liu.Tuir siakaan adat, kalo ema feen mate, nia tau tais susar. Nia la sai baa mai iha nabee dei. Toꞌo fulan hira sia, foin hotu. Hotu tiꞌan, Nia bolu nola niakaan maluk naran Hira, nebee sia rua baa leo Timna, tan iha fatin nia, ema noꞌi teri bele-bele bibi malae rahun atu faꞌan. Ema mak natene lia nia, katak baa Tamar naꞌak, “Okaan banin mane baa leo Timna tiꞌan, atu tuir teri bibi malae rahun.” Baa oras nia, Yahuda oan ikun Syela boot ona. Mais Tamar natene nanis naꞌak, banin mane la nakara sasudin nia no Syela. Tan lia nia, Tamar naꞌin buka duꞌuk dalan atu netan oan. Nia kolu niakaan tais hene metan, seluk nodi tais kabaas ida. Nia moos nodi tais oan taka ulun no sara oin. Hotu, nia baa tuur iha leo Enaim odamatan nanokar, kona besik baa dalan baa leo Timna. Baa oras Yahuda laꞌo tuir odamatan nanokar nia, nia naree feto ida iha nia. Nia naneo naꞌak, arumak feto nia feto aat, tan Tamar natudu ilas, nodi tais kabaas, no taka tenik oin, toꞌo Yahuda la natene naꞌak feto nia, niakaan uma naꞌin. Hotu, nia nareꞌis aan baa feto nia, nodi nusu naꞌak, “Hoi! Kalo haꞌu atu kola o, o musu hira?”Tamar nataa naꞌak, “Loos o dei!” Rona nola nunia, Yahuda taa kokon folin naꞌak, “Kalo haꞌu kfoo bibi matan ida baa o, o manoin nunabee?”Tamar moos nataa naꞌak, “Diꞌak ama! Surak latan uluk lai naha kakaer ida baa haꞌu. Toꞌo wainhira ama solok bibi nia mai.” (18-19) Rona nola nunia, Yahuda nataa tenik naꞌak, “Haꞌu kfoo naha kakaer saa baa o?”Tamar nataa nikar naꞌak, “Ama latan baa haꞌu, marak mahoo talin mak ama nahenu nia, no ama knoꞌan.” Rona nola nunia, Yahuda moos latan naha nia sia baa Tamar.Hotu, sia rua moos baa toba namutuk. Hotu tiꞌan, Tamar fila kedan. Toꞌo uma tiꞌan, nia kolu tais kabaas no tais oan nia, hotu natais nikar tais hene metan. Mais Tamar koꞌus tiꞌan. (-) La kleur falik, Yahuda nusu tulun baa niakaan maluk naran Hira naꞌak, “O tulun modi bibi neꞌe, foo baa feto aat mak iha leo Enaim nebaa. Hotu musu mola mikar haꞌukaan naha sia mak feto nia kaer tiꞌan.” Rona nola nunia, maluk Hira moos baa. Toꞌo nebaa tiꞌan, nia nusu nodi buka feto nia baa-mai, mais la nasoru kois. Nia nusu baa ema iha nia sia naꞌak, “Hoi! Emi haree feto aat mak tuur nanis iha odamatan nanokar neꞌe ka lale? Oras neꞌe, nia iha nabee?”Mais sia nataa naꞌak, “Ama! Iha neꞌe la no feto aat!” Tan baa nia, Hira fila nikar baa Yahuda. Nia katak naꞌak, “Haꞌu la kasoru feto nia. Haꞌu kbuka tebe-tebes, mais ema iha nia sia katak naꞌak, iha fatin nia la no feto aat.” Rona nola nunia, Yahuda nataa naꞌak, “Habusik baa nia nola naha nia baa nia! Surak ema keta namoe ita! Haꞌu kakara selu baa nia, mais la hasoru nia!” Fulan tolu siku tiꞌan, no ema mai nasaꞌe lia baa Yahuda naꞌak, “Okaan uma naꞌin Tamar nia, nalo aan nuꞌu feto aat tiꞌan. Oras neꞌe, koꞌus tiꞌan!”Rona nola nunia, Yahuda krakat tebe-tebes. Nia naruka ema nia sia naꞌak, “Baa dada hodi feto nia mai! Musti sunu horis nia!” Hotu, ema nia sia baa atu dada nola Tamar. Mais Tamar nalore marak no knoꞌan nia. Nia naruka ema nia sia fila katak baa banin naꞌak, “Ama! Ita musti leno kokon naha neꞌe sia lai! Marak no knoꞌan neꞌe naꞌin mak nalo haꞌu koꞌus nuneꞌe!” Naree nola naha nia sia, Yahuda moos natene kedan naꞌak, naha nia sia niakaan tebes. Hotu, nia katak naꞌak, “Tebes! Feto nia la sala! Haꞌu mak sala! Haꞌu kmusti sasudin nia no haꞌukaan oan Syela, mais haꞌu la kakara!” Tan lia nia, Yahuda la krakat tiꞌan. Nia moos la toba namutuk tenik no Tamar ona. Baa oras Tamar loron nahoris toꞌo mai, nia nahoris oa karuak. Oras nahoris, oan ida liman sai uluk. Hotu, makaer mii kesi kabaas mean baa liman nodi katak naꞌak, “Ida neꞌe, mak oan ulun!” Mais, oan nia dada natama nikar liman. Hotu, niakaan maluk sai, moris uluk. Naree nunia, makaer mii moos katak naꞌak, “Hei, o neꞌe biit tebes! O mesuk aan atu sai uluk!” Hotu makaer mii tau naran baa oan nia, naꞌak Peres (tan lia fuan peres isin naꞌak, ‘mahesuk aan atu sai’). Peres sai tiꞌan, foin alin mak netan tiꞌan kabaas mean nia sai mai. Sia nanaran oan nia, naꞌak Sera (tan lia fuan sera isin naꞌak, ‘mean lakan’). Yusuf no Potifar feen(1-2) Hori hirak nia, ema Ismael sia nodi tiꞌan Yusuf baa rai Mesir. Iha rai nia, no ema boot ida naran Potifar. Potifar neꞌe, ulun bodik sondadu hotu-hotu mak daka naꞌi Mesir tofatik. Nia sosa nola Yusuf nosi ema sia, atu nalo baa ata iha uman. Iha uma nia, MAROMAK tulun Yusuf, toꞌo niakaan serwisu sia hotu-hotu laꞌo diꞌa-diꞌak. (-) Yusuf ulun Potifar naree niakaan serwisu diꞌak nunia, nia moos natene ona naꞌak, MAROMAK mak nanis tulun Yusuf. Tan baa nia, Potifar nakara no fiar baa Yusuf, toꞌo foti nia nalo baa klosan ulun iha uman laran. Nia moos fiar baa Yusuf, nebee babilan uman no bein sasoin hotu-hotu. Tan Yusuf tuur iha Potifar uman, MAROMAK moos natuun matak-malirin baa Potifar, ema Mesir nia. Potifar sasoin uma laran, bein sasoin, toꞌos, no serwisu sia hotu-hotu laꞌo diꞌa-diꞌak. Tan Yusuf nalaꞌo diꞌa-diꞌak serwisu sia hotu-hotu, Potifar la nanoin sa-saa ona. Nia natene loos naa dei.Baa oras nia, Yusuf isin lolon kabaas tebe-tebes. Nia tuur iha nebaa sei la kleur falik, Potifar feen neon monu baa nia. Tan baa nia, feto neꞌe tene Yusuf nebee sia rua toba namutuk. Mais Yusuf la noꞌuk. Nia katak baa feto nia naꞌak, “Keta nunia, ina! Haꞌukaan ama boot Potifar foo tiꞌan beran baa haꞌu atu kodi kaliku sa-saa hotu-hotu. Iha uma neꞌe, la no ema ida tenik mak netan beran liu haꞌu, tan ama boot naruka haꞌu tiꞌan atu kaliku sa-saa hotu-hotu. Hela mesan ina dei mak haꞌu la kbele kaliku. Oin nunabee, haꞌu kbele kalo hahalok aat nunia! Hahalok nia moos sakar Maromak hakaran!” Masik Yusuf la noꞌuk nalo aat nunia moos, sura loron Potifar feen tene Yusuf bei-beik. Yusuf moos dudu bei-beik. Baa loron ida Yusuf tama baa uma laran atu serwisu. Baa oras nia, la no ema seluk iha uma. Natene nola nunia, Potifar feen kaer nola Yusuf farun liman. Hotu, nia dada seten Yusuf nodi naꞌak, “Mai ona! Oras neꞌe ita rua mesan tiꞌan! Mai ita baa toba ona!”Mais Yusuf la noꞌuk. Nia nakfodak sai toꞌo farun nakolu. Hotu, nia nalai sai. Mais feto nia kaer natoos Yusuf farun. Oras Potifar feen naree naꞌak Yusuf nalai nela farun, (14-15) nia bolu ema serwisu sia nodi katak naꞌak, “Emi mai haree lai! Ohin nia, mane Ibrani nia tama baa haꞌukaan keꞌan laran! Nia atu nalo aat no haꞌu, mais haꞌu kahii makaꞌas, toꞌo nia nalai nela niakaan faru neꞌe! Haꞌukaan laꞌen nodi ema notar lalek neꞌe mai, atu namoe ita dei!” (-) Potifar feen moos rai Yusuf farun nia, toꞌo laꞌen fila mai. Laꞌen fila mai tiꞌan, feen nasaꞌe lia naꞌak, “Ama! Ema Ibrani mak ama nodi mai tiꞌan nia, foin da-dauk neꞌe tama baa haꞌukaan keꞌan laran atu nalo lia kfoꞌer no haꞌu! Mais haꞌu kakrake makaꞌas, kodi bolu ema! Hotu mane nia nalai nela niakaan faru neꞌe!” Rona tiꞌan feen dale nunia, Potifar krakat tebe-tebes. Nia naruka ema baa kohi nola Yusuf. Hotu, sia natama Yusuf baa naꞌi Mesir niakaan bui. Mais MAROMAK la naluꞌa Yusuf. Nia tulun nima-nimak, toꞌo bui ulun moos nakara Yusuf tebe-tebes, no fiar baa Yusuf. Nia latan beran baa Yusuf atu naliku ema bui sia hotu-hotu, no nalaꞌok serwisu hotu-hotu iha nia. Tan Naꞌi Maromak tulun Yusuf nunia, serwisu hotu-hotu iha bui nia laꞌo diꞌa-diꞌak, toꞌo bui ulun moos la nanoin sa-saa ona iha bui nia. Yusuf nalore meꞌi isin nosi ema bui naꞌin rua(1-3) Iha bui laran nia no klosan ulun naꞌin rua mak kaer serwisu iha naꞌi Mesir tofatik. Klosan ida naliku naꞌin hemun, ida tenik naliku naꞌin tubi. Dala ida, ama naꞌi nahibu sia, hotu natama sia baa bui. Tan lia nia, sia rua namutuk fatin ida no Yusuf. (-) (-) Bui ulun naruka Yusuf naliku sia tinan ida-rua tiꞌan. Baa kalan ida, klosan rua nia meꞌi. Ida-idak netan meꞌi duꞌuk. Meꞌi isin moos se-seluk. Seisawan, oras Yusuf mai baa sia, nia naree siakaan oin mara loos tan noran susar. Naree nunia, Yusuf nusu naꞌak, “Tan saa ohin loron neꞌe, emi oin mara nunia?” Sia moos nataa naꞌak, “Hori fonin ami hetan meꞌi, mais la noo mak bele nalore meꞌi nia isin!”Hotu Yusuf dale naꞌak, “La no ema ida mak natene meꞌi isin. Maromak mesan mak natene. Emi dale kokon meꞌi nia lai, foin haꞌu kamulak kodi kusu meꞌi isin baa Maromak.” Rona Yusuf dale nunia, klosan mak naliku naꞌin hemun dale naꞌak, “Nuneꞌe! Iha haꞌukaan meꞌi laran, haꞌu karee ai anggor huun ida. Ai anggor nia nasoru tolu. Ai nia nataha kedan, nafuna kedan, nasare kedan no nafua toꞌo naktasak. Iha meꞌi nia moos, haꞌu kaer ama naꞌi fatik hemun. Haꞌu moos kola anggor fuan sia, kois ween baa ama naꞌi fatik hemun nia. Hotu, haꞌu katetu anggor ween nia bodik ama naꞌi nalamak.” Rona nola nunia, Yusuf moos katak naꞌak, “Ama! Meꞌi nia malorek nuneꞌe: ai sorun tolu nia naꞌak, loron tolu. Iha loron tolu neꞌe laran, ama naꞌi atu nasai ama nosi bui neꞌe. Hotu, nia atu foti nikar ama, dadi baa ulun mak babilan hemun, hanesan uluk. Kalo ama netan sotir diꞌak tiꞌan nunia, ama keta naluꞌa haꞌu! Kalo ama nadomi haꞌu, ama tulun katak baa ama naꞌi, nebee nia moos nasai haꞌu nosi fatin neꞌe! Tuir lia loos, sia nokbiit nanaꞌo nola haꞌu nosi rai ema Ibrani. Iha rai neꞌe moos, haꞌu la kalo sala saa ida. Mais teki-tekis, sia natama haꞌu baa bui laran neꞌe, nuꞌu haꞌu neꞌe ema aat.” Rona tiꞌan meꞌi isin kabaas nunia, klosan mak babilan naꞌin tubi nia moos dale baa Yusuf naꞌak, “Ali! Haꞌu moos meꞌi kaꞌak, haꞌu ktutur tetek koꞌe tolu! Iha koꞌe mak leten basuk laran, no naꞌi niakaan tubi oi-oik. Mais manu ai leten sia mai tutu karin tubi nia nosi koꞌe laran iha haꞌukaan ulun.” Rona nola nunia, Yusuf moos nataa naꞌak, “Ama meꞌin nia, nuneꞌe: koꞌe tolu nia moos naꞌak, loron tolu. Iha loron tolu neꞌe laran, ama naꞌi atu naruka ema taa kotu ama ulun. Hotu, sia nisa ama isin baa ai riin ida. Manu ai leten sia moos atu mai tutu karin ama isin.” Nunia dei, meꞌi isin mak Yusuf katak baa klosan rua nia sia. Loron tolu nia, kona baa naꞌin loron moris. Hotu, naꞌin nalo dahur nodi namata ema boot iha rai nia. Nia moos naruka ema baa nola klosan naꞌin rua nia nosi bui laran. Nasai nola tiꞌan, ama naꞌin foti nikar klosan mak naliku hemun, nebee babilan nikar naꞌin hemun. Mais klosan mak babilan naꞌin tubi, ama naꞌi naruka taa kotu ulun. Hotu sia nisa isin baa ai riin. Lia neꞌe kona besik tuir saa mak Yusuf nalore kedan tiꞌan nia. Nunia tiꞌan, klosan mak naliku naꞌin hemun la nanoin tenik Yusuf. Yusuf nalore naꞌi Mesir meꞌi isinTinan rua liu tiꞌan, naꞌi Mesir moos meꞌi. Nia meꞌi naꞌak, nia nariik iha mota Nil tehen. Teki-tekis naree karau baka matan hitu. Karau nia sia bokur no leen tebes. Sia sai nosi mota atu naa hae. Hotu, karau baka matan hitu seluk sai mai nosi mota. Karau nia sia rekas, hela mesan ruin. Sia nariik kreꞌis baa karau bokur sia. La oras, karau rekas sia folan nola karau bokur sia hotu-hotu. Naree nunia, naꞌin sarebak, hotu naktekir. Naktekir la kleur, naꞌin toba nikar. Hotu, nia meꞌi tenik naꞌak, nia naree hare fulin hitu mak isin makonuk. Hare fulin nia sia tubu nosi hare kain boꞌas ida. Hotu, nia naree tenik hare abas fulin hitu mak naklaik tiꞌan, tan kona anin manas. Teki-tekis hare abas nia sia folan nola hare mahoo isin makonuk sia. Naree nunia, naꞌin sarebak, hotu naktekir. Foin nia natene naꞌak, nia meꞌi tenik. Baa seisawan nia, naꞌin noran la diꞌak. Nia naruka klosan sia baa bolu nola ema makdook no ema matenek sia hotu-hotu iha rai Mesir. Sia mai hotu tiꞌan, naꞌin moos katak meꞌi nia. Mais la no mak bele nalore meꞌi nia isin baa nia. Rona lia nia, klosan ulun mak babilan naꞌin hemun foin nanoin nola Yusuf. Hotu nia katak baa naꞌin naꞌak, “Ama naꞌi! Haꞌu kmusti katak sain haꞌukaan salan! Uluk, ama naꞌi krakat haꞌu ko haꞌukaan maluk, hotu ama natama ami baa bui laran. Iha nia, kalan ida ami naꞌin rua moos meꞌi. Ida-idak netan meꞌi se-seluk. Iha bui laran nia, no ema Ibrani nurak ida, mak Potifar atan. Ami katak meꞌi baa nia. Hotu, nia nalore. Tuir meꞌi nia, foin ama foti nikar haꞌu. Mais haꞌukaan maluk netan ukun mate. Hahalok nia sia hotu-hotu kona besik baa saa mak ema Ibrani nalore nia!” Rona nola nunia, naꞌin naruka kedan klosan sia lai-lais baa nola Yusuf nosi bui laran. Sai nosi bui, Yusuf koi timi rahuk no nadiꞌa aan atu baa nataa ama naꞌi. Toꞌo baa, naꞌin dale baa Yusuf naꞌak, “Hei, lawarik! Haꞌu ko meꞌi ida, mais la no ema mak bele nalore meꞌi nia isin! Mais ema katak baa haꞌu naꞌak, o neꞌe bele!” Rona nola nunia, Yusuf nataa naꞌak, “Ama naꞌi! Haꞌu moos la katene sa-saa! Maromak mesan mak bele nalore meꞌi isin! Nia nanis beer nalore lia mak diꞌak bodik ama naꞌi!” Hotu naꞌin katak naꞌak, “Iha meꞌi nia, haꞌu koꞌi kariik iha mota Nil tehen. Hotu haꞌu karee karau baka mak bokur no leen matan hitu sai nosi mota, hotu naa hae iha mota tehen. Hotu karau baka matan hitu seluk moos mai. Mais sia rekas, hela mesan ruin. Iha rai Mesir neꞌe, haꞌu la karee karau rekas oin nunia! Mais haꞌu kblaar tebes! Tan teki-tekis, karau rekas matan hitu nia folan nola hotu karau bokur nia sia! Masik folan nola nunia moos, karau nia sia rekas nafati dei! Meꞌi tiꞌan, haꞌu moos kaktekir! La kleur, haꞌu ktoba dukur kikar. Hotu haꞌu kmeꞌi tenik. Karee hare isin makonuk fulin hitu, tubu nosi hare kain boꞌas ida. Nunia hotu, karee tenik hare abas fulin hitu mak naklaik tiꞌan, tan kona anin manas. Mais teki-tekis, hare abas nia sia folan nola hotu hare isin makonuk sia. Hotu, haꞌu kaktekir. Haꞌu moos katak meꞌi nia baa ema matenek sia. Mais la no ema ida moos mak bele nalore meꞌi nia isin!” Rona nola meꞌi nia sia, Yusuf katak baa naꞌin naꞌak, “Ama naꞌi! Meꞌi rua nia, isin manesak! Maromak beer katak kedan baa ita boot saa mak Nia atu nalo! Meꞌi nia sia isin, nuneꞌe: karau baka bokur matan hitu, no hare isin makonuk fulin hitu nia, neꞌe naꞌak, rai bosu tinan hitu laran. Nunia moos, karau baka rekas matan hitu, no hare abas fulin hitu nia, neꞌe naꞌak, rai salaen tinan hitu laran. Hodi meꞌi nia sia, Maromak katak sain kedan lia mak Nia atu nalo. Lia nia hanesan ohin haꞌu kfoin katak nia. Ita atu hetan rai bosu tinan hitu laran iha rai Mesir. (30-31) Hotu tiꞌan, foin ita hetan rai salaen tinan hitu laran. Rai salaen nia boot tebes, toꞌo la no haan tenik iha rai Mesir tomak. Ema hotu-hotu salaen mate, toꞌo la nanoin tenik rai bosu uluk nia. (-) Tan ama naꞌi meꞌi rua nia isin manesak, neꞌe naꞌak, Maromak nakotu kedan tiꞌan atu nalaꞌok tuir meꞌi nia sia. La kleur, saa mak Nia nakotu tiꞌan nia, nanis dadi. Tan lia nia, haꞌu kusu baa ama naꞌi, nuneꞌe: Diꞌak liu, ama foti nola ema matenek ida mak bele naliku sa-saa nalo diꞌak. Foti hotu, foo beran baa nia nebee nodi babilan rai Mesir neꞌe diꞌa-diꞌak. Oras rai bosu tinan hitu nia, diꞌak liu, ama foti tenik ema nebee libur nola rai isin resin sia. Ema musti faꞌe rai isin sia, nalo baa lima, hotu rai natoos faꞌek ida. Ema musti nalo tuir ama naꞌin ukun, nodi libur hare nosi leo hotu-hotu iha rai Mesir. Hotu, sia musti rai natoos hare nia iha kanaha uman nodi daka diꞌa-diꞌak. Hodi nunia, oras rai salaen tinan hitu nia toꞌo, ita sei ho haan. Kalo ama naꞌi nadiꞌa kedan nunia, nanis la no ema mak mate salaen.” Naꞌi Mesir foti Yusuf nalo baa liman kwanaRona Yusuf dale nunia, naꞌi no niakaan klosan boot sia, simu Yusuf lia fuan. Naꞌin dale naꞌak, “Maromak Kmalar Lulik nanis tuun baa Yusuf neꞌe! Ita la bele hetan seluk ema mak diꞌak liu nia!” Hotu, naꞌin dale baa Yusuf naꞌak, “Maromak katak tiꞌan lia hotu-hotu baa o, lawarik! Oras neꞌe, foin ami hatene haꞌak o neꞌe matenek! Okaan hanoin liu nosi ema hotu-hotu! Tan baa nia, oras neꞌe haꞌu kfoti o baa haꞌukaan liman kwana. Nebee renu hotu-hotu tuir okaan harukan. Haꞌu mesan, mak boot liu o!” (41-42) Dale notu tiꞌan, naꞌin kolu nola niakaan kadeli mahoo matan marak, tau baa Yusuf liman fuan nodi naꞌak, “Kodi kadeli neꞌe, haꞌu kfoti o kalo baa haꞌukaan liman kwana iha rai Mesir neꞌe tomak!” Hotu, nia moos natais Yusuf nodi faru klobor mamar kabaas ida, nodi tara henu mean ida baa Yusuf kokorok. (-) Naꞌin moos latan kedan baa Yusuf, niakaan kareta kuda fohorai kabaas ida, mak bodik ema boot nomer rua. Oras Yusuf saꞌe kareta nia, no ema nalai uluk iha kareta oin nodi nahii bei-beik naꞌak, “Hoi! Loke dalan! Foo tabe!Lia fuan Ibrani moos bele naꞌak ‘loꞌu’, lale, ‘sudur baa rai’. No ema boot atu laꞌo liu!” Nodi nadahur nunia, naꞌin foti Yusuf nalo baa liman kwana iha rai Mesir. Hotu, naꞌin moos katak baa Yusuf naꞌak, “Nuneꞌe. O matene tiꞌan, haꞌu neꞌe mak naꞌin. Mais haꞌu katak tiꞌan ema hotu-hotu iha rai Mesir neꞌe kaꞌak, kalo o la mabusik sa-saa, sia nanis la bele nalo!” Hotu, naꞌin nanaran Yusuf naꞌak, Safnat Panea, tuir ema Mesir naran. Nia moos sasudin Yusuf no feto ida, naran Asnat. Yusuf banin mane, naran Potifera. Nia neꞌe, naꞌilulik ulun iha kota On.Kota On naran seluk hodi lia Yunani naꞌak, ‘Heliopolis’. Hodi nunia, Yusuf dadi ema boot iha rai Mesir. Baa oras naꞌin foti nia, Yusuf otas tinan tolu nulu. Nosi ikus, Yusuf baa laꞌo nasirin fatin hotu-hotu iha rai Mesir. Iha tinan hitu rai bosu nia, toꞌos isin waꞌin tebes. Oras nia, Yusuf libur no bali nola toꞌos isin resin sia. Hare resin nosi fatin kreꞌis baa kota nabee dei, Yusuf rai baa kanaha uman iha kota nia. Hare resin nia sia waꞌin lo-loos, hanesan raihenek tasi tehen, toꞌo ema la bele sukat. Oras rai salaen sei la toꞌo dauk, Yusuf feen Asnat nahoris oan mane naꞌin rua. Baa oras nia, Yusuf katak naꞌak, “Maromak nalo haꞌu kaluꞌa tiꞌan haꞌukaan susar baa oras haꞌu ksai kosi haꞌukaan ama uman!” Nodi nanoin lia nia, Yusuf nanaran oan ulun nia naꞌak, Manase (tan lian hanesan lia fuan Ibrani ida naꞌak ‘haluꞌa’). Baa oras netan oan nomer rua, Yusuf katak naꞌak, “Haꞌu ketan susar waꞌin tiꞌan iha fatin neꞌe, mais Maromak natuun matak-malirin baa haꞌu, toꞌo haꞌu ketan oan iha neꞌe!” Nodi nanoin lia neꞌe, Yusuf nanaran oan nomer rua nia naꞌak, Efraim (tan efraim lia isin naꞌak ‘hetan oan’).Iha lia Ibrani, Efraim bele naꞌak, ‘hetan oan’, lale, ‘rai boran’, lale, ‘fuan waꞌin tuꞌan’. Nosi ikus, rai bosu tinan hitu nia siku. Hotu, rai salaen moos toꞌo, kona besik no Yusuf lian uluk nia. Iha fatin seluk sia, ema salaen tiꞌan, mais iha rai Mesir sei noo haan. La kleur, ema Mesir sia moos salaen. Hotu, sia baa nusu haan iha naꞌin. Naꞌin moos naruka sia baa Yusuf, mais musti tuir Yusuf ukun. Rai salaen nia hetak boot toꞌo kona fatin hotu-hotu iha rai Mesir. Yusuf nahuu loke kanaha uman, nebee faꞌan hare baa ema Mesir sia. Rona lia nia, ema fatin hotu-hotu iha Mesir mai sosa haan nosi Yusuf. Rai salaen nia aat tebe-tebes iha raiklaran tomak. Yusuf maun sia baa Mesir atu sosa haanBaa oras nia, Yakob rona naꞌak, noo haan iha rai Mesir. Nia moos dale baa oan sia naꞌak, “Oa sia! Tan saa emi tuur no-nook dei!? Haꞌu krona iha rai Mesir noo haan! Diꞌak liu, emi baa sosa haan iha nebaa, nebee ita keta mate salaen!” Rona Yakob naruka nunia, Yusuf maun naꞌin sanulu nia moos nadiꞌa aan baa. Mais Yakob la nabusik Yusuf alin ikun Benyamin tuir maun sia, tan Yakob naneo naꞌak, “Arumak oan ikun nia netan maufinu tenik!” Hodi nunia, Yakob oanHakerek Moon lia Ibrani naꞌak, ‘Israꞌel oan’ lahoos ‘Yakob oan’. Mais naran Israꞌel no Yakob neꞌe, naran rua bodik ema ida. naꞌin sanulu dei mak baa sosa haan iha rai Mesir. Oras nia, ema waꞌin nosi rai Kanaꞌan moos baa sosa haan iha Mesir, tan rai salaen nia toꞌo rai Kanaꞌan tiꞌan. Baa oras nia, naꞌi Mesir foti Yusuf tiꞌan baa niakaan liman kwana iha rai Mesir. Kalo ema mai nosi nabee dei atu sosa hare, Yusuf mak faꞌan baa sia. Tan baa nia, baa oras maun sia toꞌo, sia nakniꞌa loꞌu-sudur baa Yusuf. (7-8) Naree maun sia mai, Yusuf natene nola kedan. Mais nia nalo aan nuꞌu ema Mesir, toꞌo maun sia la natene nia. Nia nusu nodi lian makaꞌas naꞌak, “Emi neꞌe hosi nabee?”Maun sia moos simu naꞌak, “Ami neꞌe hosi Kanaꞌan. Ami mai atu sosa haan nosi ama naꞌi!” (-) Rona maun sia nataa nunia, Yusuf nanoin nola niakaan meꞌi uluk nia. Hotu, nia dale nataꞌuk sia naꞌak, “Haꞌu la kfiar emi! Emi neꞌe nanis mai atu buka rai Mesir ain! Hotu emi fila hikar mai hatuda ho ami!” Rona Yusuf lian nia, sia nataa naꞌak, “Lale, ama! Ami neꞌe, ama naꞌi eman haruka sia dei! Tebes ama. Ami mai atu sosa haan! Ami hotu-hotu neꞌe, aman ida dei! Ami la mai buka lia, ama! Ami neꞌe, ema diꞌak!” Rona nola nunia, Yusuf dale makaꞌas tenik naꞌak, “Hoi! Emi neꞌe bosok teen! Keta tolek haꞌu! Emi nanis mai atu buka rai neꞌe ain!” Mais maun sia sakar naꞌak, “Lale ama! Ami neꞌe, ama naꞌi eman haruka sia dei! Ami mai hosi rai Kanaꞌan! Ami neꞌe, maun-alin naꞌin sanulu resin rua! Ami hotu-hotu neꞌe, aman ida dei! Amikaan alin ikun nein no ama iha uma. No tenik amikaan alin ida, mais nia la iha tiꞌan!” Hotu Yusuf nataa nikar naꞌak, “Lale! Lia mak haꞌu kdale nia, tebes! Emi neꞌe, nanis mai buka rai neꞌe ain. Haꞌu kusu emi hatudu kakaer ida baa haꞌu, nebee kodi katene emikaan dalen nia tebes ka lale. Haꞌu karai aan! Kalo emikaan alin ikun nia la mai neꞌe, emi la bele laꞌo hela rai neꞌe! Emi musti boi hola emi naꞌin ida, nebee nia fila baa saka nola alin ikun nodi mai! Seluk sia haꞌu keti katoos baa neꞌe! Emikaan alin mai tiꞌan lai, foin haꞌu katene emi dale loos. Kalo lale, malorek tiꞌan emi neꞌe mai buka rai Mesir ain.” Hotu, Yusuf naruka niakaan ema sia neti natoos maun sia iha bui loron tolu laran. Sia tama loron tolu tiꞌan, Yusuf baa dale no sia iha bui laran naꞌak, “Haꞌu neꞌe, ema mak nataꞌuk Maromak. Haꞌu moos tuir Niakaan hakaran nohuun! Haꞌu kakara kabusik emi, nebee emi bele moris. Mais, emi musti hatudu kakaer nebee haꞌu katene emi neꞌe, ema loos! Nuneꞌe: Haꞌu keti katoos emi naꞌin ida iha neꞌe! Emi seluk sia bele fila, hodi haan foo baa emikaan familin sia! Tan sia noꞌi nein emi fila hodi haan! Toꞌo nebaa tiꞌan, emi musti fila hikar mai hodi emikaan alin nia, nebee hatudu haꞌak emi neꞌe ema loos! Kalo lale, haꞌu ktaa ukun mate baa emi!”Rona nola nunia, sia moos simu. Hotu, sia dale baa malu naꞌak, “Haa! Oras neꞌe, ita musti selu itakaan salan mak uluk ita halo tiꞌan baa itakaan alin. Baa oras nia, nia susar tebes toꞌo nusu tulun baa ita, mais ita la mana nia kois. Tan baa nia, oras neꞌe ita moos kona susar nuneꞌe!” Hotu, Ruben foo natene baa alin sia naꞌak, “Hei ali sia! Uluk haꞌu kakahik emi tiꞌan nebee keta halo saa ida baa lawarik nia. Mais emi la rona! Etuk, oras neꞌe ita hatiu hola Yusuf raan ona!” Maun sia dale nunia, mais sia la natene naꞌak Yusuf moos natene siakaan lia. Baa oras nia Yusuf dale no sia nodi lia Mesir, foin niakaan ibun-nanaan salin baa lia Ibrani. Rona maun sia dale nunia, Yusuf nariik kedan baa tanis mesan iha fatik seluk. Tanis notu, nia fila nikar baa maun sia. Hotu, nia naruka niakaan ema sia kesi nola maun Simeon iha maun-alin sia oin. Yusuf maun sia fila nikar baa KanaꞌanHotu, Yusuf naruka klosan sia natama hare baa maun kakaluk sia, nodi natama nikar no-nook ida-idak osan baa kakaluk laran. Nia moos naruka foo bakae baa sia. Rona nola nunia, klosan sia nalaꞌok Yusuf harukan nia. Nunia hotu, Yusuf maun sia nasaꞌe kakaluk sia baa siakaan kuda keledai. Hotu, sia moos fila. Toꞌo dalan klaran, sia nanawa kole. Hotu, ida kore niakaan kakaluk atu nahaan kuda keledai. Mais nia sarebak, tan naree niakaan osan iha kakaluk laran. Nia nahii kedan naꞌak, “Adeei! Mai haree lai! Neꞌe, ita susar tiꞌan! Sia tau nikar haꞌukaan osan baa kakaluk laran!”Naree nola nunia, siakaan neon lakon kedan, tan sia nataꞌuk tebes. Sia moos dale baa malu naꞌak, “Maromak natuun tenik saa baa ita tiꞌan?” Hotu, sia laꞌo liu. Toꞌo Kanaꞌan tiꞌan, sia katak baa ama Yakob lia hotu-hotu mak kona baa sia tiꞌan. Sia katak naꞌak, “Ama! Naꞌi Mesir ema liman kwana nia, makaꞌas resik! Niakaan dalen makaꞌas tebes! Nia duu ami naꞌak, ami mai buka rai Mesir ain. Mais ami hataa haꞌak, ‘Lale! Ami dale lia loos! Ami la mai buka rai Mesir ain. Ami neꞌe, ema diꞌak! Ami hotu-hotu, maun-alin naꞌin sanulu resin rua! Amikaan aman, ida dei! Amikaan alin ida mate tiꞌan! Alin ikun nein no amikaan ama iha Kanaꞌan!’ Rona ami dale nunia, naꞌin liman kwana nia naꞌak, ‘Haꞌu atu karee kokon, emi neꞌe loos ka lale! Ida nosi emi musti nein heik iha neꞌe! Emi seluk sia bele fila, hodi hare baa emikaan famili sia, nebee sia keta mate salaen! Mais emi musti hodi alin nia mai lai, nebee haꞌu kbele katene, emi neꞌe dale loos, la mai buka lia iha rai neꞌe. Foin haꞌu kbele kabusik emikaan maluk mak keti katoos neꞌe! Hotu haꞌu moos foo leet baa emi baa nabee dei iha rai neꞌe!’ ” Dale hotu nunia, sia nahuu kore no namamu sai kakaluk isin sia. Sia sarebak, tan naree sia ida-idak osan iha kakaluk laran. Naree nunia, Yakob no oan sia hotu-hotu nataꞌuk tebes. Hotu, Yakob dale baa oan sia naꞌak, “Emi neꞌe halakon mohu haꞌukaan oan sia! Yusuf la iha tiꞌan! Simeon moos nunia tenik! Oras neꞌe, emi hakara hola tenik Benyamin hodi baa. Emi neꞌe tebe-tebes atu hasusar haꞌu dei!” Rona aman katak nunia, Ruben moos dale baa aman naꞌak, “Ama! Latan Benyamin baa haꞌu! Haꞌu mak katiu kola lia neꞌe! Haꞌu karai aan, haꞌu atu foo kikar nia baa ama! Kalo lale, ama bele noꞌo haꞌukaan oan mane rua nia!” Mais Yakob nataa nikar naꞌak, “La bele! Emi la bele hodi Benyamin baa! Maun Yusuf mate tiꞌan! Oras neꞌe, hela mesan nia dei! Kalo nia moos netan maufinu iha dalan lolon, emi halo haꞌukaan ulun moras tuꞌan tan tenik, toꞌo haꞌu ktama rate!”Hakerek Moon lia Ibrani naꞌak, ‘Toꞌo haꞌu ktuun baa Sheol (Sheol neꞌe, ema mak mate nein fatin)’. Yusuf maun sia fila baa Mesir nodi alin Benyamin(1-2) Baa oras nia, rai salaen iha Kanaꞌan hetak boot tuꞌan. Yakob familin sia naa namohu haan mak uluk sia sosa iha Mesir. Hotu, Yakob katak baa oan sia naꞌak, “Oa sia! Diꞌak liu emi fila hikar baa rai Mesir, sosa tenik haan baa ita lai!” (-) Rona nola nunia, Yahuda moos nataa naꞌak, “Ama! Hori hirak nia, naꞌi Mesir ema liman kwana nia foo natene makaꞌas baa ami naꞌak, ami la bele hatudu oin tenik baa nia, kalo ami la hodi ama oan ikun Benyamin baa. Ama musti nabusik ali Benyamin tuir ami, foin ami bele baa sosa haan tenik. Kalo ama la nabusik, ami moos la bele baa, tan ema boot Mesir nia dale makaꞌas tiꞌan nunia!” Yakob moos deꞌan sia naꞌak, “Tan saa emi katak baa ema nia haꞌak, emi sei hoo alin ida tenik?! Emi buka lia atu hasusar haꞌu ba-baa dei!” Rona nola nunia, sia namaus naꞌak, “Ama! Ema nia nakusuk ami bei-beik, atu nodi natene itakaan familin sia hotu-hotu! Nia nusu naꞌak, ‘Nunabee? Emikaan ama sei moris ka? Emi sei hoo alin mane ida tenik ka?’ Tan nia seten ami bei-beik, ami katak lo-loos ona! See mak natene naꞌak, nia atu naruka ami hodi ali baa nebaa?” (8-9) Yahuda moos dale tuꞌan naꞌak, “Ama! Mabusik oan nia baa no ami ona! Haꞌu karai aan, kalo saa ida kona nia, haꞌu mak seluk nia! Kalo haꞌu la kodi kikar nia sei moris mai baa ama, ama tau sala nia baa haꞌu dei, toꞌo haꞌu kmate! Dadi, ama mabusik oan nia ona, tan ami atu laꞌo ona! Diꞌak liu, ami baa lai-lais, nebee keta no ema ida mate salaen! (-) Hanoin kokon! Kalo ami la hein toꞌo kleur nuneꞌe, ami nanis baa-mai isin rua tiꞌan!” Hotu, Yakob katak naꞌak, “Kalo nunia, emi halo nuneꞌe dei! Baa hola rai neꞌe isin kabaas sia. Nuꞌu wani ween, ai babudun, ai morin ween, aitahan ween, kiarHakerek Ibrani naꞌak ‘shaqed’. Niakaan isin, hanesan kiar. isin no ai horis isin seluk sia. Hotu, hodi baa hatetu foo baa naꞌi Mesir liman kwana nia, hodi hasara baa nia haꞌak, neꞌe amikaan sera bodik ama! Emi moos musti hodi kedan osan waꞌin liu osan uluk nia dala rua, tan emi musti foo fila osan mak emi hetan iha emikaan kakaluk laran hori hirak nia! Arumak, ema nia sia sura sala! Emi moos bele hodi emikaan alin baa, mais hodi hikar mai lai-lais! Haꞌu kaloon nebee Maromak mak Beran Kaliuk, nalo naꞌi Mesir liman kwana nia neon monu baa emi! Nebee nia bele foo fila Benyamin no Simeon baa emi, atu fila mai bele. Kalo haꞌukaan oan sia lakon, soꞌin baa. Haꞌu kterus susar nia!” Rona tiꞌan Yakob dale nunia, oan sia moos nahulin buat nia sia no osan, atu nodi baa Mesir. Sia moos no Benyamin baa. Toꞌo Mesir tiꞌan, sia baa nasoru Yusuf. Naree Benyamin no maun sia mai, Yusuf naruka klosan serwisu ulun naꞌak, “Modi ema neꞌe sia baa haꞌukaan uma! Hoꞌo karau baka ida, teꞌin malo midar! Tan loro natetu neꞌe, sia atu naa bele no haꞌu!” Rona Yusuf naruka nunia, klosan nia nalo tuir. Nia moos nalaꞌo nodi Yusuf maun sia baa Yusuf uman. Iha dalan klaran, Yusuf maun sia nataꞌuk basuk. Sia dale baa malu naꞌak, “Hoi! Tan saa nia naruka nodi ita mai iha neꞌe? Arumak, nia atu nasusar ita, tan osan mak uluk sia natama nikar iha itakaan kakaluk laran nia. Keta-keta sia nodi fudi nalaꞌo ita mai iha neꞌe, nebee kohi ita, nalo baa ata. Hotu, sia nadau nola itakaan kuda keledai sia!” Oras sia kreꞌis baa Yusuf uman, sia moos dale baa klosan nia naꞌak, “Ama! Ami bele husu lia ida ka? Uluk ami mai sosa haan iha neꞌe tiꞌan! (21-22) Baa oras ami fila, ami hanawa iha dalan atu toba! Ami moos kore kakaluk sia atu hahaan kuda keledai. Teki-tekis, ami hetan hikar amikaan osan ida-idak, mak ami hodi sosa hare nia. Ami la hatene see mak natama nikar osan nia! Tan baa nia, oras neꞌe ami hodi hikar osan nia sia hotu-hotu tiꞌan! Dadi ama keta krakat ami! Ama moos bele natene, oras neꞌe ami hodi tenik osan seluk atu sosa haan foun!” (-) Rona nola nunia, klosan nia nataa naꞌak, “Emi no-nook dei! Lalika hataꞌuk! Arumak emikaan Maromak nia, mak natuun matak-malirin baa emi iha kakaluk laran nia sia! Baa loron nia, haꞌu mak simu emikaan osan hotu-hotu! Emi la hoo tusan!” Hotu, klosan nia moos nabusik Simeon sai mai nasoru sia. Nunia hotu, sia tama baa Yusuf uman. Klosan nia nola wee, foo baa sia atu fasi ain. Nia moos nahaan siakaan kuda keledai. Hotu, nia katak baa sia naꞌak, “Oras ida, emi haa hamutuk ho ama ulun!” Sia sei noꞌi nein Yusuf mai, sia nadiꞌa kedan siakaan naha sera sia. Yusuf toꞌo mai, sia moos nakniꞌa sudur iha Yusuf oin. Hotu, sia foti soruk naha sera sia, natetu baa Yusuf. Yusuf moos nusu baa sia naꞌak, “Nunabee? Emi hotu-hotu diꞌa-diꞌak dei ka? Nunabee baa emikaan ama katuas nia? Nia moos diꞌa-diꞌak dei ka?” Sia moos nataa naꞌak, “Ama atan katuas, mak amikaan aman susu nia, sei noꞌi diꞌa-diꞌak, ama!” Sia moos sudur foo tenik kneter baa Yusuf. Yusuf foti matan titu satan leur, toꞌo kona alin Benyamin. Nia dale naꞌak, “Neꞌe, mak emikaan alin ikun, mak emi dale tiꞌan baa haꞌu hori hirak nia ka?”Hotu, Yusuf katak baa Benyamin naꞌak, “Oa! Haꞌu kaloon nebee Maromak natuun matak-malirin waꞌin baa o!” Naree nola Benyamin, Yusuf laran hanesan atu nakduar sai ona, tan nia nadomi alin Benyamin liu resik. Tan la bele terus laran moras, Yusuf laꞌo nela sia lai-lais, tama baa keꞌan, hotu tanis. Tanis notu, nia naroꞌis. Neon noku tiꞌan, foin nia sai nikar baa nasoru sia. Hotu nia naruka klosan sia baa nadiꞌa haan. Hotu, sia nadiꞌa salin Yusuf haan iha fatin ida. Maun-alin sia, salin iha fatin seluk. Yusuf niakaan maluk ema Mesir sia mak naa bele no nia, iha fatin ida duꞌuk. Sia nalo nunia, tan ema Mesir sia nakribi tuur naa namutuk no ema Ibrani.Ema Mesir nakribi ema Israꞌel sia, tan ema Israꞌel serwisu daka bibi no bibi malae. Hotu, sia natuur Yusuf mane malun sia, seꞌi oin baa Yusuf. Natuur sia, ida-idak tuir otas, nahuu nosi maun ulun toꞌo alin ikun. Naree fatin tuur oin nunia, Yusuf maun sia moos blaar. Hotu, Yusuf naruka klosan sia foti haan nosi niakaan fatin haan duꞌuk, foo baa maun-alin sia. Mais nia naruka foo baa Benyamin, waꞌin liu dala lima. Hotu, sia moos naa-nemu toꞌo bosu basuk. Yusuf hemun fatik murak lakonSia naa hotu tiꞌan, Yusuf naruka klosan serwisu ulun naꞌak, “O baa matama hare baa siakaan kakaluk ida-idak, toꞌo nakonu. Hotu, matama mikar siakaan osan ida-idak baa kakaluk! Hotu tiꞌan, foti mola haꞌukaan hemun fatik murak, matama baa oa ikun kakaluk!” Rona nola nunia, klosan nia moos nalo tuir. Seisawan oan, Yusuf maun sia tami atu fila. Sia laꞌo nodi kuda keledai mak tula haan. Sia sei la laꞌo dook nosi kota nia, Yusuf katak baa klosan ulun nia naꞌak, “O lai-lais baa tuir ema sia lai! Toma sia tiꞌan, maꞌak nuneꞌe: ‘Tan saa emi haseꞌi hahalok aat ho ama boot? Emi selu niakaan dadiꞌak, hodi hahalok aat nuneꞌe ka? Tan saa emi hanaꞌo hodi ama boot hemun fatik murak? Emi la hatene ka? Fatik murak nia, lahoos bodik hemun dei! Mais nodi buka moris loron ikus! Buat nia, buat lulik! Emikaan hahalok neꞌe, aat resik!’ ” Rona nola nunia, klosan nia moos tuir sia toꞌo netan. Nia katak baa sia, tuir Yusuf harukan. Mais sia sakar naꞌak “Ama naꞌak nunabee? Maromak naree ami! Ami la bele halo aat nunia! Ama duꞌuk matene! Osan iha kakaluk laran hori hirak nia sia, ami foo fila tiꞌan. Nunabee ami bele hanaꞌo hola ama ulun niakaan mean-mutin hosi uma laran! Ama, mai maree duꞌuk baa! Kalo hetan buat nia iha see niakaan kakaluk, taa ukun mate baa nia! Ami rumak sia moos dadi baa ata!” Hotu klosan simu naꞌak, “Lale! Nuneꞌe dei! Hetan iha see, nia mak dadi baa haꞌukaan atan. Emi rumak sia bele fila!” Hotu sia natuun lai-lais kakaluk nodi kore. Klosan naree sura kakaluk, nahuu nosi maun ulun niakaan, toꞌo alin ikun niakaan. Nia netan hemun fatik nia iha Benyamin kakaluk. Naree nunia, Benyamin maun sia laran dodok tebes. Sia moos nasaꞌe nikar kakaluk baa kuda keledai, hotu fila baa kota. Toꞌo Yusuf uman baa, Yusuf sei iha nia. Sia tama nodi nakniꞌa sudur baa nia. Yusuf nakanas naꞌak, “Tan saa emi halo nuneꞌe? Arumak emi la hatene, ema boot nuꞌu haꞌu neꞌe bele leno hodi buka ema lian kabun laran?” Rona nola nunia, Yahuda nataa naꞌak, “Adeei! Maromak loke malorek amikaan salan sia tiꞌan! Ami atu haꞌak saa tenik, ama! Ami atu haloos aan nunabee tenik? Kalo ama neti natoos amikaan alin ikun neꞌe, diꞌak liu ama neti natoos ami hotu, dadi baa ata.” Mais Yusuf nataa naꞌak, “Lale! Hetan iha see, nia mak dadi haꞌukaan atan! Emi seluk sia, bele fila baa emikaan aman!” Yahuda nusu nebee nia seluk BenyaminRona Yusuf dale nunia, Yahuda nareꞌis aan baa Yusuf nodi naꞌak, “Ama boot. Haꞌu katene ama beran hanesan naꞌi boot. Dadi kakroꞌan ama keta kanarak haꞌu. Kalo bele, foo leet baa haꞌu atu katak lia ida baa ama! Hori hirak nia, ama boot nusu ami naꞌak, ‘Emikaan ama no emikaan alin sei iha ka?’ Hotu, ami hataa haꞌak, ‘Amikaan ama no amikaan ali ikun sei iha. Oras ali ikun nia moris, amikaan ama katuas tiꞌan. Ali ikun maun susu naꞌin ida, mais la iha tiꞌan. Siakaan inan mate tiꞌan. Oras neꞌe ali ikun mesan dei tiꞌan. Tan baa nia, amikaan ama dadobe nia tebes.’ Ami dale hotu baa ama boot nunia tiꞌan, ama naruka ami hodi alin ikun mai neꞌe, nebee ama boot bele naree nia. Ami hataa haꞌak, lawarik nia la bele laꞌo nela niakaan ama. Kalo laꞌo nela, nanis aman mate. Hotu ama boot moos nataa ami naꞌak, ‘Kalo emi la hodi alin nia mai, emi keta mai ona.’ Rona nola ama boot lia nia, ami moos fila. Toꞌo baa, ami katak ama boot lia fuan sia hotu baa amikaan ama. La kleur, amikaan haan moos. Hotu amikaan ama naruka ami mai hikar Mesir, atu sosa tenik haan. Mais ami hataa haꞌak, ‘Ama! Ami la bele baa hikar! Naꞌin liman kwana nia naꞌak, kalo ami la hodi alin ikun baa, ami keta mai ona! Tan baa nia, ali ikun musti tuir, foin ami bele baa!’ Hotu, amikaan ama dale tenik naꞌak, ‘Emi hatene tiꞌan, haꞌukaan feen Rahel oan, naꞌin rua dei! Oan ulun la iha tiꞌan! Asu fuik folan nola nia tiꞌan, toꞌo la karee nia ona. Kalo emi hola tenik ali ikun hodi baa, hotu nia kona maufinu, emi hasusar haꞌu katuas neꞌe, toꞌo tama rate!’ (30-31) Dadi nuneꞌe, ama boot! Kalo haꞌu kfila baa haꞌukaan ama, la kodi kikar ali ikun neꞌe, nanis ama mate. Tan amikaan aman kmalar nakriꞌit no lawarik neꞌe. Nia katuas basuk tiꞌan. Kalo ami tuꞌan tenik susar neꞌe, nanis nia mate! (-) Haꞌu moos kamate lia ko haꞌukaan ama kaꞌak, haꞌu mak kataa bodik lawarik neꞌe. Haꞌu kamate lia tiꞌan kaꞌak, kalo haꞌu la kodi fila lawarik neꞌe baa, haꞌu katiu sala toꞌo mate. Haꞌu kaloon baa ama boot nuneꞌe: Haꞌu mak kein iha neꞌe, seluk nia. Haꞌu mak dadi ama boot atan dei. Surak ama boot nabusik lawarik neꞌe fila no maun sia. Ama boot! Kalo lawarik neꞌe la tuir, haꞌu moos la fila. Tan haꞌu la kbele terus karee haꞌukaan ama susar toꞌo mate.” Yusuf nalore aan nodi nusu nebee aman no maun-alin sia lori mai rai MesirRona nola Yahuda dale nunia, Yusuf laran dodok basuk, toꞌo la bele naterus nola iha klosan sia oin ona. Tan baa nia, nia naruka klosan sia sai, nebee nia bele mesan no maun-alin sia. Hodi nunia, nia bele katak sain naꞌak nia neꞌe, see. Klosan sia sai hotu, Yusuf tanis nodi nakrake, toꞌo ema Mesir iha keꞌan molin no iha naꞌin uman moos bele rona. Hotu, Yusuf katak sain lia baa maun-alin sia naꞌak, “Mane malun sia! Haꞌu neꞌe, Yusuf, emikaan maun no emikaan alin! Ama sei moris tebes ka?”Mais Yusuf maun-alin sia la nataa saa ida, sia tan nataꞌuk basuk. Hotu, Yusuf baku liman bolu sia naꞌak, “Kreꞌis mai lai!”Sia moos nareꞌis aan baa nia. Hotu nia katak tenik naꞌak, “Haꞌu neꞌe, Yusuf, mak hori uluk nia, emi faꞌan lakon baa Mesir! Tebes, emi faꞌan lakon haꞌu tiꞌan! Mais keta hataꞌuk. Keta tula sala malu! Maromak duꞌuk mak nodi haꞌu kmai iha rai neꞌe! Nodi dalan oin nunia, Nia nodi haꞌu ksori ema lear nosi mate salaen! Oras neꞌe, rai salaen foin tinan rua laran! Sei tinan lima tenik. Baa tinan lima nia laran, ema la fila rai, la furi, no la netan rai isin ida kois! Mais Maromak nodi haꞌu kmai uluk emi iha neꞌe, nebee emi ho emikaan bein oan sia bele hetan moris. Maromak Niakaan hahalok neꞌe, makaꞌas tebes! Haꞌu kmai neꞌe, lahoos tan emikaan hahalok, mais tan Maromak Niakaan hahalok! Nia mak nalo haꞌu kdadi baa naꞌin liman kwana. Haꞌu moos dadi ulun iha naꞌin tofatik fohorai! La no ema seluk mak boot liu haꞌu iha rai Mesir neꞌe! Oras neꞌe, emi lai-lais fila ona! Toꞌo uma, katak baa ama nuneꞌe: ‘Ama oan Yusuf sei moris. Nia dadi ema boot tiꞌan iha rai Mesir. Nia nusu ama baa lai-lais Mesir! Ama bele tuur iha rai Gosen, kreꞌis no Yusuf. Fatin nia, fatin diꞌak no luan. Iha fatin nia, ama bele nakiak bibi no karau. Yusuf moos nusu, nebee ama baa bele-bele no ama oan sia no bein oan sia. Naha uma laran no sasoin sia hotu-hotu, hodi bele, nebee tuur hafati iha nebaa. Kalo ama tuur iha rai Gosen, Yusuf bele naliku ama. Rai salaen sei tinan lima. Tan baa nia, Yusuf atu naliku ama no familin sia, no ama niakaan bibi no karau sia hotu-hotu, nebee keta susar sa-saa.’ ” Katak hotu nunia, Yusuf natebes tenik naꞌak, “Oras neꞌe, emi naꞌin haree duꞌuk! O moos nunia, Benyamin! Haꞌu neꞌe, Yusuf! Fila baa, katak ama haꞌak haꞌukaan beran iha Mesir, boot lo-loos! Emi moos musti katak malorek nosi sa-saa hotu-hotu mak emi haree tiꞌan! Hotu, emi lai-lais hodi ama mai!” Dale hotu tiꞌan, Yusuf nakoꞌak nola alin Benyamin. Sia rua moos tanis. Hotu Yusuf nakoꞌak maun sia ida-idak nodi deꞌi. Nunia hotu, foin maun-alin sia nahuu dale no nia. Naꞌi Mesir simu Yusuf maun-alin siaOras Naꞌi Mesir no niakaan ema sia rona naꞌak Yusuf maun-alin sia mai tiꞌan, sia hotu-hotu neon diꞌak. Naꞌin moos katak baa Yusuf naꞌak, “Yusuf! Katak baa okaan maun-alin sia, nebee tula hare baa kuda keledai nodi fila baa Kanaꞌan! Maruka sia baa nola okaan aman no okaan familin sia hotu-hotu, lori mai neꞌe! Haꞌu atu kfoo rai ida mak boran basuk iha Mesir neꞌe bodik sia. Sia bele moris nodi naa nosi rai nia isin. Maruka sia dada nodi kedan kareta hira sia nosi neꞌe, nebee bele tula lawarik kiꞌik oan sia no okaan aman. Sia keta hanoin sasoin oi-oik tenik. Tan sia atu netan sa-saa hotu mak diꞌak kaliuk iha rai Mesir neꞌe!” Rona naꞌin lian nia, Yusuf moos foo kareta hira no bakae baa maun-alin sia, tuir naꞌin harukan. Maun-alin siaHakerek Ibrani tuan naꞌak, ‘Israꞌel oan sia tuir naꞌin naruka’. Israꞌel neꞌe, Yakob naran seluk. moos nadiꞌa aan fila, tuir naꞌin harukan. Yusuf moos foo faru foun baa maun sia ida-idak tahan ida. Mais baa alin Benyamin, nia foo osan murak tomak atus tolu, no faru foun tahan lima. Nia moos solok baa aman, sa-saa mak kabaas liu iha Mesir. Sia tula naha sia baa kuda keledai aman matan sanulu. Nia foo tuꞌan hare, tubi, no haan oi-oik mak sia tula tenik baa kuda keledai inan matan sanulu, nebee nalo baa bakae, baa oras sia mai nikar Mesir. Nunia hotu, Yusuf nabusik sia fila nodi foo natene naꞌak, “Emi keta toe malu iha dalan!” Yakob rona naꞌak Yusuf sei morisHotu, Yusuf maun-alin sia fila baa siakaan aman iha rai Kanaꞌan. Toꞌo nebaa, sia katak baa aman naꞌak, “Ama! Ama oan Yusuf sei moris! Nia dadi ema boot tiꞌan mak kaer ukun iha rai Mesir!”Rona nola nunia, Yakob nakaka loos, tan nia la fiar. Mais oras sia katak Yusuf mamenon, no oras Yakob naree kareta mak Yusuf solok mai atu hodi tula nia baa Mesir, foin nia fiar. Hotu Yakob moos dale naꞌak, “Adeei! Haꞌukaan oan Yusuf sei moris ka? Nunia, foin haꞌu neon diꞌak! Haꞌu kmusti baa karee nia lai, foin haꞌu kmate!” Yakob no husar-binan sia nadiꞌa aan atu baa rai MesirNunia hotu, YakobHakerek Moon lia Ibrani naꞌak, ‘Israꞌel nadiꞌa aan’. nahulin naha hotu-hotu atu laꞌo nela rai Kanaꞌan. Toꞌo leo Barseba, nia nalo sera tunun, nodi natetu baa Naꞌi Maromak mak uluk niakaan ama Isak loꞌu-sudur baa. Baa kalan ida, Yakob meꞌi. Nia rona Maromak bolu nia naꞌak, “Yakob! Yakob! Madeer! Rona mai!”Hotu, Yakob nataa naꞌak, “Haꞌu iha neꞌe, Ama.” Hotu Maromak katak naꞌak, “Haꞌu neꞌe Maromak mak okaan ama tonu nanis baa hori uluk! Keta mataꞌuk baa Mesir! Tan Haꞌu atu kalo okaan husar-binan dadi klubun boot iha nebaa! Haꞌu klaꞌo ko o baa Mesir! Loron ikus, Haꞌu moos kodi kikar okaan husar-binan fila mai rai Kanaꞌan! Baa oras o mate, o oan Yusuf mak toma o nawan!” Meꞌi notu tiꞌan, Yakob no oan siaHakerek Moon lia Ibrani naꞌak, ‘Israꞌel oan sia baa nodi aman Yakob’. laꞌo nela leo Barseba. Nia no feen-oan saꞌe kareta mak naꞌin solok nia. Sia hotu-hotu nahuu laꞌo baa Mesir. (6-7) Sia nodi bein sasoin no bibi no karau hotu-hotu mak sia netan iha rai Kanaꞌan. Yakob baa Mesir nia, no oan feto, oan mane, no bein oan sia hotu-hotu. (-) Yakob familin mak lori tuir baa MesirYakob funan klaut mak lori tuir baa Mesir, mak neꞌe:Hakerek Ibrani naꞌak ‘Israꞌel husar-binan’.Ruben, Yakob oan ulun. Ruben oan naꞌin haat mak: Henok, Palu, Hesron no Karmi. Simeon, no oan naꞌin neen mak: Yemuel, Yamin, Ohad, Yakin no Sohar; no oan tenik mak Saul, nosi feen ema Kanaꞌan. Lewi, no oan naꞌin tolu mak: Gerson, Kehat no Merari. Tuir loos, Yahuda no oan naꞌin lima, mak: Er, Onan, Sela, Peres no Sera. Mais, Er no Onan mate tiꞌan iha Kanaꞌan. Yahuda nodi no Peres oan naꞌin rua mak: Hesron no Hamul. Isaskar, no oan naꞌin haat mak: Tola, Pua, Ayub no Simron. Sebulon, no oan naꞌin tolu mak: Sered, Elon no Yahleel. Yakob no oan mane naꞌin neen nia, no tenik oan feto ida, naran Dina. Sia neꞌe, funan klaut nosi Yakob no feen Lea, baa oras sia tuur iha Mesopotamia. Yakob no Lea oa feto, oa mane no bei oan hotu-hotu, naꞌin tolu nulu resin tolu. Yakob moos no oan nosi feen kiꞌik, naran Silpa. Oan ida naran Gad. Gad oan naꞌin hitu mak: Sifion, Hagi, Suni, Esbon, Eri, Arodi no Areli. Oan ida tenik, naran Aser. Aser oan naꞌin lima mak: Yimna, Yiswa, Yiswi, Beria, no alin feto, naran Sera.Beria moos no oan naꞌin rua mak: Heber no Malkiel. Yakob no Silpa funan klaut hotu-hotu, naꞌin sanulu resin neen. Silpa neꞌe, ata feto mak uluk Laban foo baa niakaan oan feto Lea, mak Yakob feen kawaꞌik nia. Yakob feen ida seluk, naran Rahel. Siakaan oan naꞌin rua mak: Yusuf no Benyamin. Oras nia, Yusuf nola feto Mesir ida tiꞌan, naran Asnat. Asnat aman, naran Potifera, mak naꞌilulik ulun iha kota On. Yusuf no Asnat oan naꞌin rua mak: Efraim no Manase. Benyamin moos baa Mesir, nodi oan naꞌin sanulu mak: Bela, Beker, Asibel, Gera, Naaman, Ehi, Ros, Mupim, Hupim no Ared. Yakob no Rahel funan klaut hotu-hotu, naꞌin sanulu resin haat. Yakob feen kiꞌik ida tenik, naran Bilha. Siakaan oan naꞌin rua mak: Dan no Naftali.Dan oan ida naran Husim. Naftali oan naꞌin haat mak: Yasel, Guni, Yeser no Silem. Yakob no Bilha funan klaut hotu-hotu, naꞌin hitu. Bilha neꞌe, ata feto mak uluk Rahel netan nosi niakaan ama Laban. Yakob funan klaut hotu-hotu mak lori nosi Kanaꞌan baa Mesir, ema naꞌin neen nulu resin neen. Tuꞌan baa Yusuf oan naꞌin rua iha Mesir, Yakob funan klaut hotu-hotu mak tuur iha rai Mesir, naꞌin hitu nulu. Yakob nasoru nikar oan YusufOras Yakob sia nareꞌis aan baa rai Mesir, nia naruka oan Yahuda laꞌo uluk baa bolu Yusuf, nebee mai nasoru sia iha rai Gosen. Sia toꞌo rai Gosen, Yusuf moos saꞌe kareta atu baa nasoru aman iha nia. Baa oras sia rua aman oan nasoru malu tiꞌan, Yusuf nakoꞌak aman nodi tanis kleur basuk. Hotu, Yakob dale no oan Yusuf naꞌak, “Adeei, oa! Oras neꞌe, haꞌu karee o tiꞌan kodi matan duꞌuk! Haꞌu katene tiꞌan, o sei moris! Masik oras neꞌe haꞌu kmate moos, diꞌak!” Rona tiꞌan aman lian nunia, Yusuf katak baa maun-alin sia hotu-hotu naꞌak, “Haꞌu kmusti baa kasara baa ama naꞌi kaꞌak, haꞌukaan familin sia mai tiꞌan nosi rai Kanaꞌan. Haꞌu moos katak sain kaꞌak emi neꞌe, makbalin. Tan baa nia, emi mai neꞌe, emi hodi kedan bibi no karau no bein sasoin sia hosi rai Kanaꞌan. Kalo oras ida ama naꞌi bolu emi, hotu nusu emi naꞌak, emi serwisu saa, emi musti hasara baa nia haꞌak, emi makbalin hori sei kiꞌik toꞌo oras neꞌe, hanesan emikaan bei uluk sia. Hodi nunia, ama naꞌi atu naruka emi tuur iha rai Gosen.” Yusuf katak nunia, tan ema Mesir sia noran nakribi, kalo sia tuur namutuk fatin ida no ema makbalin. Naꞌi Mesir latan rai baa Yusuf familin sia(1-2) Katak tiꞌan baa maun-alin sia, Yusuf no mane malun naꞌin lima baa nasoru kedan naꞌin. Yusuf nasara baa naꞌin naꞌak, “Ama naꞌi boot! Ama atan oan sia, haꞌukaan aman no haꞌukaan maun-alin sia, toꞌo mai tiꞌan nosi Kanaꞌan. Sia mai nodi siakaan bibi, bibi malae, karau baka no naha sia hotu-hotu. Oras neꞌe, sia hotu-hotu iha rai Gosen tiꞌan!” Yusuf nasara nunia tiꞌan, nia moos naruka mane malun naꞌin lima nia, ida-idak katak naran baa ama naꞌi. (-) Hotu naꞌi nusu baa sia naꞌak, “Emi serwisu saa?”Sia nataa naꞌak, “Ama atan ami neꞌe, ema makbalin, hanesan amikaan bei uluk sia. Oras neꞌe, rai loro falin naruk basuk iha amikaan rai Kanaꞌan, toꞌo haan no hae la iha tiꞌan. Tan baa nia, ata ami neꞌe, mai iha rai neꞌe atu hein heik. Ami ata moos hodi bibi no karau oan sia. Ami ata haloon baa ama naꞌi boot, nebee foo leet baa ami ata neꞌe bele hein heik iha rai Gosen, atu hodi haliku bibi no karau oan sia.” Rona tiꞌan nunia, naꞌin katak sain niakaan hakaran baa Yusuf naꞌak, “Oras neꞌe, o aman no o maun-alin sia mai baa o tiꞌan! Sia bele nalo rai neꞌe, nuꞌu siakaan rain duꞌuk! Haꞌu katene rai Gosen nia, rai diꞌak kaliuk iha Mesir neꞌe! Tan baa nia, diꞌak liu sia tuur iha nebaa ona! Kalo noo nosi sia, mak natene naliku bibi no karau nalo kabaas, sia moos bele naliku haꞌukaan sia iha nebaa!” Naꞌin dale hotu nunia, Yusuf natudu niakaan ama Yakob baa naꞌin. Yakob moos namulak kedan nodi naloon nebee Naꞌi Maromak natuun matak-malirin baa naꞌi. Hotu naꞌin nusu baa Yakob naꞌak, “Ama! Ita otas tinan hira ona?” Yakob nataa naꞌak, “Haꞌu kmoris tinan atus ida tolu nulu ona, mais la tuur metin iha fatin ida. Haꞌukaan bei uluk sia moos nunia. Kalo haꞌu kanesa baa sia, haꞌukaan otas sei badak liu sia, mais haꞌukaan moris nakonu no susar.” Dale notu nunia, Yakob moos tami naꞌi. Mais sei la sai dauk, nia namulak nodi naloon tenik, nebee Naꞌi Maromak natuun matak-malirin bodik naꞌi. Nasoru naꞌin tiꞌan, Yusuf nalo tuir naꞌin harukan, nodi baa natudu fatin iha rai Gosen bodik aman no maun-alin sia. Fatin nia diꞌak liu resik. (Nosi ikus, Yakob sia nanaran fatin nia naꞌak, Rameses.) Sia tuur nafati iha nia. Hotu, Yusuf naliku nodi foo haan baa aman, no maun-alin sia, no siakaan feen-oan sia hotu-hotu, sura tuir uma kain kiꞌik no boot. Rai salaen hetak naruk iha MesirBaa oras nia, rai salaen hetak naruk, toꞌo la no haan tiꞌan iha rai Mesir toꞌo rai Kanaꞌan. Ema hotu-hotu isin olek, tan salaen. Tan baa nia, sia mai atu sosa haan iha Yusuf. Hotu, Yusuf libur nola haan folin sia hotu-hotu, nodi baa rai iha naꞌin tofatik. Loron ikus, ema Mesir no ema Kanaꞌan osan sia mohu tiꞌan, toꞌo la bele sosa haan ona. Tan baa nia, sia baa Yusuf nodi naꞌak, “Ama boot! Ama foo haan lai, nebee ami keta mate salaen! Tan amikaan osan mohu tiꞌan!” Yusuf nataa naꞌak, “Soꞌin! Bele sosa haan hodi bibi no karau!” Rona nola nunia, ema sosa haan nodi kuda, bibi, bibi malae, karau baka no kuda keledai. Sia nalo nunia, tan Yusuf nameno nunia tiꞌan. Tinan oin tenik, ema sia mai tenik baa Yusuf nodi naꞌak, “Ama boot! Ami katak malolok dei! Amikaan osan no amikaan bibi no karau sia mohu tiꞌan! Hela mesan amikaan isin lolon no amikaan rain dei! Ama keta habusik ami mate! Tan kalo ami mate, see mak babilan rai nia sia? Diꞌak liu, ami mataroos baa ama boot! Ama boot bele hola amikaan rain sia, mais foo fini, nebee ami furi bodik ama boot! Hodi nunia, ama boot bele selu ami hodi haan. Surak ami keta mate!” Tan rai salaen nia hetak tuꞌan, ema Mesir sia faꞌan hotu rai sia baa Yusuf. Yusuf sosa nola hotu-hotu, nalo baa naꞌin bein sasoin. Hodi nunia, renu Mesir sia hotu-hotu dadi mataroos bodik naꞌin.Hakerek Moon lia Ibrani tuan balu naꞌak, ‘Yusuf naruka ema hotu-hotu lori baa kota laran sia’. Mais Yusuf la sosa nola naꞌilulik rain, tan sia netan haan bei-beik nosi naꞌin. Tan baa nia, naꞌilulik sia la faꞌan siakaan rain. Baa loron nia, Yusuf katak baa renu sia naꞌak, “Oras neꞌe, emi hotu-hotu atu dadi mataroos bodik ama naꞌi, tan emikaan rain sia, haꞌu ksosa kotu tiꞌan bodik ama naꞌi! Dadi, emi musti hola fini neꞌe, hodi baa furi ona! Baa oras emi kuꞌu, halo baa faꞌek lima. Faꞌek ida, hatama baa ama naꞌi. Faꞌek haat, halo baa fini no halo baa haan bodik emi.” Rona nola nunia, sia simu naꞌak, “Ama boot sori ami tiꞌan nosi salaen boot neꞌe. Tan baa nia, ami atu dadi mataroos baa ama naꞌi. Hodi nunia, ami bele sera dodan baa ama boot.” Nosi ikus, hahalok mak Yusuf nalo nia, dadi ukun baa rai Mesir tomak. Hare mak renu sia kuꞌu, musti faꞌe baa faꞌek lima. Faꞌek ida hatama baa naꞌin. Faꞌek haat bodik sia duꞌuk. Sia nalaꞌok ukun nia iha Mesir toꞌo oras neꞌe. Hela mesan naꞌilulik rain sia dei mak naꞌin la nola. Yusuf namate lia atu nakoi aman Yakob iha siakaan bei uluk rate fatikNahuu hori nia, ema Israꞌel sia tuur nametin aan iha rai Gosen, toꞌo sia soi iha nia. Siakaan husar-binan moos hetak waꞌin tuꞌan. Yakob nein iha rai Mesir, toꞌo tinan sanulu resin hitu. Hotu, nia mate baa otas tinan atus ida haat nulu resin hitu. Kreꞌis atu mate, Yakob bolu nola oan Yusuf nodi naꞌak, “Oa! Haꞌu koran la kleur Naꞌi Maromak bolu nikar haꞌu ona! Tan baa nia, kalo o madomi haꞌu, mamate lia mo haꞌu, nebee o keta makoi haꞌu iha rai Mesir neꞌe! Kalo haꞌu kmate, o musti modi mikar haꞌu baa makoi iha itakaan bei uluk rate fatik! Haꞌu kakara nunia!”Yusuf nataa naꞌak, “Diꞌak ama! Kalo ama nakara tiꞌan nunia, haꞌu moos tuir!” Yakob moos simu naꞌak, “Kalo nunia, oa, o marai aan maꞌak o atu tuir tebe-tebes o aman hakaran!”Yusuf moos narai aan kedan, tuir aman hakaran. Hotu, aman moos nakniꞌa iha toba fatik nodi namulak sera dodan baa Naꞌi Maromak. Yakob nusu matak-malirin bodik Yusuf oan Efraim no ManaseNunia hotu, Yusuf fila. La kleur, ema mai katak naꞌak, aman moras todan. Rona nola nunia, Yusuf bolu nola niakaan oan naꞌin rua, mak Manase no Efraim. Hotu sia baa naree Yakob. Baa oras Yakob rona naꞌak, Yusuf no oan sia mai, nia nakaꞌas aan nadeer tuur baa toba fatik. Hotu, nia katak baa Yusuf naꞌak, “Oa Yusuf! Hori hirak nia, Maromak natadu aan baa haꞌu iha leo Lus iha rai Kanaꞌan. Nia mak Beran Boot Kaliuk. Nia nameno baa haꞌu iha nebaa naꞌak, ‘Haꞌu atu kalo okaan husar-binan sia hetak waꞌin tuꞌan, nebee sia dadi klibur boot! Haꞌu atu kfoo rai neꞌe bodik sia, nebee dadi bein sasoin, toꞌo rai falu fila!’ Tan lia nia, oras neꞌe haꞌu atu katak lia ida bodik okaan oan Efraim no Manase. Natoon baa haꞌu kmai iha Mesir, sia rua moris tiꞌan. Masik nunia moos, oras neꞌe haꞌu kalo sia dadi baa haꞌukaan oan duꞌuk, hanesan okaan maun Ruben no Simeon! Mais nosi ikus, kalo o metan oan tenik, filak sia nuꞌu okaan oan duꞌuk. Sia musti simu sasoin nosi maun Efraim no Manase. Haꞌu kalo nunia, atu kodi temi okaan inan Rahel. Tan oras ami fila hikar hosi Mesopotamia atu baa Kanaꞌan, okaan inan mate nahoris iha dalan. Nia mate kreꞌis baa leo Efrata, iha rai Kanaꞌan. Oras nia, haꞌu laran moras resik, tan kakoi okaan inan iha dalan tehen baa leo Efrata!” (Oras neꞌe, ema nanaran leo nia naꞌak , Betlehem.) Dale notu nunia, YakobHakerek Moon lia Ibrani naꞌak, ‘Israꞌel foti oin’. foti oin nodi titu baa Yusuf oan sia. Hotu nia nusu Yusuf naꞌak, “Sia neꞌe, see niakaan oan sia?” Yusuf nataa naꞌak, “Neꞌe sia, ama bein oan sia mak Naꞌi Maromak foo tiꞌan baa haꞌu iha rai Mesir neꞌe!”Rona nunia, Yakob katak naꞌak, “Kalo nunia, mareꞌis oan sia mai haꞌu. Haꞌu atu kamulak kodi kaloon nebee Maromak natuun matak-malirin baa sia!” Tan Yakob katuas tiꞌan, matan malahuk ona. Nia titu la malorek tiꞌan. Rona aman naruka nunia, Yusuf nareꞌis oan sia baa Yakob. Hotu, Yakob nakoꞌak nodi deꞌi sia rua. Hotu, Yakob dale tenik no Yusuf naꞌak, “Kleur tiꞌan haꞌu kaꞌak falik la kasoru o ona! Mais oras neꞌe Maromak nalo liu tenik, toꞌo haꞌu moos bele karee okaan oan sia!” Hotu, Yusuf dada sees oan sia nosi Yakob.Hakerek Moon lia Ibrani naꞌak, ‘Yusuf dada sees niakaan oan sia nosi bei Yakob hitin’. Hotu nia nakniꞌa nodi sudur baa aman. Hotu, nia nariik. Nia moos dada nareꞌis tenik oan rua nia baa aman Yakob, nebee nia namulak nodi nusu matak-malirin baa sia. Yusuf nariik oan ulun Manase iha Yakob sorin kwana. Oan nomer rua Efraim iha karuk. Mais, baa oras Yakob rai liman baa sia atu namulak, Yakob rai seluk liman. Nia rai liman kwana baa alin Efraim ulun, liman karuk baa maun Manase ulun. Hotu, nia namulak nusu matak-malirin bodik Yusuf naꞌak,“Okaan bein Isak aman Abraham,no okaan bein Isak duꞌuk,sia rua moris tuir bei-beik Maromak hakaran.Maromak moos naliku tiꞌan haꞌu, hori sei nurak toꞌo oras neꞌe! Maromak sori haꞌu tiꞌan nosi maufinu oi-oik.Hakerek Moon lia Ibrani naꞌak, ‘Makbukar laleꞌan sia sori haꞌu nosi maufinu oi-oik.’ Ema matenek lia Hakerek Moon naꞌak, Yakob nanoin baa oras Maromak natadu aan nodi naruka makbukar laleꞌan sia, mai sori Yakob nosi maufinu oi-oik. Leno Lia Uluk Fohon 16:7; 21:17; 22:11,15.Tan lia nia, haꞌu moos kaloon, nebee Nia natuun matak-malirin baa oan neꞌe sia no siakaan husar-binan.Hanoin. Kalo sia namulak baa Maromak,sia keta naluꞌa temi bei Abraham naran, no bei Isak naran no haꞌukaan naran!Hodi nunia, siakaan husar-binan hetak waꞌin tuꞌan,dadi klubun boot iha raiklaran neꞌe!” Yakob namulak nunia, mais baa oras Yusuf naree aman rai liman kwana baa alin Efraim ulun, nia moos kaer nola aman liman nia, atu rai seluk baa maun Manase ulun. Nia katak baa aman naꞌak, “Ama! Keta malo nunia! Oan ulun lahoos Efraim, tan Manase nahali Efraim! Ama musti rai liman kwana baa maun Manase ulun, tan nia mak oa ulun.” Mais aman Yakob la noꞌuk. Nia dale naꞌak, “Oa! Haꞌu katene nanis! Nosi ikus Manase dadi ema boot. Niakaan husar-binan moos hetak waꞌin tuꞌan, toꞌo dadi ema klubun boot! Mais alin Efraim atu dadi ema boot liu tan tenik! Niakaan husar-binan sia moos waꞌin liu resik, toꞌo dadi baa ema klubun waꞌin mak boot liu tan tenik!” Hotu Yakob katak baa lawarik rua nia naꞌak, “Nosi ikus, kalo ema Israꞌel naloon baa Naꞌi Maromak, nebee natuun matak-malirin baa ema, sia atu temi emikaan naran. Sia atu naloon naꞌak, ‘Nebee Naꞌi Maromak natuun matak-malirin baa o, hanesan Nia natuun tiꞌan matak-malirin baa Efraim no Manase!’ ”Hodi nunia, Yakob temi uluk alin Efraim naran, foin maun Manase naran. Hotu Yakob katak baa Yusuf naꞌak, “Oa! La kleur haꞌu kmate ona! Mais Naꞌi Maromak nanis tulun emi! Nia atu nodi fila emi baa emikaan bei uluk rain. Oras neꞌe, haꞌu klatan baa o liu nosi okaan maun-alin sia! Tan haꞌu klatan tuꞌan baa o, foho iha rai Kanaꞌan mak uluk haꞌu kola tiꞌan kosi ema Amori, baa oras haꞌu katuda ko sia!” Yakob nalore nela kedan oan sia ida-idak lisan no matak-malirinDale notu no Yusuf, Yakob bolu nola oan sia hotu-hotu, hotu katak naꞌak, “Oa sia! Emi hareꞌis aan mai haꞌu lai! Haꞌu atu kalore kedan emi ida-idak moris lalaꞌok baa loron ikus!” Hotu Yakob moos nahuu katak baa oan sia naꞌak,“Yakob oan sia! Mai hariik satan mola haꞌu!Mai rona emikaan aman Israꞌel neꞌe atu dale! Ruben! O neꞌe, haꞌukaan oa ulun. Tan lia nia, ema kneter o. O neꞌe, haꞌukaan knoꞌa no haꞌukaan liman kwana! Mais o neon la metis. O la matene makara nabee! Sarebak, o toba mo haꞌukaan feen Bilha, modi madoor okaan aman toba fatik! Tan lia nia, haꞌu la kfilak o baa oa ulun ona. Simeon no Lewi! Emi rua neꞌe, manesak dei! Emi rua beer hasusar ema hodi surik. Emi beer taa siit karau baka kloor, toꞌo nakfeur atu mate! Emikaan aꞌaat ida tenik, emi ruun neꞌan hodi hoꞌo ema! Tan hahalok nia, haꞌu la kakara rona emi! Haꞌu moos la kakara kahur emikaan lia! Tan emikaan krakat aat liu resik nia, haꞌu katuun dinu baa emi! Emi kanarak toꞌo la ho dadomin! Tan baa nia, emi musti hatiu duꞌuk emikaan aꞌaat nia! Nosi ikus Maromak keke karin emikaan husar-binan, toꞌo sia tuur keen karin malu iha rai Israꞌel! Yahuda! Okaan naran naꞌak ‘tonu’! Okaan maun-alin sia atu tonu o nodi loꞌu baa o! O moos atu tonan okaan funu sia, toꞌo la nakfodak! O neꞌe, hanesan busa fuik boot ida, mak buka biit haan duꞌuk! O moos hanesan busa fuik boot aman, mak fofen aan baa noku; la noo ema ida mak naksakar aan koen o! O moos hanesan busa fuik boot inan, mak daka oan: la noo ema ida mak naksakar aan koen o! Ema nakerat o, toꞌo la noo ida mak naksakar aan atu nalo oi-oik baa o! Loron ikus, o atu kaer ukun! Okaan husar-binan moos atu kaer ukun tuir malu, toꞌo noo husar-binan ida mak beran kaliuk mak tuur kaer ukun nia! Hotu, ema klubun hotu-hotu atu loꞌu-sudur no rona baa Nia!Mateus 1:3 (11-12) O atu moris diꞌak! O makara saa, iha! Okaan bibi no karau no toꞌos isin moos hetak waꞌin tuꞌan, toꞌo soe hahaat. O maa-memu midar nohuun. (-) Sebulon! Rai mak dadi okaan bein sasoin, niakaan luan nosi tasi tehen toꞌo kladik no kota Sidon. Roo tasi nosi rai seluk sia tama soe sao mamatek iha okaan namon! (14-15) Isaskar! O neꞌe biit hanesan kuda keledai! Mais kalo o toba tiꞌan iha dalan klaran,Hakerek Moon lia Ibrani nakerek lia isin rua: ‘toba iha fatin rua leet’ no ‘toba iha naha kakaluk rua leet’. la no ida bele fuꞌa nadeer o, nebee laꞌo liu! Kalo o maree mola leo diꞌak ida iha sorin balu nebaa, masik ida la naruka moos, o matiu mola okaan naha sia, modi baa! O neꞌe, nunia ona! (-) Dan! Okaan naran ‘Dan’ neꞌe, lia isin naꞌak ‘maktetu no makotu lia’! O mo okaan husar-binan atu natetu no nakotu okaan ema klubun lian, nalo tetuk no nesan! Hotu, o dadi maun bodik ema hunun sia iha Israꞌel! O neꞌe moos, karonak hanesan samea mahoo raso mak noꞌi noku iha dalan tehen! Kalo ema saꞌe kuda liu nia, teki-tekis o tutu kuda nuban, toꞌo ema mak saꞌe monu! Aaa, MAROMAK! Haꞌu kamulak kodi kaloon, nebee Ita foo moris baa ami hotu-hotu! Gad! Okaan naran ‘Gad’ neꞌe, lian kreꞌis hanesan ‘hababu’! Ema naꞌok sia mai nadau o, mais o madau fila sia, toꞌo matoba mola sia! Aser! Nosi ikus, okaan toꞌos isin kabaas lo-loos! Toꞌo o bele malo tubi midar oi-oik. Hotu naꞌin sia mai sosa iha o! Naftali! O neꞌe, hanesan bibi fuik mak nakbois sai, tan la noo ema ida bele lituk nola o! O moos metan oan kabaas sia! Yusuf! O neꞌe, hanesan ai maneꞌek mak moris kreꞌis wee matan! Okaan sorun sia naneꞌe saꞌe baa kadidin fatuk aas sia!Lia fuan iha tohar neꞌe la malorek iha Hakerek Moon lia Ibrani. Ema matenek balu naꞌak, ‘ai maneꞌek’. Balu tenik naꞌak, ‘kuda keledai’. Noo ema mak rai hirus baa o, hanesan funu nana dama baa o! Mais Naꞌi Maromak mak haꞌu kloꞌu-sudur baa, Nia nanis tulun o! Nia nakbiit okaan liman, toꞌo o bele sakar funu sia modi dama, masik mosi dook! O bele matoba mola sia, tan Maromak tulun o. Nia mak beran boot kaliuk! Tan lia nia, haꞌu kakrai aan baa Nia! Nia mak daka haꞌu! Nia moos daka o nodi foo matak-malirin baa o. Matak-malirin nosi laleꞌan, matak-malirin nosi raiklaran, no matak-malirin toꞌo hetan oan waꞌin mak isin diꞌak! Matak-malirin mak haꞌu kusu foo baa o neꞌe, kasalak liu nosi foho mak nariik nafati sia! Nebee matak-malirin hotu-hotu neꞌe, nakduar baa o. Tan o neꞌe, liu mosi okaan maun-alin sia hotu-hotu! Benyamin! O sakar manesak no asu fuik mak salaen! Seisawan oan, nia tama rai kohi haan, hotu naa. Mais kalan, nia faꞌe haan resin baa oan sia! Okaan husar-binan moos, atu makaꞌas nunia!” Hodi nia, Yakob katak kedan moris lalaꞌok nosi oan sia ida-idak no husar-binan sia baa loron ikus. Sia hotu-hotu nia, mak nahoris ema Israꞌel hunun sanulu resin rua. Yakob mate(29-30) Nunia hotu, Yakob katak baa oan sia naꞌak, “La kleur haꞌu kmate ona! Kalo haꞌu kmate tiꞌan, emi musti baa hakoi haꞌu iha bei Abraham raten! Rate nia, iha fatuk kuak ida kreꞌis leo Makpela no Mamre iha rai Kanaꞌan! Uluk bei Abraham sosa nola fatuk kuak nia no toꞌos, nalo baa rate fatik. Nia sosa kotu tiꞌan nosi ema Het ida naran Efron! (-) Iha rate fatik nia, ema nakoi tiꞌan bei Abraham no bei Sara, namutuk no haꞌukaan aman Isak no haꞌukaan inan Ribka! Tan baa nia, emi musti hakoi haꞌu iha nebaa, iha haꞌukaan feen Lea sorin! Haꞌu kameno tenik, nebee emi keta haluꞌa hakoi haꞌu iha fatuk kuak, mak bei Abraham sosa nola tiꞌan nia!” Dale notu nunia, Yakob toba nikar. Hotu nawan kotu. Naree aman mate tiꞌan, Yusuf nakoꞌak nola, nodi tanis. Nia moos deꞌi bei-beik. Hotu, Yusuf naruka klosan maktebar maten sia, nebee kahur ai morin oi-oik, nodi tebar Yakob maten. Klosan maktebar maten sia babilan Yakob maten nia, toꞌo loron haat nulu, tuir siakaan adat. Ema Mesir sia hotu-hotu moos tanis, tan Yakob mate. Sia nalaꞌok hahalok nia, toꞌo loron hitu nulu, ahan ema boot ida mak mate. Loron hitu nulu siku liu tiꞌan, Yusuf katak baa klosan sia naꞌak, “Emi rona! Emi baa hodi haꞌukaan lia fuan neꞌe, hasara baa ama naꞌi haꞌak nuneꞌe: ‘Natoon baa oras haꞌukaan aman kreꞌis atu mate, nia nusu nebee haꞌu kodi niakaan maten, baa kakoi iha rai Kanaꞌan! Tan baa nia, haꞌu kusu ama naꞌi foo leet, nebee haꞌu kbele baa kakoi haꞌukaan aman. Hotu tiꞌan, foin haꞌu kfila mai.’ ” Rona nola nunia, naꞌin moos nataa naꞌak, “Kalo Yusuf namate lia no aman nunia tiꞌan, haꞌu moos kakara. Baa hakoi maten iha nebaa ona!” Hotu, Yusuf baa nakoi aman. Ema waꞌin moos tuir. Sia nia mak naꞌin klosan sia hotu-hotu, no ema boot hotu-hotu nosi Mesir. Yusuf maun-alin no siakaan ema serwisu sia hotu-hotu moos baa bele. Hela mesan feen no lawarik sia no bibi no karau sia iha Gosen. Sondadu waꞌin moos tuir. Balu saꞌe kareta, balu tenik saꞌe kuda. Ema mak tuir maten nia waꞌin basuk, toꞌo ema lolok nia, naruk lo-loos. Ema lolok nia nakur mota Yordan iha fatin ida naran Atad. Ema taꞌe nanis hare iha nia. Toꞌo nia, Yusuf sia tanis aman maten. Sia moos daka maten kalan hitu laran tenik. Naree sia susar nunia, ema Kanaꞌan dale baa malu naꞌak, “Haree lai! Ema Mesir sia daka maten nodi tanis, toꞌo nalo ita moos laran moras!” Tan baa nia, ema Kanaꞌan nanaran fatin nia naꞌak, Abel-Misraim. Neꞌe naꞌak ‘ema Mesir siakaan susar’. Hotu, Yakob oan sia nalaꞌok tuir lia mamenon mak sia nameno tiꞌan nia. Sia foti nola aman Yakob maten, nodi baa nakoi iha fatuk kuak iha leo Makpela, kreꞌis baa Mamre. Abraham sosa nola rai nia nosi ema Het ida naran Efron, nalo baa siakaan rate fatik. Yusuf nametis niakaan maun sia neonNakoi aman tiꞌan, Yusuf no maun-alin sia fila nikar baa Mesir. Nunia moos, ema mak tuir sia hotu-hotu. Toꞌo Mesir tiꞌan, Yusuf maun sia nahuu nataꞌuk, tan siakaan aman Yakob la iha tiꞌan. Sia dale baa malu naꞌak, “Hei! Hanoin lai! Arumak Yusuf sei rai hirus baa ita, hotu atu selu nikar itakaan hahalok aat uluk nia sia. Kalo dadi tebes nunia, nunabee?” Tan baa nia, sia kabuar lia, hotu solok baa Yusuf naꞌak, “Ama Naꞌi! Oras itakaan aman sei moris, nia naruka kedan ami atu katak baa ama nuꞌu neꞌe: ‘Masik ami halo aat baa Yusuf, mais Yusuf musti naluꞌa lakon amikaan salan nia.’ Ami neꞌe, Maromak atan, mak itakaan ama loꞌu-sudur baa. Tan baa nia, ami atu mai husu pardua, tan ami hotu-hotu halo sala tiꞌan baa ama naꞌi.”Rona lia solok nia, Yusuf moos tanis. Hotu Yusuf maun sia moos mai duꞌuk. Sia loꞌu-sudur baa nia nodi naꞌak, “Ami mai atu mataroos baa ama.” Mais Yusuf nataa sia naꞌak, “Mau sia! Emi lalika hataꞌuk ona! Maromak mesan no beran kastikar ema! Haꞌu neꞌe, la ko beran. Tebes! Uluk nia, emi koꞌa kabuar lia hodi hahaat haꞌu! Mais Naꞌi Maromak nalo emikaan aꞌaat nia, dadi baa dadiꞌak! Hodi nunia, Nia foti haꞌu kdadi ema boot, nebee ema waꞌin bele netan moris! Tan lia nia, emi keta hataꞌuk, tan haꞌu kamate lia tiꞌan atu kaliku emi ho emikaan oan sia hotu-hotu!”Nodi dale diꞌa-diꞌak nunia, Yusuf nametis niakaan maun sia neon. Yusuf mateHotu, Yusuf tuur nametin aan iha rai Mesir, namutuk no maun-alin sia hotu-hotu. Nia moris toꞌo tinan atus ida sanulu. Nia sei noo leet naree Efraim oan no bein oan sia. Nia naꞌin duꞌuk mak nawaꞌi Manase bein oan, mak Makir oan sia. Nosi ikus, Yusuf katak baa maun-alin sia naꞌak, “Mane malun sia! Haꞌu koran haꞌukaan loron mate kreꞌis tiꞌan! Mais haꞌu kfiar Naꞌi Maromak nanis naliku emi! Nia atu nalaꞌo emi sai hosi rai neꞌe, baa hikar rai mak Nia nameno tiꞌan no bei Abraham, no bei Isak no ama Yakob!” Hotu, Yusuf nusu sia naꞌak, “Emi musti harai aan baa haꞌu! Kalo toꞌo baa oras Naꞌi Maromak nalaꞌo emi nodi nikar baa rai Kanaꞌan, emi musti foti hodi haꞌukaan maten!” La kleur, Yusuf mate iha Mesir baa otas tinan atus ida sanulu. Sia tebar kedan maten nia, hotu natama baa ai balun. (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-) Yesus Lia Diꞌak tuir MateusYesus Niakaan bei uluk sia(Lukas 3:23-38)(1-2) Hakerek neꞌe katak lia nosi Yesus Kristus, Ema mak Naꞌi Maromak nameno kedan hori uluk atu solok mai. Nia neꞌe, Naꞌi Daud husar-binan no Bei Abraham husar-binan.Nahuu nosi Bei Abraham toꞌo Naꞌi Daud, siakaan husar-binan mane, dalas sanulu resin haat. Siakaan naran, mak neꞌe:Abraham oan, naran Isak.Isak oan, naran Yakob.Yakob oan, naran Yahuda. Yahuda moos sei noo maun-alin tenik. (-) Yahuda oan, naran Peres no Sera (siakaan inan, naran Tamar).Peres oan, naran Herson.Herson oan, naran Ram. Ram oan, naran Aminadab.Aminadab oan, naran Nahason.Nahason oan, naran Salmon. Salmon oan, naran Boas (Boas inan, naran Rahab).Boas oan, naran Obet (Obet inan, naran Rut).Obet oan, naran Isai. Isai oan, naran Daud. (-) (-) (-) (-) (-) (12-16) Baa oras sia kona soe baa Babilon toꞌo baa Yesus, siakaan husar-binan mane, dalas sanulu resin haat tenik, mak neꞌe:Yekonya oan, naran Saltiel.Saltiel oan, naran Serubabel.Serubabel oan, naran Abihut.Abihut oan, naran Elyakim.Elyakim oan, naran Asor.Asor oan, naran Sadok.Sadok oan, naran Akim.Akim oan, naran Eliut.Eliut oan, naran Eliasar.Eliasar oan, naran Matan.Matan oan, naran Yakob.Yakob oan, naran Yusuf.Yusuf neꞌe mak Maria laꞌen. Maria neꞌe mak niti baa Yesus. Yesus neꞌe mak Kristus, mak Naꞌi Maromak boi kedan hori uluk. (-) (-) (-) (-) Nahuu nosi Abraham toꞌo Daud, husar-binan dalas sanulu resin haat; nosi Daud toꞌo oras sia kona soe baa Babilon, husar-binan dalas sanulu resin haat; no nosi Babilon toꞌo Kristus, husar-binan dalas sanulu resin haat. Maria nahoris Yesus(Lukas 2:1-7)Lia Maria nahoris Yesus nuneꞌe:Maria sasudin no Yusuf tiꞌan. Mais sia naꞌin rua sei la namutuk dauk hanesan feen-laꞌen, Maria netan tiꞌan nosi Kmalar Lulik.Lukas 1:27 Baa oras Yusuf natene naꞌak Maria netan tiꞌan, nia nakara sia rua faꞌe malu. Mais Yusuf nia, ema moon. Nia la noꞌuk namoe Maria iha ema lear oin. Tan lia nia, Yusuf buka dalan atu faꞌe malu no-nook dei. Mais baa kalan ida, oras Yusuf sei nanoin baa-mai, nia meꞌi. Iha meꞌi nia, nia naree Maromak Niakaan makbukar laleꞌan ida mai katak baa nia naꞌak, “Yusuf! O neꞌe, Naꞌi Daud husar-binan. Keta makerat atu mola Maria, tan lawarik oan mak iha niakaan notak nia, Maromak Kmalar Lulik mak naseꞌi. Maria atu nahoris oan mane ida. O musti manaran nia maꞌak, Yesus, tan Nia mak atu sori Naꞌi Maromak eman sia nosi sala.”Yesus lia isin naꞌak, Naꞌi Maromak sori ema raiklaran.Lukas 1:31 Lia nia atu natoꞌo saa mak Naꞌi Maromak katak kedan hori uluk. Tan Nia naruka makoꞌan Yesaya nakerek nela naꞌak, “Hanono, mai!Feto lawarik ida mak sei la natene mane, atu netan.Hotu nia nahoris mane oan ida.Sia atu nanaran Nia naꞌak, Emanuel.”(Iha lia Ibrani, Emanuel lia isin naꞌak,Naꞌi Maromak namutuk no ita.)Yesaya 7:14 Yusuf meꞌi notu, nia nadeer. Hotu nia nalo tuir kedan saa mak Naꞌi Maromak naruka nia. Nia nola Maria nalo baa feen, mais la namutuk no Maria hanesan feen-laꞌen, toꞌo Maria nahoris Oan nia tiꞌan. Oa nia moris, Yusuf moos nanaran nia naꞌak Yesus.Lukas 2:21 Ema matenek leno fitun mai naree YesusBaa oras Maria nahoris Yesus iha leo Betlehem iha rai Yudea, Naꞌi Herodes mak kaer ukun iha nia. Oras nia moos, ema naꞌin hira mai iha kota Yerusalem nosi fatin dook iha lorosaꞌe baa. Sia nia, ema matenek leno fitun. Toꞌo Yerusalem baa, sia nusu baa-mai naꞌak, “Ema Yahudi siakaan naꞌi mak foin moris nia, iha nabee? Ami haree tiꞌan fitun ida iha lorosaꞌe mak natudu tadak naꞌak, Nia moris tiꞌan. Tan lia nia, ami mai atu loꞌu-sudur baa Nia.” Rona nola nunia, Naꞌi Herodes neon la noku. Ema hotu-hotu iha Yerusalem moos nunia. Hotu Naꞌi Herodes libur nola ema Yahudi siakaan naꞌilulik ulun sia no manorik ukun sia hotu-hotu. Nia nusu baa sia naꞌak, “Emi katak kokon baa haꞌu lai! Kristus mak Naꞌi Maromak nameno tiꞌan nia, ema atu nahoris nia iha nabee?” Sia nataa naꞌak, “Iha Betlehem, iha rai Yudea, ama naꞌi. Maromak makoꞌan Mika nakerek kedan hori uluk nuneꞌe: ‘Hei, emi ema Betlehem iha rai Yudea.Keta hakraik emikaan leo nia,leo kiꞌik mak la noo folin.Tan Ema boot ida atu mosu mai nosi nebaa.Nia atu dadi makbalin bodik Haꞌukaan ema Israꞌel sia.’ ”Mika 5:1; 2 Samuel 5:2 Rona nola nunia, Naꞌi Herodes bolu no-nook ema matenek leno fitun sia. Nia moos nusu baa sia naꞌak, “Wainhira emi haree fitun nia mosu iha laleꞌan?” Sia moos katak baa nia. Rona tiꞌan, nia naruka sia baa Betlehem nodi nameno naꞌak, “Baa buka Oa nia iha Betlehem. Kalo hasoru tiꞌan, fila mai katak haꞌu, tan haꞌu moos beer baa loꞌu-sudur baa Nia.” Rona notu naꞌi dale nia, sia moos baa. Hatene hodi baa, sia titu-naree tenik fitun mak uluk sia naree iha lorosaꞌe nia. Fitun nia mosu iha siakaan oin, hotu laꞌo uluk sia toꞌo nanawa besik baa Oa nia moris fatin. Naree fitun nia, sia neon diꞌak tebe-tebes. Toꞌo fatin nia, sia tama baa uma laran, hotu naree Oa nia no Niakaan ina Maria. Sia nakniꞌa loꞌu-sudur baa Oa nia. Sia loke siakaan naha, hotu natetu buat folin todan sia baa Oa nia. Buat nia sia, mak mean isin, ai morin no ai morin raan. Baa oras nia moos, sia netan meꞌi nosi Naꞌi Maromak naꞌak, “Keta fila tenik baa Naꞌi Herodes.” Tan lia nia, sia fila baa siakaan rai tuir dalan seluk. Yusuf nodi Maria no Yesus nalai baa MesirBaa oras ema matenek leno fitun sia fila tiꞌan, Maromak Niakaan makbukar laleꞌan ida mai katak baa Yusuf iha meꞌi laran naꞌak, “Yusuf! Madeer lai-lais ona! Malai modi Oan nia no niakaan ina baa rai Mesir nebaa. Hein hafati iha nebaa toꞌo Haꞌu katak wainhira emi bele fila. Tan Naꞌi Herodes noꞌi buka atu noꞌo Oan nia!” Meꞌi notu, Yusuf nadeer. Baa kalan nia kedan, nia nodi feen no Oan nia, nalai baa Mesir. Sia nein iha nebaa toꞌo Herodes mate. Lia nia natoꞌo saa mak Naꞌi Maromak katak kedan baa makoꞌan Hosea hori uluk naꞌak,“Haꞌu kbolu kikar Haꞌukaan Oan sai nosi Mesir.”Hosea 11:1 Naꞌi Herodes noꞌo lawarik oan sia iha BetlehemBaa oras Naꞌi Herodes natene nola ema matenek leno fitun sia tolek nia tiꞌan, nia nawan saꞌe tebe-tebes. Nia naruka niakaan sondadu sia naꞌak, “Baa leo Betlehem no leo mak kreꞌis iha nia sia. Hoꞌo mohu lawarik mane hotu-hotu mak otas sei la toꞌo tinan rua dauk.” Herodes naruka nunia, tan nanoin nola ema matenek siakaan lia. Nia sura tinan nahuu nosi sia naree fitun nia mosu iha laleꞌan. Lia neꞌe sia natoꞌo saa mak Maromak makoꞌan Yeremia nakerek kedan hori uluk naꞌak, “Noo ema mak tanis naboo aan iha leo Rama.Rama nia, leo ida kreꞌis kota Yerusalem.Rahel tanis roꞌan aan,tan niakaan oan sia mate mohu tiꞌan.Nia la noꞌuk ema mai namaus nia,tan niakaan oan sia la iha tiꞌan.”Yeremia 31:15 Yusuf sia mai nikar nosi MesirNosi ikus, Naꞌi Herodes mate. Oras nia, Yusuf sia sei iha Mesir. Hotu Maromak Niakaan makbukar laleꞌan ida mai natadu aan baa Yusuf iha meꞌi laran naꞌak, “Yusuf! Madeer ona! Modi mikar Oa nia no niakaan ina baa Israꞌel ona. Ema mak buka atu noꞌo Oa nia, mate tiꞌan.” Rona nola nunia, Yusuf moos nadeer. Hotu nodi nikar sia baa rai Israꞌel. Mais baa oras nia, Naꞌi Herodes oan Arkalaus dadi nikar naꞌin iha rai Yudea. Rona nola lia nia, Yusuf nataꞌuk fila baa Yudea. Hotu Naꞌi Maromak moos naruka nia iha meꞌi laran tenik naꞌak, “Yusuf! Keta baa mein iha Yudea.” Tan lia nia, Yusuf baa nein iha Galilea, iha leo ida naran Nasaret. Lia nia natoꞌo saa mak Naꞌi Maromak katak kedan baa makoꞌan hori uluk naꞌak, “Sia atu temi Nia, Ema Nasaret.”Markus 1:24; Lukas 2:39; Yohanis 1:45 Yohanis Mak Sarani Ema(Markus 1:1-8; Lukas 3:1-18; Yohanis 1:19-28)Baa oras Yesus boot tiꞌan, Yohanis Mak Sarani Ema nahuu nanorin ema iha fatin fuik sia iha rai Yudea. Nia katak naꞌak, “Mamaluk sia! Emi musti laꞌo hela emikaan salan, hodi fila hikar baa Naꞌi Maromak ona. Oras neꞌe, ema hotu-hotu bele tama ona dadi baa Naꞌi Maromak eman.”Mateus 4:17; Markus 1:15 Uluk, Maromak makoꞌan ida naran Yesaya nakerek kedan nosi Yohanis naꞌak,“Ema ida atu nahii iha fatin fuik naꞌak,‘Ema hotu-hotu musti hadiꞌa dalan,hodi simu Naꞌi Maromak mai!Haweer dalan atu simu Nia!’ ”Yesaya 40:3 Yohanis niakaan moris lalaꞌok, hanesan Maromak makoꞌan uluk sia. Niakaan tais, halo hosi onta rahun. Niakaan bolas, halo hosi kulit. Niakaan haan, kalaꞌek no wani ween.2 Naꞌi Israꞌel Sia 1:8 Oras nia, ema lear mai atu nasoru Yohanis. Sia mai nosi kota Yerusalem no rai Yudea tomak. Sia moos mai nosi leo sia mak kreꞌis no mota Yordan. Sia loke neon nodi naꞌak nasai siakaan salan. Hotu Yohanis sarani sia iha mota Yordan. Baa oras nia, ema nosi partee Farisi no partee Saduki moos mai nusu nebee Yohanis sarani sia. Mais Yohanis nakbehek naꞌak, “Hoi! Emi neꞌe nuꞌu samea tolek teen! Naꞌi Maromak atu kastikar emi tan emikaan hahalok aat sia. Keta haneo emi bele hakbois hosi Niakaan kastikar nia.Mateus 12:34, 23:33 Diꞌak liu fila hikar baa Naꞌi Maromak ona, hodi soe hela emikaan salan. Hotu halo hahalok diꞌak sia, nudaar ai huun mak nasai fuan diꞌak. Keta haneo emi sotir tan emi Bei Abraham husar-binan. Fiar haꞌu! Naꞌi Maromak bele naseꞌi fatuk neꞌe sia dadi Bei Abraham husar-binan.Yohanis 8:33 Sintidu! Noo ema mak kaer nola baliun tiꞌan. Nia nadiꞌa aan atu nuꞌan ai huun hotu-hotu mak la nasai fuan diꞌak. Nuꞌan notu, soe baa haꞌi.Mateus 7:19 Tebes. Haꞌu ksarani emi kodi wee. Neꞌe dadi tadak naꞌak emi laꞌo hela emikaan salan tiꞌan. Mais ema ida mak makaꞌas liu haꞌu atu mai. Masik dadi baa Niakaan ata moos, haꞌu la kfatan. Nia atu nalo liu haꞌu, tan Nia atu fakar Maromak Kmalar Lulik baa emi. Nia moos atu namoos emikaan neon, hanesan ema nodi haꞌi sunu lere.Hakerek Moon lia Yunani naꞌak: “Nia atu sarani emi nodi Maromak Kmalar Lulik no haꞌi.” Neꞌe naꞌak, “hamoos emi hodi fakar Maromak Kmalar Lulik baa emi.” Nia kaer lafatin atu tataꞌek nasai hare abas. Hotu Nia natama hare isin baa kanaha. Mais hare abas, Nia soe baa haꞌi mak laka bei-beik.” Yohanis sarani Yesus(Markus 1:9-11; Lukas 3:21-22)Baa oras nia, Yesus tuun nosi Galilea baa mota Yordan. Nia mai nusu nebee Yohanis sarani Nia, mais Yohanis la noꞌuk. Nia saseni naꞌak, “Nunabee, haꞌu mak musti sarani Ita Boot? La baku fila ka? Ita Boot mak musti sarani haꞌu. Haꞌu kakara mak nia!” Mais Yesus nataa naꞌak, “La saa ida. Oras neꞌe, mau mak sarani Haꞌu dei. Kalo mau nalo nunia, ita halo tuir Naꞌi Maromak hakaran tiꞌan.”Rona nola nunia, Yohanis nataa naꞌak, “Loos Ita Boot baa dei.” Hotu nia sarani Yesus. Sarani notu, Yesus sai nosi mota. Teki-tekis, laleꞌan nakloke. Hotu Nia titu-naree Maromak Kmalar tuun mai baa Nia, hanesan manu lakateu sina. Hotu Naꞌi Maromak lian maliak sai nosi laleꞌan naꞌak,“Neꞌe mak Haꞌukaan Oan dadobe.Nia nalo Haꞌu neon diꞌak tebes.”Lia Uluk Fohon 22:2; Kananuk Sia 2:7; Yesaya 42:1; Mateus 12:18, 17:5; Markus 1:11; Lukas 9:35 Diabu ulun koko Yesus(Lukas 4:1-13; Markus 1:12-13)Nunia hotu, Maromak Kmalar Lulik dada nodi Yesus baa fatin fuik ida, nebee diabu ulun koko Nia.Ibrani 2:18, 4:15 Iha nia, Yesus nalirin aan loron haat nulu, kalan haat nulu. Nia noran salaen tebe-tebes, hotu diabu ulun mai koko Nia naꞌak, “O neꞌe tebe-tebes Naꞌi Maromak Oan ka? Kalo tebes, maruka fatuk neꞌe sia dadi haan, nebee O maa.” Mais Yesus nataa naꞌak, “Hakerek tiꞌan iha Hakerek Moon naꞌak:‘Ema raiklaran la moris nosi haan dei.Mais sia moos musti nanono Maromak Manfatin,nodi nalo tuir Niakaan beer.’ ”Hanoin Hikar Dalan Moris 8:3 Hotu diabu nia dada nodi Yesus baa kota Yerusalem, mak Naꞌi Maromak Niakaan kota lulik. Nia dada nasaꞌe Yesus baa Naꞌi Maromak Niakaan Uma Hamulak Huun fafuhun. Hotu nia dale naꞌak, “Kalo O neꞌe tebe-tebes Naꞌi Maromak Oan, maksoit tuun kokon baa rai. Nanis O la metan susar, tan hakerek tiꞌan iha Hakerek Moon naꞌak,‘Naꞌi Maromak naruka Niakaan makbukar laleꞌan sia,mai daka O.’Hakerek Moon moos naꞌak,‘Sia atu tane nola O nodi siakaan liman,toꞌo masik O ain atu sidi kona fatuk moos, lale kedas.’ ”Kananuk Sia 91:11-12 Mais Yesus nataa naꞌak, “Hakerek Moon naꞌak,‘Naꞌi Maromak nia, okaan Naꞌin.Keta maruka Nia nodi Niakaan beran atu natudu kakaer naꞌak,Nia mak tebe-tebes Maromak.’ ”Hanoin Hikar Dalan Moris 6:16 Hotu diabu nia nodi tenik Yesus saꞌe baa foho dikin ida. Nia natudu naꞌi raiklaran hotu-hotu siakaan fohorai, no siakaan kabaas hotu-hotu. Natudu mohu tiꞌan, diabu katak baa Yesus naꞌak, “Haꞌu klatan fohorai nia sia hotu-hotu baa O, surak O makniꞌa loꞌu-sudur baa haꞌu.” Mais Yesus nakbehek naꞌak, “Hoi, Diabu! Sees mosi neꞌe! Hakerek Moon naꞌak,‘O musti loꞌu-sudur baa Naꞌi Maromak,no serwisu bodik Nia mesan dei.’ ”Hanoin Hikar Dalan Moris 6:13 Rona nola nunia, diabu moos laꞌo nela Yesus. Hotu makbukar laleꞌan sia mai naliku Yesus. Yesus nahuu nanorin iha Galilea(Markus 1:14-15; Lukas 4:14-15)Baa oras nia, Naꞌi Herodes natama Yohanis Mak Sarani Ema baa bui. Rona nola lia nia, Yesus fila baa Galilea.Mateus 14:3; Markus 6:17; Lukas 3:19-20 Nia baa Niakaan leo Nasaret, hotu laꞌo liu baa nein iha leo Kapernaum. Leo nia iha debu boot Galilea tehen, iha ema Sebulon no ema Naftali rain.Yohanis 2:12 Hodi nunia, Yesus natoꞌo saa mak Maromak makoꞌan Yesaya nakerek kedan hori uluk naꞌak, “Rai Sebulon no Rai Naftali,mak kreꞌis debu boot Galilea, iha mota Yordan loromonu.Ema maktabar waꞌin nein iha nia. Sia moris iha makukun laran,mais oras neꞌe, sia naree Kroman tiꞌan.Oras neꞌe, Kroman naksinak tiꞌanbodik ema hotu-hotu mak sei la natene dauk Naꞌi Maromak.”Yesaya 9:1-2 Nahuu baa oras nia, Yesus nanorin ema naꞌak, “Emi musti laꞌo hela emikaan salan, nebee moris loos ona! Tan oras neꞌe, ema hotu-hotu bele tama tiꞌan dadi baa Naꞌi Maromak eman.”Mateus 3:2 Yesus bolu nola ema maktuun tasi naꞌin haat atu tuir Nia(Markus 1:16-20; Lukas 5:1-11)Baa loron ida, Yesus laꞌo iha debu boot Galilea tehen. Nia nasoru ema naꞌin rua, maun-alin. Maun naran Simon, mais loron-loron ema temi nia naꞌak Petrus. Niakaan alin, naran Andreas. Sia noꞌi tiha naꞌan tasi iha debu laran, tan sia naꞌin rua nia, ema maktuun tasi. Nasoru tiꞌan, Yesus bolu sia naꞌak, “Hei, mai tuir Haꞌu ona! Loro-loron emi buka naꞌan tasi, mais oras neꞌe Haꞌu atu kanorin emi atu buka ema, nebee sia moris tuir Naꞌi Maromak.” Rona nola nunia, sia rua laꞌo nela siakaan daitiha, hotu tuir kedas Yesus. Laꞌo soruk tenik baa, Yesus naree ema naꞌin rua tenik. Sia, Sebadeus oan. Maun, naran Yakobus. Alin, naran Yohanis. Sia naꞌin rua noꞌi nadiꞌa daitiha bele-bele no siakaan ama iha bero laran. Yesus moos bolu sia naꞌin rua atu tuir Nia. Rona nola nunia, sia moos laꞌo nela siakaan ama no siakaan bero, hotu tuir kedas Yesus. Yesus nanorin ema nodi nadiꞌak nola ema moras(Lukas 6:17-19)Hotu Yesus laꞌo nasirin rai Galilea atu nanorin iha uma hamulak Yahudi. Nia nanorin Naꞌi Maromak Manfatin Diꞌak nodi nalore oin nunabee ema bele tuir Naꞌi Maromak ukun. Nia moos nadiꞌak nola ema nosi siakaan moras oi-oik.Mateus 9:35; Markus 1:39 La kleur, lia nosi Niakaan hahalok nia keke lema rai Siria. Hotu ema nodi siakaan ema moras oi-oik mai baa Nia. Sia moos nodi ema mak diabu tekar, ema mak horak bibi maten, no ema mak ain asak. Nia nadiꞌak nola hotu-hotu. Baa oras nia, ema lear mai tuir Yesus. Sia mai nosi rai Galilea, nosi rai Kota Sanulu mak ema temi naꞌak Dekapolis. Seluk sia mai nosi kota Yerusalem, nosi rai Yudea, no nosi mota Yordan sorin balu baa. Yesus nanorin iha foho kiꞌik ida letenBaa oras Yesus titu-naree ema lear lolok mai, Nia saꞌe baa foho kiꞌik ida atu tuur iha nia. Maktuir sia mak Nia boi tiꞌan nia mai kreꞌis atu nanono Nia. Hotu Nia nahuu nanorin sia. Ema mak sotir lalek iha raiklaran, sia sotir iha Maromak fohorain(Lukas 6:20-23)Yesus nanorin naꞌak, “Ema kiak sia, sia sotir,tan Naꞌi Maromak duꞌuk mak siakaan Naꞌin iha laleꞌan. Ema mak laran susar sia, sia sotir,tan Naꞌi Maromak duꞌuk namaus sia.Yesaya 61:2 Ema kiꞌik sia, sia sotir,tan sia atu simu fafaꞌek nosi Naꞌi Maromak.Kananuk Sia 37:11 Ema mak buka Naꞌi Maromak dalan moris loos, sia sotir,tan Naꞌi Maromak atu foo saa mak sia buka.Yesaya 55:1-2 Ema mak neon monu baa ema, sia sotir,tan Naꞌi Maromak moos atu neon monu baa sia. Ema mak neon moon sia, sia sotir,tan sia atu naree duꞌuk Naꞌi Maromak.Kananuk Sia 24:3-4 Ema mak nalo ema dame malu, sia sotir,tan Naꞌi Maromak atu temi sia naꞌak, ‘Haꞌukaan oan.’ Ema mak netan susar tan tuir Naꞌi Maromak, sia sotir,tan Naꞌi Maromak duꞌuk mak siakaan Naꞌin iha laleꞌan.1 Petrus 3:14 Kalo ema nasusar emi tan emi tuir Haꞌu, emi moos sotir. Kalo sia dale aat baa emi, no naktolek emi, nodi nahaat emikaan naran, emi moos sotir.1 Petrus 4:14 Emi musti neon boot, tan Naꞌi Maromak atu foo saseban boot baa emi iha laleꞌan. Mais hanoin! Lahoos emi mesan mak hetan susar nunia, tan ema moos nalo aat nunia baa Maromak makoꞌan uluk aan sia.”2 Lia Rai Israꞌel no Rai Yahuda 36:16; Kristus Klosan Lian 7:52 Ema mak iha Maromak fohorain, sia musti moris hanesan masin no kroman(Markus 9:50; Lukas 14:34-35)Hotu Yesus dale naꞌak, “Emikaan moris musti dadi hanesan masin bodik ema raiklaran. Kalo ema beer haan midar, sia musti tau masin. Mais, kalo masin miis tiꞌan, la noo folin ona. Ema soe loos baa dalan, hotu sama tan.Markus 9:50; Lukas 14:34-35 Emikaan moris moos musti dadi hanesan kroman bodik ema raiklaran. Emi musti haksinak hanesan kota ida iha foho leten mak ema waꞌin bele titu-naree.Yohanis 8:12, 9:5 Ema mak nalaka badut, la subar badut nia iha sasanan laran. Mais sia rai baa fatin aas, nebee bele naroma uma isin hotu-hotu.Markus 4:21; Lukas 8:16, 11:33 Emi musti moris nunia. Emi musti haksinak, nebee ema waꞌin bele titu-naree emikaan moris mak diꞌak, toꞌo sia tonu naꞌak, ‘Emikaan Aman iha laleꞌan, makaꞌas tebes!’ ”1 Petrus 2:12 Yesus mai atu natoꞌo Ukun-badu Musa, lahoos atu nalakonHotu Yesus dale naꞌak, “Arumak emi haneo haꞌak, Haꞌu kmai iha raiklaran neꞌe atu kalakon Ukun-badu mak Naꞌi Maromak foo baa Bei Musa ka? Lale! Arumak emi haneo haꞌak, Haꞌu la ktitu saa mak Maromak makoꞌan sia nanorin hori uluk ka? Lale! Haꞌu kmai neꞌe, atu kalaꞌo katoꞌo lia nia sia hotu-hotu. Rona, tan Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos! Kalo laleꞌan no raiklaran sei iha, Ukun-badu nia sia nafati nohuun. Masik lia lotun oan ida moos, la lakon. Hotu-hotu nafati toꞌo tetuk.Lukas 16:17 Noo ema mak la titu ukun balu, tan sia naneo naꞌak, ‘Ukun ida neꞌe, lia kiꞌik. Dadi, haꞌu la ktuir!’ Hotu ema nia nanorin baa ema seluk, nebee keta tuir. Tan lisan nunia, Naꞌi Maromak iha laleꞌan atu nafoli ema nia naꞌak, ema kiꞌik. Mais ema mak nalaꞌo ukun nia sia nodi nanorin ema seluk nebee nalo tuir, Naꞌi Maromak atu nafoli ema nia naꞌak, ema boot. Fiar Haꞌu! Kalo emi la moris tuir Naꞌi Maromak hakaran liu nosi ema manorik ukun no ema partee Farisi sia, emi la bele tama Niakaan fohorain no la bele dadi baa Niakaan ema.” Ema mak iha Maromak fohorain, keta nawan saꞌe malu(Lukas 12:57-59)Hotu Yesus dale naꞌak, “Emi hatene tiꞌan ukun sia mak Naꞌi Maromak foo baa itakaan bei uluk sia naꞌak, ‘Keta hoꞌo ema. Noo tenik, kalo ema noꞌo ema, musti kona kastikar.’Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 20:13; Hanoin Hikar Dalan Moris 5:17 Mais haꞌu katak nuneꞌe: keta nawan saꞌe malu, tan ema mak nawan saꞌe niakaan maluk, nia sala. Ema mak deꞌan niakaan maluk naꞌak, ‘O momok!’, ema nia musti nataa iha makotu lia oin. No ema mak nakbehek niakaan maluk naꞌak, ‘O bulak!’, nia atu kona kastikar iha haꞌi naraka. Tan lia nia, kalo o modi sera baa Naꞌi Maromak, hotu manoin maꞌak okaan maluk sei nawan saꞌe o, diꞌak liu rai hein sera nia lai, hotu baa dame malu, foin mai matetu sera nia baa Naꞌi Maromak. Kalo ema nalo lia baa o, diꞌak liu lai-lais baa musu dame mo nia. Kalo lale, ema nia atu dada nodi o baa makotu lia oin. Hotu makotu lia atu latan o baa ema makdaka bui, nebee natama o baa bui laran. Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos! O atu mein bei-beik iha bui laran, toꞌo selu kotu okaan tusan hotu-hotu.” Ema mak iha Maromak fohorain, keta halo lia kfoꞌerHotu Yesus dale naꞌak, “Emi hatene tiꞌan ukun-badu naꞌak, ‘Keta halo lia kfoꞌer.’Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 20:14; Hanoin Hikar Dalan Moris 5:18 Mais Haꞌu katak nuneꞌe: Ema mak foti matan titu-naree feto ida, hotu nia beer toba no feto nia, ema nia nalo lia kfoꞌer tiꞌan iha neon laran. Tan lia nia, kalo o malo sala modi okaan matan kwana, sukit soe dei. Diꞌak liu o tama laleꞌan modi matan mesak dei, nosi o kona soe baa haꞌi naraka modi matan rua.Mateus 18:9; Markus 9:47 Kalo o malo sala modi okaan liman kwana, taa kotu baa dei. Diꞌak liu o tama laleꞌan modi liman sorin dei, nosi o kona soe baa haꞌi naraka modi liman rua.”Mateus 18:8; Markus 9:43 Ema mak iha Maromak fohorain, keta soe malu(Mateus 19:9; Markus 10:11-12; Lukas 16:18)Hotu Yesus dale naꞌak, “Emi hatene tiꞌan ukun-badu naꞌak, ‘Ema mak soe feen, musti foo hakerek soe malu baa feto nia.’Hanoin Hikar Dalan Moris 24:1-4; Mateus 19:7; Markus 10:4 Mais Haꞌu katak nuneꞌe: Kalo laꞌen soe feen, mais feen la isin ida nakur biti-kluni, laꞌen nalo nia nakur biti-kluni tiꞌan. Kalo mane seluk nola feto nia, mane nia moos nakur biti-kluni.”Mateus 19:9; Markus 10:11-12; Lukas 16:18; 1 Korintus 7:10-11 Ema mak iha Maromak fohorain, sia nalo tuir siakaan mamenonHotu Yesus dale naꞌak, “Emi hatene tiꞌan ukun-badu mak Naꞌi Maromak foo baa itakaan bei uluk sia naꞌak, ‘Kalo ema namate menon nodi narai aan temi Naꞌi Maromak naran, ema nia tatalik no mamenon nia tiꞌan.’Ukun-badu Naꞌilulik 19:12; Sura Renu Israꞌel 30:2; Hanoin Hikar Dalan Moris 23:21 Mais Haꞌu katak nuneꞌe: Keta harai aan hodi temi laleꞌan, tan laleꞌan nia, Naꞌi Maromak Niakaan tofatik.Yakobus 5:12; Yesaya 66:1; Mateus 23:22 Keta harai aan hodi temi raiklaran, tan raiklaran nia, Naꞌi Maromak Niakaan tau ain fatik. Keta harai aan hodi temi Yerusalem, tan Yerusalem nia, Naꞌi Boot Niakaan kota.Yesaya 66:1; Kananuk Sia 48:3 Keta harai aan hodi temi okaan ulun, tan okaan ulun nia la noo beran atu naruka fuuk lahon ida moos atu dadi metan lale mutin. Kalo o makara mamate menon, katak dei maꞌak, ‘Tebes’. Kalo la makara, katak dei maꞌak ‘Lale’. Kalo maꞌak liu tan tenik, lia nia nahabut baa diabu.” Ema mak iha Maromak fohorain, keta selu aat hodi aat(Lukas 6:29-30)Hotu Yesus dale naꞌak, “Emi hatene tiꞌan ukun-badu naꞌak, ‘Kalo ema nahaat okaan matan, mahaat sakar niakaan matan. Kalo ema nahonu okaan neꞌan, mahonu sakar niakaan neꞌan.’Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 21:24; Ukun-badu Naꞌilulik 24:20; Hanoin Hikar Dalan Moris 19:21 Mais Haꞌu katak nuneꞌe: Keta selu aat hodi aat. Kalo ema basa okaan hasan sorin, mabusik basa tenik sorin balu. Kalo ema nalo lia baa o atu nola okaan faru, foo tenik okaan faru klobor baa. Kalo sondadu seten o atu matiu niakaan naha toꞌo laꞌo kilo ida, matiu modi liu baa, toꞌo kilo rua. Kalo ema nusu okaan naha ida, foo baa dei. Kalo ema beer nola hein okaan naha ida, foo baa dei.” Ema mak iha Maromak fohorain, sia nadomi ema mak hirus sia(Lukas 6:27-28, 32-36)Hotu Yesus dale naꞌak, “Emi rona tiꞌan ukun-badu naꞌak, ‘Madomi okaan maluk, mais hirus ema mak hirus o.’Ukun-badu Naꞌilulik 19:18 Mais Haꞌu katak nuneꞌe: Musti madomi ema mak hirus o, modi makroꞌan nebee Naꞌi Maromak natuun matak-malirin baa ema mak nasusar o. Kalo o malo nunia, o matudu maꞌak, o neꞌe Ama iha laleꞌan Niakaan oan. Nia naseꞌi loro matan atu naksinak bodik ema diꞌak. Nia moos naseꞌi atu naksinak bodik ema aat. Nia natuun udan ween bodik ema mak nalo tuir Niakaan haruka, namutuk no ema mak sakar Niakaan haruka. Kalo o madomi loos ema mak nadomi o, o maneo maꞌak Naꞌi Maromak musti selu matak-malirin baa o ka? Lale! Tan ema aat moos nadomi siakaan belu mak nadomi sia. Kalo o foo loos dame baa okaan belu, niakaan saa mak liu? Tan ema mak la fiar baa Naꞌi Maromak moos nalo tuir nunia. Hanoin! Okaan Ama iha laleꞌan nadomi ema hotu-hotu. O moos musti malo tuir nunia!”Ukun-badu Naꞌilulik 19:2; Hanoin Hikar Dalan Moris 18:13 Ema mak iha Maromak fohorain, sia naliku ema susarHotu Yesus nanorin tenik naꞌak, “Hanoin! Keta tuir ukun-badu nebee ema tonu emi. Tan kalo halo nunia, emikaan Ama iha laleꞌan la selu sa-saa baa emi.Mateus 23:5 Kalo emi hakara tulun ema kiak sia, keta dale hamina aan iha ema waꞌin oin. Tan kalo halo nunia, emi halo tuir ema mak dale seluk, nalo seluk. Sia labu baa uma hamulak nebee ema tonun sia naꞌak, ‘Ema neꞌe, ema boot!’ Rona, tan Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos! Nodi netan tonun nunia, sia simu mohu siakaan saseban tiꞌan. Dadi, kalo emi hakara tulun ema kiak sia, keta katak baa se-see. Hodi nunia, ema iha raiklaran la natene. Mais emikaan Ama iha laleꞌan natene saa mak emi halo no-nook nia. Nia nanis selu nikar baa emi.” Ema mak iha Maromak fohorain, sia natene hamulak lalaꞌok(Lukas 11:2-4)Hotu Yesus dale naꞌak, “Baa oras emi hamulak, keta halo aan hanesan ema mak dale seluk, nalo seluk. Sia nakara baa labu iha dalan dahur, nodi nariik iha uma hamulak, nebee ema lear naree nodi tonun sia naꞌak, ‘Ema neꞌe, ema moos tebes!’ Mais rona! Nodi simu tonun nunia, sia simu mohu siakaan saseban tiꞌan.Lukas 18:10-14 Emi keta nunia. Oras hamulak, tama baa keꞌan laran, taka odamatan, foin hamulak no-nook baa emikaan Ama. Masik ema seluk la naree moos, emikaan Ama naree. Nia nanis selu baa emi. Oras hamulak, keta dale laleꞌu baa-mai. Tan ema mak la natene Naꞌi Maromak moos bele namulak nunia. Sia naneo naꞌak Naꞌi Maromak beer siakaan hamulak mak naru-naruk nia. Keta halo tuir sia! Masik emi sei la husu baa Ama iha laleꞌan moos, Nia natene tiꞌan saa mak emi buka. Dadi kalo hamulak, tuir knaninuk neꞌe:‘Amikaan Ama iha laleꞌan! Ita Boot naran mak lulik kaliuk.Nebee ema hotu-hotu foti-nahaas Ita Boot naran. Nebee Ita Boot dadi Naꞌin bodik ema hotu-hotu!Nebee ema hotu-hotu nalo tuir Ita Boot harukan iha raiklaran,oin nudaar makbukar laleꞌan sia nalo tuir Ita Boot harukan iha laleꞌan. Foo baa ami haan mak toꞌo sura loron. Maluꞌa lakon amikaan salan,hanesan ami moos haluꞌa lakon salan mak ema nalo baa ami. Daka ami nebee ami keta halo aat.Sori ami mosi diabu niakaan aꞌaat.[Tan Ita Boot beran kaliuk, makaꞌas kaliuk.Ita Boot mak kaer ukun hori nima-nimak toꞌo nima-nimak.Nunia tebes. Amen.]’b: Hakerek Moon lia Yunani mak tuan basuk la nakerek lia rohan mak iha lalutuk laran neꞌe. Hanono diꞌa-diꞌak! Kalo emi haluꞌa lakon sala mak ema nalo baa emi, emikaan Ama iha laleꞌan moos atu naluꞌa lakon emikaan salan. Mais, kalo emi la hoꞌuk haluꞌa lakon sala mak ema nalo baa emi, emikaan Ama moos la naluꞌa lakon emikaan salan.”Markus 11:25-26 Ema mak iha Maromak fohorain, sia natene halirin aan lalaꞌokHotu Yesus dale naꞌak “Kalo emi hamulak hodi halirin aan, keta hakfinik oin hanesan ema mak dale seluk, nalo seluk. Sia nalo nunia, nebee ema tonun sia naꞌak, ‘Ema neꞌe, ema moon tebes!’ Mais rona, tan Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos! Nodi simu tonun nunia, sia simu mohu siakaan saseban tiꞌan. Kalo emi halirin aan, haroꞌis halo moos, hodi sisi fuuk diꞌa-diꞌak. Nodi nunia, ema mak naree emi la natene naꞌak, emi hoꞌi halirin aan. Mais emikaan Ama natene. Nia nanis selu baa emi.” Ema mak iha Maromak fohorain, sia libur sasoin iha laleꞌan(Lukas 12:33-34)Hotu Yesus dale naꞌak, “Keta serwisu makaꞌas atu libur sasoin iha raiklaran. Tan fuhuk no besi teen bele nahaat sasoin nia. Ema naꞌok moos bele sobu, foti nodi baa.Yakobus 5:2-3 Diꞌak liu emi serwisu makaꞌas atu libur sasoin iha laleꞌan. Iha nebaa, fuhuk no besi teen la bele nahaat. Ema naꞌok moos la bele mai sobu nodi baa. Emi rai emikaan sasoin iha nabee, emikaan neon moos nanis nakriꞌit aan iha nebaa.” Ema mak iha Naꞌi Maromak fohorain, sia moris iha kroman(Lukas 11:34-36)Hotu Yesus dale naꞌak, “Ema matan, hanesan badut mak naroma neon laran. Kalo matan nakroma, nia laꞌo tuir dalan loos, hanesan ema mak laꞌo iha kroman. Mais, kalo matan babaur, nia la laꞌo tuir dalan, hanesan ema mak laꞌo lemas aan iha makukun. Kalo kroman iha emikaan neon laran makukun tiꞌan, neꞌe naꞌak emi moris iha makukun.” Ema mak iha Maromak fohorain, sia lalika neo-neon baa moris(Lukas 16:13, 12:22-31)Hotu Yesus dale naꞌak, “Ema ida la bele serwisu bodik ulun naꞌin rua, tan nia nanis beer ida, taliꞌur ida. Kalo ita hanaꞌi baa osan, ita la fatan haꞌak Naꞌi Maromak mak itakaan Naꞌin. Haꞌu katak nuneꞌe: Lalika malau aan modi neo-neon maꞌak, ‘Haꞌu atu kmoris oin nunabee? Haꞌu atu kaa saa, atu kemu saa, atu ktau saa?’ Emi haneo haꞌak moris nia bodik haa dei ka? Isin moos, bodik tau faru dei ka? Lahoos nunia. Haree kokon manu ai leten sia mak semo iha kaloꞌan. Sia la nalau aan atu kuda no kuꞌu. Sia la rai haan iha kanaha uman. Mais emikaan Ama iha laleꞌan naliku sia nohuun. Nia nanis bele naliku emi diꞌak liu nosi sia tenik. Hanoin diꞌa-diꞌak, tan Nia nafoli emi liu tan manu ai leten sia. Kalo ema nariik iha lalenok oin, hotu nalau aan no niakaan isin lolon, nia bele nalo niakaan isin hetak aas ka? La bele! Kalo la bele, tan saa emi neo-neon atu hatais saa? Baa haree kokon ai funan sia iha hae molik. Sia la niri kabas, la soru tais. Mais hanono diꞌa-diꞌak! Naꞌi Soleman niakaan isi belun mak kabaas basuk moos, la bele liu ai funan nia siakaan kabaas. Naꞌi Maromak rai neon baa ai funan mak moris baa ohin loron, mais awan mate, hotu ema soe baa haꞌi. Kalo Nia rai neon nunia, Nia nanis natais emi liu tan ai funan nia sia. Dadi, tan saa emi la fiar tebe-tebes baa Nia?1 Naꞌi Israꞌel Sia 10:4-7; 2 Lia Rai Israꞌel no Rai Yahuda 9:3-6 Lalika neo-neon haꞌak, ‘Ita atu haa saa? Atu hemu saa? Atu tau saa?’ Ema mak la fiar baa Naꞌi Maromak narui aan atu buka lia nia sia hotu-hotu. Mais emi keta nunia, tan emikaan Ama iha laleꞌan natene hotu-hotu mak emi buka. Mais emi musti halaꞌo uluk Niakaan serwisu no tuir uluk Niakaan ukun lai, foin Nia foo tuꞌan lia hotu-hotu mak emi buka. Tan lia nia, keta neo-neon baa saa mak emi buka bodik awan. Tan awan noo niakaan halau aan duꞌuk. Susar ohin loron neꞌe, toꞌo tiꞌan.” Ema mak iha Maromak fohorain, sia keta tula lia baa ema(Lukas 6:37-38, 41-42)Hotu Yesus dale naꞌak, “Keta tula lia baa ema, nebee Naꞌi Maromak la tula lia baa emi. Emi hafoli ema seluk oin nunabee, Naꞌi Maromak moos nafoli emi oin nunia. Emi sukat ema seluk salan oin nunabee, Naꞌi Maromak moos atu sukat emi oin nunia.Markus 4:24 Tan saa emi hatadan ema seluk salan kiꞌik, mais emikaan salan boot, emi filak la noo? Nudaar emi haree rai ahun musan iha maluk matan. Mais ai baluk boot ida mak neli emikaan matan, emi la horan. Oin nunabee emi bele dale haꞌak, ‘Belu! Mai nebee haꞌu koꞌas kasai rai ahun nia kosi okaan matan.’ Emi dale nunia, mais emi duꞌuk la bele haree, tan ai baluk sara natoos emikaan matan. Etuk oin, emi neꞌe huun oin-kotuk tebes! Foti soe ai baluk nia hosi emikaan matan lai, nebee bele haree hikar, foin hoꞌas rai ahun nia hosi belun matan. Keta hanorin lia moon hosi Naꞌi Maromak bodik ema maleuk teen sia. Sia nia, hanesan asu krakat mak atu tata fila emi. Sia moos beik nuꞌu fahi. Kalo ema foo henu mahoo folin baa, fahi la titu! Nia sama loos dei.” Ema mak iha Maromak fohorain, sia namulak bei-beik(Lukas 11:9-13)Hotu Yesus dale naꞌak,“Oras hamulak,kalo hakroꞌan bei-beik baa Naꞌi Maromak;Nia nanis foo.Kalo buka bei-beik;Nia nanis natudu dalan.Kalo bolu bei-beik;Nia nanis loke odamatan. Ema mak nakroꞌan bei-beik baa Naꞌi Maromak,nanis simu.Ema mak buka bei-beik,nanis netan.Ema mak bolu bei-beik,nanis Nia loke odamatan. Hanoin kokon! Kalo oan nusu tubi, aman foo fatuk ka? Lale! Kalo nusu naꞌan tasi, ama foo samea ka? Lale! Emikaan Ama iha laleꞌan, laran diꞌak tebes. Kalo emi ema raiklaran mak nalo aat sei nakara foo buat diꞌak baa oan, nuꞌu saa tenik emikaan Ama! Nia nanis foo saa mak emi husu. Saa mak emi hakara ema seluk nalo bodik emi, emi musti halo nunia bodik nia. Lia neꞌe, lia tatuur nosi lia hotu-hotu mak Bei Musa no Maromak makoꞌan seluk sia nanorin kedan hori uluk aan.”Lukas 6:31 Ema tama Maromak fohorain, tuir odamatan mak loot(Lukas 13:24)Hotu Yesus dale naꞌak, “Kalo ema beer tama laleꞌan, musti laꞌo tuir odamatan mak loot. Ema lear nakara laꞌo tuir dalan mak maus, no odamatan maluak. Mais sintidu, tan dalan oin nunia, nodi ema baa moris dodok. Ema mak beer tama laleꞌan musti laꞌo tuir dalan mak susar no tama tuir odamatan mak loot. Masik ema naꞌin hira dei mak laꞌo tuir nia moos, dalan loot nia mak nodi ema baa Naꞌi Maromak.” Ema mak iha Maromak fohorain, sia keta tuir maktolek teen(Lukas 6:43-44)Hotu Yesus dale naꞌak, “Sintidu ho ema maktolek teen mak asu fanu naꞌak, sia Maromak makoꞌan. Sia nalo aan diꞌak nuꞌu bibi malae. Mais tuir loos, sia ema aat nuꞌu asu fuik mak mai folan bibi malae. Emi bele hatene ema oin nunia sia nuneꞌe: haree loos saa mak sia nalo, hanesan emi haree ai fuan atu hatene fuan nia nosi ai huun nabee. Ita hatene fuan diꞌak, la sai nosi huun aat. Kalo huun diꞌak, fuan diꞌak. Huun aat, fuan aat. Huun diꞌak la nafua fuan aat. Nunia moos, huun aat la nafua fuan diꞌak. Ai huun mak nafua fuan aat, nanis ema mai nuꞌan nola, soe baa haꞌi.Mateus 3:10; Lukas 3:9 Emi moos bele hatene makoꞌan tolek teen nia sia, hosi siakaan hahalok.”Mateus 12:33 Ema mak iha Maromak fohorain, sia keta temi Yesus iha ibun dei(Lukas 13:25-27)Hotu Yesus dale naꞌak, “Ema waꞌin temi Haꞌu naꞌak, ‘Ita Boot!’ nudaar Haꞌu neꞌe, tebe-tebes siakaan Ulun. Mais sia temi iha ibun dei. Nosi ikus, Naꞌi Maromak iha laleꞌan atu dudu sai sia. Hela mesan ema mak tuir tebe-tebes Niakaan hakara mak Nia simu nola dadi baa Niakaan ema. Baa oras rai falu fila, ema waꞌin atu katak sain naꞌak, Haꞌu neꞌe siakaan Ulun. Sia atu namaus Haꞌu naꞌak, ‘Ita Boot! Ami baa keke lema tiꞌan Itakaan hanorin. Ami teꞌur sai diabu sia hodi Itakaan naran. Ami moos haseꞌi tadak blaar oi-oik hodi Itakaan beran.’ Masik sia namaus Haꞌu bei-beik moos, Haꞌu atu kataa sia kaꞌak, ‘Emi neꞌe see? La katene emi! Emi la moris tuir Naꞌi Maromak hakaran. Sees hosi neꞌe!’ ”Kananuk Sia 6:9 Ema mak iha Maromak fohorain, sia moris matenek, keta moris beik(Lukas 6:47-49)Hotu Yesus dale naꞌak, “Ema mak nanono baa Haꞌu nodi nalaꞌo Haꞌukaan dalen, ema nia hanesan ema matenek mak nariik uma iha tatuur fatuk leten. Kleu-leur udan boot tuun toꞌo motasaꞌe. Anin makaꞌas moos basak uma nia, mais la nakroꞌon tan nariik iha tatuur fatuk monas leten. Ema mak nanono baa Haꞌu mais la nalaꞌo Haꞌukaan dalen, ema nia hanesan ema beik mak nariik uma baa raihenek. Kleu-leur udan boot tuun toꞌo motasaꞌe. Anin makaꞌas moos basak uma nia, toꞌo nakroꞌon hotu.” Ema blaar karin rona nola Yesus hanorin makaꞌas nosi Maromak fohorainYesus dale notu nunia, ema hotu-hotu moos blaar karin, tan Nia natene tebe-tebes hanorin nia isin. Niakaan hanorin lalaꞌok la manesak no siakaan ema manorik sia.Markus 1:22; Lukas 4:32 Yesus nadiꞌak nola ema ida mak moras funi mea(Markus 1:40-45; Lukas 5:12-16)Nunia hotu, Yesus tuun nosi foho kiꞌik nia. Ema lear moos baa tuir Nia. Teki-tekis, ema ida mak moras funi mea mai nasoru Yesus. Ema nia nakniꞌa, hotu nusu baa Yesus naꞌak, “Ama Boot! Tulun haꞌu lai! Kalo Ita Boot hakara, Ita bele halakon moras neꞌe, nebee ema keta nakribi haꞌu ona.” Rona nola nunia, Yesus lolo liman baa, kaer ema moras funi mea nia, nodi dale naꞌak, “Haꞌu kakara. O diꞌak ona!” Teki-tekis, moras nia lakon kedas. Hotu Yesus katak baa ema nia naꞌak, “Manoin! O diꞌak tiꞌan, mais keta katak baa se-see o! Musti malaꞌo uluk ukun nosi Bei Musa lai. Baa naꞌilulik, hotu musu nebee nia leno okaan isin, atu natene okaan moras lakon tebes ka sei. Hotu musti matetu sera nebee ema hotu-hotu natene naꞌak, o diꞌak tebes tiꞌan.”Ukun-badu Naꞌilulik 14:1-32 Yesus nadiꞌak nola sondadu ulun Roma ida niakaan ema serwisu(Lukas 7:1-10)Hotu Yesus tama baa leo Kapernaum. Iha nia, sondadu ulun Roma ida mai nusu tulun naꞌak, “Ama Boot! Haꞌukaan ema serwisu ida moras todan iha uma. Nia la bele nadeer nosi toba fatin ona, tan nia susar basuk.” Yesus nataa naꞌak, “Diꞌak! Haꞌu atu kbaa kadiꞌak kola nia.” Mais sondadu ulun nia naꞌak, “Ama Boot! Ita Boot lalika hakole aan mai ona, tan haꞌu la kfatan simu Ita Boot iha haꞌukaan uma. Surak Ita Boot dale hosi neꞌe dei, nia diꞌak kedan. Haꞌu katene lia neꞌe, tan haꞌukaan ulun sia noo beran atu naruka haꞌu. Haꞌu moos koo beran atu karuka haꞌukaan sondadu sia. Kalo karuka haꞌukaan ain-liman sia kaꞌak, ‘Baa nebaa!’ nanis sia baa. Kalo kaꞌak, ‘Mai neꞌe!’ nanis sia mai. Tenik, kalo karuka ema serwisu sia kaꞌak, ‘Serwisu neꞌe!’ nanis sia nalo nunia. Dadi, surak Ita Boot dale dei, nanis haꞌukaan ema nia diꞌak kedan.” Rona nola nunia, Yesus moos blaar. Nia dale baa ema lear mak tuir Nia naꞌak: “Haꞌu kblaar! Kleur tiꞌan nuneꞌe, Haꞌu la kasoru ema Yahudi ida mak fiar biit manesak no ema Roma neꞌe! Rona! Ema matak waꞌin manesak no ema Roma neꞌe. Sia atu mai nosi lorosaꞌe no loromonu atu tuur naa nodi nadahur bele-bele no Bei Abraham, Bei Isak, Bei Yakob no Naꞌi Maromak Niakaan ema seluk sia iha laleꞌan. Tuir loos, Naꞌi Maromak boi tiꞌan ema Yahudi dadi baa Niakaan ema, mais balu la titu Nia. Nosi ikus, Nia atu dudu sees sia baa fatin makukun. Iha nia, sia noran susar basuk nodi tanis la nanawa.”Lukas 13:29 Dale notu nunia, Yesus naruka sondadu ulun nia naꞌak, “Ama fila ona. Ama eman nia diꞌak tiꞌan, tuir ama niakaan fiar.” Baa oras nia moos, ema nia diꞌak kedas.Mateus 22:13, 25:30; Lukas 13:28 Yesus nadiꞌak nola ema moras lear(Markus 1:29-34; Lukas 4:38-41)Baa loron ida, Yesus baa Petrus uman. Nia naree Petrus banin feto toba iha toba fatin, tan moras kiki. Yesus kaer ferik nia liman, moras nia moos lakon kedas. Hotu ferik nia nadeer, baa naliku Yesus. Baa oras loro atu monu, ema mai nodi siakaan ema mak diabu tekar. Hotu Yesus teꞌur sai diabu naꞌak, “Hoi diabu! Sai mosi ema neꞌe!” Hotu diabu sia sai kedas. Yesus moos nadiꞌak nola ema moras hotu-hotu. Nia nalo lia neꞌe sia hotu-hotu atu natoꞌo saa mak Maromak makoꞌan Yesaya nakerek kedan hori uluk naꞌak,“Nia nadiꞌak nola itakaan moras.Nia moos natiu nola itakaan susar.”Yesaya 53:4 Ema mak nakara tuir Yesus, musti tuir tebe-tebes(Lukas 9:57-62)Nunia hotu, Yesus naree ema lear mai nalik Nia. Nia naruka Niakaan maktuir sia naꞌak, “Mai ita hodi bero baa debu balu baa.” Sia atu baa, ema ida mai baa Yesus. Ema nia, manorik ukun Yahudi. Nia dale baa Yesus naꞌak, “Ama Manorik! Ama atu baa nabee dei, haꞌu atu ktuir Ama!” Mais Yesus nataa naꞌak, “Diꞌak! Mais manoin nuneꞌe. Ema hotu-hotu noo siakaan hein fatin. Asu fuik fila baa kuak. Manu ai leten fila baa knuuk. Mais Haꞌu neꞌe, Ema Raiklaran Isin Nosi Laleꞌan. Haꞌu la koo uma atu kfila baa. Kluni bodik ulun moos, la koo.” Hotu ema ida seluk mak tuir Yesus mai nusu naꞌak, “Ama Boot! Haꞌu moos kakara tuir Ita Boot, mais habusik haꞌu kfila baa babilan ema matas sia lai. Kalo haꞌukaan ama mate ona, foin haꞌu kfila mai tuir Ita Boot.” Mais Yesus nataa naꞌak, “Nuneꞌe! Mabusik ema mak la fiar Naꞌi Maromak babilan siakaan ema maten. Kalo makara tuir Haꞌu, tuir kedas ona!” Yesus nakahik anin dadurus toꞌo nakmatek(Markus 4:35-41; Lukas 8:22-25)Nunia hotu, Yesus saꞌe baa bero laran bele-bele no Niakaan maktuir sia. Laꞌo tiꞌan, Yesus toba. La kleur, anin dadurus mai. Laloran boot moos mai toꞌo wee tama bero laran. Naree nunia, maktuir sia baa fanun nadeer Yesus naꞌak, “Ama Boot! Hadeer! Mai sori ami lai! Ita atu mate mout mak neꞌe ona!” Mais Yesus katak naꞌak, “Hoi! Tan saa emi hataꞌuk nuneꞌe? La fiar baa Haꞌu ka?” Hotu Nia nadeer, nakahik anin no laloran nia naꞌak, “Manawa ona!” Laloran no anin nia moos nakmatek kedas. Naree nunia, Yesus Niakaan maktuir sia blaar nodi naꞌak, “Nia neꞌe see?! Oin nunabee toꞌo Nia bele naruka anin no laloran tuir Niakaan hakara!?” Yesus nadiꞌak nola ema naꞌin rua mak diabu tekar(Markus 5:1-20; Lukas 8:26-39)La kleur falik, sia toꞌo debu balu baa, iha ema GadaraHakerek Moon lia Yunani mak tuan basuk naꞌak Gadara iha Hakerek nosi Mateus. Hakerek balu naꞌak Gergesa, no balu tenik naꞌak Gerasa. rain. Iha nia, noo ema naꞌin rua mak diabu tekar. Sia nein iha fatuk kuak mak ema maten fatin. Sia krakat aat basuk, toꞌo la noo ema ida moos naksakar aan laꞌo tuir fatin nia. Baa oras ema rua nia naree Yesus mai, sia nahii naꞌak, “Hoi! Naꞌi Maromak Oan! Tan saa O mai koen ami? Oras atu kastikar ami, sei la toꞌo dauk!” La dook nosi nia, fahi lear noꞌi sosok rai, buka haan. Diabu nia sia nusu baa Yesus naꞌak, “Maruka ami tama baa fahi nia sia dei!” Yesus moos naruka diabu nia sia naꞌak, “Baa ona!” Hotu diabu nia sia sai nela ema naꞌin rua nia, tama baa fahi nia sia. Fahi nia sia hotu-hotu bula, nalai lakon tuun nosi foho nia, tama baa debu boot laran. Hotu mate mout. Titu-naree nunia, ema makdaka fahi nia sia nalai fila baa leo laran, hotu nasara lia nia. Rona sia dale nunia, ema lear sai baa fatin nia baa nasoru Yesus. Hotu sia dedes nebee Nia laꞌo nela siakaan rai nia. Yesus nadiꞌak nola ema ai kmaꞌas ida(Markus 2:1-12; Lukas 5:17-26)Nunia hotu, Yesus sia saꞌe nikar bero atu baa Yesus Niakaan leo duꞌuk iha debu balu baa. Toꞌo nebaa, ema loi nodi siakaan maluk ai kmaꞌas ida, mai baa Nia. Naree nunia, Yesus natene sia fiar naꞌak Nia bele nadiꞌak nola siakaan maluk nia. Hotu Yesus dale baa ema kmaꞌas nia naꞌak, “Oa! Makbiit neon. Haꞌu kasu mohu okaan salan sia tiꞌan.” Baa oras nia, ema manorik ukun Yahudi naꞌin hira iha nia. Rona nola Yesus dale nunia, sia laran namanas kedas. Sia dale baa malu naꞌak, “Ema neꞌe naksakar aan liu resik! Naꞌi Maromak mesan mak bele kasu ema salan. Ema neꞌe nahaat Naꞌi Maromak tiꞌan, tan nalo aan nuꞌu Naꞌi Maromak!” Mais Yesus natene siakaan neon laran. Nia dale naꞌak, “Tan saa emi haneo haꞌak Haꞌu kahaat Naꞌi Maromak? (5-6) Haꞌu neꞌe, Ema Raiklaran Isin nosi laleꞌan. Kalo haꞌu katak baa ema neꞌe kaꞌak, ‘Haꞌu kasu mohu okaan salan sia tiꞌan’ emi la haree haꞌukaan beran. Mais, kalo Haꞌu katak baa nia kaꞌak, ‘madeer ona’ hotu nia nadeer kedas, emi bele haree duꞌuk no bele hatene duꞌuk Haꞌukaan beran atu kasu ema salan.”Hotu Yesus naruka ema kmaꞌas nia naꞌak, “Madeer! Foti toba fatin, fila ona!” (-) Hotu ema kmaꞌas nia nadeer kedas, laꞌo fila nikar. Naree nunia, ema hotu-hotu blaar. Sia dale foti-nahaas Naꞌi Maromak naran naꞌak, “Naꞌi Maromak makaꞌas liu resik toꞌo foo beran nuneꞌe baa ema raiklaran.” Yesus bolu nola Mateus atu tuir Nia(Markus 2:13-17; Lukas 5:27-32)Hotu Yesus laꞌo baa fatin seluk. Iha nia, noo ema ida naran Mateus. Niakaan serwisu, sisi bea. Oras Yesus naree nia iha niakaan serwisu fatin, Yesus bolu nia naꞌak, “Mai tuir Haꞌu!” Rona nola nunia; Mateus moos nariik, tuir kedas Yesus. Hotu Mateus sale Yesus sia mai naa iha niakaan uma. Nia moos sale niakaan mamaluk maksisi bea sia no bainaka seluk sia, nebee mai naa bele. Mais ema naꞌin hira nosi partee Farisi mai nakusuk baa Yesus Niakaan maktuir sia naꞌak, “Tan saa emikaan ulun tuur naa namutuk no ema folin lalek sia, nuꞌu maksisi bea no siakaan mamaluk aat sia?”Lukas 15:1-2 Mais Yesus katak baa sia naꞌak, “Ema moras, buka makdook. Mais ema isin diꞌak, la buka makdook. Diꞌak liu emi fila baa leno diꞌa-diꞌak Maromak Manfatin mak uluk makoꞌan Hosea nakerek naꞌak,‘Haꞌu kakara nebeeHaꞌukaan ema sia nadomi malu no dodan malu.Kalo sia la nalo nunia,sera tunun mak sia nodi natetu baa Haꞌula noo folin saa ida.’Naꞌi Maromak katak tebes nunia. Tan lia nia, Haꞌu la kmai kaliku ema mak filak aan ema loos tiꞌan. Haꞌu kmai atu kaliku ema maksalan mak nakara buka moris loos.”Mateus 12:7; Hosea 6:6 Ema nusu tan saa Yesus Niakaan maktuir sia la nalirin aan(Markus 2:18-22; Lukas 5:33-39)Baa oras nia, ema mak tuir Yohanis Mak Sarani Ema mai baa Yesus nodi nusu naꞌak, “Ami mak tuir Yohanis halirin aan nanis. Ema Farisi sia moos nalirin aan. Mais, tan saa Ama Niakaan maktuir sia naa-nemu bei-beik? Sia la natene nalirin aan ka?” Mais Yesus nataa nodi lia hatetek naꞌak, “Nuneꞌe. Oras dahur hola malu, bainaka sia la nalirin aan. Sia naa toꞌo bosu. Kalo sasudin mane sei iha nia, nanis sia hotu-hotu naa bele-bele. Mais, kalo dala ida, ema seluk kohi nodi sasudin mane nia, niakaan mamaluk sia noran susar. Baa oras nia, foin sia nalirin aan. Kalo faru naksira, ita la hola tais foun rohan ida, hodi baban hikar baa faru tuan mak naklees nia. Tan kalo ita fasi, tais foun nia nanis nakruꞌu, nalo faru tuan nia hetak naklees. Nunia moos, ita la salin tua foun baa knaban tuan. Tan knaban tuan nia atu naksira, hotu tua ween nanii mohu. Musti salin tua ween foun baa knaban foun, nebee metin diꞌa-diꞌak!”Hakerek Moon lia Yunani naꞌak, ita keta salin anggor ween foun baa kakaluk kulit tuan, nebee keta toꞌo beꞌo. [Nodi nunia, Yesus nanorin naꞌak Niakaan hanorin nia, hanorin foun. Keta kahur no hanorin tuan.] Yesus nadiꞌak nola feto ida mak moras raan naruk, no nalo lawarik feto ida moris nikar(Markus 5:21-43; Lukas 8:40-56)Iha nia, noo ema uma hamulak ulun ida. Baa oras Yesus sei dale no Yohanis niakaan maktuir sia, nia mai nasoru Yesus. Nia nakniꞌa iha Yesus oin nodi nusu naꞌak, “Ama! Tulun lai! Haꞌukaan oan feto foin mate. Ita Boot tulun rai liman baa nia, nebee bele moris nikar.” Rona nola nunia, Yesus no Niakaan maktuir sia tuir kedas ema nia. (20-21) Iha dalan klaran, noo feto ida. Tinan sanulu resin rua tiꞌan, feto nia netan fulan la nanawa tuir loos. Nia moos laꞌo tuir Yesus sia nodi naneo naꞌak, “Surak haꞌu koko loos Yesus farun dei moos, haꞌu kbele diꞌak.” Tan nia, nia baa koko Yesus faru ninin. (-) Oras Yesus noran nola, Nia mana atu naree feto nia. Nia moos dale naꞌak, “Bii! Makbiit okaan neon. Tan o fiar tebe-tebes baa Haꞌu, o diꞌak tiꞌan.” Baa oras nia moos, feto nia diꞌak kedas. Hotu Yesus sia laꞌo liu baa uma hamulak ulun uman. Toꞌo nebaa, Nia tama baa naree ema tanis naroꞌan aan no ema nuu kfui, tuir siakaan adat ema maten. Naree nunia, Yesus dale baa sia naꞌak, “Hanawa tanis ona. Fila ona, tan lawarik neꞌe la mate. Nia toba dei.” Rona Yesus dale nunia, sia nanasa nodi nakmulis ibun baa Nia. Oras ema nia sia sai mohu tiꞌan, Yesus tama baa lawarik nia keꞌan, hotu kaer baa liman. Lawarik nia moos moris nikar kedas. Naree nola nunia, ema katak nasirin rai-rai nosi lia saa mak Yesus nalo tiꞌan nia. Yesus nadiꞌak nola ema matan delek naꞌin ruaHotu Yesus laꞌo liu. Iha dalan klaran, noo ema matan delek naꞌin rua. Sia laꞌo tuir Yesus nodi nahii naꞌak, “Naꞌi Daud husar-binan! Madomi ami lai!” Hotu Yesus tama baa uma ida, ema matan delek naꞌin rua nia moos tuir mai. Hotu Yesus nusu sia naꞌak, “Emi fiar tebe-tebes haꞌak Haꞌu koo beran atu kalo emi bele haree ka?”Sia moos nataa naꞌak, “Aikee! Lia nia Ama lalika nusu ona.” Rona nola nunia, Yesus koko siakaan matan nodi dale naꞌak, “Kalo nunia, nebee dadi tuir emikaan fiar!” Yesus dale notu nunia, sia moos bele naree kedas. Mais Yesus katak baa sia nodi makaꞌas naꞌak, “Hanoin! Keta katak baa se-see nosi saa mak dadi tiꞌan neꞌe!” Mais sia la bele neti neon. Sia laꞌo nasirin rai nia nodi keke lema lia Yesus Niakaan hahalok nia. Yesus nadiꞌak nola ema nunuk idaDelek naꞌin rua nia sai tiꞌan, ema nodi tenik ema ida seluk mai baa Yesus. Ema nia nunuk, tan diabu tekar. Naree nola nunia, Yesus naruka diabu sai nela ema nia. Diabu sai tiꞌan, ema nia moos dale kedas. Hotu ema lear iha nia blaar karin naꞌak, “Aikee! Ita ema Yahudi foin haree nuneꞌe!” Masik nunia moos, ema Farisi sia noran la diꞌak. Hotu sia dale naꞌak, “Diabu ulun mak foo beran baa Nia, foin Nia bele teꞌur sai diabu.”Mateus 10:25, 12:24; Markus 3:22; Lukas 11:15 Yesus dodan baa oras naree ema learHotu Yesus laꞌo nasirin kota no leo waꞌin, nodi nanorin iha uma hamulak sia. Nia nanorin ema nosi Naꞌi Maromak Manfatin Diꞌak, no oin nunabee sia bele tama dadi baa Niakaan hutun-renu. Nia moos nadiꞌak nola ema moras sia, no ema mak isin la diꞌak sia hotu-hotu.Mateus 4:23; Markus 1:39; Lukas 4:44 Naree ema lear nia sia, Yesus dodan sia tan sia la natene atu nalo nunabee tenik. Sia hotu-hotu hanesan bibi malae mak la noo makbalin.Sura Renu Israꞌel 27:17; 1 Naꞌi Israꞌel Sia 22:17; 2 Lia Rai Israꞌel no Rai Yahuda 18:16; Yeskiel 34:5; Sakarias 10:2; Markus 6:34 Hotu Yesus dale baa Niakaan maktuir sia naꞌak, “Ema lear neꞌe, nuꞌu toꞌos isin. Toꞌos isin waꞌin tiꞌan, mais ema serwisu la toꞌo atu kuꞌu nola toꞌos isin nodi rai baa kanaha uman.Lukas 10:2 Tan lia nia, emi musti husu baa Toꞌos Naꞌin, nebee Nia solok ema serwisu atu baa libur nola Niakaan toꞌos isin.” Yesus boi nola Niakaan maktuir naꞌin sanulu resin rua(Markus 3:13-19; Lukas 6:12-16)Nunia hotu, Yesus bolu nola maktuir naꞌin sanulu resin rua atu libur malu. Nia latan beran baa sia atu teꞌur sai diabu, nodi nadiꞌak nola ema moras oi-oik. Maktuir naꞌin sanulu resin rua mak Nia boi nia atu dadi baa Niakaan klosan, siakaan naran mak neꞌe:Mak dala uluk, naran Simon (nia mak ema temi naꞌak ‘Petrus’),no alin, naran Andreas.Hotu Yakobusno alin, naran Yohanis (sia naꞌin rua nia, Sebadeus oan). Noo tenik Filipusno Bartolomeus.Hotu Tomasno Mateus (ema maksisi bea).Hotu Yakobus (Alfeus oan)no Tadeus. Hotu Simon (mak tuir partee politik Selot)Partee Selot neꞌe buka dalan nebee ema Yahudi sia hakbois nosi ukunrai Roma. Sia moos nanaran partee neꞌe naꞌak ‘Patriot’.no Yudas Iskariot (nosi ikus, nia mak faꞌan lakon Yesus). Yesus solok Niakaan maktuir sia(Markus 6:7-13; Lukas 9:1-6)(5-6) Nunia hotu, Yesus solok Niakaan maktuir naꞌin sanulu resin rua nia nodi naruka naꞌak, “Haꞌu ksolok emi baa itakaan ema Yahudi sia tan sia waꞌin la tuir Naꞌi Maromak dalan. Sia hanesan bibi malae mak laꞌo sala dalan. Tan lia nia, emi musti baa sia dei. Keta baa ema seluk nuꞌu ema Samaria. (-) Baa katak haꞌak, ‘Naꞌi Maromak Niakaan oras toꞌo tiꞌan, nebee ema hotu-hotu bele tama dadi baa Niakaan hutun-renu.’ Baa hadiꞌak hola ema moras, halo ema maten moris nikar, hadiꞌak hola ema moras funi mea, no teꞌur sai diabu sia. Naꞌi Maromak foo waꞌin baa emi tiꞌan, mais Nia la nusu nikar sa-saa. Tan lia nia, oras neꞌe emi musti baa foo waꞌin baa ema seluk sia, mais lalika husu hikar sa-saa. Baa laꞌo tanan dei. Lalika hodi osan, bakae, tais selu, kaso, lale ai knoꞌan. Tan ema musti foo baa ema serwisu, saa mak sia fatan simu.1 Korintus 9:14; 1 Timotius 5:18 Kalo emi tama baa kota, lale baa leo, buka ema mak nakara simu emi. Hotu hein iha nia toꞌo laꞌo hela. Kalo tama baa ema uman, hasee sia haꞌak, ‘Dame!’ Kalo sia simu emi diꞌa-diꞌak, hakroꞌan nebee Naꞌi Maromak natuun matak-malirin baa sia. Mais, kalo sia la simu emi, Naꞌi Maromak moos la natuun matak-malirin baa sia. Kalo ema la noꞌuk nanono baa emi, sai hosi uma nia, lale kota nia. Hotu hisik hela ahukresan hosi emikaan ain atu dadi baa tadak naꞌak, sia naꞌin nataa duꞌuk baa siakaan hahalok.Kristus Klosan Lian 13:51 Nosi ikus, kalo Naꞌi Maromak natuun kastikar baa ema raiklaran neꞌe, nanis Nia natuun kastikar todan baa ema Sodom no ema Gomora mak uluk aat basuk nia. Mais rona, tan Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos! Naꞌi Maromak atu natuun kastikar todan liu tan tenik baa ema mak la noꞌuk simu emi.”Lukas 10:4-12; Mateus 11:24; Lia Uluk Fohon 19:24-28 Yesus katak baa Niakaan maktuir sia naꞌak, sia atu netan susar(Markus 13:9-13; Lukas 21:12-17)“Hanoin! Haꞌu ksolok emi hanesan Haꞌu ksolok bibi malae baa asu fuik krakat leet. Tan lia nia, emi musti hodi kakutak hanesan samea matenek. Emikaan neon moos musti loos hanesan manu lakateu sina mak la natene buka lia.Lukas 10:3 Sintidu, tan ema atu naloot emi hanesan asu fuik krakat tata noꞌo bibi malae. Sia atu dada nodi emi baa moon-metan fatin. Sia moos atu taꞌe emi iha uma hamulak laran sia. Sia atu dada nodi emi baa hataa gubernur no naꞌin sia tan tuir Haꞌu. Mais emi musti hodi leet nia atu katak baa sia hosi Haꞌu. Hodi nunia, ema mak la natene Naꞌi Maromak moos bele rona lia nosi Haꞌu. Baa oras sia dada nodi emi nunia, emi lalika hataꞌuk haꞌak, ‘Haꞌu atu kdale kaꞌak saa? Haꞌu atu kataa kaꞌak saa?’ Lalika hataꞌuk nunia, tan toꞌo baa niakaan oras, emikaan Ama iha laleꞌan atu katak lia saa mak emi musti dale. Baa oras nia, saa mak emi dale, la nahabut baa emi duꞌuk, mais nahabut baa Naꞌi Maromak Kmalar Lulik mak atu nanorin emi atu dale saa.Markus 13:9-11; Lukas 12:11-12, 21:12-15 Emi lei haree! Kalo noo ema mak fiar baa Haꞌu iha uma ida laran, niakaan maun-biin-alin duꞌuk atu buka dalan noꞌo nia. Kalo oan fiar, niakaan ama mak buka dalan noꞌo nia. Kalo inan-aman fiar, siakaan oan duꞌuk mak buka dalan noꞌo sia.Markus 13:12; Lukas 21:16 Lei haree! Ema hotu-hotu atu hirus emi tebe-tebes tan tuir Haꞌu. Mais ema mak naterus aan bei-beik toꞌo mohu, Naꞌi Maromak atu sori nia.Mateus 24:9, 13; Markus 13:13; Lukas 21:17 Kalo ema naloot emi iha kota ida, hiꞌit aan halai baa kota seluk. Rona, tan Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos! Haꞌu neꞌe, Ema Raiklaran Isin nosi laleꞌan. Emi sei la laꞌo hasiri mohu dauk kota hotu-hotu iha rai Israꞌel neꞌe, mais Haꞌu kmai kikar tiꞌan. Nunia tebes! Kalo ema la nakara ema manorik ida, sia moos la nakara niakaan maktuir sia. Kalo ema la nakara ema boot ida, sia moos la nakara niakaan ema serwisu sia.Lukas 6:40; Yohanis 13:16, 15:20 Kalo maktuir nanorin aan toꞌo matenek manesak no niakaan ema manorik, nia noran toꞌo tiꞌan. Kalo ema serwisu nanorin aan toꞌo matenek manesak no niakaan ulun, nia moos noran toꞌo tiꞌan.Hanoin! Kalo ema dale nahaat uma ida naꞌin naꞌak, ‘O neꞌe Baalsebul mak diabu ulun!’ ema uma laran moos nanis netan naran aat liu tan.”Mateus 9:34, 12:24; Markus 3:22; Lukas 11:15 Yesus katak baa Niakaan maktuir sia nebee keta hataꞌuk ema raiklaran(Lukas 12:2-7)Hotu Yesus dale baa Niakaan maktuir sia naꞌak, “Lalika hataꞌuk baa ema mak sakar emi. Nosi ikus, lia mak oras neꞌe sei subar, ema hotu-hotu atu natene.Markus 4:22; Lukas 8:17 Lia mak haꞌu kanorin baa emi mesan, emi musti katak baa ema hotu-hotu. Lia mak Haꞌu katak no-nook baa emi, emi musti katak hasirin fatin hotu-hotu. Keta hataꞌuk ema raiklaran. Masik sia bele noꞌo emi moos, sia la bele noꞌo emikaan kmalar. Musti hataꞌuk Naꞌi Maromak dei, tan Nia mesan mak noo beran atu natama emikaan isin no kmalar baa haꞌi naraka. Emi musti hakbiit neon. Ema faꞌan manu harek nodi folin kmaan basuk. Mais la noo manu ida kois mak monu mate, kalo emikaan Ama iha laleꞌan la foo leet. Emikaan Ama iha laleꞌan moos lituk emi toꞌo lia mak kiꞌik oan basuk sia. Emikaan fuuk lahon iha ulun moos, Nia sura nola tiꞌan. Dadi keta hataꞌuk! Naꞌi Maromak nafoli emi liu nosi manu harek nia sia.” Yesus katak baa Niakaan maktuir sia nebee keta moe katak sain lia Yesus(Lukas 12:8-9)Nunia hotu, Yesus dale tenik naꞌak, “Ema mak nakberan aan katak sain Haꞌu iha ema lear oin iha raiklaran neꞌe, Haꞌu moos atu katak sain nia iha Haꞌukaan Ama oin iha laleꞌan kaꞌak, ‘Ema neꞌe, Haꞌukaan ema.’ Mais ema mak neli Haꞌu iha ema lear oin naꞌak, nia la natene Haꞌu, nosi ikus Haꞌu moos atu katak baa Haꞌukaan Ama iha laleꞌan kaꞌak, ‘Haꞌu la katene ema nia.’ ”2 Timotius 2:12 Yesus katak baa Niakaan maktuir sia naꞌak, Niakaan mamain atu nalo ema sakar malu(Lukas 12:51-53, 14:26-27)Hotu Yesus dale naꞌak, “Keta haneo haꞌak, Haꞌu kmai kodi dame baa raiklaran. Lale. Haꞌu kmai atu kalo ema raiklaran sakar malu. Haꞌu kmai tuir saa mak Maromak makoꞌan dale kedan hori uluk naꞌak,‘Oan mane sakar aman,oan feto sakar inan,oan feen sakar banin feto, tan ema uma laran duꞌuk atu funu malu.’Mika 7:6 Ema mak nakara tuir Haꞌu tebe-tebes, musti nadomi Haꞌu liu hotu-hotu: liu nosi inan no aman, no liu nosi oan sia. Kalo lale, nia la fatan dadi baa Haꞌukaan ema. Ema mak nakara tuir Haꞌu, mais la noꞌuk natiu susar, nia moos la bele dadi baa Haꞌukaan ema.Mateus 16:24; Markus 8:34; Lukas 9:23 Ema mak nadiꞌa aan mate tan tuir Haꞌu, nia atu netan moris nima-nimak no Naꞌi Maromak. Mais ema mak moris bodik isin lolon duꞌuk, niakaan moris atu lakon nunia dei!”Mateus 16:25; Markus 8:35; Lukas 9:24, 17:33; Yohanis 12:25 Yesus katak baa Niakaan maktuir sia naꞌak, Naꞌi Maromak atu selu nikar ema mak simu sia(Markus 9:41)Hotu Yesus dale naꞌak, “Ema mak simu emi diꞌa-diꞌak, sia moos simu Haꞌu. Ema mak simu Haꞌu, sia moos simu Maromak mak solok Haꞌu.Markus 9:37; Lukas 9:48, 10:16; Yohanis 13:20 Kalo ema simu Maromak makoꞌan ida tan sia fiar naꞌak makoꞌan nia tebe-tebes mai nosi Maromak, nosi ikus Naꞌi Maromak atu selu baa sia hanesan Nia selu baa makoꞌan nia. Kalo ema simu ema ida mak neon loos, tan sia fiar naꞌak ema nia tuir Maromak hakaran, nosi ikus Naꞌi Maromak atu selu baa sia hanesan Nia selu baa ema loos nia. Ema mak simu emi tan tuir Haꞌu, Naꞌi Maromak nanis selu nikar baa sia. Rona! Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos! Masik ema foo wee moon hemu fatik ida dei moos, Naꞌi Maromak la naluꞌa.” Yohanis Mak Sarani Ema solok niakaan maktuir baa Yesus(Lukas 7:18-35)Yesus solok notu Niakaan maktuir naꞌin sanulu resin rua nia, Nia baa nasirin leo iha rai nia atu nanorin ema nodi katak Naꞌi Maromak Manfatin Diꞌak. Baa oras nia, Yohanis iha bui laran tiꞌan. Rona nola lia hotu-hotu mak Yesus nalo, Yohanis naruka niakaan maktuir baa nusu Yesus naꞌak, “Naꞌi Maromak nameno kedan hori uluk naꞌak Nia atu solok Kristus mai nebee sori ita ema Yahudi. Ama neꞌe mak Kristus ka? Lale, ami musti hein tenik ema seluk ka?” Rona nola Yohanis dale baa sia nunia, sia moos baa nusu Yesus. Hotu Yesus nataa sia naꞌak, “Fila baa, katak Mau Yohanis lia hotu-hotu mak emi rona no haree duꞌuk tiꞌan. Lia nia sia tuir saa mak Maromak makoꞌan Yesaya nakerek kedan naꞌak: Ema matan delek, bele titu-naree.Ema ain asak, bele nariik laꞌo.Ema moras funi mea, isin dadi moos.Ema diuk, bele rona.Ema maten, moris nikar.Ema kiak, rona Manfatin Diꞌak.Yesaya 35:5-6, 61:1 Katak baa Mau Yohanis haꞌak nia atu netan sotir kalo fiar bei-beik baa Haꞌu. Tan Naꞌi Maromak atu natuun matak-malirin baa ema mak la taliꞌur Haꞌu!” Yesus dale notu nunia, Yohanis niakaan maktuir sia moos fila. Hotu Yesus dale no ema lear sia nosi lia Yohanis naꞌak, “Baa oras emi baa buka Yohanis iha fatin fuik nia, emi haneo haꞌak emi atu hasoru ema raiklaran oin nunabee? Emi baa iha nebaa, nanis emi la buka hasoru ema mak mamar, hanesan au mak kakoen tuir anin nuu! Emi baa iha nebaa, nanis emi la buka haree ema mak natais tais folin todan, tan ema oin nunia nein iha tofatik dei! Dadi emi baa buka see iha nebaa? Emi baa buka Maromak makoꞌan ka? Tebes! Yohanis nia, makoꞌan makaꞌas tebes. Noo hakerek kedan iha Hakerek Moon nosi lia Yohanis naꞌak,‘Rona! Haꞌu ksolok Haꞌukaan emabaa loke dalan bodik O.’Maleaki 3:1 Tan lia nia, rona diꞌa-diꞌak! Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos! Iha raiklaran la noo ema ida kois mak makaꞌas liu Yohanis. Mais iha Naꞌi Maromak fohorain, ema mak ikus basuk moos makaꞌas liu Yohanis. Nahuu hori Yohanis nalaꞌo niakaan serwisu toꞌo oras neꞌe, noo ema mak sakar nebee ema la bele tama dadi baa Naꞌi Maromak eman. Bei Musa no Maromak makoꞌan seluk sia nakerek kedan tiꞌan hori uluk nosi lia nia sia hotu-hotu.Lukas 16:16 Sia nakerek naꞌak Elia atu mai nikar. Fiar Haꞌu! Yohanis nia mak Elia. Maromak makoꞌan sia katak kedan nosi niakaan mamain.Maleaki 4:5; Mateus 17:10-13; Markus 9:11-13 See mak bele tolan lia neꞌe, nanono diꞌa-diꞌak. Haꞌu atu kfoo lia hatetek, nebee emi bele hatene emi ema raiklaran oras neꞌe, oin nuꞌu saa. Emi nuꞌu lawarik oan mak naꞌin tu-tuur iha dalan, nodi nahii baa mamaluk sia naꞌak, ‘Hoi! Ami huu kfui bele-bele,mais emi la hoꞌuk bidu hodi neon diꞌak.Ami hananu kananuk susar,mais emi la hoꞌuk tanis.’ Emi neꞌe hanesan lawarik oan mak nakara oi-oik. Baa oras Yohanis mai, nia nalirin aan no la nemu anggor ween. Mais emi haꞌak, ‘Diabu tekar nia’. Oras neꞌe, Ema Raiklaran Isin neꞌe mai tiꞌan. Haꞌu kemu anggor ween no la kalirin aan. Mais emi sei haꞌak, ‘Etuk oin, Nia ema rotus teen! Tua lanuk teen! Nadulur no ema maksisi bea! Partee ida no ema mak la noo folin!’ Mais emi lei haree Haꞌukaan dalen neꞌe! Naꞌi Maromak Niakaan matenek nanis atu dadi malorek iha Niakaan eman moris.” Ema mak la noꞌuk simu Yesus(Lukas 10:13-15)Nunia hotu, Yesus nahuu deꞌan ema mak nein iha leo sia iha rai Galilea. Nia naseꞌi tadak blaar waꞌin boot iha nebaa, mais sia la noꞌuk laꞌo nela siakaan salan no tuir Naꞌi Maromak dalan loos. Yesus deꞌan naꞌak, “Emi, ema Korasin no ema Betsaida sia, sintidu! Emi atu hetan dinu! Haꞌu kaseꞌi tiꞌan tadak blaar oi-oik iha emikaan oin, mais emi la hoꞌuk fiar baa Naꞌi Maromak. Tuir loos, emi neꞌe ema Yahudi mak haꞌak hatene Naꞌi Maromak. Mais, kalo uluk aan ema kota Tirus no kota Sidon naree tadak blaar mak haꞌu kaseꞌi iha emikaan leo nia sia, sia nanis nalo neon aat nodi laꞌo nela siakaan salan atu tuir Naꞌi Maromak dalan loos. Sia moos nanis natais tais hene metan, nodi tau ahukresan baa ulun, atu dadi tadak naꞌak siakaan neon monu baa siakaan salan. Mais tuir loos, ema Tirus no ema Sidon uluk nia, lahoos ema Yahudi. Sia la natene Naꞌi Maromak.Yesaya 23:1-18; Yeskiel 26:1—28:26; Yoel 3:4-8; Amos 1:9-10; Sakarias 9:2-4 Lei haree dei! Nosi ikus, oras Naꞌi Maromak natetu ema hotu-hotu siakaan moris, emikaan kastikar todan liu nosi ema Tirus no ema Sidon siakaan kastikar. Emi, ema Kapernaum sia, sintidu! Keta hanoin haꞌak, Naꞌi Maromak atu foti saꞌe emi natama baa laleꞌan. Lale! Naꞌi Maromak atu soe lerek emi tama baa naraka! Kalo tadak blaar sia mak Haꞌu kaseꞌi iha emikaan leo, dadi uluk tiꞌan iha kota Sodom, nanis Naꞌi Maromak la nadodok kota aat nia. Tan kalo ema Sodom naree tadak blaar nia sia, nanis sia laꞌo nela siakaan aꞌaat.Yesaya 14:13-15; Lia Uluk Fohon 19:24-28 Tebes! Lei haree dei! Nosi ikus, oras Naꞌi Maromak natetu ema hotu-hotu siakaan moris, emikaan kastikar todan liu sia!”Mateus 10:15; Lukas 10:12 Yesus tene ema atu tuir Nia, nebee dadi biit(Lukas 10:21-22)Dale notu nunia, Yesus namulak baa Naꞌi Maromak naꞌak, “Ama! Ita Boot mak Ulun Boot iha laleꞌan no raiklaran. Haꞌu ksera dodan tan Ama subar lia nia sia nosi ema mak nafolin aan matenek no ema mak loko aan sia. Mais Ama loke lia nia sia bodik ema kiꞌik no ema mak naraik aan sia. Tebes Ama! Tan lia nia nalo Ama neon diꞌak!” Namulak notu nunia, Yesus katak baa ema iha nia sia naꞌak, “Rona diꞌa-diꞌak! Haꞌukaan Ama iha laleꞌan latan beran hotu-hotu baa Haꞌu. Haꞌukaan Ama mesan dei mak natene diꞌa-diꞌak Haꞌu. Haꞌu neꞌe, Niakaan Oan. Haꞌu mesan dei katene diꞌa-diꞌak Nia. Mais Haꞌu kboi ema atu katak nalore baa sia nosi Haꞌukaan Ama, nebee sia moos bele natene diꞌa-diꞌak Nia.Yohanis 3:35, 1:18, 10:15 Emi hotu-hotu mak kole, mai tuir Haꞌu! Emi hotu-hotu mak hatiu todan, mai baa Haꞌu! Simu Haꞌukaan hanorin no laꞌo hamutuk ho Haꞌu, nebee ita rua ahan karau baka matan rua mak dada bele-bele ai suak ida. Hodi nunia, emi bele dadi biit hikar. Tan Haꞌu laran diꞌak. Haꞌu neon kraik.Yeremia 6:16 Haꞌukaan hanorin, la susar. Haꞌukaan harukan, la todan.” Ema nasee Yesus nosi lia loron hanawa serwisu(Markus 2:23-28; Lukas 6:1-5)Baa loron ida, kona baa ema Yahudi siakaan loron hanawa serwisu, Yesus no Niakaan maktuir sia laꞌo tuir toꞌos ida. Tan salaen, maktuir sia kuꞌu nola hare gandum, nodi naa la-laꞌok.Hanoin Hikar Dalan Moris 23:25 Iha nia moos, noo ema naꞌin hira nosi partee Farisi. Sia kaer metin adat Yahudi. Oras titu-naree Yesus maktuir sia kuꞌu hare gandum baa loron hanawa serwisu, sia nasee Yesus naꞌak, “La bele nunia! Kuꞌu hare gandum baa loron hanawa serwisu, nakur itakaan ukun-badu!” (3-4) Mais Yesus nataa naꞌak, “Nunabee? Emi la hanoin lia Bei Daud iha Hakerek Moon ka? Oras uluk nia, Bei Daud no niakaan maktuir sia kabun nakeo, tan salaen tebe-tebes. Sia tama baa Batane Hamulak, hotu naa nola tubi mak naꞌilulik sia sera tiꞌan baa Naꞌi Maromak. Tuir loos, naꞌilulik sia mesan mak bele naa tubi nia. Ema seluk la bele. Mais masik Bei Daud sia naa moos, ema la nasalak sia. Emi nuꞌu la leno Hakerek Moon!1 Samuel 21:1-6; Ukun-badu Naꞌilulik 24:9 (-) Iha Hakerek Moon moos hakerek nosi naꞌilulik sia mak serwisu iha uma hamulak kona baa loron hanawa serwisu. Sia moos la sala.Sura Renu Israꞌel 28:9-10 Hanono! Uluk, uma hamulak mak folin. Mais oras neꞌe, Haꞌu, Ema Raiklaran Isin mai tiꞌan. Haꞌu folin liu tenik uma hamulak. Iha Hakerek Moon, Naꞌi Maromak katak naꞌak, ‘Haꞌu kakara nuneꞌe: Haꞌukaan eman sia musti dodan malu. Kalo lale, sera tunun mak sia nodi natetu baa Haꞌu, la noo folin.’ Kalo emi hatene diꞌa-diꞌak Naꞌi Maromak hakaran nia, nanis emi la tula sala baa Haꞌukaan maktuir sia! Tan sia la sala.Mateus 9:13; Hosea 6:6 Haꞌu neꞌe, Ema Raiklaran Isin nosi laleꞌan. Haꞌu mak koo beran atu kakotu saa mak ema bele nalo baa loron hanawa serwisu.” Yesus nadiꞌak nola ema ida kona baa loron hanawa serwisu(Markus 3:1-6; Lukas 6:6-11)Nunia hotu, Yesus laꞌo nela fatin nia atu baa uma hamulak. Iha uma hamulak nia, noo mane ida mak liman sorin matek. Ema Farisi sia buka dalan atu tula sala baa Yesus kalo nia nadiꞌak nola ema nia kona baa loron hanawa serwisu. Tan lia nia, sia nusu baa Yesus naꞌak, “Tuir itakaan ukun-badu, ema bele nadiꞌak nola ema kona baa loron hanawa serwisu ka lale?” Yesus nataa naꞌak, “Kalo bibi malae monu baa kuak kona baa loron hanawa serwisu, bibi malae naꞌin nanis baa foti nasai.Lukas 14:5 Naꞌi Maromak nadomi nanis ema raiklaran liu nosi bibi malae naꞌin nadomi niakaan bibi malae. Tan lia nia, ita hatene haꞌak ema bele nalo lia diꞌak kona baa loron hanawa serwisu.” Hotu Yesus dale baa ema liman matek nia naꞌak, “Mau! Lolo liman mai!” Ema nia moos lolo liman baa. Baa oras nia moos, liman diꞌak kedas nuꞌu liman sorin mak diꞌak nia. Naree nola nunia, ema Farisi sia krakat tebe-tebes. Sia nariik laꞌo nela uma hamulak nia, baa dale kabuar lia naꞌak, “Ita musti buka dalan hoꞌo Nia!” Naꞌi Maromak solok Yesus atu serwisu bodik NiaMais Yesus natene siakaan kakotun aat nia. Tan lia nia, Yesus laꞌo nela fatin nia. Ema waꞌin moos tuir. Nia moos nadiꞌak nola ema moras hotu-hotu. Mais Nia nakahik sia naꞌak, “Keta katak ema seluk haꞌak, Haꞌu neꞌe see. Lia nia natoꞌo saa mak Naꞌi Maromak katak kedan baa makoꞌan Yesaya hori uluk naꞌak, ‘Haree kokon! Ema neꞌe, mak Haꞌukaan ema ain-liman mak Haꞌu kboi tiꞌan.Haꞌu kadomi nia.Nia nalo Haꞌu neon diꞌak tebes.Haꞌu atu kfoo Haꞌukaan Kmalar baa nia,nebee nia baa nanorin ema klubun hotu-hotunosi Haꞌukaan dalan moris mak loos. Nia la basa karas.Nia la naksaꞌek aan. Nia laran diꞌak.Nia la nasusar ema.Ai mak kreꞌis naktohar, nia la silu.Badut lakan mak kreꞌis mate, nia la nuu namate.Nia nanorin ema toꞌo ema hotu-hotu natene tuir Naꞌi Maromak dalan loos. Ema nosi klubun hotu-hotu iha raiklaran atu haloon baa Nia, tan sia natene Nia neꞌe see.’ ”Yesaya 42:1-4 Manorik Yahudi sia tula sala baa Yesus naꞌak, diabu ulun mak foo beran(Markus 3:20-30; Lukas 11:14-23)Dala ida, ema nodi ema moras ida mai baa Yesus. Ema nia, diabu tekar toꞌo matan delek no la bele dale. Yesus moos nadiꞌak nola nia nodi teꞌur sai diabu. Hotu ema nia matan moon. Nia moos bele dale kedas. Naree nola nunia, ema hotu-hotu blaar karin nodi naꞌak, “Arumak Ema neꞌe Daud husar-binan mak Naꞌi Maromak nameno hori uluk atu solok mai. Nia neꞌe nanis Ema mak ita hei-hein tiꞌan nia!” Mais oras ema Farisi sia rona nola nunia, sia la simu. Sia dale naꞌak, “Lale! Ema neꞌe bele teꞌur sai diabu tan diabu ulun Baalsebul mak foo beran baa Nia.”Mateus 9:34, 10:25 Mais Yesus natene ema Farisi siakaan hanoin. Nia katak baa sia naꞌak, “Emi dale nia la tama kakutak! Kalo renu rai ida natuda malu, oin nunabee rai nia bele nariik metin! Nunia moos kalo ema kota ida, lale ema uma laran ida, toe malu, sia nanis keen karin malu toꞌo dodok welon. Dadi kalo diabu sia funu malu no teꞌur malu, siakaan ulun la bele kaer ukun kleur. Hanoin! Emikaan ema sia moos teꞌur diabu. Sia nodi beran nosi diabu ka? Lale! Dadi keta naꞌin da-dale haꞌak, Haꞌu kodi diabu beran kteꞌur diabu. Emikaan ema duꞌuk atu nakotu naꞌak sala mak emi tula nia la kona. Mais hanoin! Kalo Haꞌu kteꞌur diabu kodi Naꞌi Maromak beran, lia nia natudu naꞌak Naꞌi Maromak kaer ukun tiꞌan iha emikaan oin. Kalo ema mai atu nadau nola naha iha ema biit ida uman, nia musti kesi uluk ema nia lai, foin bele nadau nola naha.Hodi nunia, Yesus katak naꞌak Nia biit liu diabu ulun mak sia temi naꞌak ꞌBaalsebulꞌ. Hanoin! Ema mak la nakbelan no Haꞌu, nia funu Haꞌu. Ema mak la tulun Haꞌukaan serwisu, nia tokar lauk.Markus 9:40 Hanono diꞌa-diꞌak Haꞌukaan dalen neꞌe! Naꞌi Maromak nadiꞌa aan tiꞌan atu kasu ema salan. Kalo ema ida dale nahaat ema seluk, Naꞌi Maromak kasu sala nia. Mais, kalo ema naksakar aan dale nahaat Maromak Kmalar Lulik, Naꞌi Maromak la kasu sala nia. Haꞌu neꞌe, Ema Raiklaran Isin nosi laleꞌan. Kalo ema dale nahaat Haꞌu, Naꞌi Maromak sei kasu sala nia. Mais, kalo dale nahaat Maromak Kmalar Lulik, masik toꞌo rai falu fila moos, Naꞌi Maromak la kasu sala nia!”Lukas 12:10 Ai huun no fuan(Lukas 6:43-45)Hotu Yesus dale liu baa ema Farisi sia naꞌak, “Ai huun diꞌak nasai fuan diꞌak. Ai huun aat nasai fuan aat. Nosi ai fuan, ema bele natene ai huun nia, diꞌak ka lale.Mateus 7:20; Lukas 6:44 Emi neꞌe, hanesan samea maktolek teen! Emi la hatene dale lia diꞌak, tan lia mak emi rai iha neon laran, nia mak atu sai nosi emikaan ibun.Mateus 3:7, 23:33, 15:18; Lukas 3:7, 6:45 Ema diꞌak nanis dale lia diꞌak tan nia rai lia diꞌak iha neon laran. Ema aat nanis dale aat tan nia rai lia aat iha neon laran. Fiar Haꞌu! Oras rai falu fila Naꞌi Maromak atu natetu ema hotu-hotu siakaan moris. Baa oras nia, ema ida-idak musti nataa nosi niakaan lia fuan mak sai nosi ibun. Dadi sintidu! Naꞌi Maromak atu tetu emikaan lia fuan sia nodi nakotu naꞌak, emi kona kastikar ka lale.” Ema nusu Yesus natudu kakaer(Markus 8:11-12; Lukas 11:29-32)Rona nola Yesus dale nunia, manorik ukun Yahudi naꞌin hira no ema Farisi sia nusu baa Nia naꞌak, “Ama Manorik, ami husu Ama nalo tadak blaar, nebee ami bele hatene Ama beran nia tebe-tebes nosi Naꞌi Maromak.”Mateus 16:1; Markus 8:11; Lukas 11:16 Mais Yesus nakbehek sia naꞌak, “Hoi! Emi, ema oras neꞌe, la hoꞌuk tuir Naꞌi Maromak! Emi hatene halo aat dei! Masik emi husu tadak blaar moos, Haꞌu la kfoo. Uluk, Naꞌi Maromak foo tiꞌan tadak blaar nodi Niakaan makoꞌan Yunus. Nia toꞌo tiꞌan!Mateus 16:4; Markus 8:12 Baa oras nia, Yunus nein loron tolu, kalan tolu, iha naꞌan tasi boot kabun laran. Nunia moos Haꞌu, mak Ema Raiklaran Isin nosi laleꞌan. Haꞌu atu kein loron tolu, kalan tolu iha fatuk kuak iha ema maten fatin.Yunus 1:17 Baa loron rai falu fila, Naꞌi Maromak atu nariik dadi makotu lia. Ema Niniwe sia moos atu nariik dadi baa mataa lia, nodi tula sala baa emi naꞌak, ‘Emi hotu-hotu neꞌe, beik!’ Uluk, ema Niniwe nia sia nanono baa Maromak makoꞌan Yunus, hotu sia laꞌo nela siakaan salan. Mais emi lale! Tuir loos, oras neꞌe noo tiꞌan Ema ida iha emikaan klaran mak makaꞌas liu Yunus. Nia mak Haꞌu neꞌe. Mais emi la titu kedan.Yunus 3:5 Baa loron rai falu fila, Naꞌi Maromak nariik dadi makotu lia, Naꞌi Feto Seba nosi lorokbelan nebaa moos atu nariik dadi baa mataa lia. Nia atu natudu liman fuan nodi tula sala baa emi hotu-hotu mak moris baa oras neꞌe naꞌak, ‘Emi neꞌe hotu-hotu, beik!’ Uluk, naꞌi feto nia mai nosi rai dook atu naree nodi matan duꞌuk Naꞌi Salomo niakaan matenek. Tuir loos, oras neꞌe noo tiꞌan Ema ida iha emikaan klaran mak makaꞌas liu Naꞌi Salomo. Nia mak Haꞌu neꞌe. Mais emi la titu kedan.”1 Naꞌi Israꞌel Sia 10:1-10; 2 Lia Rai Israꞌel no Rai Yahuda 9:1-12 Diabu fila nikar baa ema mak uluk nein fatin(Lukas 11:24-26)Hotu Yesus dale naꞌak, “Kalo diabu kona teꞌur sai nosi ema ida, diabu nia baa fatin fuik atu buka hanawa fatin. Mais, kalo la netan fatin makonak, nia naneo naꞌak, ‘Aa! Tan la ketan fatin, diꞌak liu haꞌu kfila kikar baa kein iha ema uluk nia.’ Hotu diabu nia fila nikar, naree fatin nia tetuk no nesan tiꞌan. Hotu nia baa bolu tenik niakaan maluk naꞌin hitu mak aat liu tan nia. Sia hotu-hotu baa nein iha ema nia nodi nababu nia bele-bele. Tan baa nia, ema nia moris hetak susar tenik.” Yesus Niakaan familin malolok(Markus 3:31-35; Lukas 8:19-21)Baa oras Yesus sei dale no ema lear, Niakaan inan no alin sia mai atu nasoru Nia. Sia nariik iha luan, naruka ema bolu Yesus. Hotu ema baa katak baa Nia naꞌak, “Ama! Ama inan no ama alin sia iha luan. Sia atu nasoru Ama.” Mais Yesus nataa naꞌak, “Haꞌukaan inan malolok mak see? Haꞌukaan alin malolok mak see?” Hotu Nia natudu ema mak tuur iha nia sia nodi naꞌak, “Titu baa! Sia neꞌe mak Haꞌukaan familin malolok sia. Ema mak nalo tuir Haꞌukaan Ama iha laleꞌan hakaran, sia mak Haꞌukaan familin malolok.” Yesus foo lia hatetek nosi ema mak kari fini iha rai oi-oik(Markus 4:1-9; Lukas 8:4-8)Baa loron nia moos, Yesus sai nosi uma nia, baa tuur iha debu Galilea tehen. Ema lear moos mai kabuun nola Nia. Naree nunia, Nia saꞌe baa bero ida mak nanawa iha nia, nebee ema hotu-hotu iha rai leten bele rona Niakaan hanorin.Lukas 5:1-3 Oras nia, Nia nanorin lia waꞌin nodi lia hatetek. Nia foti lia naꞌak, “Noo ema mahalo toꞌos ida. Nia baa kari fini iha toꞌos. Baa oras kari, fini balu monu baa dalan. Hotu manu ai leten sia mai tutu nola fini nia notu. Fini balu monu baa rai fatuk. Fini nia tubu lais, tan kona rai niꞌis. Mais baa oras loro manas, tubun nia naklaik toꞌo mate maran tan abut tama la leꞌan. Fini balu monu baa ai tarak laran. Ai tarak nia nabit noꞌo fini tubun sia. Mais fini balu tenik monu baa rai isin. Sia tubu, hotu boot toꞌo nafua. Balu foo nikar folin toꞌo isin tolu nulu, balu toꞌo isin neen nulu, balu tenik toꞌo isin atus ida. See mak noo tilun, rona diꞌa-diꞌak!” Yesus nalore tan saa Nia nanorin nodi lia hatetek(Markus 4:10-12; Lukas 8:9-10)Nunia hotu, Yesus Niakaan maktuir sia mai nusu naꞌak, “Tan saa Ama nanorin ema nia sia nodi lia hatetek?” Yesus nataa naꞌak, “Emi neꞌe beer hatene tebe-tebes Naꞌi Maromak ukun. Tan lia nia, Haꞌu kloke malorek lia hatetek nia isin baa emi. Mais, kalo ema seluk, Haꞌu kanorin kodi lia hatetek dei. Ema mak buka atu natene tebe-tebes Naꞌi Maromak Niakaan beer, nia hetak natene. Mais ema mak la nanono baa Naꞌi Maromak Niakaan beer, nia hetak beik.Mateus 25:29; Markus 4:25; Lukas 8:18, 19:26 Haꞌu kanorin sia kodi lia hatetek nunia tan:‘Sia naree tiꞌan,mais la noꞌuk tolan.Sia rona tiꞌan,mais la noꞌuk natene.’ Sia nia hanesan ema mak Maromak makoꞌan Yesaya nakerek kedan naꞌak,‘Emi atu rona,mais emi la hoꞌuk tolan.Emi atu haree,mais emi la hoꞌuk hatene saa mak dadi tiꞌan. Ema neꞌe sia, neon monas.Sia nadiuk tilun.Sia nadelek matan.Habusik baa, nebee siakaan tilun diuk nunia dei,Habusik baa, nebee siakaan matan delek nunia dei.Nebee Haꞌu lalika kadiꞌak sia,tan sia la nikir Haꞌu.’Yesaya 6:9-10 Mais emi neꞌe, sotir tebes tan haree tiꞌan hodi matan duꞌuk, no rona tiꞌan hodi tilun duꞌuk. Rona! Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos! Uluk aan, Maromak makoꞌan no ema neon loos sia beer atu naree saa mak emi haree tiꞌan neꞌe, mais la bele. Sia moos beer atu rona saa mak emi rona tiꞌan neꞌe, mais la bele.”Lukas 10:23-24 Yesus nalore lia hatetek nosi fini(Markus 4:13-20; Lukas 8:11-15)Dale notu nunia, Yesus katak baa sia naꞌak, “Tan emi beer hatene Naꞌi Maromak ukun, hanono diꞌa-diꞌak lia hatetek nia isin. Fini mak monu baa dalan, hanesan ema mak rona Manfatin nosi lia Naꞌi Maromak kaer ukun, mais la tolan tebe-tebes. Hotu diabu ulun mai nadau nola Manfatin nia nosi neon. Fini mak monu baa rai fatuk, hanesan ema mak rona Naꞌi Maromak Manfatin, hotu simu nodi neon diꞌak. Mais Manfatin nia la nahabut, tan ema nia la rai iha neon. Baa oras ema seluk nasusar nia tan nia simu Manfatin nia, nia nabusik nela kedan. Fini mak monu iha ai tarak laran, hanesan ema mak rona nola Manfatin nia. Mais, tan nia nalau aan nodi lisan oi-oik atu moris furak, nia sesu sai Manfatin nia nosi neon, toꞌo la no folin tiꞌan. Mais fini mak monu baa rai isin, hanesan ema mak simu Naꞌi Maromak Manfatin, hotu nalo tuir Niakaan beer. Nia nalo lia diꞌak, hanesan fini mak nafua waꞌin toꞌo isin tolu nulu, isin neen nulu, no isin atus ida.” Yesus foo lia hatetek hae iha toꞌos laranHotu Yesus katak tenik lia hatetek ida naꞌak, “Naꞌi Maromak babilan renun nuneꞌe. Noo ema ida kari fini iha toꞌos. Baa kalan, nia toba dukur bele-bele no niakaan ema serwisu sia. Hatene hodi baa, ema aat mai kari fini hae fuik iha toꞌos nia. Baa oras toꞌos nahuu nasai isin, ema serwisu naree nola hae fuik moos tubu iha nia. Hotu sia baa katak toꞌos naꞌin naꞌak, ‘Ama boot! Hori hirak nia ama kuda fini diꞌak iha toꞌos. Tan saa oras neꞌe hae waꞌin mak tubu?’ Ulun nia nataa naꞌak, ‘Nia, funu niakaan hahalok.’Hotu niakaan ema serwisu katak naꞌak, ‘Ama boot, ami baa hafaho mohu hae nia sia ka?’ Mais ulun nataa naꞌak, ‘Keta! Tan oras emi hafaho hae nia sia, itakaan ai horis diꞌak sia moos nakfokit tuir. Habusik baa, nebee sia tubu bele-bele. Toꞌo oras kuꞌu, foin haꞌu katak baa ema makuꞌu sia kaꞌak, “Libur uluk hae fuik nia sia. Hotu kesi hola, sunu mohu. Foin libur hola toꞌos isin diꞌak sia, hatama baa kanaha uman.” ’ ” Yesus foo lia hatetek ai fuan musan kiꞌik(Markus 4:30-32; Lukas 13:18-19)Hotu Yesus dale tenik naꞌak, “Haꞌu ktuꞌan tenik lia hatetek ida, nebee emi bele hatene oin nunabee Naꞌi Maromak renun tuꞌan waꞌin. Uluk fohon, Naꞌi Maromak renun naꞌin hira dei, hanesan ai fuan musan kiꞌik oan mak ema kuda iha toꞌos.Hakerek Moon lia Yunani naꞌak, “masik emi fiar hanesan ai musan σίναπι (sinapi).” Sinapi nia, ai musan mak kiꞌik oan, mais nia tubu boot toꞌo aas roꞌa tolu. Ai oik nia la noo iha rai Timor. Masik ai fuan nia musan kiꞌik oan basuk, kalo moris mai tiꞌan, nia dadi ai huun mak boot kaliuk iha toꞌos nia. Toꞌo manu ai leten sia moos mai nalo knuuk iha sorun.” Yesus foo lia hatetek tua teen tubi(Lukas 13:20-21)Hotu Yesus tuꞌan tenik lia hatetek ida naꞌak, “Naꞌi Maromak renun moos hanesan tua teen mak ema kahur baa tubi rahun. Tubi rahun nia saꞌe toꞌo boot, tan tua teen mak oan basuk nia.” Yesus nodi lia hatetek, nanorin lia foun sia mak ema sei la rona dauk(Markus 4:33-34)Oras nia, Yesus nanorin ema lear nodi lia hatetek oi-oik nunia. Nia la nodi lia seluk, mais nodi loos lia hatetek dei. Nia nanorin nunia atu natoꞌo saa mak Maromak makoꞌan nakerek kedan hori uluk naꞌak,“Haꞌu atu kanorin kodi lia hatetek.Haꞌu atu katak lia sia mak ema sei la rona dauk,nahuu hori Naꞌi Maromak naseꞌi raiklaran toꞌo oras neꞌe.”Kananuk Sia 78:2 Yesus nalore lia hatetek nosi hae fuikHotu Yesus laꞌo nela ema lear nia sia, fila baa uma. Niakaan maktuir sia moos mai nusu baa Nia naꞌak, “Ama! Tulun malore lia hatetek hae fuik nia!” Yesus nataa naꞌak, “Ema mak kari fini diꞌak nia, neꞌe mak Haꞌu, Ema Raiklaran Isin nosi laleꞌan. Toꞌos nia, mak raiklaran neꞌe. Fini diꞌak nia, mak Naꞌi Maromak eman. Hae fuik nia, mak diabu ulun eman sia. Ema aat mak mai kari hae fini nia, mak diabu ulun duꞌuk. Oras kuꞌu toꞌos isin nia, mak oras rai falu fila. Ema makuꞌu toꞌos isin nia, mak Maromak Niakaan makbukar laleꞌan sia. Baa loron rai falu fila, sia atu libur nola hae nia sia, hotu sunu mohu. Haꞌu neꞌe, Ema Raiklaran Isin, mak atu solok makbukar laleꞌan sia mai. Sia atu baa libur nola ema hotu-hotu mak la tuir Naꞌi Maromak ukun. Sia moos libur nola ema hotu-hotu mak sokur ema seluk, nebee keta tuir Naꞌi Maromak ukun. Hotu sia atu soe ema aat nia sia hotu-hotu baa haꞌi naraka, hanesan hae mak kona sunu nia. Iha nia, sia noran susar tebe-tebes nodi tanis nadeꞌun aan la nanawa. Mais ema mak nalo tuir Naꞌi Maromak hakaran, sia atu nein nima-nimak no siakaan Ama Naꞌi iha laleꞌan. Iha nia, sia naksinak nakroma hanesan loro. Rona mai! Ema mak noꞌuk nanono baa Haꞌu, taꞌan tilun diꞌa-diꞌak!” Yesus foo lia hatetek nosi naha mahoo folin todanHotu Yesus tuꞌan tenik lia hatetek ida naꞌak, “Ema mak nakara dadi Naꞌi Maromak eman, hanesan ema ida mak nakara nola sasoin mahoo folin todan. Noo ema ida mak netan nola sasoin mean-matak iha rai rohan ida. Naree nola tiꞌan, nia neon diꞌak nodi nakoi nikar kedas. Hotu fila lai-lais, baa faꞌan mohu niakaan sasoin hotu-hotu. Hotu nia mai sosa nola kedan rai rohan nia, nebee sasoin folin todan nia dadi niakaan.” Yesus foo lia hatetek nosi fatuk mahoo matan mak folin todanHotu Yesus tuꞌan tenik naꞌak, “Ema mak nakara dadi Naꞌi Maromak eman, sia moos hanesan ema makfaꞌan sa-saa ida mak nakara netan fatuk mahoo matan mak folin todan. Baa oras nasoru fatuk mahoo matan mak diꞌak basuk, nia fila lai-lais, baa faꞌan mohu sasoin seluk sia hotu-hotu. Hotu nia mai sosa nola fatuk mahoo matan nia, nebee dadi baa niakaan.” Yesus foo lia hatetek hili daitiha isinHotu Yesus tuꞌan tenik naꞌak, “Naꞌi Maromak moos ukun fohorain hanesan lia neꞌe. Noo ema maktuun tasi nodi daitiha ida baa tiha iha debu laran. Daitiha nia nakonu tiꞌan, sia firi saꞌe baa tasi tehen. Hotu sia tuur nili naꞌan tasi nosi daitiha nia. Naꞌan tasi mak diꞌak, sia natama baa koꞌe. Naꞌan tasi mak la diꞌak, sia soe lerek. Nunia moos baa oras rai falu fila. Maromak Niakaan makbukar laleꞌan sia atu mai faꞌe salin ema aat no ema diꞌak. Sia soe ema aat sia hotu-hotu baa haꞌi naraka. Iha nia, sia noran susar basuk nodi tanis la nanawa.” Yesus nanorin nosi hanorin tuan no hanorin founDale notu nunia, Yesus nusu baa sia naꞌak, “Emi hatene lia hotu-hotu mak Haꞌu kdale tiꞌan nia ka lale?”Sia nataa naꞌak, “Ami hatene, Ama Boot!” Hotu Yesus nataa fila naꞌak, “Diꞌak! Lia nia nuꞌu ema manorik ukun ida mak natene tebe-tebes hanorin uluk aan nosi Hakerek Moon. Hotu nia moos simu tenik Haꞌukaan hanorin baa oras neꞌe. Nia hanesan uma ida naꞌin mak loke niakaan tanasak atu lalore niakaan sasoin tuan bele-bele no sasoin foun.” Ema Nasaret dudu sai Yesus(Markus 6:1-6; Lukas 4:16-30)Yesus nanorin notu ema lear nodi lia hatetek, Nia moos laꞌo nela fatin nia atu fila baa Niakaan leo. Toꞌo baa, Nia tama baa uma hamulak atu nanorin ema. Ema hotu-hotu mak rona Nia, blaar tebe-tebes nodi dale baa malu naꞌak, “Ema neꞌe, matenek tebes! See mak nanorin nia? Oin nunabee toꞌo Nia bele nalo tadak blaar nia sia? Tuir loos, Nia neꞌe, badaen ai ida oan loos dei. Ita hatene Niakaan inan Maria, no niakaan alin sia, mak Yakobus, Yusuf, Yudas no Simon. Ita moos hatene Niakaan alin feto sia tan ita hotu-hotu leo ida! Nia netan Niakaan matenek nia, nosi nabee tenik? Nia netan Niakaan beran makaꞌas nia, nosi see tenik?” Tan baa nia, sia la noꞌuk rona baa Yesus tenik.Mais Yesus katak baa sia naꞌak, “Tebes! Ema nakneter Maromak makoꞌan nosi fatin seluk, liu nosi makoꞌan leo duꞌuk.”Yohanis 4:44 Tan sia la noꞌuk fiar baa Yesus, Yesus moos la nalo tadak blaar waꞌin iha leo nia. Ema noꞌo Yohanis Mak Sarani Ema(Markus 6:14-29; Lukas 9:7-9)Baa oras nia, Naꞌi Herodes kaer ukun iha rai Galilea. Nia rona nola lia oi-oik nosi Yesus tiꞌan. Hotu nia katak baa eman serwisu sia naꞌak, “Yesus neꞌe, nanis Yohanis Mak Sarani Ema. Hori hirak nia, haꞌu karuka taa hola Yohanis ulun tiꞌan. Oras neꞌe nia moris nikar tiꞌan. Tan lia nia, Yesus noo beran nalo tadak blaar nia sia.” Naꞌi Herodes dale nunia, tan uluk nia nalo lia no Yohanis, toꞌo natama Yohanis baa bui. Lia nia nuneꞌe: Naꞌi Herodes nola alin Filipus feen, naran Herodias. Mais tuir loos, Filipus no Herodias sei la soe malu dauk. Tan nia, Yohanis deꞌan hei-hein naꞌak, “Ama Naꞌi la bele nola ama alin feen. Lia nia nakur itakaan adat Yahudi!”Lukas 3:19-20; Ukun-badu Naꞌilulik 18:16, 20:21 Mais Herodes la noꞌuk rona. Nia nola luku Herodias dei. Nia moos buka dalan noꞌo Yohanis Mak Sarani Ema. Mais nia nakerat ema lear, tan sia fiar naꞌak Yohanis nia, mak Maromak makoꞌan. Tan baa nia, Herodes naruka niakaan ema sia natama Yohanis baa bui. Kleu-leur Herodes nalo niakaan dahur loron moris. Baa oras nia, ina Herodias oan feto ida bidu iha bainaka sia oin. Nia bidu furak basuk, toꞌo nalo Herodes neon diꞌak lo-loos. Bidu notu, Herodes bolu nola oan feto nia nodi naꞌak, “O makara musu saa baa haꞌu, katak baa dei! Haꞌu nanis foo baa o. Haꞌu kaꞌak tebe-tebes kodi Naꞌi Maromak naran.” Rona naꞌin dale nunia, ina Herodias sasuku niakaan oan. Hotu oan baa nusu ama naꞌi naꞌak, “Ama! Haꞌu kusu Yohanis Mak Sarani Ema niakaan ulun. Tau baa hanematan, hodi mai neꞌe, foo baa haꞌu.” Rona oan nusu nunia, Herodes neon lakon kedas. Mais nia la bele dada nikar niakaan lia fuan, tan bainaka hotu-hotu rona nola tiꞌan. Tan baa nia, nia tuir oan nia beer dei. Nia naruka ema baa taa nola Yohanis ulun iha bui laran. Taa nola tiꞌan, sia tau baa hanematan, nodi foo baa oan nia. Nia simu nola hanematan nia, tane nodi foo baa inan. Baa oras Yohanis niakaan maktuir sia rona naꞌak ema taa nola Yohanis ulun tiꞌan, sia mai nola niakaan maten, nodi baa nakoi. Hotu sia baa nasara lia nia baa Yesus. Yesus nahaan ema naꞌin rihun lima resin(Markus 6:30-44; Lukas 9:10-17; Yohanis 6:1-14)Baa oras Yesus rona lia Yohanis mate, Nia no Niakaan maktuir sia laꞌo nela fatin nia. Sia saꞌe bero baa fatin fuik ida atu nanawa kole iha nia. Mais ema lear naree Yesus siakaan bero laꞌo tuir debu tehen. Sia moos sai nosi leo, laꞌo tesi tuir rai maran, toꞌo uluk Yesus. Baa oras Yesus tuun nosi bero, Nia naree ema lear noꞌi nein Nia tiꞌan. Naree nunia, neon monu baa sia. Nia moos nadiꞌak nola siakaan ema moras sia. Loron malirin, Yesus Niakaan maktuir sia mai katak baa Nia naꞌak, “Ama! Loraik tiꞌan! Diꞌak liu Ama naruka ema neꞌe sia baa sosa haan iha leo kreꞌis neꞌe sia. Tan iha fatin fuik neꞌe la noo haan.” Mais Yesus nataa naꞌak, “Lalika! Emi mak hahaan sia dei.” Sia nataa naꞌak, “Aikee, Ama! Ami la hoo sa-saa atu hodi hahaan ema lear neꞌe. Ami atu halo nunabee? Ami hoo loos tubi baluk lima no naꞌan tasi lolon rua!” Rona nola nunia, Yesus dale naꞌak, “Soꞌin! Hodi mai ona!” Hotu Nia naruka ema nia sia tuur libur malu baa hae fohon. Hotu Nia nola tubi nia no naꞌan tasi nia. Nia tanaat baa laleꞌan nodi sera dodan baa Naꞌi Maromak. Hotu Nia tohi faꞌe tubi nia sia, lolo baa maktuir sia nebee faꞌe baa ema nia sia hotu-hotu. Sia hotu-hotu naa toꞌo bosu. Naa notu, maktuir sia baa libur nola haan resin sia, nakonu nola koꞌe sanulu resin rua. Ema hotu-hotu mak tuur naa nia, takseer ema mane rihun lima. Sei la sura dauk feto no lawarik oan sia. Yesus laꞌo iha wee leten(Markus 6:45-52; Yohanis 6:16-21)Ema lear nia hotu-hotu naa tiꞌan, Yesus naruka Niakaan maktuir sia saꞌe bero, baa uluk debu balu baa. Nia duꞌuk sei nein iha nia atu naruka ema lear nia fila nikar. Sia hotu-hotu fila tiꞌan, Yesus saꞌe baa foho ida leten atu namulak. Toꞌo kalan, Nia mesan sei iha nia. Baa oras nia, Niakaan maktuir siakaan bero dook tiꞌan iha debu klaran. Mais sia fofer makaꞌas tebe-tebes, tan bero laꞌo sakar anin. Laloran boot moos basak bero nia. Kreꞌis rai naroma, Yesus baa tuir sia, laꞌo tuir wee leten. Naree nola nunia, maktuir sia sarebak basuk. Sia nataꞌuk nodi dale naꞌak, “Hoi! Saa mak nia? Ema kmalar ka?!” Mais Yesus dale baa sia naꞌak, “No-nook baa dei. Haꞌu neꞌe Yesus! Keta hataꞌuk.” Rona nola nunia, Petrus nataa naꞌak, “Kalo tebe-tebes Ama Boot, maruka haꞌu klaꞌo iha wee leten tone Ama.” Yesus nataa naꞌak, “Diꞌak! Mai ona!” Petrus moos sai nosi bero baa Yesus, nodi laꞌo tuir wee leten. Mais oras noran anin makaꞌas, nia nataꞌuk tan atu mout ona. Nia nahii naꞌak, “Adeei Ama Boot! Tulun haꞌu lai!” Yesus moos lolo liman lai-lais, nodi kaer nola Petrus. Hotu Yesus dale naꞌak, “Petrus! Tan saa o neon ruak nunia? O la duun fiar baa Haꞌu ka?” Hotu sia naꞌin rua tama baa bero laran. Anin moos nakmatek kedas. Naree nola nunia, Niakaan maktuir sia foti tonu-naboot Nia naꞌak, “Aikee! Ama neꞌe, tebe-tebes Naꞌi Maromak Oan!” Yesus nadiꞌak nola ema moras sia iha Genesaret(Markus 6:53-56)Toꞌo debu balu baa, Yesus sia tuun baa leo Genesaret. Baa oras tuun, ema lear titu-naree tiꞌan. Sia nahii naꞌak, “Hoi! Yesus mai tiꞌan!” Sia moos nalai baa katak nasirin lia nia, toꞌo ema nodi ema moras hotu-hotu mai baa Yesus. Sia nusu nebee bele koko Yesus farun, tan naneo naꞌak, “Surak ema moras koko Yesus faru ninin dei moos, bele diꞌak.” Baa oras nia moos, ema moras hotu-hotu mak koko Yesus farun, diꞌak kedas. Ema seluk Naꞌi Maromak ukun-badu nodi ukun-badu raiklaran(Markus 7:1-13)Baa loron ida, ema manorik ukun Yahudi no ema Farisi sia mai nosi Yerusalem atu nalo lia no Yesus, tan sia rona nola tiꞌan naꞌak Yesus Niakaan maktuir sia naa la fasi uluk liman tuir adat. Sia kanarak, tan sia kaer metin siakaan adat Yahudi. Tan lia nia, sia mai tula sala baa Yesus naꞌak, “Tan saa okaan maktuir sia naa, mais la fasi uluk liman? Lia nia sakar tiꞌan itakaan bei uluk siakaan ukun!” Mais Yesus nataa naꞌak, “Emi neꞌe dale seluk, halo seluk! Emi matenek sakar Naꞌi Maromak hakaran hodi seluk bei uluk siakaan hakaran dei. Naꞌi Maromak naruka tiꞌan naꞌak, ‘Hakneter emikaan inan-aman.’ Tuꞌan tenik naꞌak, ‘Kalo ema ida deꞌan aat baa inan-aman, musti taa ukun mate baa ema nia.’Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 20:12, 21:17; Ukun-badu Naꞌilulik 20:9; Hanoin Hikar Dalan Moris 5:16 (5-6) Naꞌi Maromak nanorin tebes nunia, mais emi hanorin seluk. Emi haꞌak, ‘Ema ida lalika nodi niakaan naha atu tulun inan-aman, kalo nia nameno tiꞌan atu sera naha nia baa Naꞌi Maromak. Masik inan-aman susar basuk moos, lalika foo.’ Hodi hanorin nunia, emi soe tiꞌan Naꞌi Maromak ukun, seluk hodi emikaan ukun duꞌuk. (-) Tan baa nia, Haꞌu katak ohin kaꞌak, emi neꞌe dale seluk, halo seluk! Maromak makoꞌan Yesaya nakerek kedan hori uluk nosi emi naꞌak, ‘Ema nia sia tonun Haꞌu,nodi ibun dei, la nodi neon. Tonun oin nunia, butan dei.Sia la nikir Haꞌukaan ukun,sia nikir loos ema raiklaran ukun dei.’ ”Yesaya 29:13 Lia aat sai nosi ema neon(Markus 7:14-23)Nunia hotu, Yesus bolu nola ema seluk iha nia, hotu nanorin sia naꞌak, “Taꞌan tilun diꞌa-diꞌak, nebee emi bele tolan! Saa mak tama baa ema ibun laran la nalo ema kadoor. Mais saa mak sai nosi ibun mak nalo kadoor.” Hotu Yesus Niakaan maktuir sia mai nusu Nia naꞌak, “Ama, matene ka lale? Ema Farisi sia laran moras, tan rona Ama dale nia.” Mais Yesus nataa naꞌak, “Haꞌukaan Ama iha laleꞌan atu fokit soe ema mak la nanorin tuir Niakaan beer. Nia atu fokit sia hanesan ema fokit mohu ai horis mak ema la beer. Dadi lalika hanoin baa ema Farisi nia sia! Sia nia, hanesan ema matan delek mak nadaek malu. Toꞌo ikus, sia monu bele-bele tama baa kuak laran.”Lukas 6:39 Hotu Petrus dale naꞌak, “Ama, malore baa ami lai lia hatetek nia isin!” Yesus nataa naꞌak, “Emi moos sei la hatene dauk ka? Lia isin nuneꞌe: Saa mak ema haa, tama tuir ibun, liu baa kabun, hotu sai nikar baa luan. Mais saa mak sai nosi ibun, lia nia mak nalo ema kadoor, toꞌo Naꞌi Maromak nakribi ema nia.Mateus 12:34 Lia aat waꞌin sai nosi ema neon! Hanesan hanoin aat, hoꞌo ema, hakur biti-kluni, halo lia kfoꞌer, hanaꞌo, hataa lia tolek, no dale hahaat ema. Lia oin nunia sia mak nalo ema kadoor. Mais, kalo ema naa nodi la fasi uluk liman tuir adat, nia la dadi baa lia.” Yesus tulun feto ida mak lahoos ema Yahudi(Markus 7:24-30)Hotu Yesus laꞌo nela fatin nia, baa rai mak kreꞌis no kota Tirus no kota Sidon. Iha nia, noo feto ida nosi rai nia. Feto nia lahoos ema Yahudi. Mais baa oras rona Yesus mai tiꞌan, nia mai nusu tulun baa Yesus naꞌak, “Naꞌi Daud husar-binan! Madomi haꞌu lai! Diabu tekar haꞌukaan oan feto toꞌo nia susar basuk.” Mais Yesus no-nook dei, la nataa saa ida. Hotu Niakaan maktuir sia mai nasara naꞌak, “Ama, feto neꞌe nahii nalau aan dei. Diꞌak liu Ama naruka nia sees nosi neꞌe ona!” Yesus nataa naꞌak, “Naꞌi Maromak naruka Haꞌu kmai atu tulun itakaan ema Yahudi, tan sia hanesan bibi malae mak laꞌo sala dalan. Nia la naruka Haꞌu kmai tulun ema seluk.” Mais feto nia mai kre-reꞌis tenik baa Yesus. Nia nakniꞌa nusu tulun naꞌak, “Ama Boot! Ama tulun haꞌu lai!” Hotu Yesus soe lia naꞌak, “La kona kalo hola haan hosi lawarik oan, foo baa asu.” [Lia isin subar naꞌak, Yesus musti tulun Niakaan ema Yahudi, lahoos ema seluk.] Mais feto nia nataa naꞌak, “Tebes, Ama! Mais asu nia iha hadak ohak. Nia moos bele naa saa mak monu nosi lawarik oan bikan.” [Lia isin subar naꞌak, baa oras lawarik oan naa, asu moos bele naa. Masik Yesus tulun Niakaan ema sia moos, Nia musti tulun no ema seluk.] Rona nola nunia, Yesus katak baa feto nia naꞌak, “Ina, tan o fiar tebe-tebes, fila ona. Saa mak o musu nia dadi tiꞌan!” Hotu feto nia fila. Toꞌo uma baa, naree oan diꞌak tebes tiꞌan. Yesus nadiꞌak nola ema moras learNunia hotu, Yesus no Niakaan maktuir sia laꞌo nela fatin nia, laꞌo nalolon tuir debu Galilea tehen. Hotu sia saꞌe liu baa foho ida atu nein heik iha nia. Ema lear moos mai baa Yesus. Sia nodi ema ai kmaꞌas, ema matan delek, ema ai asak, ema nunuk, no ema moras seluk sia. Sia rai ema moras nia sia kre-reꞌis baa Yesus ain. Hotu Nia nadiꞌak nola sia. Titu-naree nunia, ema lear nia moos blaar. Sia dale naꞌak, “Makaꞌas liu resik! Ema ai kmaꞌas, bele laꞌo. Ema matan delek, bele naree. Ema ai asak, bele diꞌak. Ema nunuk, bele dale! Neꞌe nanis Naꞌi Maromak mak nalo. Nia mak ema Yahudi sia loꞌu-sudur baa.” Yesus nahaan ema naꞌin rihun haat(Markus 8:1-10)Nunia hotu, Yesus bolu nola Niakaan maktuir sia nodi dale naꞌak, “Haꞌu kdodan tebes ema lear neꞌe sia. Balu mai nosi dook. Sia namutuk iha neꞌe loron tolu tiꞌan, toꞌo haan la noo ona. Diꞌak liu sia keta fila nodi kabun mamuk. Keta toꞌo sia nakloti iha dalan klaran tan salaen.” Mais Yesus Niakaan maktuir sia nataa naꞌak, “Ama! Fatik neꞌe dook nosi leo. Ita la bele hahaan ema lear nuneꞌe.” Mais Yesus nusu sia naꞌak, “Emi hoo tubi baluk hira?”Sia nataa naꞌak, “Baluk hitu dei! No naꞌan tasi oan ida!” Hotu Yesus naruka ema nia sia hotu-hotu tuur baa rai. Nia nola tubi baluk hitu no naꞌan tasi nia, hotu sera dodan baa Naꞌi Maromak. Hotu Nia tohi faꞌe, foo baa maktuir sia nebee faꞌe baa ema nia sia hotu-hotu. Sia hotu-hotu moos naa toꞌo bosu. Naa notu, maktuir sia libur nola haan resin sia, nakonu koꞌe boot hitu. Ema hotu-hotu mak naa nia, takseer mane naꞌin rihun haat. Sei la sura dauk feto no lawarik oan sia. Nunia hotu, Yesus naruka ema lear nia fila nikar. Hotu Nia saꞌe baa bero atu baa rai Magadan.Fatik neꞌe la malorek. Hakerek Moon lia Yunani balu naꞌak ‘Magdala’. Balu tenik naꞌak ‘Magdalan’. Ema Farisi no ema Saduki buka dalan nahonu Yesus(Markus 8:11-13; Lukas 12:54-56)Baa loron ida, ema Farisi no ema Saduki naꞌin hira mai baa Yesus. Sia nakara nakusuk lia fuan no Nia atu nahonu Nia. Tan lia nia, sia nusu Yesus naꞌak, “Ama! Tulun matudu tadak blaar lai, nebee dadi kakaer naꞌak Ama netan beran nosi Naꞌi Maromak.”Mateus 12:38; Lukas 11:16 Mais Yesus nataa naꞌak, “Kalo loro monu no kaloꞌan ilas mean, emi hatadan haꞌak, ‘Awan la udan.’ Kalo loro saꞌe nodi kaloꞌan metan, emi hatadan haꞌak, ‘Ohin loron neꞌe atu udan.’ Kalo emi bele leno tadak nunia, tan saa emi la bele leno tadak nosi Naꞌi Maromak? Hoi! Emi ema oras neꞌe hatene loos halo aat dei! Emi la hikir Naꞌi Maromak! Masik emi husu tadak blaar moos, Haꞌu la kfoo. Uluk Naꞌi Maromak nalo tadak blaar tiꞌan nodi Niakaan makoꞌan Yunus. Nia, toꞌo tiꞌan!” Dale notu nunia, Yesus laꞌo nela sia.Mateus 12:39; Lukas 11:29 Yesus katak naꞌak, sintidu ho ema Farisi no ema Saduki sia(Markus 8:14-21)Hotu Yesus sia saꞌe baa bero. Toꞌo debu klaran baa, foin maktuir sia nanoin nola naꞌak sia naluꞌa tubi bakae. Rona nola sia dale nunia, Yesus moos katak naꞌak, “Musti sintidu ho ema Farisi no ema Saduki siakaan tua teen tubi.”Lukas 12:1 Rona nola nunia, maktuir sia benar karin. Sia dale baa malu naꞌak, “Itakaan Ama dale saa mak nia? Arumak Nia dale nunia tan ita la hodi tubi ka?” Mais Yesus natene siakaan neon. Nia moos katak naꞌak, “Hoi! Emi neꞌe liu resik tiꞌan! Tan saa emi dale hosi tubi! Emi sei la duun fiar baa Haꞌu ka? Emi sei la duun hatene Haꞌukaan beran ka? Oras Haꞌu ktohi faꞌe tubi baluk lima kodi kahaan ema naꞌin rihun lima nia, koꞌe hira mak emi hodi libur hola tubi resin nia sia?Mateus 14:17-21 Nunabee tenik, hodi tubi baluk hitu nia mak Haꞌu ktohi faꞌe foo baa ema naꞌin rihun haat nia? Koꞌe hira mak emi hodi libur hola tubi resin nia sia?Mateus 15:34-38 Tan saa emi sei la hatene Haꞌukaan dalen nia? Haꞌu la kdale kosi tubi. Haꞌu kdale kosi ema Farisi no ema Saduki siakaan aꞌaat. Tan siakaan sasuꞌat nia bele beꞌur nola ema waꞌin, hanesan tua teen oan ida nalo tubi dadi boot.” Yesus dale nunia, foin sia natene naꞌak Nia la dale nosi tubi. Nia dale nosi ema Farisi no ema Saduki siakaan hanorin mak la loos. Petrus katak sain naꞌak, Yesus mak Kristus(Markus 8:27-30; Lukas 9:18-21)Nunia hotu, Yesus sia laꞌo baa kota Kaisarea Filipi. Iha dalan klaran, Nia nusu baa Niakaan maktuir sia naꞌak, “Tuir ema dalen, Haꞌu, Ema Raiklaran Isin neꞌe, see?” Sia nataa naꞌak, “Ema balu naꞌak Ama neꞌe, Yohanis Mak Sarani Ema mak moris nikar. Seluk naꞌak, arumak Ama neꞌe, Bei Elia. Seluk tenik naꞌak, Bei Yeremia. Kalo lale, Maromak makoꞌan uluk aan ida seluk.”Mateus 14:1-2; Markus 6:14-15; Lukas 9:7-8 Hotu Yesus nusu tenik naꞌak, “Mais, kalo tuir emi duꞌuk, Haꞌu neꞌe, see?” Simon Petrus nataa naꞌak, “Ama neꞌe, Kristus, Ema mak Naꞌi Maromak nameno tiꞌan hori uluk atu solok mai! Ama neꞌe moos Naꞌi Maromak mak moris nima-nimak Oan.”Yohanis 6:68-69 Hotu Yesus naꞌak, “Simon, Yunus oan, o neꞌe sotir! Lahoos ema raiklaran mak katak lia neꞌe baa o, mais Haꞌukaan Ama iha laleꞌan mak katak baa o. Rona! Haꞌu ktau naran baa o kaꞌak ‘Petrus’, mak lia isin naꞌak fatuk. Tan okaan fiar biit tiꞌan nuꞌu fatuk, o atu dadi uma tatuur fatuk bodik Haꞌukaan ema makfiar sia. Masik diabu nodi beran aat hotu-hotu sokur Haꞌukaan ema sia moos, la bele natoba nola. Haꞌu klatan beran baa o, nebee maliku Haꞌukaan ema sia. Neꞌe, hanesan o kaer sabi laleꞌan. Saa mak o badu iha raiklaran, Naꞌi Maromak moos badu tiꞌan iha laleꞌan. Saa mak o mabusik iha raiklaran, Naꞌi Maromak moos nabusik tiꞌan iha laleꞌan.”Mateus 18:18; Yohanis 20:23 Dale notu nunia, Yesus nakahik sia nebee keta katak baa se-see naꞌak, Nia mak Kristus. Yesus katak kedan naꞌak, Nia mate mais moris nikar(Markus 8:31—9:1; Lukas 9:22-27)Nahuu nosi oras nia, Yesus nalore kedan baa Niakaan maktuir sia nosi lia saa mak atu dadi baa Nia. Nia katak naꞌak, “Haꞌu kmusti baa Yerusalem. Iha nebaa, Haꞌu atu ketan susar waꞌin boot kosi itakaan ema Yahudi fukun sia, naꞌilulik ulun sia, no manorik ukun sia. Sia atu noꞌo Haꞌu, mais baa wainrua Haꞌu kmoris kikar.”Kalo ita sura loron hodi lia Yunani, oin seluk nosi sura loron hodi lia Tetun. Lia Yunani sura loron ohin neꞌe naꞌak “loron ida”; awan naꞌak “loron rua”; wainrua naꞌak “loron tolu”; waintolu naꞌak “loron haat”. Hakerek Moon tuir lia Yunani naꞌak, τῃ τρίτῃ ἡμέρᾳ (tē tritē hēmera). Neꞌe naꞌak “iha loron tolu”. Mais ita sura loron nia hodi lia Tetun naꞌak “wainrua”. Ita hatene haꞌak Yesus mate baa loron lima. Awan, loron neen (mak ema Yahudi sura naꞌak, loron rua). Hotu, Yesus moris nikar baa loron domiku (mak ema Yahudi sura naꞌak, loron tolu). Oras Yesus katak nunia, Petrus dada nodi Nia baa sorin hotu nasee naꞌak, “Ama, keta dale nunia! Haꞌu kaloon baa Naꞌi Maromak nebee keta nabusik Ama!” Mais Petrus dalen nia la kona baa Naꞌi Maromak hakaran. Tan lia nia, Yesus nasee nikar Petrus naꞌak, “Hoi! Sees mosi neꞌe! Okaan lia fuan nia, diabu ulun mak dale! Keta saseni Haꞌu! O manoin loos ema raiklaran hakaran dei, lahoos Naꞌi Maromak hakaran!” Hotu Yesus nanorin baa maktuir sia naꞌak, “Ema mak nakara tuir Haꞌu, musti naterus aan tuir bei-beik sura loron! Nia musti naluꞌa lakon niakaan hakaran duꞌuk, nebee tuir Naꞌi Maromak hakaran dei. Masik ema atu noꞌo nia moos, nia musti tuir bei-beik, hanesan ema ida natiu niakaan ai karuus atu baa mate.Mateus 10:38; Lukas 14:27 Ema mak simu mate tan tuir Haꞌu, nia atu netan moris nima-nimak no Haꞌu. Mais ema mak nakara moris loos bodik isin lolon duꞌuk, niakaan moris nia atu lakon nunia dei!Mateus 10:39; Lukas 17:33; Yohanis 12:25 Rona! Kalo o metan raiklaran sasoin hotu-hotu, mais Naꞌi Maromak dudu sees o, niakaan sotir mak saa? Masik o loi modi raiklaran sasoin hotu-hotu moos, sasoin nia la bele seluk okaan kmalar! Haꞌu katak lia neꞌe sia hotu-hotu baa emi, tan Haꞌu neꞌe, mak Ema Raiklaran Isin nosi laleꞌan. Nosi ikus, Haꞌu atu kmai kikar kodi Haꞌukaan Aman beran makaꞌas, bele-bele ko Niakaan makbukar laleꞌan sia. Baa oras nia, Haꞌu atu kselu baa ema ida-idak tuir niakaan hahalok.Mateus 25:31; Kananuk Sia 62:12; Roma 2:6 Rona, tan Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos! Nosi emi hotu-hotu iha neꞌe, ema naꞌin hira la mate dauk toꞌo naree Haꞌu, Ema Raiklaran nosi laleꞌan, kaer ukun nodi beran boot hanesan Naꞌin.” Naꞌi Maromak lalore Yesus Niakaan makaꞌas(Markus 9:2-13; Lukas 9:28-36)Loron neen hotu, Yesus bolu nola Petrus, Yakobus no alin Yohanis. Nia tene sia atu saꞌe bele-bele baa foho aas ida, nebee sia mesan iha nebaa. Toꞌo foho leten baa, sia titu-naree Yesus nakfilas. Niakaan oin naksinak hanesan loro. Niakaan tais moos dadi mutin molen. Teki-tekis, sia titu-naree tenik Nia noꞌi dale no Bei Elia no Bei Musa. Naree nola nunia, Petrus benar toꞌo dale karin naꞌak, “Ama! Ami horan furak tiꞌan iha neꞌe! Diꞌak liu ami hariik hola batane tolu. Ida bodik Ama, ida bodik Bei Musa, no ida tenik bodik Bei Elia.” Baa oras Petrus sei dale nunia, teki-tekis kaloꞌan tuun mai nakalus nola sia. Sia moos blaar tan rona lia maliak ida sai nosi kaloꞌan nia naꞌak, “Rona lai! Yesus neꞌe, Haꞌukaan Oan dadobe. Nia nalo Haꞌu neon diꞌak tebes. Rona diꞌa-diꞌak baa Nia!”2 Petrus 1:17-18; Lia Uluk Fohon 22:2; Kananuk Sia 2:7; Yesaya 42:1; Mateus 3:17, 12:18; Markus 1:11; Lukas 3:22; Hanoin Hikar Dalan Moris 18:15 Rona nola nunia, maktuir nia sia nataꞌuk basuk toꞌo nakloti tabarakat. Mais Yesus mai kebit sia nodi dale naꞌak, “Hadeer ona! Keta hataꞌuk!” Rona nola nunia, sia foti oin mais la titu-naree se-see tenik iha nia. Hela mesan Yesus dei mak iha nia. Oras sia nahuu tuun nosi foho nia, Yesus nakahik sia naꞌak, “Saa mak emi foin haree nia, keta katak baa se-see! Tan Haꞌu neꞌe, Ema Raiklaran Isin mak tuun mai nosi laleꞌan. Haꞌu kmusti mate uluk lai. Haꞌu kmoris kikar tiꞌan, foin emi bele katak baa ema seluk.” Hotu sia nusu baa Nia naꞌak, “Ama neꞌe, Kristus tebes. Mais Bei Elia iha nabee? Manorik ukun sia nanorin naꞌak, Bei Elia musti mai uluk lai, foin Kristus mai. Mais tuir Ama, nunabee?”Maleaki 4:5 Yesus nataa naꞌak, “Tebes. Bei Elia musti mai uluk nebee loke dalan bodik Kristus. Mais rona diꞌa-diꞌak! Bei Elia mai tiꞌan, mais ema la natene nia. Sia nasusar nia tuir siakaan hakaran dei. Sia moos atu nalo nunia baa Haꞌu neꞌe, mak Ema Raiklaran Isin nosi laleꞌan.”Mateus 11:14 Rona notu nunia, foin sia natene naꞌak Bei Elia mak Yesus dale nia, Yohanis Mak Sarani Ema. Yesus nadiꞌak nola lawarik oan ida mak diabu tekar(Markus 9:14-29; Lukas 9:37-43)Baa oras Yesus sia fila nikar, noo ema lear mak nein sia tiꞌan. Hotu katuas ida mai nakniꞌa nodi nusu tulun baa Yesus naꞌak, “Ama Boot! Madomi haꞌukaan oan lai! Nia moras horak bibi maten toꞌo nia susar basuk. Kalo nasaꞌe horak, naꞌin monu aan baa wee laran, lale, baa haꞌi laran. Tulun lai, Ama Boot! Haꞌu kodi nia baa Ama Boot Niakaan maktuir sia tiꞌan, mais sia la bele nadiꞌak nola nia.” Rona nola nunia, Yesus nakbehek Niakaan maktuir sia naꞌak, “Hoi! Emi neꞌe liu resik tiꞌan! Haꞌu kanorin emi hei-hein tiꞌan, mais emi la tolan. Tan saa emi sei la duun fiar baa Haꞌu? Haꞌu kmusti katerus aan baa emi toꞌo wainhira tenik? Hodi lawarik nia mai!” Sia nodi lawarik nia mai, hotu Yesus teꞌur sai diabu nia. Diabu sai tiꞌan, lawarik nia moos diꞌak kedas. Baa oras Yesus no Niakaan maktuir sia mesan, sia nusu baa Nia naꞌak, “Ama! Tan saa ami la bele teꞌur sai diabu ohin nia?” Yesus nataa fila naꞌak, “Emi la bele teꞌur sai diabu nia, tan emi la fiar tebe-tebes. Hanoin! Kalo emi fiar tebe-tebes, masik fiar oan ida dei moos,Hakerek Moon lia Yunani naꞌak, “masik emi fiar hanesan ai musan σίναπι (sinapi).” Sinapi nia, ai musan mak kiꞌik oan, mais nia tubu boot toꞌo aas roꞌa tolu. Ai oik nia la noo iha rai Timor. la noo saa ida mak la bele halo. Emi bele haruka foho ida haꞌak, ‘Hoi foho! Lori baa nebaa!’ Foho nia moos, nanis lori.Mateus 21:21; Markus 11:23; 1 Korintus 13:2 [Mais rona, tan Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos! Diabu sia aat tebes. Kalo emi la hamulak no halirin aan hodi husu tulun baa Naꞌi Maromak, emi la bele teꞌur sai diabu oin nunia.”]Tohar rua nulu resin ida neꞌe la noo iha Hakerek Moon lia Yunani mak tuan kaliuk. Yesus dale tenik nosi Niakaan mamaten(Markus 9:30-32; Lukas 9:43-45)Baa loron ida, Yesus no maktuir sia libur malu iha rai Galilea. Nia katak baa sia naꞌak, “La kleur ona, ema atu faꞌan Haꞌu baa ema seluk. Hotu sia noꞌo Haꞌu, Ema Raiklaran Isin nosi laleꞌan neꞌe. Haꞌu nanis kmate, mais baa wainrua, Haꞌu kmoris kikar.”Rona nola Nia dale nunia, maktuir sia noran susar basuk. Yesus dale nosi selu bea baa Uma Hamulak HuunBaa loron ida, Yesus no maktuir sia baa leo Kapernaum. Toꞌo nebaa, ema nosi Naꞌi Maromak Niakaan Uma Hamulak Huun mai baa Petrus nodi nusu naꞌak, “Okaan manorik selu bea baa Uma Hamulak Huun ka lale?”Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 30:13, 38:26 Petrus nataa naꞌak, “Selu!”Hotu Petrus fila nikar baa siakaan hein fatin. Nia sei la nasara lia nia baa Yesus, Yesus katak kedan baa nia naꞌak, “Simon! Manoin kokon! Naꞌin sia iha raiklaran neꞌe nola bea nosi see? Nosi siakaan oan duꞌuk ka, nosi siakaan hutun-renu?” Petrus nataa naꞌak, “Nosi hutun-renu!”Yesus natutan tenik naꞌak, “Kalo nunia, naꞌin oan duꞌuk la kona bea. Nunia moos, bea Uma Hamulak Huun. Mais ita lalika buka lia ho maksisi bea sia. Diꞌak liu, o baa makair naꞌan tasi iha debu dei. Kohi mola naꞌan tasi uluk fohon, hotu loke naan tasi nia nunun. O atu metan osan murak tomak ida iha nunun laran. Hotu foti mola, modi baa selu bea bodik ita rua. Tan osan nia toꞌo tiꞌan bodik ita rua.”Sura tinan, ema mane Yahudi ida-idak mak otas liu tinan rua nulu, musti selu bea baa Uma Hamulak Huun (leno iha Sai Hosi Mesir 30:12-16). Baa oras Yesus moris, sia sura bea nia nodi osan didrakma. Didrakma ida kona dinari rua. Dinari ida, kona baa ema serwisu kansera loron ida. Iha neꞌe, Yesus katak baa Petrus naꞌak, nia atu netan osan stater ida iha naꞌan tasi nunun. Stater ida kona didrakma rua, lale, dinari haat. Nia, toꞌo tiꞌan atu hodi selu Yesus no Petrus siakaan bea. Yesus Niakaan maktuir sia nusu lia, see mak boot kaliuk(Markus 9:33-37; Lukas 9:46-48)Baa oras nia, Yesus Niakaan maktuir sia mai nusu baa Nia naꞌak, “Ama! Nosi Naꞌi Maromak eman hotu-hotu, see mak boot kaliuk?”Lukas 22:24 Rona nunia, Yesus bolu nola lawarik oan ida, hotu natuur baa siakaan klaran. Hotu Nia dale naꞌak, “Rona, tan Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos! Ema mak nakara dadi baa Naꞌi Maromak eman, nia musti filas neon no laran, nebee dadi hanesan lawarik oan mak neon loos.Markus 10:15; Lukas 18:17 Ema mak naraik aan hanesan lawarik oan neꞌe, ema nia mak boot kaliuk iha Naꞌi Maromak oin. Kalo noo ema simu ema kiꞌik tan fiar baa Haꞌu, hanesan lawarik oan neꞌe, neꞌe naꞌak, ema nia moos simu Haꞌu.” Yesus katak nosi lia ema mak sasuꞌat ema seluk toꞌo nalo sala(Markus 9:42-48; Lukas 17:1-2)Hotu Yesus katak tenik baa sia naꞌak, “Kalo ema sasuꞌat ema kiꞌik ida nebee nia tuir dalan sala toꞌo la fiar tenik baa Haꞌu, ema nia musti sintidu! Diꞌak liu kesi fatuk boot idaHakerek Moon lia Yunani naꞌak ‘fatuk laledun’. Uluk ema Yahudi sia ledu hare gandum nodi fatuk laledun mak boot liu ema. Sia feur fatuk nia nodi kuda keledai. baa niakaan kakorok, hodi baa tonan mout baa tasi laran. Raiklaran neꞌe nanis fatin mak nakonu dinu, tan noo lia waꞌin mak nalo ema toꞌo monu baa sala. Mais ema mak netan dinu kaliuk, neꞌe mak, ema mak naseꞌi dalan aat toꞌo ema seluk nalo sala. Kalo malo sala modi okaan liman, lale, okaan ain, taa kotu baa dei! Diꞌak liu o tama laleꞌan modi liman sorin dei, lale, ain sorin dei, nosi sia soe o baa haꞌi naraka modi liman rua no ain rua.Mateus 5:30 Kalo o malo sala modi matan, sukit sai dei! Diꞌak liu o tama laleꞌan modi matan sorin dei, nosi sia soe o baa haꞌi naraka modi matan rua.”Mateus 5:29 Yesus foo lia hatetek nosi bibi malae mak lakon(Lukas 15:3-7)Hotu Yesus dale tenik naꞌak, “Sintidu! Keta toꞌo emi titu haraik ema kiꞌik hanesan lawarik neꞌe sia, tan Naꞌi Maromak Niakaan makbukar laleꞌan daka sia. Baa oras nabee dei, makbukar laleꞌan nia sia bele tama baa Naꞌi Maromak atu nasara siakaan lia. (11-13) Rona mai. Noo ema makbalin ida, niakaan bibi malae matan atus ida. Baa loron ida, bibi malae matan ida lakon. Emi haneo makbalin nia musti nalo saa? Nia nanis laꞌo nela niakaan bibi malae matan siwi nulu resin siwi nia iha foho leten, baa buka bibi malae matan ida mak lakon nia.Lukas 19:10Netan nikar tiꞌan, makbalin nia neon diꞌak tebes naree bibi malae matan ida mak lakon nia, liu nosi nia naree niakaan bibi malae matan siwi nulu resin siwi mak la lakon. [Haꞌu neꞌe, Ema Raiklaran Isin nosi laleꞌan. Haꞌu kmai atu sori ema mak lakon nosi dalan moris loos.]Hakerek lia Yunani mak tuan kaliuk la noo lia fuan mak tau iha lalutuk laran neꞌe. (-) (-) Masik mak lakon nia, lawarik kiꞌik oan ida dei moos, Haꞌukaan Ama iha laleꞌan la nakara.” Yesus nalore dalan nebee ita bele dame hikar ho ema mak nalo sala baa itaHotu Yesus dale tenik naꞌak, “Kalo okaan maluk nalo sala baa o, o duꞌuk mak musti baa masoru nia. Emi naꞌin rua mesan tiꞌan lai, foin katak niakaan salan. Kalo nia rona o, emi dame malu tiꞌan.Lukas 17:3 Mais, kalo la noꞌuk rona, baa mola mamaluk ida-rua seluk. Hotu baa bele-bele hasoru ema nia, nebee dale tenik ho nia. Hakerek Moon naꞌak, ‘Iha lia ida, musti noo ema naꞌin rua-tolu mak naree nodi matan duꞌuk, foin bele simu siakaan dale.’Hanoin Hikar Dalan Moris 19:15 Mais, kalo ema nia sei la noꞌuk rona emi, baa katak baa fukun sarani sia. Kalo nia la noꞌuk rona tenik, filak nia baa ema mak la natene Naꞌi Maromak. Kalo lale, filak nia baa ema matak, hanesan ema maksisi bea sia. Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos! Saa mak emi hakahik iha raiklaran, Naꞌi Maromak nakahik tiꞌan iha laleꞌan. Saa mak emi habusik iha raiklaran, Naꞌi Maromak nabusik tiꞌan iha laleꞌan.Mateus 16:19; Yohanis 20:23 Haꞌu kdale tebes tenik kaꞌak, masik emi naꞌin rua dei hamulak hodi neon ida, Haꞌukaan Ama iha laleꞌan atu foo saa mak emi husu. Kalo ema libur malu tan Haꞌu, masik naꞌin rua-tolu dei moos, Haꞌu kamutuk ko sia iha nia.” Yesus foo lia hatetek nosi ema mak la foo pardua baa belunYesus dale notu nunia, Petrus mai nusu baa Nia naꞌak, “Ama Boot, haꞌu atu kusu oan ida. Kalo haꞌukaan belun nalo sala rua-ruan baa haꞌu, haꞌu kmusti foo pardua baa nia isin hira? Toꞌo isin hitu ka?” Yesus nataa naꞌak, “Lale! Musti foo pardua baa belun isin hitu dala hitu nuluHakerek Moon lia Yunani lia isin iha neꞌe bele naꞌak, “isin hitu dala hitu nulu”. No bele naꞌak, ‘isin hitu nulu resin hitu”. toꞌo la bele sura hola.Lukas 17:3-4 Tan Naꞌi Maromak moos atu sura nunia, hanesan naꞌin iha lia hatetek neꞌe. Rona mai! Noo naꞌin ida mak nakara sura tusan nosi eman serwisu sia. Nia naruka ema baa bolu nola ema serwisu ida mak natusan maliun-maliun baa nia.Niakaan tusan nia, Hakerek Moon lia Yunani naꞌak “10.000 τάλαντον (talanton)”. Talanton ida, bele selu ema ida kanseran tinan sanulu resin lima toꞌo tinan rua nulu laran. Mais nia la bele selu nola tusan nia. Rona nola nunia, naꞌin naruka naꞌak, ‘Baa faꞌan ema neꞌe no feen-oan sia hotu-hotu, dadi baa ata. Hotu faꞌan niakaan naha sia hotu-hotu, hodi selu niakaan tusan.’ Rona nola nunia, ema serwisu nia nakniꞌa iha naꞌin oin nodi nakroꞌan naꞌak, ‘Adeei ama! Tulun foo leet oan ida baa haꞌu lai, foin haꞌu kselu moos haꞌukaan tusan.’ Rona nola nunia, naꞌin neon monu. Nia moos noꞌas mohu tusan nia sia hotu-hotu, hotu nabusik ema serwisu nia. Mais baa oras ema serwisu nia sai, nia nasoru nola belun ida mak natusan oan ida baa nia. Nia kohi nola kedan belun nia, misak baa kakorok nodi nakbehek naꞌak, ‘Hoi! Selu kedan okaan tusan oras neꞌe ona!’Niakaan tusan nia, Hakerek Moon lia Yunani naꞌak, “100 δηνάριον (deinarion)”. Deinarion ida, bele selu ema ida kanseran loron ida laran. Kalo hanesa tusan neꞌe no tusan uluk, tusan neꞌe la folin. Rona nola nunia, belun nia moos nakniꞌa nodi nakroꞌan naꞌak, ‘Adeei belu! Tulun foo leet oan ida baa haꞌu lai, foin haꞌu kselu moos haꞌukaan tusan baa o.’ Mais ema nia naꞌak, ‘La bele! Musti selu kedan!’ Hotu nia natama belun baa bui, toꞌo belun selu mohu niakaan tusan. Baa oras naꞌin eman seluk sia rona saa mak dadi tiꞌan nia, sia noran susar. Hotu sia baa nasara kedan baa naꞌin. Rona nola nunia, naꞌin bolu nola ema mak la natene aan nia. Nia deꞌan naꞌak, ‘Hoi ema aat! O musu haꞌu nebee kadomi o, hotu haꞌu koꞌas mohu okaan tusan hotu-hotu. Mais, tan saa o la madomi okaan belun hanesan haꞌu kadomi o nia?’ Naꞌin krakat toꞌo naruka dada hatama ema nia baa bui, nebee ema tonan naloot toꞌo nia selu mohu niakaan tusan sia hotu-hotu.” Hotu Yesus taka lia hatetek nia nodi katak naꞌak, “Haꞌukaan Ama iha laleꞌan moos atu sura nunia, kalo emi la haluꞌa lakon emikaan belun salan.” Ema Farisi buka dalan nahonu Yesus nodi lia sasa faꞌe feen-laꞌen(Markus 10:1-12)Yesus nanorin notu lia nia sia hotu-hotu, Nia laꞌo nela Galilea atu baa rai Yudea iha mota Yordan sorin balu baa. Ema lear moos tuir. Toꞌo nebaa, Nia nadiꞌak nola ema moras iha nia. Baa oras nia, ema Farisi naꞌin hira moos mai. Sia buka dalan atu nahonu Yesus nodi nusu naꞌak, “Ama! Tuir itakaan ukun-badu Yahudi, kalo mane noo feen tiꞌan, nia bele soe feen tan sohan saa dei ka, nunabee?” Yesus nataa naꞌak, “Emi neꞌe ema matenek. Tan saa emi la hatene Hakerek Moon isin? Hakerek Moon naꞌak Naꞌi Maromak naseꞌi ema raiklaran, feto no mane.Lia Uluk Fohon 1:27, 5:2 Noo hakerek tenik naꞌak,‘Tan lia nia, mane musti laꞌo nela inan-aman,atu moris neon ida no feen,tan sia rua dadi mesak tiꞌan.’Lia Uluk Fohon 2:24 Kalo Naꞌi Maromak duꞌuk nalo sia rua dadi mesak tiꞌan, ema raiklaran keta sasa faꞌe ona!” Rona nola Yesus dale nunia, ema Farisi nia sia nusu tenik naꞌak, “Kalo nunia, tan saa Bei Musa foo ukun naꞌak, laꞌen bele soe feen, surak foo uluk hakerek soe malu baa feen?”Hanoin Hikar Dalan Moris 24:1-4; Mateus 5:31 Yesus nataa naꞌak, “Bei Musa nabusik emikaan bei uluk sia soe feen, tan sia ulun fatuk hanesan emi! Mais baa oras Naꞌi Maromak naseꞌi raiklaran neꞌe, Nia la nakara nunia. Mais tuir Haꞌu nuneꞌe: kalo feen nakur uluk biti-kluni, laꞌen bele soe feen. Mais, kalo feen la nakur biti-kluni, hotu laꞌen soe nia no nola tenik feto, neꞌe naꞌak, laꞌen nia nakur biti-kluni tiꞌan!”Mateus 5:32; 1 Korintus 7:10-11 Rona nola nunia, Yesus Niakaan maktuir sia moos dale naꞌak, “Kalo nunia, diꞌak liu lalika ho feen dei.” Yesus nataa naꞌak, “Lahoos ema hotu-hotu mak bele simu Haꞌukaan dalen neꞌe. Hela mesan ema mak Naꞌi Maromak boi dei. Noo ema mak la noo feen, tan moris nodi nunia tiꞌan. Balu moos la noo feen, tan ema nalo nunia baa nia. Noo tenik ema mak boi la noo feen, tan beer nalaꞌo Naꞌi Maromak Niakaan serwisu. Nebee ema mak bele simu hanorin neꞌe, nia nalo tuir.” Yesus dale natuun matak-malirin baa lawarik oan sia(Markus 10:13-16; Lukas 18:15-17)Baa oras nia, ema nakaꞌu nodi siakaan oan sia mai baa Yesus, nebee Nia rai liman baa, nodi dale natuun matak-malirin baa sia. Naree nunia, Niakaan maktuir sia nakahik ema nia sia. Mais Yesus krakat nodi naꞌak, “Habusik lawarik nia sia mai baa Haꞌu! Keta saseni sia! Tan ema oin nunia sia mak Naꞌi Maromak eman.” Hotu Yesus rai liman baa oan nia sia nodi nakroꞌan nebee Naꞌi Maromak natuun matak-malirin baa. Hotu, Nia laꞌo nela fatin nia. Ema maksoin ida buka dalan atu moris nima-nimak no Naꞌi Maromak(Markus 10:17-31; Lukas 18:18-30)Baa loron ida, ema ida mai nusu baa Yesus naꞌak, “Ama Manorik! Haꞌu kmusti kalo lia diꞌak oin nunabee, nebee haꞌu katene fukur kaꞌak, haꞌu kbele tama laleꞌan atu kmoris kamutuk ko Naꞌi Maromak?” Yesus nataa naꞌak, “Tan saa o musu Haꞌu kosi lia saa mak diꞌak? Naꞌi Maromak mesan dei mak diꞌak. Kalo makara moris mo Nia, tuir lo-loos Niakaan ukun.” Mais ema nia nusu tenik naꞌak, “Ukun mak nabee?”Yesus nataa naꞌak,“Keta hoꞌo ema;keta hakur biti-kluni;keta hanaꞌo;keta mataa lia tolek;Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 20:13-16; Hanoin Hikar Dalan Moris 5:17-20 makneter inan-aman;tenik, madomi okaan maluk hanesan madomi isin lolon duꞌuk.”Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 20:12; Hanoin Hikar Dalan Moris 5:16; Ukun-badu Naꞌilulik 19:18 Rona nola nunia, ema nia nataa naꞌak, “Haꞌu kalaꞌo tiꞌan ukun nia sia hotu-hotu. Saa tenik mak sei la toꞌo dauk?” Yesus nataa naꞌak, “Kalo makara tuir tebe-tebes Naꞌi Maromak beer, fila baa, faꞌan okaan sasoin sia hotu-hotu. Hotu faꞌe osan nia baa ema mukit sia. Halo hotu nunia lai, foin mai tuir Haꞌu. Nosi ikus, Naꞌi Maromak atu selu nikar sasoin waꞌin iha laleꞌan.” Rona nola nunia, ema nia fila nodi neon susar, tan nia soi basuk. Hotu Yesus dale baa Niakaan maktuir sia naꞌak, “Rona, tan Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos! Ema maksoin sia mak susar kaliuk tama baa laleꞌan. Kuda onta boot la bele tama baa laluꞌan tuir daun kuak. Nunia moos ema mak naloon loos baa sasoin dei, no la naloon baa Naꞌi Maromak. Sia la bele tama laleꞌan.” Rona nola nunia, maktuir sia blaar karin. Sia moos nataa naꞌak, “Kalo nunia, see mak bele tama laleꞌan?” Yesus mana sia diꞌa-diꞌak, hotu dale naꞌak, “Kalo ema raiklaran mak nalo, nanis la bele. Mais, kalo Naꞌi Maromak mak nalo, hotu-hotu nanis bele!” Hotu Petrus katak naꞌak, “Ama! Ami laꞌo hela tiꞌan amikaan sasoin hotu-hotu atu tuir Ama. Mais ami hetan saa?” Yesus nataa naꞌak, “Rona, tan Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos! Nosi ikus, kalo Naꞌi Maromak nalo hotu-hotu dadi foun tiꞌan, Haꞌu, Ema Raiklaran Isin neꞌe, atu tuur baa kadera ukun boot. Tan emi tuir Haꞌu, emi atu tuur no baa kadera ukun sanulu resin rua, nebee dadi makotu lia bodik itakaan ema hunun Israꞌel sanulu resin rua!Mateus 25:31; Lukas 22:30 Ema mak laꞌo nela niakaan uma, niakaan maun-alin, niakaan inan-aman, niakaan oan sia, no niakaan toꞌos atu tuir Haꞌu, ema nia atu simu nikar toꞌo isin atus ida. Hotu, kalo rai falu fila, nia moos netan moris no Naꞌi Maromak toꞌo nima-nimak. Hanoin! Ema waꞌin naboot aan, mais Naꞌi Maromak atu nafoli sia naꞌak, ema kiꞌik kaliuk. Ema mak nakiꞌik aan, Naꞌi Maromak atu nafoli sia naꞌak, ema boot.”Mateus 20:16; Lukas 13:30 Yesus foo lia hatetek nosi toꞌos naꞌin no niakaan mataroos siaNunia hotu, Yesus nanorin naꞌak, “Naꞌi Maromak kaer ukun, hanesan toꞌos naꞌin iha lia hatetek neꞌe. Noo toꞌos naꞌin ida mak sai tuku neen seisawan, baa buka ema atu serwisu iha niakaan toꞌos anggor. Netan tiꞌan, nia namate lia no sia, nebee sia serwisu loron ida, selu osan murak tomak ida tuir folin nanis.Hakerek Moon lia Yunani naꞌak, “osan dinari ida”. Dinari ida bele selu ema ida kanseran loron ida laran. Hotu nia naruka sia baa serwisu iha niakaan toꞌos. Tuku siwi seisawan, nia sai tenik baa dalan. Nia nasoru tenik ema naꞌin hira mak noꞌi tuur lerek dei. Nia katak baa sia naꞌak, “Hei mau sia! Emi hoꞌuk serwisu iha haꞌukaan toꞌos ka lale? Haꞌu atu kselu tuir folin mak nanis.” Rona nola nunia, sia moos noꞌuk. Hotu sia baa serwisu kedan. Tuku sanulu resin rua, no tuku tolu loron malirin, toꞌos naꞌin sai buka tenik ema serwisu. Loro malirin tiꞌan, takseer tuku lima, nia moos sai tenik. Nia buka baa-mai ema mak nariik loos sia dei. Hotu nia nusu sia naꞌak, ‘Tan saa emi hariik loos hori seisawan toꞌo loro malirin la halo sa-saa?’ Sia nataa naꞌak, ‘Serwisu la noo.’Hotu toꞌos naꞌin nia naꞌak, ‘Kalo nunia, baa serwisu iha haꞌukaan toꞌos ona!’ Oras tuku hanawa serwisu toꞌo tiꞌan, toꞌos naꞌin bolu nola niakaan mataroos ulun nodi naꞌak, ‘Bolu mola mataroos sia, hotu selu siakaan osan serwisu ida-idak, nahuu nosi ema mak tama ikus, toꞌo ema mak tama uluk.’Ukun-badu Naꞌilulik 19:13; Hanoin Hikar Dalan Moris 24:15 Rona nola nunia, mataroos ulun bolu nola ema mak nahuu serwisu nosi tuku lima loro malirin. Nia selu baa sia ida-idak osan murak tomak ida. Hotu mataroos ulun bolu nola mataroos seluk sia, toꞌo baa mataroos mak serwisu nahuu nosi tuku neen seisawan. Sia naneo naꞌak, sia nanis simu waꞌin liu nosi ema mak foin serwisu baa tuku lima loro malirin nia. Mais hatene hodi baa, sia moos simu osan murak tomak ida. Naree nunia, sia naksuhuk baa toꞌos naꞌin naꞌak, ‘Hoi! La bele nuneꞌe ama! Ema mak mai ikus basuk, serwisu tuku ida dei. Mais ami mak tama seisawan, serwisu kreꞌis mate toꞌo kosar turu! Tan saa ama selu ami manesak ho sia?’ Toꞌos naꞌin nataa baa ida nosi sia naꞌak, ‘Mau! Haꞌu la kliꞌis. Mau duꞌuk mak simu serwisu loron ida, seba osan murak tomak ida. Tebes ka? Haꞌu ktuir tiꞌan itakaan lia mamaten nia. Diꞌak liu mau simu mau osan seba, modi fila ona. Haꞌu kakara selu baa ema mak tama serwisu ikus, manesak no mau. O laran moras baa saa? Haꞌu naꞌin kasai osan duꞌuk. Nansaa mau nawan saꞌe haꞌu, tan haꞌu laran diꞌak baa ema?’ ” Hotu Yesus natuka lia hatetek nia naꞌak, “Nunia moos, baa oras Naꞌi Maromak dadi Naꞌin baa Niakaan hutun-renu sia. Ema kiꞌik, Nia nafoli naꞌak, ema boot. Ema boot, Nia nafoli naꞌak, ema kiꞌik.”Mateus 19:30; Markus 10:31; Lukas 13:30 Yesus katak isin tolu ona, nosi Niakaan mamaten(Markus 10:32-34; Lukas 18:31-34)Nunia hotu, Yesus sia atu laꞌo baa Yerusalem. Iha dalan klaran, Nia bolu Niakaan maktuir sia naklibur mesan no Nia. Hotu Nia katak baa sia naꞌak, “Rona mai! Oras neꞌe ita atu baa Yerusalem. Iha nebaa, ema atu faꞌan Haꞌu, Ema Raiklaran Isin neꞌe, baa naꞌilulik ulun sia no manorik ukun sia. Hotu sia taa ukun mate baa Haꞌu. Sia moos latan Haꞌu baa ema seluk mak la natene Naꞌi Maromak. Hotu sia dale namoe Haꞌu. Sia noꞌat nadodok Haꞌukaan isin. Foin sia nedi noꞌo Haꞌu baa ai karuus. Haꞌu kmate tebes. Mais baa wainrua, Haꞌu kmoris kikar.” Yakobus no Yohanis inan nusu Yesus, nebee foti niakaan oan sia dadi ema boot(Markus 10:35-45)Nunia hotu, Sebadeus feen mai baa Yesus, bele-bele no oan Yakobus no Yohanis. Nia nakniꞌa nodi nakneter, tan nakara nola Yesus neon. Hotu Yesus nusu baa nia naꞌak, “Ina atu musu saa?”Nia nataa naꞌak, “Nuneꞌe Ama! Haꞌu kusu nebee, kalo Ama kaer ukun tiꞌan, Ama foti haꞌukaan oan naꞌin rua neꞌe, nebee sia moos kaer ukun bele-bele no Ama. Haꞌu kusu nebee Ama natuur ida iha Ama sorin kwana, no ida iha sorin karuk.” Rona feto nia nusu nunia, Yesus katak baa Yakobus no Yohanis naꞌak, “Emi la hatene saa mak emi husu. Haꞌu atu ketan susar waꞌin. Emi haneo haꞌak emi moos bele hatiu susar nunia ka?”Sia rua nataa diꞌa-diꞌak dei naꞌak, “Bele basuk, Ama!” Hotu Yesus nataa tenik naꞌak, “Tebes. Emi moos atu hatiu susar hanesan Haꞌu. Mais see mak atu tuur iha Haꞌukaan sorin kwana no karuk, lia nia lahoos Haꞌu mak kakotu. Naꞌi Maromak duꞌuk mak nakotu. Nia nakotu kedan se-see mak tuur iha fatik nia.” Baa oras maktuir sanulu rumak sia rona Yakobus no Yohanis nusu nunia, sia moos krakat. Mais Yesus bolu nola sia hotu-hotu nodi naꞌak, “Nuneꞌe! Emi hatene tiꞌan haꞌak, naꞌin sia iha raiklaran tonan nanis siakaan renun, toꞌo renun la bele nakfodak. Ulun sia nosi ema klubun mak la natene Maromak, sia moos foo ukun liu kladik toꞌo renun la bele foti ulun. Mais emi la bele halo nunia! See mak nakara dadi ema boot, nia musti dadi mataroos nodi naliku ema seluk.Lukas 22:25-26 See mak nakara dadi ulun, nia musti dadi ata.Mateus 23:11; Markus 9:35; Lukas 22:26 Haꞌu, Ema Raiklaran Isin nosi laleꞌan, moos nunia. Haꞌu kmai, lahoos nebee ema naliku Haꞌu. Mais Haꞌu kmai atu kaliku ema, kodi latan Haꞌukaan moris tomak atu sori ema waꞌin.” Yesus nadiꞌak nola ema matan delek naꞌin rua(Markus 10:46-52; Lukas 18:35-43)Nunia hotu, Yesus sia laꞌo liu. Baa oras sia sai nosi kota Yeriko, ema lear moos laꞌo tuir. Iha nia, noo ema matan delek naꞌin rua. Sia noꞌi tuur iha dalan tehen. Baa oras sia rona nola naꞌak ema mak laꞌo liu nia, Yesus nosi Nasaret, sia moos nahii nodi lian makaꞌas naꞌak, “Ama Boot! Naꞌi Daud husar-binan! Madomi ami lai!” Rona nola sia nahii nunia, ema sia iha nia nakahik sia naꞌak, “Hoi! Emi rua keta hanoro!”Mais sia nahii hetak makaꞌas tenik naꞌak, “Ama Boot! Naꞌi Daud husar-binan! Madomi ami lai!” Baa oras Yesus rona nola sia, Nia nanawa nodi nusu naꞌak, “Emi hakara Haꞌu atu kalo saa baa emi?” Sia dale naꞌak, “Ama Boot! Tulun lai, nebee ami bele haree.” Rona nola nunia, Yesus neon monu baa sia. Nia koko siakaan matan, hotu matan moon kedas. Hotu, sia moos tuir Nia. Ema simu Yesus iha kota Yerusalem hanesan Naꞌin(Markus 11:1-11; Lukas 19:28-40; Yohanis 12:12-19)Nunia hotu, Yesus sia laꞌo liu baa leo ida naran Betfage iha Foho Saitun tehen.Sia nanaran foho nia ‘Saitun’, tan iha nia noo toꞌos ai saitun waꞌin, mak sia kumu nola mina nosi ai nia fuan. Foho Saitun nia, takseer kilo ida dook nosi kota Yerusalem. Leo nia kreꞌis baa kota Yerusalem. Iha nia, sia nanawa heik. Hotu Yesus solok Niakaan maktuir naꞌin rua baa uluk. Nia naruka sia naꞌak, “Emi rua baa leo nebaa. Oras emi tama baa, emi atu haree kuda keledai inan ida no oan, mak ema kesi iha nia. Baa kore hola, dada hodi mai Haꞌu. Kalo ema mai nusu emi naꞌak, ‘Tan saa emi dada hodi ema niakaan kuda keledai?’ Emi musti hataa haꞌak, ‘Naꞌin atu saꞌe. Saꞌe notu, Nia solok nikar mai kedas.’ Lia neꞌe sia hotu-hotu natoꞌo lia mak Maromak makoꞌan nakerek kedan hori uluk naꞌak, ‘Hei, emi ema Yerusalem sia!Hakerek Moon lia Yunani naꞌak, “Sion niakaan oan feto”. Sion neꞌe, mak Yerusalem naran ida seluk. Iha neꞌe, Sakarias nodi lia hatetek bolu ema Yerusalem sia.Mana lai!Emikaan Naꞌin namaan aan mai.Nia namaan aan mai nodi naraik aan.Nia namaan aan mai saꞌe kuda keledai oan.’ ”Sakarias 9:9 Yesus naruka nunia tiꞌan, maktuir nia sia baa, nalo tuir hotu-hotu mak Yesus nameno nia. Sia dada nodi kuda keledai inan nia no oan mai baa Yesus. Hotu sia taka siakaan tais hafuꞌut baa, nebee Yesus saꞌe, tama baa kota. Ema lear moos nola siakaan tais hafuꞌut no tais sakat, naꞌe baa dalan. Balu moos baa taa nola beet tahanMateus nakerek naꞌak, ‘ai sorun’. Mais ita hatene tiꞌan hosi Yohanis 12:13 naꞌak ai sorun nia mak ‘beet tahan’. felar keke baa dalan klaran. Hodi nunia, sia foo kneter nodi simu Yesus hanesan naꞌin. Baa oras nia, ema balu laꞌo uluk Yesus, balu tenik tuir nosi kotuk. Sia nahii bele-bele naꞌak,“Hosana! Ami tonu-haboot Naꞌi Maromak!Iha lia Aram ‘Hosana’ naꞌak ‘sori nola ema’. Baa oras Yesus moris iha raiklaran neꞌe, ema nodi lia fuan nia, tonu-naboot Naꞌi Maromak.Naꞌi Daud husar-binan namaan aan mai tiꞌan!Hosana! Ami tonu-haboot Naꞌi Maromak!Naꞌi Maromak solok Ema neꞌe mai tiꞌan.Hosana! Ami tonu-haboot Naꞌi Maromak,mak nabesi aan iha laleꞌan mak aas kaliuk!”Kananuk Sia 118:26 Baa oras Yesus tama Yerusalem nodi dahur nunia, ema kota laran tomak sai mai nodi nusu naꞌak, “Hoi! See mak mai nia?” Ema lear nia nataa naꞌak, “Ema neꞌe, mak Maromak makoꞌan, naran Yesus. Nia, ema Nasaret nosi rai Galilea.” Yesus tama baa Uma Hamulak Huun, nalatu ema makfaꞌan iha nia(Markus 11:15-19; Lukas 19:45-48; Yohanis 2:13-22)Hotu Yesus sia laꞌo liu toꞌo Naꞌi Maromak Niakaan Uma Hamulak Huun. Iha Uma Hamulak Huun lalawar, noo ema makfaꞌan oi-oik iha nia. Titu-naree nunia, Yesus baa nalatu sai sia nodi sobu karin fatin sia mak sia nodi taruka osan, no faꞌan manu lakateu sina mak ema nalo baa sera. Hotu Nia katak baa sia naꞌak, “Maromak makoꞌan nakerek kedan hori uluk naꞌak,‘Haꞌu kariik Haꞌukaan Uma,nebee dadi fatin hamulak.’Naꞌi Maromak nakara nunia, mais emi halo Uma neꞌe, dadi baa ema naꞌok knuuk!”Yesaya 56:7; Yeremia 7:11 Nunia hotu, ema matan delek no ema ai asak sia mai baa Yesus iha Uma Hamulak Huun. Nia moos nadiꞌak nola sia hotu-hotu. Mais baa oras naꞌilulik ulun sia no manorik ukun sia titu-naree Yesus nalo tadak blaar nunia, sia krakat. Iha nia moos lawarik oan sia nahii bele-bele naꞌak,“Hosana! Ami tonu-haboot Naꞌi Maromak,tan Naꞌi Daud husar-binan mai tiꞌan!” Rona lawarik oan sia nahii nunia, naꞌilulik ulun sia krakat liu tan tenik, tan sia la simu dalen nia. Hotu sia katak baa Yesus naꞌak, “Hoi! O rona lawarik oan nia sia ka lale?”Yesus nataa naꞌak, “Haꞌu krona. Nansaa? Emi sei la leno dauk iha Hakerek Moon nosi lawarik oan mak tonu-naboot Naꞌi Maromak ka? Hakerek tiꞌan naꞌak,‘Naꞌi Maromak babilan kau mea oan no lawarik kiꞌik oan sia,nebee sia tonu-naboot Nia.’ ”Kananuk Sia 8:3 Hotu Yesus no Niakaan maktuir sia sai nela kota, baa toba iha leo Betania. Yesus natuka ai huun ida nebee keta nafua ona(Markus 11:12-14, 20-24)Baa awan seisawan, Yesus sia baa nikar kota Yerusalem. Mais iha dalan klaran, Yesus noran salaen. Hotu titu-naree ai huun ida iha dalan tehen. Ema naa nanis ai huun nia fuan.Ai huun nia, Hakerek Moon lia Yunani naꞌak ‘sukei’. Nia baa nareꞌis aan baa ai huun nia atu naree kokon, noo fuan ka lale. Mais toꞌo baa, Nia la naree fuan ida kois, tan ai huun nia foin nataha. Nia moos dale baa ai huun nia naꞌak, “Tan o la masai fuan baa Haꞌu, o la mafua ona!” Dale notu nunia, ai huun nia moos maran kedas. Naree nunia, Niakaan maktuir sia sarebak. Sia nusu naꞌak, “Tan saa, teki-tekis dei, ai huun neꞌe maran kedas?” Yesus nataa naꞌak, “Rona, tan Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos! Kalo emi fiar tebe-tebes baa Naꞌi Maromak hodi la hakerat kedan, emi bele halo nuꞌu Haꞌu kalo baa ai huun nia. Lahoos nia dei, tan emi moos bele halo liu tan tenik. Emi bele haruka foho ida niꞌit aan lori baa tasi. Naꞌi Maromak nanis lori foho nia kedas, surak emi fiar tebe-tebes baa Nia!Mateus 17:20; 1 Korintus 13:2 Lia hotu-hotu mak emi husu baa Naꞌi Maromak, emi nanis simu, surak fiar tebe-tebes baa Nia.” Naꞌilulik ulun sia nakusuk lia nosi Yesus beran(Markus 11:27-33; Lukas 20:1-8)Hotu Yesus sia laꞌo liu. Toꞌo Yerusalem baa, sia tama nikar baa Uma Hamulak Huun. Baa oras foin tama baa lalawar, naꞌilulik ulun sia no fukun adat sia mai nakusuk baa Yesus naꞌak, “Hori sehik aan, see mak naruka o mai tokar lauk iha neꞌe? See mak latan beran nia baa o?” Mais Yesus natene sia buka dalan atu nahonu Nia. Hotu Nia nataa naꞌak, “Haꞌu moos kakara kusu lia ida baa emi. Emi hataa Haꞌu lai, foin kataa emi. Haꞌu atu kusu nuneꞌe: ita hotu-hotu hatene Yohanis, ema nia mak sarani ema. See mak latan beran baa nia nebee nia sarani ema? Naꞌi Maromak ka, ema raiklaran?”Rona nola Yesus dale nunia, sia nanoin baa-mai nodi dale baa malu naꞌak, “Adeei! Ita kona diꞌa tiꞌan! Kalo ita hataa haꞌak, ‘Naꞌi Maromak mak latan beran’, Nia atu nataa fila naꞌak, ‘Kalo nunia, tan saa emi la fiar Yohanis!’ Mais ita moos la bele hataa haꞌak, ‘Ema raiklaran mak latan beran’, tan ema hotu-hotu bele krakat ita. Sia fiar naꞌak, Yohanis nia, Maromak makoꞌan.” Tan lia nia, sia nataa Yesus naꞌak, “Ami la hatene.”Yesus moos simu naꞌak, “Kalo nunia, Haꞌu moos lalika katak see mak latan beran baa Haꞌu.” Yesus foo lia hatetek nosi ama ida no oan mane naꞌin ruaHotu Yesus dale liu no ema boot nia sia naꞌak, “Emi hanoin nunabee baa lia hatetek nuneꞌe: Noo ama ida no oan mane naꞌin rua. Baa loron ida, Aman naruka oan naꞌin ida naꞌak, ‘Oa! Ohin loron neꞌe, o baa serwisu iha toꞌos lai.’ Mais oan nia nataa naꞌak, ‘Aa! Haꞌu la kbaa.’ Mais la kleur, oan nia sadiꞌa. Hotu nia baa. Hotu ama nia naruka oan ida tenik naꞌak, ‘Oa! Ohin loron neꞌe, o baa serwisu iha toꞌos lai.’Hotu oan nia nataa naꞌak, ‘Diꞌak ama. Haꞌu kbaa’. Mais hatene hodi baa, nia la baa.” Dale notu nunia, Yesus nusu baa sia naꞌak, “Oras neꞌe Haꞌu atu kusu nuneꞌe: Nosi oan naꞌin rua nia, nabee mak nalo tuir aman harukan?”Sia moos nataa naꞌak, “Mak uluk!”Hotu Yesus dale naꞌak, “Tebes! Mais rona, tan Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos! Ema aat nuꞌu ema maksisi bea no feto dalan aat sia atu tama uluk emi, dadi baa Naꞌi Maromak eman. Tan emi hatene simu loos Naꞌi Maromak dei, mais la halo tuir Niakaan hakara. Uluk, Yohanis Mak Sarani Ema nanorin emi tiꞌan, oin nunabee emi bele moris loos. Mais emi la hikir nia. Tuir loos, ema aat sia moos nanono baa Yohanis tiꞌan. Sia laꞌo nela siakaan salan nodi nalo tuir niakaan hanorin. Mais emi la hoꞌuk hanawa hosi emikaan salan no halo tuir niakaan hanorin.”Lukas 3:12, 7:29-30 Yesus foo lia hatetek nosi ema aat mak seba toꞌos(Markus 12:1-12; Lukas 20:9-19)Nunia hotu, Yesus dale lia hatetek ida tenik baa ema boot nia sia naꞌak, “Noo ema rai naꞌin ida. Nia loke niakaan rai rohan ida, nalo baa toꞌos foun atu kuda ai anggor baa. Hotu nia baꞌa nalik. Nia moos keꞌe kuak ida, atu nalo baa fatik rai anggor ween. Nia moos nariik uma toꞌos aas ida atu nodi daka toꞌos. Hotu nia seba toꞌos nia baa ema serwisu toꞌos, nebee sia faꞌe toꞌos isin no nia. Hotu nia laꞌo baa rai dook.Yesaya 5:1-2 Toꞌo oras kuꞌu, toꞌos naꞌin solok niakaan ema ain-liman sia baa ema serwisu toꞌos nia, atu nusu niakaan fafaꞌek. Mais ema serwisu sia la nikir sia. Niakaan ema ain-liman balu kona taꞌe, balu kona hoꞌo, no balu tenik kona tuda hodi fatuk. Natene nola nunia, toꞌos naꞌin solok tenik ema ain-liman klibur boot ida, liu nosi mak nia solok uluk nia. Mais ema serwisu nia sia moos nalo aat baa sia. Kleu-leur, ema toꞌos naꞌin solok oan duꞌuk. Nia naneo naꞌak, ‘Kalo haꞌu ksolok haꞌukaan oan duꞌuk, sia nanis simu nia no nanono baa nia.’ Mais baa oras ema serwisu sia naree nola oan nia, sia moos dale baa malu naꞌak, ‘Mana lai! Katuas solok oan duꞌuk. Nia mak atu simu katuas sasoin hotu-hotu. Diꞌak liu ita hoꞌo nia ona, nebee hola toꞌos neꞌe baa ita.’ Hotu sia kohi nola oan nia, dada baa toꞌos luan, hotu noꞌo nia.” Dale notu nunia, Yesus natuka lia hatetek nia nodi nusu baa ema boot nia sia naꞌak, “Oras neꞌe, atu kusu nuneꞌe: Kalo toꞌos naꞌin nia mai nikar, emi hanoin nia nalo oinsaa baa ema serwisu nia sia?” Hotu ema boot nia sia nataa naꞌak, “Nanis nia noꞌo ema aat nia sia hotu-hotu. Hotu nia seba toꞌos nia baa ema seluk mak faꞌe toꞌos isin kona baa niakaan oras.” Hotu Yesus dale tenik naꞌak, “Arumak emi sei la leno dauk saa mak hakerek tiꞌan iha Hakerek Moon naꞌak,‘Noo fatuk ida mak badaen fatuk sia soe lerek tiꞌan.Mais oras neꞌe fatuk nia dadi baa uma tatuur fatuk tiꞌan!Naꞌi Maromak duꞌuk mak boi nola, nodi natuur fatuk nia.Etuk ita haree baa, kabaas tebes!’ ”Kananuk Sia 118:22-23 Hotu Yesus dale natutan naꞌak, “Rona! Uluk, Naꞌi Maromak boi ita ema Yahudi neꞌe, nebee ita dadi baa Niakaan ema. Mais, tan emi la hoꞌuk hikir Haꞌu, Naꞌi Maromak atu boi ema seluk, tan ema mak tuir Niakaan hakara dei mak bele tama dadi baa Niakaan ema. [Rona diꞌa-diꞌak! Ema mak nakloti kona fatuk neꞌe, nanis netan kastikar. Mais, kalo fatuk nia monu kona ema, ema nia netan kastikar todan liu.]”Tohar 44 neꞌe, la noo iha Hakerek Moon lia Yunani balu. Rona nola Yesus dale nunia, ema boot nia sia natene naꞌak, Nia nakrai lia baa sia. Sia manesak no ema serwisu toꞌos mak aat nia, no badaen fatuk mak soe lerek fatuk tatuur nia. Tan baa nia, sia nawan saꞌe tebe-tebes. Sia moos buka dalan atu kohi nola Nia. Mais sia nakerat ema lear, tan ema lear sia filak Yesus naꞌak, Maromak makoꞌan. Tan lia nia, ema boot nia sia la nalo sa-saa baa Yesus. Yesus foo lia hatetek nosi ema mak la noꞌuk mai nadahur(Lukas 14:15-24)Hotu Yesus dale tenik nodi lia hatetek naꞌak, “Naꞌi Maromak kaer ukun nia, hanesan naꞌin ida mak nalo dahur tan oan mane nola feto. Baa oras dahur tetuk tiꞌan, nia naruka atan baa katak ema mak kona hamata sia naꞌak, ‘Mai ona, tan dahur atu nahuu ona.’ Mais ema nia sia la noꞌuk mai. Hotu ata nia fila baa nasara baa naꞌin. Rona nola nunia, naꞌin naruka ata seluk sia naꞌak, ‘Baa katak baa ema mak kona hamata sia nebee mai ona, tan dahur tetuk tiꞌan. Haꞌu koꞌo karau teꞌin kalo midar tiꞌan. Haruka sia mai ona, tan hotu-hotu tetuk tiꞌan.’ Hotu ata nia sia baa katak nunia. Mais ema mak kona hamata nia sia la nikir nola. Balu baa toꞌos, balu baa serwisu fatin, no balu tenik kohi nola ata nia sia, naloot sia toꞌo mate. Rona nola nunia, naꞌin nawan saꞌe tebe-tebes. Nia naruka sondadu sia baa noꞌo ema mak noꞌo atan sia. Hotu sondadu nia sia moos sunu kota nia toꞌo weer baa rai. Hotu naꞌin nia bolu nola atan seluk sia, nodi katak baa naꞌak, ‘Dahur tetuk tiꞌan, mais ema mak haꞌu kamata tiꞌan sia, la fatan tuir haꞌukaan dahur. Oras neꞌe, emi sai baa dalan sia, hamata hola se-see dei mak emi hasoru hola iha nia.’ Hotu ata nia sia sai baa dalan. Sia nodi mai ema waꞌin, toꞌo ema diꞌak no ema aat nakonu nola dahur fatin nia. Hotu naꞌi nia tama baa dahur fatin nia atu naree niakaan bainaka. Nia titu-naree bainaka ida mak la tau tais dahur. Hotu naꞌin nusu naꞌak, ‘Hoi maluk! Tan saa o tama iha neꞌe, la tau tais dahur?’ Mais ema nia la nataa. Hotu naꞌi naruka kedan niakaan ema serwisu sia naꞌak, ‘Futu ema neꞌe ain-liman, soe baa luan. Habusik nia tanis no susar iha fatin makukun nebaa.’ ”Mateus 8:12, 25:30; Lukas 13:28 Dale notu nunia, Yesus natuka lia hatetek nia naꞌak, “Nunia moos Naꞌi Maromak. Nia bolu ema waꞌin. Mais ema naꞌin hira dei mak fatan dadi baa Niakaan eman.” Yesus dale nosi lia selu bea baa ukunrai(Markus 12:13-17; Lukas 20:20-26)Nunia tiꞌan, ema Farisi sia baa kabuar lia atu buka Yesus ain nodi tula lia baa Nia. Hotu sia naruka siakaan ema no ema nosi partee Herodes, baa bele-bele nusu lia baa Yesus. Toꞌo Yesus baa, sia mose Nia naꞌak, “Ama Manorik! Ami hatene Ama neon loos. Ama la natene tolek, no la fihir oin. Ama moos nanorin Naꞌi Maromak dalan moris nodi loos. Oras neꞌe, ami atu husu lia ida: Tuir itakaan ukun-badu Yahudi, ita musti selu bea baa liurai Roma ka lale?” Mais Yesus natene naꞌak, sia atu rai diꞌa baa Nia, nebee dale sakar liurai Roma. Tan lia nia, Nia nataa naꞌak, “Etuk oin emi neꞌe, ema oin-kotuk! Nansaa emi buka Haꞌukaan ain hodi lia nia? Hatudu kokon osan murak tomak ida mak emi hodi selu bea!” Sia moos natudu osan murak tomak ida baa Nia. Hotu Nia nusu baa sia naꞌak, “Neꞌe, see niakaan oin? Neꞌe, see niakaan naran?” Sia nataa naꞌak, “Nia, Keser, mak liurai Roma.”Hotu Yesus katak baa sia naꞌak, “Kalo nunia, foo baa ukunrai saa mak ukunrai niakaan. No foo baa Maromak saa mak Maromak Niakaan.” Rona nola Yesus nataa nunia, sia hotu-hotu blaar karin, tan saa mak Yesus dale nia, makonak. Tan sia la bele nahonu nola Yesus, sia moos laꞌo nela Nia. Yesus nanorin nosi lia ema maten moris nikar; no ema nola malu iha laleꞌan ka lale?(Markus 12:18-27; Lukas 20:27-40)Baa loron nia moos, ema nosi partee Saduki mai baa Yesus. Ema Saduki sia nanorin naꞌak, nosi ikus baa oras rai falu fila, ema mak mate tiꞌan la moris nikar ona. Hori hirak nia, sia mak buka dalan atu nadiꞌa Yesus, mais la bele. Tan baa nia, sia mai nusu tenik lia baa Nia naꞌak,Kristus Klosan Lian 23:8 “Ama Manorik! Bei Musa nakerek nela baa ita ema Yahudi, ukun-badu ida naꞌak: kalo mane ida mate nela feen, mais la noo oan, alin musti nola feto faluk nia, nebee foo husar-binan baa maun mak mate nia.Hanoin Hikar Dalan Moris 25:5 Uluk Bei Musa nanorin nunia tebes. Mais noo lia ida nuneꞌe: Noo mane maun-alin naꞌin hitu. Mane ulun nola feen, hotu mate mais la noo oan. Hotu alin mak tuir nia, nola nikar feto faluk nia. La kleur falik, alin nia moos mate la noo oan. Nunia tenik, alin susu dala rua, nola feto faluk nia, mais nia moos mate la noo oan. Nunia bei-beik toꞌo alin ikun moos mate. La kleur feto faluk nia moos mate. Oras neꞌe ami atu husu nuneꞌe: Feto nia nola mane naꞌin hitu tiꞌan. Nosi ikus baa oras rai falu fila, kalo Naꞌi Maromak nalo ema mak mate tiꞌan moris nikar, feto nia dadi mane mak nabee feen?” Rona nola nunia, Yesus nataa naꞌak, “Kalo emi husu nunia, emi sala tiꞌan! Emi la hatene Hakerek Moon lia isin. Emi moos la hatene Naꞌi Maromak beran! Rona! Lia loos mak neꞌe! Naꞌi Maromak Niakaan makbukar laleꞌan la nola malu. Oras rai falu fila Naꞌi Maromak atu nalo ema mak mate tiꞌan moris nikar. Mais sia la nola malu ona, hanesan Niakaan makbukar laleꞌan sia. Haꞌu moos kalore tenik kosi lia ema mak mate tiꞌan bele moris nikar ka lale. Iha Hakerek Moon, no lia nosi lia neꞌe. Emi sei la leno dauk ka? Iha nia Naꞌi Maromak katak baa Bei Musa naꞌak, ‘Haꞌu neꞌe, okaan Bei Abraham, Bei Isak, no Bei Yakob,siakaan Maromak.Sia hotu-hotu loꞌu-sudur baa Haꞌu hori uluk toꞌo oras neꞌe.’Kalo ita leno nunia, ita hatene haꞌak, baa oras Naꞌi Maromak dale nunia, bei nia sia mate kleur tiꞌan. Masik nunia moos, Naꞌi Maromak katak naꞌak, sia sei loꞌu-sudur baa Nia. Lia nia naꞌak, siakaan kmalar sei moris. Dadi, masik ema mate tiꞌan, bele moris nikar.”Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 3:6 Rona nola Yesus nanorin nunia, ema Saduki nia sia la bele nataa sa-saa tenik. Mais ema lear mak iha nia blaar karin nodi dale naꞌak, “Ema neꞌe nanorin makaꞌas basuk!” Yesus nanorin nosi ukun mak folin kaliuk(Markus 12:28-34; Lukas 10:25-28)Baa oras ema Farisi sia natene naꞌak ema Saduki sia la bele nataa sa-saa tenik baa Yesus, sia moos naklibur buka dalan nebee buka Yesus ain. Sia solok siakaan ibun-nanaan matenek ida atu baa nahonu Yesus. Toꞌo tiꞌan, nia katak naꞌak, “Ama Manorik! Haꞌu atu kusu nuneꞌe: Itakaan ukun-badu nosi Bei Musa, waꞌin toꞌo. Nosi ukun hotu-hotu nia, ukun nabee mak boot kaliuk?” Yesus nataa naꞌak, “Ukun mak boot kaliuk nia, mak neꞌe:‘Naꞌi Maromak nia, mak itakaan Maromak.Ita musti hadomi Nia liu hotu-hotu.Ita musti beer Nia bei-beik,no hakaꞌas aan hatene diꞌa-diꞌak Nia.’Hanoin Hikar Dalan Moris 6:5 Ukun nia mak boot kaliuk no makaꞌas kaliuk! No tenik ukun dala rua mak neꞌe:‘Ita musti hadomi itakaan maluk, oin nudaar ita hadomi itakaan isin lolon duꞌuk.’Ukun-badu Naꞌilulik 19:18 Ukun rua neꞌe huun nosi Bei Musa niakaan ukun-badu no makoꞌan seluk siakaan hanorin hotu-hotu. Ema la bele tuir ukun seluk, kalo la tuir uluk ukun boot rua neꞌe.”Lukas 10:25-28 Kristus nia, Naꞌi Daud husar-binan, mais Nia moos Naꞌi Daud Naꞌin(Markus 12:35-37; Lukas 20:41-44)Baa oras ema Farisi nia sia sei libur malu iha nia, Yesus nusu baa sia naꞌak, “Hori uluk aan Naꞌi Maromak nameno tiꞌan atu solok Kristus, nebee sori Niakaan ema sia. Tuir emi, Kristus nia, see husar-binan?”Sia nataa naꞌak, “Naꞌi Daud husar-binan.” Hotu Yesus dale tenik naꞌak, “Kalo nunia, tan saa Naꞌi Maromak Kmalar Lulik katak baa Naꞌi Daud, nebee nia temi Kristus naꞌak ‘Naꞌi’? Tan Naꞌi Daud nakerek tiꞌan naꞌak, ‘Naꞌi Maromak katak tiꞌan baa haꞌukaan Naꞌin naꞌak,“Mai tuur baa fatin kneter kaliuk neꞌe iha Haꞌukaan sorin kwana.Tan Haꞌu atu kalo okaan funu sia, loꞌu baa o.’ ”Kananuk Sia 110:1 Nosi hakerek nia, ita bele hatene haꞌak Naꞌi Daud duꞌuk temi Kristus naꞌak, ‘Naꞌi’. Tan lia nia, kalo ema naꞌak Kristus Naꞌi Daud husar-binan loos dei, lia nia sei la toꞌo dauk! Tan Nia moos Naꞌi Daud Naꞌin.” Rona nola Yesus dale nunia, ema Farisi sia no-nook dei, tan la noo ema ida kois mak bele nataa Yesus. Nahuu nosi loron nia, sia la naksakar aan tenik atu nahonu kokon Nia. Yesus katak nebee sintidu baa manorik ukun sia no ema Farisi sia(Markus 12:38-39; Lukas 11:43, 46, 20:45-46)Nunia hotu, Yesus nanorin Niakaan maktuir sia namutuk no ema lear mak iha nia. Nia katak naꞌak, “Manorik ukun sia no ema Farisi sia kaer beran atu nanorin Ukun-badu Bei Musa. Tan lia nia, emi musti hanono baa sia no tuir siakaan hanorin. Mais keta tuir saa mak sia nalo, tan sia duꞌuk la nalo tuir siakaan hanorin nia. Sia seten ema atu natiu ukun-badu todan, mais sia duꞌuk la noꞌuk tulun ema atu tuir ukun-badu nia sia. Hotu-hotu mak sia nalo, sia buka nebee ema tonu sia. Baa oras namulak, sia kesi Hakerek Moon baa ulun no nisa fafutar oi-oik baa faru klobor. Sia nalo bo-boot nunia, nebee ema mose sia naꞌak, ‘Ema nia sia, moon tebes!’Mateus 6:1; Hanoin Hikar Dalan Moris 6:8; Sura Renu Israꞌel 15:38 Kalo tama uma hamulak, lale, tama nadahur, sia buka tuur fatik iha oin, nebee ema waꞌin titu-naree sia. Kalo laꞌo baa nabee, sia moos rotus kneter. Sia buka ema sudur baa sia naꞌak, ‘Tabe, Ama Manorik.’ Mais emi keta tuir siakaan moris lalaꞌok nia! Keta buka ema temi emi naꞌak, ‘Ulun’, tan emikaan Ulun mesak ida dei. Emi hotu-hotu moos, maun-alin. Tan baa nia, keta mose ema iha raiklaran haꞌak, ‘Ama’, tan emikaan Ama iha laleꞌan mesak ida dei. Emi moos keta buka ema temi emi naꞌak, ‘Manorik’, tan emikaan Manorik mesak ida dei. Nia, mak Kristus. Tan lia nia Haꞌu katak kaꞌak, keta foti aan hanesan ema mak rotus kneter sia. Emi see mak nakara dadi ema boot, nia musti dadi baa mataroos.Mateus 20:26-27; Markus 9:35, 10:43-44; Lukas 22:26 Ema mak foti aan, Naꞌi Maromak atu naraik nia. Mais ema mak naraik aan, Naꞌi Maromak atu nasaꞌek nia.”Lukas 14:11, 18:14 Yesus deꞌan ema boot sia, tan sia dale seluk, nalo seluk(Markus 12:40; Lukas 11:39-42, 44, 47-52, 20:47)Hotu Yesus dale tenik naꞌak, “Hoi emi ema manorik ukun no ema Farisi sia! Etuk oin emi oin-kotuk! Emi nanis hetan dinu! Ema buka dalan atu tama dadi Naꞌi Maromak eman, mais emi saseni hola sia! Emi duꞌuk la hoꞌuk tama, mais emi saseni hola ema seluk. [Hoi emi ema manorik ukun no ema Farisi sia! Etuk oin emi oin-kotuk! Emi nanis hetan dinu! Emi tolek bosok feto faluk sia, hodi hadau hola siakaan uma. Mais iha ema lear oin, emi taka emikaan aꞌaat nia, hodi hariik hamulak kleu-leur, nebee ema mose naꞌak emi, ema neon moos. Mais nosi ikus, Naꞌi Maromak atu taa ukun todan kaliuk baa emi.]Tohar neꞌe la noo iha Hakerek Moon lia Yunani mak tuan basuk. Hoi emi ema manorik ukun no ema Farisi sia! Etuk oin emi oin-kotuk! Emi nanis hetan dinu! Emi saꞌe foho, tuun tasi, buka loos ema naꞌin ida, nebee nia dadi baa emikaan maktuir. Mais, kalo hetan tiꞌan, emi hanorin nia atu tuir emikaan aꞌaat, toꞌo nia moris aat liu tan tenik. Nosi ikus, nia atu netan kastikar iha haꞌi naraka, isin rua todan liu emi. Emi neꞌe, ema momok mak matan tomak! Tan saa emi sei hakara hatudu dalan baa ema seluk? Emi atu hetan dinu, tan emi hanorin hahutan karin haꞌak, ‘Kalo ema ida namate menon nodi nabasuk lian temi Naꞌi Maromak Niakaan Uma Hamulak Huun, ema nia la kesi aan no mamenon nia. Mais, kalo nabasuk lian temi naha mean mak iha Uma Hamulak Huun, foin nia kesi aan no mamenon nia.’ Emi neꞌe, ema momok mak matan tomak! Emi haneo haꞌak, Naꞌi Maromak nafoli naha mean liu nosi Niakaan Uma Hamulak Huun ka? Lale! Tan Uma nia mak nalo naha nia sia dadi moos! Emi moos hanorin hahutan karin haꞌak, ‘Kalo ema ida namate menon nodi nabasuk lian temi sera fatin mak iha Uma Hamulak Huun, ema nia la kesi aan no mamenon nia. Mais, kalo nabasuk lian temi sera mak iha fatin nia leten, foin nia kesi aan no mamenon nia.’ Emi neꞌe, delek tebe-tebes tiꞌan. Fatin sera nia, nanis folin liu sera mak iha fatin nia leten. Tan fatin nia, naꞌilulik nodi sera saa mak ema nodi foo baa Naꞌi Maromak. Kalo ema ida nabasuk lian temi sera fatin, neꞌe naꞌak, nia temi sera fatin no hotu-hotu mak iha fatin nia leten. Kalo ema nabasuk lian temi Uma Hamulak Huun, neꞌe naꞌak, nia temi Uma Hamulak no Naꞌi Maromak naran, tan Nia mak nein iha nia. Kalo ema nabasuk lian temi laleꞌan, neꞌe naꞌak, nia temi Naꞌi Maromak naran no Niakaan kadera ukun, tan Nia mak nabesi aan kaer ukun iha nia.Yesaya 66:1; Mateus 5:34 Hoi emi ema manorik ukun no ema Farisi sia! Etuk oin emi oin-kotuk! Emi nanis hetan dinu! Emi matenek basuk sura emikaan sasoin, nebee bele foo faꞌek ida nosi fafaꞌek sanulu baa Naꞌi Maromak. Emi sura lotu-lotuk, toꞌo toꞌos isin kiꞌik oan sia moos, emi sura mate. Emi sura lotu-lotuk emikaan salasi oan, kwenter oan no lisa oan sia, mais Ukun-badu mak folin kaliuk, emi haluꞌa lakon. Emi la tuir dalan moris loos. Emi la hadomi ema mukit sia. Emi la kalolon emikaan mamenon. Diꞌak liu, tuir lia nia sia hotu-hotu lai, foin sura emikaan babudun sia, nebee foo faꞌek ida baa Naꞌi Maromak.Ukun-badu Naꞌilulik 27:30 Emi matan tomak tiꞌan! Tan saa emi sei hakara hatudu dalan baa ema seluk? Emi haseꞌi ukun lotu-lotuk hodi haruka ema seluk nalo tuir. Mais Ukun-badu mak folin kaliuk, emi duꞌuk la halo tuir. Hanesan emi taꞌes hasai lalar kiꞌik oan nosi emikaan wee hemu, mais buat boot nuꞌu karau, emi folan hola to-tomak dei! Hoi emi ema manorik ukun no ema Farisi sia! Etuk oin emi oin-kotuk! Emi nanis hetan dinu! Emi hanesan ema mak fasi haa-hemu fatin toꞌo milat, mais milat iha luan dei. Tan emikaan madauk teen no rotus teen nia nalo emikaan neon laran, sei mahobos no sei kadoor. Hoi emi ema Farisi matan tomak sia! Fasi uluk laran lai! Hodi nunia, foin luan moos dadi moos! Hoi emi mak ema manorik ukun no ema Farisi sia! Etuk oin emi oin-kotuk! Emi nanis hetan dinu! Emi hanesan rate mak ema kaser mutin. Ema naree nosi luan, kabaas basuk. Mais iha laran, nakonu no ema maten ruin no dois aat oi-oik.Kristus Klosan Lian 23:3 Emi moos nunia! Ema naree emi nosi luan, nuꞌu ema neon loos. Mais emikaan neon laran, nakonu no lia aat oi-oik. Emi dale seluk, halo seluk, hodi haluꞌa lakon Naꞌi Maromak ukun sia. Hoi emi ema manorik ukun no ema Farisi sia! Etuk oin emi oin-kotuk! Emi atu hetan dinu! Emi halo rate kabaas bodik Maromak makoꞌan mak emikaan bei uluk sia noꞌo, no emi hafutar rate bodik ema moon mak emikaan bei uluk sia nadodok. Hotu emi katak haꞌak, ‘Kalo ami moris otas ida ho amikaan bei uluk sia, ami nanis la tuir sia hodi hoꞌo Maromak makoꞌan sia.’ Mais hodi nunia, emi lalore aan haꞌak, emi neꞌe ema aat husar-binan. Soꞌin baa, halo aat baa dei! Kalolon emikaan bei uluk sia! Emi neꞌe aat hanesan samea mahoo raso. Emi haneo Naꞌi Maromak la kastikar emi ka? Keta haloon kedan! Nia nanis soe lerek emi baa haꞌi naraka! Rona! Haꞌu atu ksolok Haꞌukaan ema sia atu nanorin emi no natudu Naꞌi Maromak dalan moris baa emi. Mais emi atu hoꞌo balu, no hedi mate balu baa ai karuus. Balu moos emi fota hoꞌat iha uma hamulak laran. Balu tenik, emi haloot toꞌo sia nalai nosi kota ida baa kota ida. Uluk aan, emikaan bei uluk sia noꞌo ema moon sia hosi otas baa otas, nahuu nosi Habel toꞌo Sakarias, mak Bakaria oan. Sia noꞌo Sakarias nia iha Uma Hamulak Huun lalawar, kreꞌis baa sera fatin. Mais, tan emi kalolon emikaan bei uluk siakaan aꞌaat, emi moos musti hatiu hola raan nosi ema moon nia sia. Tebes! Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos! Emi mak moris baa oras neꞌe, atu kona kastikar tan lia aat mak emikaan bei uluk sia nalo hori uluk nia.” Yesus neon monu baa ema Yerusalem sia(Lukas 13:34-35)Hotu Yesus katak tenik naꞌak, “Hoi ema Yerusalem sia! Emi neꞌe mak hoꞌo hei-hein Maromak makoꞌan sia. Emi neꞌe mak hodi fatuk tuda hoꞌo ema mak mai tulun emi. Dala waꞌin tiꞌan Haꞌu atu klibur kodi lituk emi kosi aat, hanesan manu inan taka nola oan nodi liras. Mais emi la hoꞌuk. Tan lia nia, Naꞌi Maromak la nikir tenik emikaan uma. Awan-wainrua, uma nia atu mamuk ona. Rona! Emi la haree Haꞌu tenik ona, toꞌo oras emi katak sain haꞌak, ‘Ita husu nebee Naꞌi Maromak natuun matak-malirin baa Ema neꞌe, tan Naꞌi Maromak mak solok Nia.’ Emi katak sain nunia lai, foin bele haree hikar Haꞌu.” Yesus katak kedan naꞌak, Uma Hamulak Huun atu nakroꞌon(Markus 13:1-2; Lukas 21:5-6)Nunia hotu, Yesus laꞌo nela Uma Hamulak Huun. Baa oras sai, Niakaan maktuir sia natudu Uma Hamulak Huun niakaan kabaas baa Nia. Mais Nia nataa naꞌak, “Uma neꞌe kabaas tebes! Mais rona, tan Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos! La kleur ona, ema atu nakroꞌon mohu fatuk neꞌe sia hotu-hotu.” Yesus katak naꞌak, Niakaan maktuir sia atu netan susar(Markus 13:3-13; Lukas 21:7-19)Hotu, Yesus baa tuur iha Foho Saitun. Niakaan maktuir sia mai atu dale mesan no Nia naꞌak, “Ama! Katak mikar kokon Ama dale ohin nia. Niakaan oras, wainhira toꞌo? Niakaan tadak, nunabee?” Yesus nataa naꞌak, “Emi musti daka aan diꞌa-diꞌak, nebee keta kona beꞌur. Ema oi-oik atu mai nodi basa karas naꞌak, ‘Haꞌu neꞌe, Kristus mak Naꞌi Maromak solok mai.’ Nodi nunia, sia beꞌur nola ema waꞌin. Kalo emi haree ema natuda malu, lalika hataꞌuk. Kalo rona lia naꞌak, hatuda iha nabee dei, lalika hataꞌuk. Tan lia oin nunia, musti dadi. Mais loron rai falu fila sei la toꞌo dauk. Ema hunun ida atu natuda sakar hunun seluk. Rai ida atu natuda sakar rai seluk. Rai nakdoko iha nabee dei. Rai salaen moos, boot basuk. Mais lia nia hotu-hotu foin tadak uluk fohon naꞌak, oras rai falu fila kreꞌis ona. Hanesan feto mak foin noran moras, tan oras nahoris kreꞌis ona. Emi musti daka aan diꞌa-diꞌak, tan ema atu naloot nodi noꞌo emi. Ema nosi rai hotu-hotu atu hirus emi, tan tuir Haꞌu.Mateus 10:22 Baa oras nia, ema waꞌin atu taliꞌur Haꞌu. Ema atu hirus malu, nodi faꞌan malu. Ema bosok teen moos atu mai nodi naꞌak, sia nia Maromak makoꞌan, toꞌo ema waꞌin moos fiar baa sia. Baa oras nia, ema siakaan aꞌaat hetak kleur, hetak waꞌin, toꞌo ema la nadomi malu ona. Mais ema mak naterus aan toꞌo mate, Naꞌi Maromak nanis sori nia.Mateus 10:22 Manfatin Diꞌak nosi lia Naꞌi Maromak kaer ukun musti keke lema raiklaran sikun sia, nebee ema hotu-hotu bele rona lai, foin rai falu fila.” Yesus katak kedan nosi loron susar sia(Markus 13:14-23; Lukas 21:20-24)Hotu Yesus dale liu tenik naꞌak, “Maromak makoꞌan Daniel nakerek kedan nosi ema aat basuk ida. Ema nia atu mai, tama baa nariik iha fatin lulik iha Naꞌi Maromak Niakaan Uma Hamulak Huun. Nodi nunia, nia nalo ema nakribi fatin nia, toꞌo Naꞌi Maromak moos taliꞌur laꞌo nela fatin nia. Dadi, kalo emi haree nunia tiꞌan, sintidu! (Ema mak leno hakerek neꞌe moos musti natene diꞌa-diꞌak!)Daniel 9:27, 11:31, 12:11 Lia nia dadi tadak naꞌak, loron susar sia kreꞌis iha odamatan tiꞌan. Kalo haree nunia tiꞌan, ema rai Yudea hariik halai baa foho ona. Ema mak sai nosi uma tiꞌan, keta fila baa nola naha tenik. Halai lai-lais ona, nebee keta kona dinu. Ema mak iha toꞌos, keta fila baa nola tais manas tenik. Halai liu ona!Lukas 17:31 Baa oras nia, ema susar kaliuk, neꞌe mak, feto makoꞌus no mak sei nasusu oan, tan sia la bele nalai lai-lais. Diꞌak liu, hamulak hodi hakroꞌan, nebee dinu nia keta mai kona baa rai udan, lale, kona baa loron hanawa serwisu. Loron nia sia, susar basuk! Nahuu nosi Naꞌi Maromak naseꞌi raiklaran toꞌo oras neꞌe, ema sei la naree dauk susar boot oin nunia. Ema moos la naree tenik susar oin nunia ona.Daniel 12:1; Lia Raiklaran Falu Fila 7:14 Kalo Naꞌi Maromak la nabadak loron susar nia sia, la noo ema ida mak bele moris. Mais, tan Nia nadomi Niakaan ema mak Nia boi nola, Nia atu nabadak loron susar nia sia. Kalo loron nia toꞌo mai ona, emi atu rona ema naꞌak, ‘Haree lai! Kristus iha neꞌe!’ Ema seluk moos naꞌak, ‘Kristus iha nebaa!’ Mais keta fiar! Ema atu mosu mai nodi basa karas naꞌak, ‘Haꞌu neꞌe, Kristus!’ Balu tenik naꞌak, ‘Haꞌu neꞌe, Maromak makoꞌan.’ Sia atu naseꞌi tadak blaar oi-oik nodi diabu beran toꞌo tolek nola ema. Sia sokur kokon, nebee Naꞌi Maromak eman sia moos bele kona beꞌur! Dadi, emi musti daka aan diꞌa-diꞌak! Loron susar nia sia sei la toꞌo dauk, mais Haꞌu katak kedan baa emi! Kalo ema katak baa emi naꞌak, ‘Kristus mai tiꞌan iha rai molik nebaa!’, keta baa nebaa. Kalo ema naꞌak, ‘Kristus mai iha uma laran neꞌe tiꞌan!’, keta fiar siakaan tolek nia. Haꞌu neꞌe, Ema Raiklaran Isin nosi laleꞌan. Baa oras Haꞌu kmai kikar iha raiklaran neꞌe, ema hotu-hotu atu titu-naree Haꞌu, hanesan ema naree mameran laka nosi lorosaꞌe baa loromonu.Lukas 17:23-24 Baa oras Haꞌu kmai kikar, emi atu hatene malorek Haꞌu iha nabee. Hanesan ema natene malorek, manu kawaa naklibur iha fatin nabee, nanis noo naꞌan dodok iha nebaa.”Lukas 17:37 Yesus katak kedan Niakaan oras fila mai(Markus 13:24-27; Lukas 21:25-28)Hotu Yesus katak natutan tenik baa Niakaan maktuir sia naꞌak, “Kalo loron susar nia sia siku tiꞌan,‘Loro matan atu nakukun luri.Fulan moos la nakroma tenik ona.Fitun sia mosar nosi laleꞌan mai.Beran hotu-hotu iha laleꞌan sia moos nahutan karin.’Yesaya 13:10, 34:4; Yeskiel 32:7; Yoel 2:10, 31, 3:15; Lia Raiklaran Falu Fila 6:12-13 Hotu, ema atu naree tadak iha laleꞌan mak natudu naꞌak, Ema Raiklaran Isin atu namaan aan mai nikar. Naree nola nunia, ema nosi rai hotu-hotu iha raiklaran, atu nataꞌuk toꞌo tanis. Haꞌu ktuun mai kodi kaloꞌan, foin sia naree Haꞌukaan beran no Haꞌukaan makaꞌas.Daniel 7:13; Sakarias 12:10-14; Lia Raiklaran Falu Fila 1:7 Hotu, Haꞌu atu karuka Naꞌi Maromak Niakaan makbukar laleꞌan sia, nebee baa libur nola ema hotu-hotu mak Haꞌu kboi kola tiꞌan, kosi rai ulun toꞌo rai ikun, kosi lorosaꞌe toꞌo loromonu, kosi lorokaras toꞌo lorokbelan.” Loron susar sia dadi tadak naꞌak, Yesus kreꞌis namaan aan mai ona(Markus 13:28-31; Lukas 21:29-33)Hotu Yesus dale tenik naꞌak, “Haꞌu kola knaninuk nuꞌu ai huun. Kalo ai tahan nahuu nakmodok, nia foo tadak naꞌak loro falin kreꞌis mai ona. Nunia moos, loron susar mak Haꞌu katak ohin nia sia. Kalo loron susar nia sia toꞌo mai tiꞌan, nia foo tadak naꞌak, Haꞌu kreꞌis mai ona. Rona, tan Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos! Nosi ema hotu-hotu mak moris baa oras neꞌe, balu sei la mate dauk, mais loron susar nia sia mai tiꞌan. Masik laleꞌan no raiklaran lakon mohu moos, Haꞌukaan Manfatin neꞌe nafati nohuun.” Yesus katak naꞌak, Niakaan oras namaan aan mai nia, sei lia subar(Markus 13:32-37; Lukas 17:26-30, 34-36)Hotu Yesus katak naꞌak, “La noo ema ida mak natene wainhira Haꞌu kmai kikar. Naꞌi Maromak Niakaan makbukar laleꞌan sia la natene. Haꞌu moos la katene. Haꞌukaan Ama mesan, mak natene. Haꞌu neꞌe, Ema Raiklaran Isin nosi laleꞌan. Oras Haꞌu kmai kikar, nuꞌu oras uluk aan, mak oras Noh sei moris.Lia Uluk Fohon 6:5-8 Baa oras nia, motasaꞌe boot sei la mai dauk. Ema moris hanesan da-dauk dei. Sia naa-nemu namidar aan, nodi nola malu bele-bele, toꞌo Noh tama baa roo boot nia laran. Oras motasaꞌe mai, lulun nodi sia, foin siakaan matan nakloke, no sia natene nola saa mak dadi tiꞌan nia. Nunia moos, baa oras Haꞌu kmai kikar.Lia Uluk Fohon 7:6-24 Kalo ema naꞌin rua serwisu iha toꞌos, teki-tekis Naꞌi Maromak foti nodi ida, nela ida. Kalo feto naꞌin rua fai hare, teki-tekis Naꞌi Maromak foti nodi ida, nela ida. Tan lia nia, emi musti daka aan loron-kalan, tan la hatene wainhira emikaan Naꞌin atu namaan aan mai nikar. Hanoin! Kalo ema uma naꞌin natene naꞌak, kalan neꞌe ema naꞌok atu mai, nanis nia daka bei-beik. Emi moos musti daka bei-beik nunia, tan emi la hatene wainhira Haꞌu kmai kikar.”Lukas 12:39-40 Yesus nanorin naꞌak, ema ain-liman musti tuir bei-beik ulun hakaran(Lukas 12:41-48)Hotu Yesus dale tenik naꞌak, “Emi musti dadi hanesan ema ain-liman mak tuir bei-beik ulun hakaran. Lia hatetek nuneꞌe. Noo ulun ida atu baa fatin dook. Nia foti ema ain-liman ida atu naliku haa-hemu bodik niakaan ema uma laran. Kalo ulun nia mai nikar, hotu naree nia serwisu diꞌa-diꞌak, nanis nia neon diꞌak no ema nia. Rona! Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos! Kalo ema ain-liman serwisu diꞌa-diꞌak nunia, nanis niakaan ulun atu foo beran baa nia nebee naliku ulun sasoin hotu-hotu. Mais, kalo ema ain-liman nia aat, nia atu dale iha neon laran naꞌak, ‘Diꞌak tiꞌan! Ulun laꞌo tiꞌan nuneꞌe, sei kleur foin nia mai!’ Nanoin nunia, nia nahuu taꞌe ema serwisu seluk sia. Nia tuur naa-nemu namidar aan bele-bele no ema tua lanuk teen sia. Mais la nanoin nola, teki-tekis ulun fila mai. Hotu ulun naloot nia tebe-tebes, toꞌo soe lerek nia baa luan, nebee nein namutuk no ema oin-kotuk sia. Iha fatin nia, ema noran susar basuk nodi tanis la nanawa.” Yesus foo lia hatetek nosi feto nurak matenek no feto nurak momokHotu Yesus dale natutan naꞌak, “Emi musti hadiꞌa aan atu simu Haꞌu kmai kikar, hanesan feto matenek iha lia hatetek neꞌe: Noo feto nurak naꞌin sanulu. Kalan ida, sia sai nodi badut atu baa simu sasudin mane ida iha siakaan maluk uman.Lukas 12:35 Nosi sia, noo lima mak momok. Lima seluk, matenek. Mak momok sia, naluꞌa nodi mina resin. Mais mak matenek sia, nodi kedas. Toꞌo uma nia baa, sasudin sei la mai dauk. Kleu-leur feto nurak nia sia matan nakati, toꞌo toba dukur. Baa kalan boot, ema nahii naꞌak, ‘Hoi! Sasudin mane mai tiꞌan! Mai simu nia!’ Rona nola nunia, feto nurak nia sia nadeer bele-bele. Hotu sia baa nola siakaan badut atu simu sasudin mane nia. Mais feto momok sia nusu baa feto matenek sia naꞌak, ‘Hoi mamaluk sia! Tulun foo ami mina oan ida lai, tan amikaan badut atu mate ona!’ Mais feto matenek sia nataa naꞌak, ‘Aikee! Keta nawan saꞌe, tan la bele. Amikaan mina neꞌe la toꞌo bodik ita hotu-hotu! Diꞌak liu emi baa sosa iha makfaꞌan mina sia.’ Hotu sia sai baa sosa mina. Mais baa oras sia sai tiꞌan, sasudin mane moos toꞌo mai. Feto matenek sia tama baa dahur fatin bele-bele no sasudin no bainaka hotu-hotu. Tama hotu tiꞌan, ema sena odamatan. La kleur, feto momok sia fila mai. Sia nariik iha luan nodi nahii naꞌak, ‘Ama Naꞌi! Ama Naꞌi! Tulun loke odamatan baa ami lai!’ Mais naꞌin nataa naꞌak, ‘Hoi! La bele! Haꞌu la katene emi!’ ”Lukas 13:25 Hotu Yesus taka lia hatetek nia naꞌak, “Emi moos musti hadiꞌa aan nohuun, tan emi la hatene Haꞌu kmai kona baa loron saa, lale, kona baa tuku hira.” Yesus foo lia hatetek nosi ema serwisu mak babilan ulun osan(Lukas 19:11-27)Hotu Yesus dale natutan nodi lia hatetek ida tenik naꞌak, “Kalo Haꞌu klaꞌo kela emi tiꞌan, emi musti serwisu diꞌa-diꞌak bodik Haꞌu, hanesan lia hatetek neꞌe: Noo ema ulun ida atu baa rai dook. Oras atu laꞌo, nia bolu nola niakaan ema serwisu naꞌin tolu, hotu naruka naꞌak, ‘Hola osan neꞌe, halo baa osan naꞌin. Kalo haꞌu kmai kikar, emi musti hasara baa haꞌu, emi hetan funan hira tiꞌan.’ Dale notu nunia, nia foo osan kakaluk lima baa ema serwisu nomer ida,Hakerek Moon lia Yunani naꞌak, talenta lima. Talenta ida nia, manesak no badaen kanseran tinan sanulu resin lima laran. nebee nia nalaꞌo osan nia toꞌo noo funan. Hotu nia foo osan kakaluk rua baa ema serwisu nomer rua, no osan kakaluk ida baa ema serwisu nomer tolu, tuir ida-idak niakaan babelen. Hotu ulun nia laꞌo baa rai dook. Simu nola osan nia, ema serwisu nomer ida sai kedan baa fatin faꞌan. La kleur, nia netan funan kakaluk lima. Nunia moos ema serwisu nomer rua. Nia netan funan kakaluk rua. Mais ema serwisu nomer tolu mak simu nola osan kakaluk ida nia, nia baa keꞌe kuak, hotu rai subar osan nia. La kleur, ulun mai nikar. Nia libur nola niakaan ema serwisu naꞌin tolu nia atu leno niakaan osan mak sia babilan tiꞌan nia. Ema serwisu nomer ida tama baa, latan osan kakaluk sanulu. Nia dale naꞌak, ‘Ama boot! Hori hirak nia ita boot latan osan kakaluk lima baa haꞌu. Oras neꞌe, ketan osan funan kakaluk lima tenik.’ Rona nola nunia, ulun neon diꞌak. Nia dale naꞌak, ‘Kabaas! O neꞌe, ema serwisu mak diꞌak. Masik haꞌu la iha neꞌe moos, o serwisu bei-beik tuir haꞌukaan harukan. Tan o bele babilan lia kiꞌik nuneꞌe, haꞌu kfoti o atu babilan lia mak boot kaliuk. Haꞌu moos kalo dahur, nebee ita hotu-hotu neon diꞌak bele-bele.’ Hotu ema serwisu nomer rua mai latan osan kakaluk haat. Nia dale naꞌak, ‘Ama boot! Uluk ita boot latan osan kakaluk rua baa haꞌu. Ita haree mai, tan haꞌu ketan osan funan kakaluk rua tenik.’ Rona nola nunia, ulun moos neon diꞌak. Nia dale naꞌak, ‘Kabaas! O neꞌe moos ema serwisu mak diꞌak. Masik haꞌu la iha neꞌe moos, o serwisu bei-beik tuir haꞌukaan harukan. Tan o bele babilan lia kiꞌik nuneꞌe, haꞌu kfoti o atu babilan lia mak boot kaliuk. Haꞌu moos kalo dahur, nebee ita hotu-hotu neon diꞌak bele-bele.’ Hotu ema serwisu nomer tolu tama. Nia dale naꞌak, ‘Ama boot! Haꞌu katene ita boot, ema mak laran makaꞌas. Ita boot hola saa mak ema seluk nalo, no kuꞌu hola saa mak ema seluk kuda. Haꞌu kataꞌuk, keta toꞌo osan neꞌe lakon mohu, hotu ita boot taa ukun baa haꞌu. Tan lia nia, haꞌu ksubar osan neꞌe diꞌa-diꞌak. Neꞌe, ama boot! Mola mikar ona ama boot osan kakaluk ida neꞌe, tan nafati dei!’ Rona nola nunia, ulun nakbehek nia naꞌak, ‘O neꞌe, ema serwisu mak aat no baruk teen! Kalo o matene tiꞌan maꞌak, haꞌu kola saa mak ema seluk nalo, no kuꞌu kola saa mak ema seluk kuda, tan saa o la baa rai osan neꞌe iha uma rai osan dei? Nebee kalo haꞌu kmai kikar, bele ketan funan. Masik oan ida dei moos, soꞌin!’ Hotu ulun naruka niakaan ema serwisu seluk sia naꞌak, ‘Hola hikar osan hosi ema neꞌe, latan baa ema serwisu mak netan funan kakaluk lima nia. Ema mak babilan diꞌa-diꞌak saa mak nia kaer tiꞌan, nia atu netan hetak waꞌin tenik. Mais ema mak la noꞌuk babilan saa mak nia kaer tiꞌan, ema atu nola nikar hotu-hotu nosi nia.’Mateus 13:12; Markus 4:25; Lukas 8:18 Hotu ulun natutan tenik naꞌak, ‘Kohi hola ema serwisu mak la folin neꞌe. Dada sarat hodi nia baa luan. Habusik nia noran susar basuk nodi tanis la nanawa iha fatin makukun nebaa!’ ”Lukas 19:11-27; Mateus 8:12, 22:13; Lukas 13:28 Yesus katak naꞌak, Nia atu natetu ema ida-idak moris baa oras rai falu filaHotu Yesus dale liu naꞌak, “Haꞌu neꞌe, Ema Raiklaran Isin nosi laleꞌan. Haꞌu atu ktuun mai kikar kodi Haꞌukaan Ama beran mak makaꞌas, bele-bele ko Niakaan makbukar laleꞌan sia. Hotu Haꞌu kabesi aan baa Haꞌukaan kadera ukun makaꞌas, nebee kleno ema ida-idak hahalok, tuir saa mak sia nalo tiꞌan iha raiklaran.Mateus 16:27, 19:28 Baa oras nia, ema nosi rai hotu-hotu iha raiklaran naklibur. Sia ida-idak atu mai nasoru Haꞌu. Haꞌu atu ksasa-faꞌe sia, hanesan ema makbalin sasa faꞌe bibi malae nosi bibi dadi baa klibur rua. Ema sia mak nalo tuir Naꞌi Maromak hakaran, Haꞌu atu ktau sia baa Haꞌukaan sorin kwana. Mais seluk sia, Haꞌu atu ktau baa sorin karuk. Baa oras nia, Haꞌu kaer ukun Naꞌin. Haꞌu katak baa ema mak iha Haꞌukaan sorin kwana kaꞌak, ‘Emi neꞌe mak simu matak-malirin hosi Haꞌukaan Ama. Mai tama baa fatin kabaas mak Nia babilan kedan bodik emi. Oras raiklaran sei la iha dauk, Nia babilan kedan tiꞌan fatin Nia bodik emi. Emi bele tama, tan uluk baa oras Haꞌu ksalaen, emi hahaan Haꞌu. Baa oras Haꞌu kanroo, emi haroo Haꞌu. Haꞌu kmai hanesan ema matak, emi simu Haꞌu iha emikaan uma. Haꞌu la koo tais, emi foo tais baa Haꞌu. Haꞌu kmoras, emi mai babilan Haꞌu. Haꞌu iha bui, emi mai haliku Haꞌu.’ Rona nola nunia, ema moon sia iha Haꞌukaan sorin kwana atu nataa nikar naꞌak, ‘Ama naꞌi boot, neꞌe nunabee tiꞌan? Ama naꞌi naꞌak, Ama naꞌi salaen, ami hahaan. Ama naꞌi nanroo, ami haroo. Ama naꞌi hanesan ema matak, ami simu iha amikaan uma. Ama naꞌi la noo tais, ami foo tais. Ama naꞌi moras, ami baa babilan. Ama naꞌi iha bui, ami haliku. Hori hirak ami halo lia nia sia?’ Haꞌu atu kataa sia kaꞌak, ‘Rona! Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos! Baa oras emi halo lia nunia sia bodik Haꞌukaan ema, masik sia ema kiꞌik basuk moos, emi halo tiꞌan bodik Haꞌu!’ Hotu Haꞌu katak kedan baa ema seluk sia mak iha Haꞌukaan sorin karuk kaꞌak, ‘Hoi ema aat sia! Sees hosi neꞌe! Naꞌi Maromak lelen emi. Nia atu soe tama emi baa haꞌi naraka mak laka la nanawa. Nia nadiꞌa tiꞌan fatin susar nia bodik diabu sia no siakaan ulun. Emi kona lelen nia, tan oras Haꞌu ksalaen, emi la hahaan haꞌu. Oras Haꞌu kanroo, emi la haroo Haꞌu. Haꞌu kmai hanesan ema matak, emi la simu Haꞌu iha emikaan uma. Haꞌu la koo tais, emi la foo. Haꞌu kmoras, emi la babilan. Haꞌu iha bui, emi la haliku.’ Rona nola nunia, ema aat nia sia atu nataa naꞌak, ‘Ama naꞌi boot, neꞌe nunabee tiꞌan? Ama naꞌi naꞌak, Ama naꞌi salaen, ami la hahaan. Ama naꞌi nanroo, ami la haroo. Ama naꞌi mai hanesan ema matak, ami la simu iha amikaan uma. Ama naꞌi la noo tais, ami la foo. Ama naꞌi moras, ami la babilan. Ama naꞌi iha bui, ami la haliku. Hori hirak ami halo ama naꞌi nunia?’ Hotu Haꞌu atu kataa sia kaꞌak, ‘Rona! Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos! Baa oras emi la tulun Haꞌukaan ema kiꞌik sia, emi la tulun Haꞌu tiꞌan.’ Hotu ema aat nia sia netan kastikar nima-nimak. Mais ema moon nia sia netan moris nima-nimak.”Daniel 12:2 Ema boot sia buka dalan atu noꞌo Yesus(Markus 14:1-2; Lukas 22:1-2; Yohanis 11:45-53)Yesus nanorin notu lia nia sia hotu-hotu, Nia katak baa Niakaan maktuir sia naꞌak, “Emi hatene tiꞌan haꞌak baa loron rua tenik, itakaan loron diꞌak sia toꞌo mai ona. Loron diꞌak nia mak ita halo Dahur Tubi Bakae. Kalo loron diꞌak nia toꞌo tiꞌan, ema atu faꞌan Ema Raiklaran Isin neꞌe. Hotu sia nedi noꞌo Haꞌu baa ai karuus.”Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 12:1-27 Baa oras Yesus dale nunia, naꞌilulik ulun sia no fukun adat sia naklibur iha Kayafas uman. Kayafas nia, mak naꞌilulik ulun boot. Kayafas sia buka dalan atu kohi no-nook Yesus, nebee sia bele noꞌo Nia. Mais sia nahulin dalan naꞌak, “Hein lai! Keta kohi Nia baa loron diꞌak sia, tan ema lear sia bele nakfetik ita.” Feto ida fui mina morin folin todan baa Yesus ulun(Markus 14:3-9; Yohanis 12:1-8)Baa oras nia, noo ema ida naran Simon. Nia nein iha leo Betania. Uluk, ema nakribi nia tan kona moras funi mea. Mais oras neꞌe, nia diꞌak tiꞌan. Baa oras loron diꞌak nia sia sei la toꞌo dauk, Yesus sia baa naa iha Simon uman. Baa oras sia naa, feto ida mai nasoru Yesus. Feto nia kaer botir ida mak ema nalo nosi fatuk mahoo folin todan.Botir nia, Hakerek Moon Lia Yunani naꞌak halo hosi fatuk naran ἀλάβαστρος (‘alabastros’). Haree Lukas 7:37-38. Botir nia moos nahisi mina morin isin mak folin todan basuk. Toꞌo Yesus baa, feto nia fui nanii mina nia baa Yesus ulun atu dadi tadak naꞌak nia nakneter Yesus. Mais baa oras Yesus Niakaan maktuir sia titu-naree nunia, sia krakat naꞌak, “Hoi! Feto saa mak neꞌe, toꞌo soe butan mina morin mahoo folin todan basuk nia! Diꞌak liu faꞌan mina nia dei, nebee faꞌe osan waꞌin nia baa ema mukit!” Mais Yesus natene siakaan neon. Nia dale naꞌak, “Keta hasusar feto neꞌe! Haꞌu neon diꞌak, tan nia fui tiꞌan mina morin neꞌe baa Haꞌu. Ema mukit sia namutuk no emi bei-beik. Mais la kleur ona, Haꞌu la kamutuk ko emi tenik,Hanoin Hikar Dalan Moris 15:11 tan Haꞌu atu kmate ona. Nodi fui mina morin neꞌe baa Haꞌu, feto neꞌe nahulin tiꞌan Haꞌukaan isin, hanesan nia kari kedan ai funan baa Haꞌukaan maten. Rona! Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos! Oras ema keke lema Naꞌi Maromak Manfatin Diꞌak baa fatin hotu-hotu iha raiklaran tomak, sia moos nanis dale feto neꞌe niakaan dadiꞌak. Hodi nunia, ema nanoin feto neꞌe toꞌo nima-nimak.” Yudas kabuar lia fuan no ema boot Yahudi sia atu latan Yesus(Markus 14:10-11; Lukas 22:3-6)Nosi Yesus Niakaan maktuir naꞌin sanulu resin rua nia, naꞌin ida naran Yudas Iskariot. Baa loron nia, nia sai baa buka naꞌilulik ulun sia. Toꞌo sia baa, nia nusu naꞌak, “Ama sia! Kalo haꞌu kbele tulun emi kohi Yesus, emi foo saa baa haꞌu?”Sia moos nataa naꞌak, “Kalo makara faꞌan Nia baa ami, ami nanis selu.” Hotu sia sura nola osan murak tomak tolu nulu, latan baa Yudas.Sakarias 11:12 Hotu Yudas sai atu buka dalan latan Yesus baa sia. Yesus nadahur Paska no Niakaan maktuir sia(Markus 14:12-21; Lukas 22:7-14, 21-23; Yohanis 13:21-30)Sura tinan ema Yahudi sia nadahur loron diꞌak, loron hitu laran. Sia nanaran loron diꞌak nia sia naꞌak, ‘Dahur Tubi Bakae’. Baa oras dahur nia atu nahuu ona, Yesus Niakaan maktuir sia mai nusu baa Nia naꞌak, “Ama! Ohin kalan neꞌe ita musti loke Dahur Tubi Bakae hodi hoꞌo bibi malae atu haa baa Paska. Ama nakara ami baa hadiꞌa dahur fatik iha nabee?” Hotu Yesus nataa naꞌak, “Emi tama baa kota laran, hotu atu hasoru hola katuas ida. Katak baa nia haꞌak nuneꞌe, ‘Ama! Amikaan Ama Manorik nusu fatin ida iha ama uman atu nadahur Paska no Niakaan maktuir sia.’ ” Yesus naruka notu nunia, Niakaan maktuir sia moos baa nalo tuir nunia. Hotu sia nadiꞌa dahur Paska iha fatin nia. Kalan tiꞌan, Yesus no Niakaan maktuir naꞌin sanulu resin rua tuur nadahur. Baa oras sia naa, Yesus dale naꞌak, “Fiar Haꞌu! Ema ida nosi emi atu latan Haꞌu baa ema seluk.” Rona nola nunia, sia noran la diꞌak. Sia ida-idak nusu baa Yesus naꞌak, “Ema mak Ita Boot dale nia, haꞌu ka?” Nia moos nataa naꞌak, “Ema mak loban tubi namutuk no Haꞌu baa haan fatik neꞌe, nia mak atu faꞌan lakon Haꞌu.Kananuk Sia 41:10 Hanoin! Ema Raiklaran Isin neꞌe musti mate atu natoꞌo saa mak Maromak makoꞌan sia nakerek kedan hori uluk. Mais sintidu! Ema mak faꞌan Haꞌu, nia atu natiu niakaan dinu! Diꞌak liu niakaan inan la nahoris kedan nia!” Hotu Yudas, mak atu faꞌan Yesus, moos nusu kalolon naꞌak, “Nanis ema mak Ama dale nia, lahoos haꞌu ka?”Yesus nataa naꞌak, “O naꞌin duꞌuk mak maꞌak nunia tiꞌan.” Yesus katak naꞌak, tubi no anggor ween dadi tadak atu hodi hanoin Nia(Markus 14:22-26; Lukas 22:14-20; 1 Korintus 11:23-25)Baa oras sia sei naa, Yesus foti nola tubi baluk ida, nodi sera dodan baa Naꞌi Maromak. Hotu Nia tohi faꞌe tubi nia, lolo foo baa Niakaan maktuir sia. Nia katak naꞌak, “Tubi neꞌe, Haꞌukaan isin. Simu, haa baa ona!” Nunia hotu, Nia nola hemu fatik ida mak nakonu anggor ween. Nia namulak tenik, sera dodan baa Naꞌi Maromak. Hotu Nia lolo foo baa Niakaan maktuir sia. Nia katak naꞌak, “Simu, hemu baa ona. Anggor ween neꞌe, Haꞌukaan raan mak atu nakduar nodi sori ema lear nosi sala. Nodi raan neꞌe, Naꞌi Maromak namate menon foun no emi.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 24:8; Yeremia 31:31-34 Mais nebee emi hatene, nahuu nosi oras neꞌe, Haꞌu la kemu tenik anggor ween ona, toꞌo Haꞌukaan Ama nabesi aan kaer ukun iha laleꞌan tiꞌan, foin Haꞌu kemu tenik ko emi.” Yesus dale notu nunia, sia nananu kananuk ida nodi tonun Naꞌi Maromak. Baa kalan nia moos, sia laꞌo kedan baa Foho Saitun. Yesus katak kedan naꞌak, Petrus atu neli Nia(Markus 14:27-31; Lukas 22:31-34; Yohanis 13:36-38)Baa oras sia laꞌo nia, Yesus katak baa Niakaan maktuir sia naꞌak, “Ohin kalan neꞌe, emi hotu-hotu atu halai hela Haꞌu. Hori uluk Maromak makoꞌan nakerek nela kedan nosi lia neꞌe naꞌak,‘Haꞌu atu koꞌo makbalin.Hotu niakaan bibi malae sia nalai keen karin.’Sakarias 13:7 Nanis Haꞌu kmate. Mais, kalo Haꞌu kmoris kikar tiꞌan, Haꞌu atu kbaa uluk kein emi iha rai Galilea nebaa.”Mateus 28:16 Rona nola nunia, Petrus sakar naꞌak, “La bele nunia Ama! Masik ema seluk sia hotu-hotu nalai nela Ama moos, haꞌu la klaꞌo kela Ama!” Yesus nataa naꞌak, “Nunia ka? Rona mai Petrus. Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos! Ohin kalan neꞌe, manu sei la kokoreek dauk, o meli Haꞌu isin tolu tiꞌan maꞌak, o la matene Haꞌu!” Mais Petrus sakar tenik naꞌak, “Lale Ama! Kalo Ama mate, haꞌu moos mate tuir. Haꞌu la kalai kela Ama!” Petrus niakaan mamaluk sia ida-idak moos naꞌak nunia. Yesus namulak iha Toꞌos Getsemani(Markus 14:32-42; Lukas 22:39-46)Hotu Yesus sia laꞌo iha Foho Saitun, toꞌo toꞌos ida naran ‘Getsemani’.Iha lia Ibrani, ‘Getsemani’ lia isin naꞌak, ‘laledun mina nosi saitun fuan’. Iha nia Yesus katak baa Niakaan maktuir sia naꞌak, “Tuur heik iha neꞌe lai, tan Haꞌu atu kbaa kamulak iha nebaa.” Mais Nia bolu nola Petrus, Yakobus no Yohanis, nebee sia baa bele-bele no Nia. Nahuu baa oras nia, Nia noran susar basuk no neon la metin. Hotu Nia katak baa sia naꞌak, “Haꞌukaan neon susar basuk! Koran nuꞌu atu kmate dei. Emi tuur daka ho Haꞌu iha neꞌe lai.” Hotu Nia laꞌo soruk oan ida tenik. Nia nakniꞌa sudur baa rai nodi namulak naꞌak, “Ama! Kalo Ama nakara, Haꞌu lalika katiu kola susar neꞌe. Mais keta tuir Haꞌukaan hakaran, tuir Ama hakaran dei.” Namulak notu, Yesus fila baa Niakaan maktuir naꞌin tolu nia. Mais sia toba dukur. Nia nafanun sia nodi dale baa Petrus naꞌak, “Hoi Petrus! Nansaa emi toba? Haꞌu iha nebaa la oras dei, mais emi la bele hadeer tuur daka oan ida no! Kose haroma emikaan matan lai, hotu daka ho Haꞌu! Emikaan neon nanis nakara nalo diꞌak, mais emikaan isin la biit. Diꞌak liu emi hamulak, nebee kalo kona sokur, emi bele terus.” Hotu Nia baa namulak tenik naꞌak, “Ama! Kalo Haꞌu kmusti katiu kola susar neꞌe, nebee tuir Ama hakaran dei.” Namulak notu, Nia fila nikar baa Niakaan maktuir naꞌin tolu nia. Mais sia toba nikar tiꞌan, tan matan nakati todan. Hotu Nia laꞌo nela sia, baa namulak isin ida tenik. Nia nakroꞌan nikar baa Aman, nebee keta nabusik lerek Nia natiu susar nia, mais nebee tuir Aman hakaran dei. Namulak notu, Nia fila nikar baa nafanun Niakaan maktuir sia naꞌak, “Emi sei toba ka? Haree lai! Niakaan oras toꞌo ona. Ema mak atu faꞌan Ema Raiklaran Isin mai tiꞌan. Ema mai kohi Haꞌu atu latan Haꞌu baa ema aat liman. Hadeer ona! Loke matan, mana kokon baa nebaa lai! Ema mak faꞌan Haꞌu mai tiꞌan. Mai ita baa hasoru nia ona!” Ema boot sia solok ema baa kohi Yesus(Markus 14:43-50; Lukas 22:47-53; Yohanis 18:3-12)Yesus sei dale nunia, Niakaan maktuir ida naran Yudas mai no ema waꞌin. Sia mai nodi surik no ai kaliduk atu kohi Yesus. Sia tuir ukun nosi ema boot sia, mak naꞌilulik ulun sia no fukun adat sia. Uluk Yudas foo kedan tadak baa sia naꞌak, “Haree diꞌa-diꞌak! Ema mak haꞌu kdeꞌi, kohi hola Nia ona! Tan Nia mak emi buka!” Toꞌo Yesus baa, Yudas liu kedan baa Niakaan oin nodi naꞌak, “Tabe, Ama Boot!” Hotu Yudas nakoꞌak nodi deꞌi Nia. Yesus nusu nia naꞌak, “Yudas! O mai neꞌe atu malo saa?” Hotu ema lear nia kabuun baa, kohi nola Yesus. Mais la natene falik, Yesus eman ida losu nola taha, taa kotu ema ida tilun sorin. (Ema kanek nia, naꞌilulik ulun boot atan.) Naree nunia, Yesus katak baa ema mak taa nia naꞌak, “Maknua mikar okaan taha, tan ema mak nakaat nodi taha, nia moos atu mate kona taha. O la matene ka? Haꞌu kbele kusu Haꞌukaan Ama nebee solok Niakaan makbukar maliun-maliunHakerek Moon lia Yunani naꞌak ‘legion’ sanulu resin rua. Sondadu Roma legion ida, kona ema naꞌin rihun neen. mai nosi laleꞌan atu tulun Haꞌu. Mais lalika. Habusik baa, nebee ema neꞌe sia kohi nola Haꞌu. Tan lia neꞌe sia hotu-hotu natoꞌo saa mak hakerek kedan hori uluk iha Hakerek Moon.” Hotu Yesus dale baa ema lear nia sia naꞌak, “Hoi! Nansaa mai kohi Haꞌu hodi surik no ai kaliduk? Haꞌu neꞌe, ema aat ka? Sura loron Haꞌu kanorin ema iha Uma Hamulak Huun, mais emi la mai kohi Haꞌu.Lukas 19:47, 21:37 Mais soꞌin baa dei! Kohi hola Haꞌu ona! Tan lia neꞌe natoꞌo saa mak Maromak makoꞌan sia nakerek kedan hori uluk iha Hakerek Moon.”Titu-naree ema lear kohi Yesus nunia, Niakaan maktuir sia nataꞌuk tebes toꞌo niꞌit aan nalai nela Nia. Ema nodi Yesus baa moon-metan(Markus 14:53-65; Lukas 22:54-55, 63-71; Yohanis 18:13-14, 19-24)Baa oras nia, naꞌilulik ulun sia, manorik ukun sia, no fukun Yahudi sia naklibur tiꞌan iha naꞌilulik ulun boot Kayafas uman. Ema mak kohi Yesus ohin nia, sia nodi Nia baa Kayafas uman. Petrus moos tuir no-nook nosi kotuk. Toꞌo uma nia baa, Petrus moos tama baa lalawar, hotu tuur bele-bele no ema iha nia. Nia buka natene saa mak atu dadi baa Yesus. Iha uma nia laran, ema boot sia buka lia kakaer atu nodi nasalak Yesus, tan nakara taa ukun mate baa Nia. Masik sia natama ema mataa lia tolek waꞌin moos, sia la netan lia kakaer ida kedan. Mais ikus basuk, foin netan ema naꞌin rua mak nataa naꞌak, “Ami rona Ema neꞌe dale naꞌak, ‘Haꞌu atu karoꞌon Uma Hamulak Huun. Mais toꞌo wainrua, Haꞌu kariik kikar.’ ”Yohanis 2:19 Hotu Kayafas nariik iha oin nodi nusu baa Yesus naꞌak, “Ema waꞌin tula sala baa O. Tan saa O no-nook dei?” Mais Yesus la nataa kois. Hotu naꞌilulik nia nusu tenik naꞌak, “Haꞌu atu kusu neꞌe, mais O musti mataa tebe-tebes hanesan O mataa baa Naꞌi Maromak mak moris iha laleꞌan. Ema balu naꞌak, O neꞌe Kristus, Naꞌi Maromak Oan. Lia nia tebes ka lale?” Yesus nataa naꞌak, “Ama dale nia tebes. Nosi ikus, emi atu haree Haꞌu, mak Ema Raiklaran Isin, tuur iha laleꞌan iha Naꞌi Maromak sorin kwana. Haꞌu atu kaer ukun kamutuk ko Nia mak beran kaliuk nia. Emi moos haree Haꞌu kmai kikar, ktuun kodi kaloꞌan.”Daniel 7:13 Rona nola Yesus nataa nunia, naꞌilulik nia nawan saꞌe tebe-tebes, toꞌo lees nasira niakaan faru klobor. Hotu nia katak baa ema hotu-hotu iha nia naꞌak, “Ita lalika buka ema mataa lia tenik! Emi rona duꞌuk Nia foti aan nuꞌu Naꞌi Maromak Oan. Nia dale nahaat Naꞌi Maromak tiꞌan! Tuir itakaan ukun, kalo ema nalo aan nuꞌu Naꞌi Maromak, ema nia musti mate! Dadi, ita atu hakotu nunabee?”Sia hotu-hotu nahii naꞌak, “Ema neꞌe, sala tebes! Musti taa ukun mate baa Nia!”Ukun-badu Naꞌilulik 24:16 Hotu ema naꞌin hira soruk baa soe kaban baa Yesus. Sia moos basa nakdiuk NiaYesaya 50:6 nodi naleuk naꞌak, “Hoi! Kalo O neꞌe Kristus tebes, O maꞌak kokon see mak tuku O neꞌe?” Petrus neli Yesus isin tolu(Markus 14:66-72; Lukas 22:56-62; Yohanis 18:15-18, 25-27)Baa oras nia, Petrus sei tuur iha lalawar. Hotu ata feto ida mai dale no nia naꞌak, “Ohin nia, o moos bele-bele mo Yesus, ema Nasaret nia ka?” Mais Petrus neli iha ema waꞌin nia oin naꞌak, “Lale! Nansaa o musu nunia? Haꞌu la katene ema nia.” Hotu Petrus sai baa nariik iha odamatan nanokar oin. Feto ida seluk naree nia, hotu katak baa ema sia iha nia naꞌak, “Ohin nia, ema neꞌe moos bele-bele no Yesus, ema Nasaret nia.” Mais Petrus sakar naꞌak, “O bula arumak! Haꞌu ktuku fatuk la katene ema nia!” La kleur tenik, ema seluk dale baa Petrus naꞌak, “Hoi! Keta maktolek tenik maꞌak o la matene ema nia! Tan okaan lia klalain, manesak no ema Galilea sia!” Mais Petrus sakar nodi nabasuk lian tenik naꞌak, “Hoi! Haꞌu ktuku fatuk la katene ema nia!” Baa oras nia moos, manu kokoreek. Rona nola manu kokoreek, Petrus moos nanoin nola Yesus Niakaan lia fuan ohin nia mak naꞌak, “Manu sei la kokoreek dauk, o meli Haꞌu isin tolu tiꞌan, maꞌak o la matene Haꞌu.” Nanoin nola nunia, Petrus sai nikar baa luan nodi tanis nanseꞌur aan. Ema nodi Yesus baa Gubernur Pilatus(Markus 15:1; Lukas 23:1-2; Yohanis 18:28-32)Seisawan oan, ema hotu-hotu mak iha moon-metan Yahudi nia, kabuar lia atu noꞌo Yesus. Hotu sia kesi Nia nodi baa gubernur Pilatus, tan sia nakara nebee gubernur taa ukun mate baa Nia.Baa oras nia, ema boot Yahudi sia la noo beran atu taa ukun mate baa ema. Tan lia nia, sia nodi Yesus baa Gubernur Pilatus, tan nia kaer ukunrai Roma iha nia. Yudas mate nisa aan(Kristus Klosan Lian 1:18-19)Baa oras Yudas natene naꞌak naꞌilulik ulun sia no fukun adat sia nakotu atu noꞌo Yesus, nia neon monu baa niakaan salan, tan nia mak faꞌan lakon Yesus baa sia. Hotu Yudas baa nasoru sia atu foo nikar siakaan osan murak tomak tolu nulu nia. Nia katak naꞌak, “Haꞌu kalo sala tiꞌan, tan haꞌu klatan baa emi ema mak la noo sala sa-saa.”Mais sia nataa naꞌak, “Hoi! Ami la hatene o ona! O musti matiu duꞌuk sala nia.” Hotu Yudas soe lerek osan nia iha Uma Hamulak Huun laran. Hotu nia sai, baa nisa aan toꞌo mate. Rona nola lia nia, naꞌilulik sia libur nola osan nia hotu dale naꞌak, “Ita la bele hatama hikar osan neꞌe baa osan sera fatin, tan osan neꞌe kadoor tiꞌan. Ita rona badaen sasanan ida atu faꞌan niakaan rai. Diꞌak liu ita hodi osan neꞌe baa sosa hola rai nia. Hodi nunia, ita bele halo rai nia dadi rate fatin bodik ema matak sia, kalo sia mate iha Yerusalem neꞌe.” Hotu sia nodi osan nia, baa sosa nola rai nia. Toꞌo baa oras neꞌe, ema sei temi rai nia naꞌak, ‘Rai Raa’.Kristus Klosan Lian 1:18-19 Lia neꞌe natoꞌo saa mak Maromak makoꞌan Yeremia nakerek kedan hori uluk naꞌak,“Hori uluk aan ema Israꞌel sia nodi osan murak tomak tolu nulu atu sosa nola ata ida.Tan lia nia, sia nola osan murak tomak tolu nuluatu sosa nola rai rohan ida. Rai nia, sia sosa nola nosi badaen sasanan,tuir saa mak Naꞌi Maromak naruka tiꞌan baa haꞌu.”Sakarias 11:12-13; Yeremia 18:2-4, 19:1-11, 32:6-15 Yesus iha Gubernur Pilatus oin(Markus 15:2-5; Lukas 23:3-5; Yohanis 18:33-38)Ema nodi Yesus toꞌo gubernur baa tiꞌan, gubernur nusu Yesus naꞌak, ‘ ‘Ema neꞌe sia naꞌak O neꞌe, Naꞌin Yahudi. Tebes ka lale?”Yesus nataa naꞌak, “Tebes. Ama dale nia loos.” Hotu naꞌilulik ulun sia no fukun adat sia tula lia waꞌin baa Yesus, mais la nataa kedan. Hotu gubernur nusu nikar naꞌak, “O la rona sia dale nia ka? Sia tula sala waꞌin baa O tiꞌan. Tan saa O la mataa?!” Mais Nia la nataa kedan, toꞌo gubernur moos benar. Gubernur Pilatus taa ukun mate baa Yesus(Markus 15:6-15; Lukas 23:13-25; Yohanis 18:39—19:16)Sura tinan, natoon baa ema Yahudi nadahur Paska, gubernur nabusik ema bui ida tuir ema lear boi. Baa oras nia, noo ema bui ida naran Barabas.Hakerek Moon lia Yunani balu naꞌak, ‘Yesus Barabas’, balu tenik naꞌak ‘Barabas’ dei. Ema hotu-hotu natene nia, tan nia ema aat basuk. Baa loron nia, ema lear moos baa gubernur Pilatus atu nusu nebee nia nabusik sai ema bui ida, tuir siakaan adat. Rona nunia, Pilatus nusu baa sia naꞌak, “Diꞌak! Mais haꞌu atu kabusik see? Iha neꞌe, Barabas no Yesus mak ema temi naꞌak Kristus. Haꞌu kabusik mak nabee? Emi naꞌin boi duꞌuk.” (Gubernur dale nunia, tan nia natene tiꞌan naꞌilulik ulun sia nodi Yesus baa nia, tan sia rai hirus baa Yesus.) Oras gubernur sei tuur leno lia nia, niakaan feen solok lia baa nia naꞌak, “Ama sintidu! Keta taa ukun baa Yesus nia, tan Nia ema moon. Hori fonin aan haꞌu kmeꞌi la diꞌak. Toꞌo oras neꞌe moos, haꞌu ksei koran la diꞌak.” Mais naꞌilulik ulun sia no fukun adat sia sasuku bei-beik ema lear nia, nebee sia nusu gubernur nabusik Barabas no taa ukun mate baa Yesus. Tan baa nia, gubernur nusu tenik baa sia naꞌak, “Nosi ema naꞌin rua neꞌe, haꞌu kabusik ida nabee?”Sia moos nataa bele-bele naꞌak, “Barabas! Mabusik Barabas dei!” Hotu gubernur nusu tenik naꞌak, “Kalo nunia, haꞌu kalo nunabee baa Yesus neꞌe, mak ema temi Kristus?”Sia hotu-hotu moos nahii bele-bele naꞌak, “Hoꞌo Nia dei! Hedi Nia baa ai karuus!” Hotu gubernur nusu tenik naꞌak, “Mais Nia sala saa? Haꞌu kleno Nia tiꞌan, mais la ketan sala kois!”Masik nunia moos, sia hotu-hotu nahii makaꞌas liu tenik naꞌak, “Hoꞌo Nia! Hedi Nia baa ai karuus ona!” La kleur falik, gubernur natene naꞌak nia la bele nalo saa tenik, tan ema lear nia atu krakat toꞌo nakfetik. Tan lia nia, nia nola wee nodi fasi liman iha siakaan oin. Nia moos katak baa sia naꞌak, “Haꞌu la katiu ema neꞌe niakaan mate! Emi hotu-hotu mak hatiu!”Hanoin Hikar Dalan Moris 21:6-9 Ema lear nia moos nahii nodi nataa naꞌak, “Soꞌin baa! Habusik ami ho amikaan bein oan sia mak hatiu hola Niakaan raan!” Rona nola nunia, gubernur dale naꞌak, “Loos emi dei.” Hotu nia nabusik Barabas tuir siakaan hakaran. Mais nia naruka ema noꞌat Yesus nodi oe besi tarak.Sondadu Roma sia nodi oe mak nalo nosi tali kulit lolon hira sia. Hotu, sia kesi ruin meik, lale, makdadi meik, baa tali kulit nia rohan sia. Kalo hoꞌat rua-ruan hodi oe nia, isin kulit nakluꞌas mohu. Ema Yahudi tau hoꞌat kladik toꞌo isin haat nulu dei. Mais, sondadu Roma sia la sura. Sia noꞌat bei-beik. Noꞌat notu, nia latan Yesus baa sondadu sia, nebee sia nodi baa atu nedi noꞌo baa ai karuus. Sondadu sia naleuk nakdiuk Yesus(Markus 15:16-20; Yohanis 19:2-3)Nunia hotu, sondadu sia dada nodi Yesus baa siakaan fatin iha gubernur tofatik. Hotu sia bolu nola mai siakaan mamaluk sia hotu.Sondadu siakaan fatin nia, sia temi nodi lia Latin naꞌak, praetorium. Fatin nia, sondadu siakaan fatin duꞌuk iha ukunrai tofatik. Hakerek Moon lia Yunani naꞌak, sia bolu siakaan mamaluk speira ida. Speira ida nia, manesak no sondadu naꞌin atus neen. Sia kolu Yesus Niakaan tais no natais nikar Nia nodi faru klobor ida. Faru nia ilas mean asuaten,Tuir loos; Mateus nakerek naꞌak faru nia ilas ‘mean lakan’. Markus mak nakerek naꞌak ilas ‘mean asuaten’. hanesan naꞌin sia natais. Hotu sia nola ai tarak lain, noman nalo baa sabeo tarak. Hotu sia tau sabeo nia baa Yesus ulun nodi naleuk nakdiuk Nia, hanesan sia foti naꞌi foun nodi sabeo naꞌin. Sia moos nakaer ai knoꞌan ida baa Yesus liman kwana, hanesan knoꞌan ukun. Sia nakniꞌa seꞌi oin baa Nia, nodi naleuk naꞌak, “Tabe, Naꞌin Yahudi.” Sia moos soe kaban baa Nia. Sia nola knoꞌan nia nosi Yesus liman, nodi taꞌe nakdiuk Niakaan ulun. Naleuk nakdiuk Nia notu, sia kolu faru klobor nia, hotu natais nikar Niakaan tais baa. Hotu sia nodi Nia sai baa kota Yerusalem luan atu nedi noꞌo Nia baa ai karuus. Sia nedi Yesus baa ai karuus(Markus 15:21-32; Lukas 23:26-43; Yohanis 19:17-27)Oras sia dada nodi Yesus baa, sia nasoru nola ema naꞌin ida iha dalan klaran. Ema nia naran Simon. Nia nosi kota Kirene. Hotu sondadu sia seten nia natiu Yesus Niakaan ai karuus. Hotu sia laꞌo toꞌo fatin ida naran Golgota. (Naran neꞌe naꞌak, “fatin ulun ruin”.) Iha nia, sia atu naroo Yesus nodi anggor ween kahur ai moruk, nebee Nia bele terus moras. Yesus norut oan ida, hotu dudu fila.Kananuk Sia 69:22 Hotu sia nedi Nia baa ai karuus, hotu taman ai karuus nia. Hotu sondadu sia suut liman atu nodi natene see mak netan Yesus farun.Kananuk Sia 22:19 Hotu sia tuur daka iha nia. Sia moos nakerek baa ai kabelak ida naꞌak,Hotu sia nedi kedan ai kabelak nia baa ai karuus iha Yesus ulun leten, nebee ema bele natene lia krarain taa ukun mate baa Nia. Iha nia moos, sia nedi noꞌo ema madauk teen naꞌin rua. Ida iha Yesus sorin kwana, ida tenik iha sorin karuk. Ema hotu-hotu mak laꞌo tuir nia, titu-naree Yesus. Sia nakmulis ibun nodi naleuk Nia.Hakerek Moon lia Yunani naꞌak sia ‘kiku ulun’. Ema Yahudi sia kiku ulun nodi naleuk ema, nuꞌu ita hakmulis ibun hodi haleuk ema.Kananuk Sia 22:8, 109:25 Sia nahii baa Nia naꞌak, “Hoi! O maꞌak O bele maroꞌon Uma Hamulak Huun, toꞌo baa wainrua mariik mikar tiꞌan. Tebes ka? Kalo O tebe-tebes Naꞌi Maromak Oan, sori aan tuun mosi ai nia ona.”Mateus 26:61; Yohanis 2:19 Nunia moos, naꞌilulik ulun sia, manorik ukun sia, no fukun adat sia naleuk Nia naꞌak, “Nia bele sori ema seluk, mais la bele sori aan duꞌuk. Uluk Nia katak naꞌak, Nia ema Israꞌel siakaan naꞌin! Kalo nunia, diꞌak liu Nia tuun nosi ai nia lai, foin ita fiar Nia. Kalo Nia tebe-tebes Naꞌi Maromak Oan, habusik nebee‘Nia naloon baa Naꞌi Maromak.Kalo Naꞌi Maromak beer Nia,habusik Naꞌi Maromak mak sori Nia.’ ”Kananuk Sia 22:9 Ema madauk naꞌin rua nia moos tuir naleuk Nia nunia. Yesus mate(Markus 15:33-41; Lukas 23:44-49; Yohanis 19:28-30)Nunia hotu, nakukun luri taka nola rai nia nosi loro natetu toꞌo tuku tolu loro malirin. Kreꞌis tuku tolu loro malirin, Yesus nahii nodi siakaan lia Aram naꞌak, “Eli! Eli! Lema sabaktani?” (Lia isin naꞌak, “Haꞌukaan Maromak! Haꞌukaan Maromak! Tan saa Ama taliꞌur laꞌo mela Haꞌu nuneꞌe?”)Kananuk Sia 22:2 Ema naꞌin hira mak kreꞌis ai karuus nia rona nola Yesus lian maliak nia. Sia moos dale naꞌak, “Hoi! Rona lai. Nia bolu Elia, mak Maromak makoꞌan uluk nia!” Hotu ema ida nalai kedan baa nola wee teen, loban tama baa tua siin. Nia tuu wee teen nia nodi ai knoꞌan rohan, hotu lolo soruk baa Yesus ibun, nebee Nia norut.Kananuk Sia 69:22 Mais ema seluk tenik dale naꞌak, “Hein lai! Ita haree kokon! Elia atu mai sori Nia ka lale?” Hotu Yesus nahii tenik nodi lian makaꞌas. Hotu nawan kotu. Iha Uma Hamulak Huun noo tais odamatan boot ida mak neli Naꞌi Maromak Keꞌan Lulik Kaliuk. Natoon baa Yesus nawan kotu, tais odamatan nia naksira faꞌe baa rua, nosi leten toꞌo raik. Baa oras nia moos, rai kakekuk toꞌo fatuk boot nakfera.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 26:31-33 Rate sia moos nakloke. Naꞌi Maromak eman sia mak mate tiꞌan, Nia nalo balu moris nikar. Baa oras Yesus moris nikar tiꞌan, sia sai mai nosi siakaan rate tama baa Yerusalem. Ema lear moos naree nodi matan duꞌuk. Iha Golgota, sondadu ulun no niakaan ain-liman sia daka Yesus Niakaan ai karuus. Baa oras sia naree rai kakekuk no lia hotu-hotu mak dadi nia, sia nataꞌuk basuk. Sia dale naꞌak, “Adeei! Ema neꞌe, Naꞌi Maromak Oan tebes!” Feto naꞌin hira moos titu Yesus mate nosi dook. Sia tuir Nia tiꞌan nosi Galilea, tan uluk sia mak naliku Yesus no Niakaan ema sia. Iha feto nia sia, noo Maria nosi leo Magdala, Maria ida tenik (mak Yakobus no Yusuf inan), no Sebadeus feen (mak Yakobus no Yohanis inan).Lukas 8:2-3 Sia nakoi Yesus(Markus 15:42-47; Lukas 23:50-56; Yohanis 19:38-42)Yesus mate nia, kona baa loron lima. Awan, kona baa ema Yahudi siakaan loron hamulak, mak loron hanawa serwisu. Iha nia noo ema ida naran Yusuf. Nia ema maksoin nosi leo Arimatea. Nia moos tuir Yesus hanorin kleur tiꞌan. Baa oras loro atu monu baa loron lima nia, Yusuf buka dalan atu natuun kedan Yesus maten nosi ai karuus, tan loron hanawa serwisu atu toꞌo ona. Tan baa nia, loro sei la monu dauk, Yusuf baa Gubernur Pilatus atu nusu Yesus maten. Gubernur moos nakara, hotu latan maten nia baa Yusuf. Hotu Yusuf baa Golgota, natuun nola Yesus maten nosi ai karuus. Nia falun diꞌa-diꞌak nodi tais foun mak folin todan. Baa oras nia, ema foin baꞌat notu fatuk kuak atu nadiꞌa kedan rate bodik Yusuf no familin sia. Hotu Yusuf no niakaan ema sia natama Yesus maten baa kuak nia. Hotu sia dudu nola fatuk belar boot ida nodi taka kuak nia. Hotu Yusuf sia fila nikar. Baa oras nia, Maria nosi Magdala no Maria ida seluk nia moos tuir toꞌo nebaa. Sia tuur nodi mana baa kuak nia. Gubernur naruka makdaka rai baa daka Yesus ratenAwan, kona baa ema Yahudi siakaan loron hamulak, naꞌilulik ulun sia no ema Farisi sia baa nasoru gubernur. Toꞌo baa, sia katak naꞌak, “Ama Gubernur, ami hanoin hori hirak nia, baa oras ema tolek teen nia sei moris, nia katak naꞌak nuneꞌe, ‘Haꞌu nanis mate, mais baa wainrua, Haꞌu kmoris kikar.’Mateus 16:21, 17:23, 20:19; Markus 8:31, 9:31, 10:33-34; Lukas 9:22, 18:31-33 Tan baa nia, Ama tulun maruka daka diꞌa-diꞌak rate nia, toꞌo wainrua. Hodi nunia, Niakaan maktuir sia la bele nanaꞌo nola Niakaan maten, hotu tolek ema naꞌak Nia moris nikar tiꞌan. Tan kalo sia tolek nunia, hahalok nia aat liu tan siakaan hahalok uluk nia baa oras sia dale naꞌak, Nia mak Kristus.” Rona nola nunia, gubernur nataa naꞌak, “Diꞌak! Hodi makdaka rai baa daka diꞌa-diꞌak fatin nia.” Hotu sia baa fatin nia nodi makdaka rai. Toꞌo nebaa, sia nanit mate rate nia odamatan.Ema matenek Hakerek Moon naꞌak, sia marak rate nia nodi tau kabas baa fatuk no kuak kadidin, nodi nanit satan leur nola fatuk nia. Hotu naruka makdaka rai sia daka bei-beik, nebee ema keta mai nanaꞌo nola maten nia. Yesus moris nikar(Markus 16:1-10; Lukas 24:1-12; Yohanis 20:1-10)Ema Yahudi siakaan loron hamulak siku tiꞌan, awan kona baa loron domiku. Baa loron domiku seisawan oan, Maria nosi Magdala no Maria seluk nia, baa naree Yesus raten. Teki-tekis, rai kakekuk boot. Maromak Niakaan makbukar laleꞌan ida tuun mai, baa dudu sees fatuk boot mak taka kuak nia. Hotu makbukar nia tuur baa fatuk nia leten. Niakaan oin naksinak hanesan mameran, no niakaan tais mutin moos. Naree nunia, makdaka rai sia nataꞌuk basuk toꞌo kiki lirin. Sia la bele kakoen aan, ahan ema maten. Hotu makbukar laleꞌan nia katak baa feto nia sia naꞌak, “Lalika hataꞌuk! Haꞌu katene emi mai buka Yesus, Ema mak sia nedi noꞌo baa ai karuus nia. Mais Nia la iha neꞌe ona. Nia moris nikar tiꞌan, tuir saa mak Nia dale kedan tiꞌan. Mai tama baa haree duꞌuk maten fatin nia. Mamuk tiꞌan! Rona! Fila lai-lais baa katak baa Yesus Niakaan maktuir sia haꞌak, Nia moris nikar tiꞌan. Nia uluk baa Galilea tiꞌan. Sia musti baa nasoru Nia iha nebaa, hanesan Nia nameno kedan tiꞌan baa sia. Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes.” Rona nola nunia, feto nia sia nalai sai laꞌo nela fatin nia. Sia noran nataꞌuk, mais sia moos noran diꞌak. Sia fila lai-lais atu katak lia nia hotu-hotu baa Yesus Niakaan maktuir sia. Mais toꞌo dalan klaran, sarebak Yesus nasoru sia nodi dale naꞌak, “Saloom!” Naree nunia, sia moos nareꞌis aan, baa nakoꞌak Niakaan ain nodi loꞌu-sudur baa Nia. Nia moos dale naꞌak, “Keta hataꞌuk! Baa katak Haꞌukaan maktuir sia, nebee sia baa nein Haꞌu iha Galilea.” Makdaka rai sia baa nasara lia, nosi saa mak dadi iha Yesus ratenBaa oras feto nia sia sei iha dalan klaran, makdaka rai sia moos fila baa kota. Sia baa nasara lia hotu-hotu mak dadi tiꞌan nia baa naꞌilulik ulun sia. Rona nola nunia, naꞌilulik ulun nia sia koꞌa lia fuan no fukun adat sia atu selu osan waꞌin nodi taka makdaka rai ibun. Sia katak baa makdaka rai sia naꞌak, “Hoi! Kalo ema nusu emi, emi hataa nuneꞌe: Kalan boot ami toba dukur. La hatene falik, Niakaan maktuir sia mai nanaꞌo nola Niakaan maten. Kalo Ama Gubernur rona nola lia nia, emi lalika hataꞌuk, tan ami mak atu hahulin ama boot nia.” Hotu makdaka rai sia simu nola osan nia, no nalo tuir siakaan hakaran. Etuk, toꞌo baa oras neꞌe moos, ema Yahudi sia sei fiar lia tolek nia. Yesus natadu aan baa Niakaan maktuir sia(Markus 16:14-18; Lukas 24:36-49; Yohanis 20:19-23; Kristus Klosan Lian 1:6-8)Nunia hotu, Yesus Niakaan maktuir naꞌin sanulu resin ida baa Galilea atu nasoru Nia iha foho ida, tuir Niakaan mamenon uluk nia.Mateus 26:32; Markus 14:28 Baa oras sia naree Nia iha nebaa, sia loꞌu-sudur baa Nia. Masik nunia moos, balu sei neon ruak. Hotu Yesus mai nareꞌis aan baa sia, nodi dale naꞌak, “Naꞌi Maromak latan beran baa Haꞌu tiꞌan, nebee Haꞌu ukun hotu-hotu iha laleꞌan no raiklaran. Tan lia nia, emi musti baa raiklaran tomak, katak Haꞌukaan Manfatin Diꞌak baa ema nosi rai hotu-hotu. Hatudu dalan nebee sia dadi baa Haꞌukaan ema. Sarani sia nebee foo tadak naꞌak sia talin malu tiꞌan no Ama, no Niakaan Oan, no Niakaan Kmalar Lulik.Kristus Klosan Lian 1:8 Hotu hanorin nebee sia nalo tuir ukun hotu-hotu mak Haꞌu katak tiꞌan baa emi. Hanoin diꞌa-diꞌak! Haꞌu kafati ko emi toꞌo rai falu fila.” Yesus Lia Diꞌak tuir MarkusManfatin neꞌe, Lia Diꞌak nosi Naꞌi Maromak Oan,Lia fuan ‘Naꞌi Maromak Oan’ la noo iha Hakerek Moon lia Yunani balu. naran Yesus. Yesus neꞌe, Kristus mak Naꞌi Maromak nameno kedan hori uluk. Yesus Niakaan lia nahuu nodi lia Yohanis nuneꞌe: Yohanis nasori dalan bodik Yesus(Mateus 3:1-12; Lukas 3:1-18; Yohanis 1:19-28)Baa oras Yesus sei la nahuu dauk Niakaan serwisu, Naꞌi Maromak solok kedan ema ida naran Yohanis atu nasori dalan bodik Yesus atu mai. Uluk, Maromak naruka makoꞌan ida naran Yesaya, nebee nia nakerek nela kedan nosi lia nia naꞌak,“Rona mai! Haꞌu atu ksolok Haꞌukaan ema ida, nebee nia nasori dalan bodik O.Maleaki 3:1 Ema nia atu baa rai fuik ida, nodi nahii naꞌak,‘Ema hotu-hotu hadiꞌa dalan bodik Naꞌin atu mai!Ema hotu-hotu haweer dalan atu simu Nia.’ ”Yesaya 40:3 (4-6) Yohanis neꞌe, mak sarani ema. Nia tuur iha rai fuik. Niakaan tais halo hosi kuda unta rahun. Niakaan bolas halo hosi kulit. Niakaan haan, kalaꞌek no wani ween alas laran. [Niakaan moris lalaꞌok neꞌe, hanesan Maromak makoꞌan ida hori uluk, naran Elia.]2 Naꞌi Israꞌel Sia 1:8Baa oras Yohanis baa rai fuik nia, ema waꞌin nosi kota Yerusalem no rai Yudea tomak, mai nasoru Nia iha nebaa. Yohanis katak baa sia naꞌak, “Emi musti katak hasai emikaan salan, hotu laꞌo hela sala nia sia, nebee Naꞌi Maromak foo pardua baa emi. Hotu, emi musti simu sarani, hanesan marak ida naꞌak, emi diꞌa-diꞌak tiꞌan ho Naꞌi Maromak.”Rona nola nunia, ema nia sia katak nasai kedan siakaan salan. Hotu, Yohanis sarani sia iha mota Yordan. (-) (-) Nia moos katak baa sia naꞌak, “Ema ida mak boot liu haꞌu, atu mai. Dadi baa Niakaan ata moos, haꞌu la kfatan.Hakerek Moon lia Yunani naꞌak, “Haꞌu katuꞌu kodi kore niakaan kaso talin moos, haꞌu la kfatan.” Neꞌe naꞌak, Yohanis dale naꞌak, Nia ema kiꞌik. Dadi baa Yesus atan moos, nia la fatan. Haꞌu ksarani emi kodi wee dei. Mais Nia nalo liu tan haꞌu. Tan Nia atu nakonu nola emikaan neon no laran, nodi Maromak Kmalar Lulik.” Yohanis sarani Yesus(Mateus 3:13-17; Lukas 3:21-22)Baa oras nia, Yesus mai nosi leo ida naran Nasaret iha rai Galilea, atu nasoru Yohanis. Nasoru tiꞌan, Yohanis sarani Yesus iha mota Yordan. Baa oras Yesus sai nosi wee laran, teki-tekis naree laleꞌan nakloke. Hotu, Maromak Kmalar tuun baa Nia, hanesan manu lakateu sina ida. Hotu, ema rona Naꞌi Maromak lian nosi laleꞌan naꞌak:“Oa! O neꞌe, Haꞌukaan Oan mak kakara no kadomi.O malo Haꞌu neon diꞌak.”Lia Uluk Fohon 22:2; Kananuk Sia 2:7; Yesaya 42:1; Mateus 3:17, 12:18; Markus 9:7; Lukas 3:22 Diabu ulun mai sokur Yesus iha rai fuik ida(Mateus 4:1-11; Lukas 4:1-13)Hotu, Maromak Kmalar dada nodi Yesus baa rai fuik ida. Nia tuur nein iha fatik nia namutuk no osa no lotuk alas laran sia, toꞌo loron haat nulu, kalan haat nulu. Iha nia, diabu ulun moos mai sokur Yesus, nebee atu tuir nia. Mais, la bele. Hotu, Naꞌi Maromak Niakaan makbukar laleꞌan sia mai naliku Yesus. Yesus baa nalore Naꞌi Maromak dalan moris iha rai Galilea(Mateus 4:12-22; Lukas 4:14-15, 5:1-11)Baa oras nia, ema natama Yohanis baa bui laran. Yesus moos baa rai Galilea, atu nalore Naꞌi Maromak Manfatin Diꞌak iha nebaa. Nia katak baa ema naꞌak,“Rona! Oras neꞌe, Naꞌi Maromak Niakaan oras toꞌo tiꞌan.Oras neꞌe, Naꞌi Maromak nabesi aan kaer ukun iha raiklaran.Emi musti hanawa hosi hahalok aat ona!Hotu mai tuir Naꞌi Maromak dalan moris.”Mateus 3:2 Yesus bolu nola maktuun tasi naꞌin haatLoron ida, Yesus laꞌo tuir debu boot Galilea tehen. Nia naree ema maun-alin naꞌin rua. Maun naran Simon, alin naran Andreas. Sia rua noꞌi tiha naꞌan tasi, tan sia buka moris nunia. Hotu, Yesus bolu sia naꞌak, “Hei! Emi mai tuir Haꞌu ona! Uluk emi buka naꞌan tasi. Mais Haꞌu atu kanorin emi buka ema, nebee sia tuir Naꞌi Maromak.” Rona nola nunia, sia rua laꞌo nela kedas siakaan daitiha, hotu tuir Yesus. Sia laꞌo liu baa, Yesus naree tenik ema naꞌin rua. Sia neꞌe, Sebadeus oan. Maun naran Yakobus, alin naran Yohanis. Sia noꞌi nadiꞌa daitiha iha bero laran. Yesus bolu sia naꞌak, “Hei! Emi mai tuir Haꞌu ona!” Rona nola nunia, sia laꞌo nela kedas siakaan aman no ema serwisu sia iha bero laran. Hotu sia tuir Yesus. Yesus teꞌur nasai diabu nosi ema ida iha kota Kapernaum(Lukas 4:31-37)Hotu, Yesus no ema naꞌin haat nia laꞌo toꞌo leo ida, naran Kapernaum. Ema Yahudi siakaan loron hamulak toꞌo mai,Ema Yahudi siakaan loron hamulak, naran ‘Sabat’. Yesus tama baa nanorin iha siakaan uma hamulak. Rona Yesus nanorin, ema hotu-hotu blaar, tan Nia seluk nosi manorik ukun Yahudi sia. Nia natene tebe-tebes lia hanorin isin.Mateus 7:28-29 Iha uma hamulak nia laran noo ema ida mak diabu tekar. Baa oras nia, diabu mak tekar ema nia nahii naꞌak, “Hoi! Yesus, ema Nasaret! O mai malo saa!? O moo lia saa mo ami!? O mai keen karin ami baa saa! Ami hatene O neꞌe, ema moon nia mak Naꞌi Maromak nameno atu solok mai.” Rona nola nunia, Yesus teꞌur diabu nia naꞌak, “Taka ibun! Sai mosi ema nia!” Diabu nia moos tekar ema nia, toꞌo isin makaꞌas karin. Hotu, diabu kakaur nodi sai nela ema nia. Naree nunia, ema hotu-hotu iha uma hamulak nia blaar karin. Sia dale baa malu naꞌak, “See mak neꞌe, toꞌo Nia bele naruka diabu sia sai. Hotu sia sai kedas, tuir Niakaan hakara. Niakaan hanorin neꞌe, oin seluk! Furak tebes!” Nunia hotu, ema dale lia neꞌe nosi ibun baa ibun, toꞌo keke lema rai Galilea tomak. Yesus nadiꞌak nola Petrus banin feto no ema moras waꞌin(Mateus 8:14-17; Lukas 4:38-41)Hotu, Yesus no Niakaan maktuir sia sai nosi uma hamulak nia baa Simon no Andreas uman. Oras nia, Simon banin feto noꞌi toba, tan moras kiki. Yesus sia tama uma laran, ema mai katak baa sia naꞌak, “Ferik moras.” Rona nola nunia, Yesus nareꞌis aan baa ferik nia. Nia kaer baa liman, nodi foti nadeer nia. Moras kiki nia moos lakon kedas. Hotu, ferik nia baa naliku Yesus sia. Kreꞌis loro atu monu, ema waꞌin nodi siakaan ema moras no ema diabu tekar mai nusu tulun baa Yesus, toꞌo ema leo nia tomak mai nakonu nola uma nia oin. Hotu, Yesus nadiꞌak nola ema waꞌin nosi moras oi-oik. Nia moos teꞌur sai diabu waꞌin. Mais Nia la foo leet baa diabu sia dale, tan sia natene tebes Nia. Yesus laꞌo lema leo seluk sia, nodi nalore Naꞌi Maromak Manfatin(Lukas 4:42-44)Hotu nunia, Yesus no Niakaan maktuir sia toba iha leo nia, tan kalan tiꞌan. Seisawan oan, Yesus nadeer uluk maktuir sia, hotu sai baa namulak iha fatin mamuk ida. Oras Simon sia nadeer, sia la naree Yesus. Hotu, sia baa buka. Sia nasoru Yesus tiꞌan, sia nasee naꞌak, “Ama, ema buka Ama. Mai ita fila ona.” Mais Yesus nataa naꞌak, “Diꞌak. Mais diꞌak liu, ita baa leo kreꞌis iha neꞌe sia lai, nebee Haꞌu kalore Naꞌi Maromak Manfatin iha nebaa. Tan Naꞌi Maromak solok Haꞌu kmai, atu kalaꞌok serwisu nia.” Hotu, Yesus laꞌo lema rai Galilea tomak, nodi nalore Naꞌi Maromak Manfatin iha uma hamulak sia. Nia moos teꞌur nasai diabu waꞌin.Mateus 4:23, 9:35 Yesus nadiꞌak nola ema ida mak moras funi mea(Mateus 8:1-4; Lukas 5:12-16)Baa oras nia, ema ida mak moras funi mea mai baa Yesus. Nia nakniꞌa nodi nakroꞌan naꞌak, “Ama! Tulun haꞌu lai! Haꞌu katene Ama bele nalakon haꞌukaan moras neꞌe, nebee ema keta nakribi haꞌu ona. Surak, Ama nakara.” Rona nola nunia, Yesus neon monu. Nia lolo liman nodi kaer ema nia. Hotu, Nia nataa naꞌak, “Tebes! Haꞌu kakara. O diꞌak ona!” Laku matan dei, ema nia diꞌak kedas. Hotu, Yesus naruka fila, nodi katak naꞌak, “Rona diꞌa-diꞌak! O diꞌak tiꞌan, mais keta masara baa ema. O musti malaꞌok ukun nosi Bei Musa. Baa malore okaan isin lolon baa naꞌilulik lai, nebee sia leno okaan isin no sia bele natene naꞌak, okaan moras neꞌe lakon tiꞌan. Hotu, o matetu sera baa Naꞌi Maromak, nebee ema hotu-hotu bele natene naꞌak, o diꞌak tiꞌan.”Ukun-badu Naꞌilulik 14:1-32 Masik Yesus nakahik nunia moos, ema nia baa keke luku lia nia. Rona nola lia nia, ema lear mai buka Yesus, toꞌo Yesus la bele nasai oin iha leo hotu-hotu. Tan lia nia, Yesus nein iha rai leet dei. Mais ema rai-rain lolok mai buka Nia. Yesus nadiꞌak nola ema kmaꞌas ida(Mateus 9:1-8; Lukas 5:17-26)Siku loron hira tiꞌan, Yesus fila nikar baa leo Kapernaum. Ema naree Nia, hotu sia baa katak lema leo nia naꞌak, “Yesus fila uma tiꞌan.” Rona nola nunia, ema waꞌin lolok mai, toꞌo sesuk malu iha uma nia. Odamatan moos nakonu ema. Hotu, Yesus nalore Naꞌi Maromak Manfatin baa sia. Baa oras Yesus sei nanorin, ema naꞌin haat leba nodi ema kmaꞌas ida mai. Mais sia la bele tama toꞌo Yesus oin, tan ema waꞌin sesuk malu. Tan baa nia, sia saꞌe baa, sobu nakuak uma leten, kona besik baa Yesus oin. Hotu, sia natuun ema kmaꞌas nia nodi biti, baa Yesus oin. Naree nunia, Yesus natene naꞌak sia fiar tebe-tebes. Tan lia nia, Nia katak baa ema kmaꞌas nia naꞌak, “Oa! Haꞌu kasu tiꞌan okaan salan sia!” Baa oras nia, manorik ukun Yahudi naꞌin hira moos tuur iha nia. Rona Yesus dale nunia, sia hirus nodi namaas baa malu naꞌak, “Nia la bele dale nunia, tan Naꞌi Maromak mesan mak bele kasu ema salan! Nia nalo aan nuꞌu Maromak. Nia nahaat Maromak naran tiꞌan!” Mais Yesus natene kedan siakaan neon. Nia katak baa sia naꞌak, “Hoi, maluk sia! Emi keta haneo nunia! (9-10) Haꞌu neꞌe, Ema Raiklaran Isin mak ketan beran kosi Maromak. Haꞌu koo beran atu foo pardua baa ema. Mais hanoin! Kalo Haꞌu kdale baa ema neꞌe kaꞌak, ‘O metan pardua tiꞌan,’ emi la haree Haꞌukaan beran. Mais kalo Haꞌu karuka nia kaꞌak, ‘Madeer ona!’ foin emi bele haree Haꞌukaan beran.”Dale notu nunia, Yesus katak baa ema kmaꞌas nia naꞌak, (-) “O rona! Oras neꞌe, o diꞌak tiꞌan! Madeer! Lulun biti, modi fila ona!” Rona nola nunia, ema kmaꞌas nia moos nadeer kedas. Hotu, nia foti biti nodi sai. Ema hotu-hotu iha nia blaar karin nodi naꞌak, “Adeei! Ami foin haree hahalok nuneꞌe! Naꞌi Maromak beran boot tebes!” Yesus bolu nola Lewi atu tuir Nia(Mateus 9:9-13; Lukas 5:27-32)Hotu, Yesus fila baa debu boot Galilea tehen. Ema waꞌin mai baa Nia, hotu Nia nanorin sia. Iha fatin nia no ema ida naran Lewi. Lewi aman, naran Alfeus. Lewi nia, maksisi bea bodik ukunrai Roma. Oras Yesus laꞌo tuir nia, Nia naree Lewi. Hotu, Nia bolu naꞌak, “Hei! Mai tuir Haꞌu!”Rona Yesus bolu nunia, Lewi nariik, tuir kedas Yesus. Loron ida, Yesus no Niakaan maktuir sia baa naa iha Lewi uman. Sia naa namutuk no Lewi niakaan mamaluk maksisi bea sia no ema seluk sia mak ema Yahudi sura naꞌak, ema lisan aat. Mais sia mak nakara duꞌuk atu rona Yesus hanorin. Iha nia moos, noo manorik ukun nosi partee Farisi. Sia naree Yesus naa namutuk no ema maksisi bea no ema lisan aat nia sia. Hotu sia nusu baa Yesus Niakaan maktuir sia naꞌak, “Tan saa emikaan ulun tuur naa namutuk no ema maksisi bea no ema lisan aat sia?” Rona sia nusu nunia, Yesus katak baa sia naꞌak, “Ema moras buka makdook. Ema isin lolon diꞌak, la buka makdook. Haꞌu kmai atu babilan ema mak aat, lahoos atu babilan ema mak noran aan diꞌak.” Yesus Niakaan hanorin seluk nosi ema Farisi siakaan hanorin(Mateus 9:14-17; Lukas 5:33-39)Baa loron ida, ema Farisi sia nalirin aan. Yohanis Niakaan maktuir sia moos nalo tuir. Mais ema Farisi sia naree Yesus Niakaan maktuir sia la nalirin aan. Hotu, sia mai nusu Yesus naꞌak, “Ama! Ami halirin aan. Yohanis Niakaan maktuir sia moos nalirin aan. Mais tan saa Okaan maktuir sia la nalirin aan?” Rona nola nunia, Yesus nataa naꞌak, “Emi hatene tiꞌan, kalo ema nalo dahur uma kain foun, bainaka sia la nalirin aan, mais sia naa toꞌo bosu. Kalo sasudin mane sei iha nia, sia naa bele-bele. Mais awan-wainrua, kalo ema seluk mai kohi nola sasudin mane nia, niakaan maluk sia noran susar. Foin, sia nalirin aan.” Hotu, Yesus foo lia hatetek ida naꞌak, “Kalo faru naksira, ita la baban hodi tais foun. Tan kalo fasi, tais foun nia nakruꞌu, toꞌo faru tuan nia naksira tuꞌan. No tenik, ita la salin tua midar foun baa knaban tuan. Tan knaban tuan laꞌok, hotu tua midar nia nanii mohu. Ita musti salin tua midar foun baa knaban foun.”Hakerek Moon lia Yunani naꞌak, “La bele fui tama anggor ween foun baa kakaluk kulit tuan, keta toꞌo kakaluk nia naklees karin.” [Hodi nunia, Yesus naꞌak, niakaan hanorin nia, foun. Keta kahur ho ema Farisi siakaan hanorin tuan.] Yesus Niakaan maktuir sia kuꞌu hare gandum baa loron hanawa serwisu(Mateus 12:1-8; Lukas 6:1-5)Baa loron ida, kona baa ema Yahudi siakaan loron hamulak no loron hanawa serwisu, Yesus no Niakaan maktuir sia laꞌo tuir toꞌos ida. Maktuir sia kuꞌu nola hare gandum, nodi naa la-laꞌok.Hanoin Hikar Dalan Moris 23:25 Mais noo ema Farisi mak naree. Hotu, sia nusu Yesus naꞌak, “Tan saa Okaan maktuir sia nakur itakaan ukun-badu? Sia kuꞌu hare gandum baa loron hanawa serwisu! La bele nunia!” (25-26) Mais Yesus nataa naꞌak, “Emi la hanoin lia Bei Daud ka? Naꞌilulik boot baa oras nia, naran Abiatar. Natoon baa nia, Bei Daud no niakaan maktuir sia salaen basuk. Sia tama baa Batane Hamulak. Hotu, sia naa nola tubi mak naꞌilulik sia sera tiꞌan baa Naꞌi Maromak. Tuir loos, naꞌilulik sia mesan dei mak bele naa tubi nia. Mais, hanoin. Tan masik Bei Daud sia naa nola moos, la no ema mak nasalak sia.”1 Samuel 21:1-6; Ukun-badu Naꞌilulik 24:9 (-) Hotu, Yesus nalore tenik naꞌak, “Emi keta haluꞌa haꞌak, Naꞌi Maromak naseꞌi loron hanawa serwisu nebee dadi matak-malirin bodik ema raiklaran. Nia la naseꞌi ema raiklaran nebee tuir ukun loron hanawa serwisu. Haꞌu neꞌe, Ema Raiklaran Isin mak ketan beran kosi Maromak. Haꞌu koo beran atu kakotu saa mak ema bele nalo baa loron hanawa serwisu.” Yesus nadiꞌak nola ema moras baa loron hanawa serwisu(Mateus 12:9-14; Lukas 6:6-11)Hotu, Yesus baa nikar uma hamulak. Iha nia, noo ema ida mak liman matek. Iha nia moos, noo ema naꞌin hira mak buka dalan atu nasalak Yesus. Sia namoo matan baa Yesus atu nodi natene naꞌak, Nia nadiꞌak nola ema moras baa loron hanawa serwisu ka, lale. Mais Yesus bolu nola ema liman matek nia, nodi naꞌak, “Mariik baa oin neꞌe!” Hotu, Yesus nusu baa ema nia sia hotu-hotu naꞌak, “Tuir itakaan ukun-badu, ita bele halo saa kona baa loron hanawa serwisu? Ita bele halo lia diꞌak ka, keta? Ita bele hadiꞌak hola ema ka, ita hoꞌo ema?” Mais sia hotu-hotu no-nook dei. Naree nunia, Yesus laran moras tebes, tan ema nia sia naliku loos siakaan ukun-badu dei; la naliku ema liman matek nia. Yesus moos nawan saꞌe nodi mana baa-mai baa ema nia sia. Hotu, Nia katak baa ema moras nia naꞌak, “Lolo o liman mai!” Ema nia lolo liman baa. Laku matan dei, liman diꞌak kedas. Naree nunia, ema Farisi sia sai nela uma hamulak nia, baa dale kabuar lia fuan no ema partee politik Herodes, atu buka dalan noꞌo Yesus. Yesus nadiꞌak nola ema lear iha debu boot Galilea tehen(7-8) Baa loron ida, Yesus no Niakaan maktuir sia laꞌo tenik baa debu boot Galilea tehen. Ema waꞌin mai nosi leo-leo atu tuir Yesus, tan sia rona tiꞌan saa mak Nia nalo. Sia mai nosi rai Galilea, rai Yudea, no rai Idumea. Ema balu moos mai nosi kota Yerusalem, leo Sidon, no leo Tirus. Balu tenik mai nosi mota Yordan lorosaꞌe. Sia hotu-hotu mai buka Yesus. (-) Tan ema nia sia waꞌin basuk, Yesus naruka Niakaan maktuir sia nadiꞌa bero ida bodik Nia. Nia atu nanorin nosi bero leten, nebee ema keta sara Nia, no ema hotu-hotu bele rona. Ema moras sia mai sesu malu atu koko Yesus tan sia rona Yesus nadiꞌak nola ema waꞌin tiꞌan.Markus 4:1; Lukas 5:1-3 Oras ema mak kona diabu tekar naree Yesus, sia nakloti tabarakat aan iha Yesus oin, tan nataꞌuk. Sia nahii naꞌak, “Ita Boot neꞌe, Naꞌi Maromak Oan tebes!” Mais, Yesus nakahik makaꞌas sia naꞌak, “Keta hasara baa ema haꞌak, Haꞌu neꞌe, see.” Yesus boi nola ema naꞌin sanulu resin rua dadi baa maktuir(Mateus 10:1-4; Lukas 6:12-16)Hotu, Yesus saꞌe baa foho ida. Nia bolu nola ema naꞌin hira mak kona baa Niakaan neon. Sia moos tuir Nia. Toꞌo baa, Nia boi nola ema naꞌin sanulu resin rua, nodi katak baa sia naꞌak, “Haꞌu kboi kola emi atu dadi baa Haꞌukaan maktuir. Haꞌu atu karuka emi baa keke lema Naꞌi Maromak Manfatin. Haꞌu moos atu klatan beran baa emi, nebee emi bele teꞌur sai diabu.” (16-19) Ema naꞌin sanulu resin rua nia, naran mak neꞌe:Simon (Yesus moos nanaran nia naꞌak, Petrus),Yakobus,Yohanis (Yohanis no maun Yakobus ohin nia, Sebadeus oan. Yesus moos nanaran sia naꞌak ‘Boanerges.’ Neꞌe naꞌak ‘hanesan kokur.’)a: Hakerek Moon lia Yunani naꞌak ‘kokur oan’. Lia neꞌe naꞌak, ‘lisan hanesan kokur’. Ema matenek hira naꞌak falik, Yakobus no Yohanis lian, hanesan kokur lian makaꞌas. Lale, sia nakanas nuꞌu kokur lian.Andreas,Filipus,Bartolomeus,Mateus,Tomas,Yakobus (Alfeus oan),Tadeus,Simon (nia neꞌe mak tuir Partee Selot),b: Ema partee Selot neꞌe buka dalan atu nabuꞌa sai ukunrai Roma nosi siakaan rai Yahudi. Tan baa nia, sia moos nanaran partee neꞌe naꞌak, partee ‘meo ulun’.Yudas Iskariot (nia neꞌe mak atu faꞌan lakon Yesus). (-) (-) (-) Manorik ukun Yahudi sia naꞌak, diabu ulun mak latan beran baa Yesus(Mateus 12:22-32; Lukas 11:14-23, 12:10)Hotu, Yesus no Niakaan maktuir sia tuun nikar nosi foho nia, tama baa uma ida laran. La kleur, ema waꞌin mai baa Nia, toꞌo la no leet atu naa. Naree nunia, ema naꞌak, “Yesus neꞌe, ema oin saa? Nia naluꞌa tiꞌan isin lolon duꞌuk.” Oras Yesus familin sia rona nola nunia, sia moos mai atu nodi Nia fila. Baa oras nia, manorik ukun Yahudi sia moos mai nosi kota Yerusalem. Sia katak baa ema hotu-hotu naꞌak, “Hoi! Emi keta tuir Yesus nia. Nia bele teꞌur sai diabu waꞌin nunia, tan nola beran nosi diabu ulun, mak naran Baalsebul.”Mateus 9:34, 10:25 Rona nola nunia, Yesus bolu sia nodi katak naꞌak, “La tama kakutak! Oin nunabee diabu ulun naꞌin teꞌur duꞌuk aan?!” Hotu Yesus foo lia hatetek naꞌak, “Kalo ema fohorai ida funu malu, oin nunabee fohorai nia bele manek toꞌo kleur?! La bele! Kalo ema uma kain ida la kona malu, oin nunabee sia bele moris namutuk toꞌo kleur?! La bele! Nunia moos, kalo diabu sia funu malu, sia nanis keen karin malu toꞌo dodok welon! Kalo ema beer nanaꞌo iha ema biit ida uman, nia kesi uluk uma naꞌin lai, foin nia bele nola naha.Hodi lia nunia, Yesus nalore naꞌak, Nia biit liu diabu ulun. Rona, tan Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos! Naꞌi Maromak nanis kasu ema raiklaran salan. Kalo ema dale nahaat ema seluk, Naꞌi Maromak sei kasu siakaan salan. Mais kalo ema dale nahaat Maromak Kmalar Lulik, Naꞌi Maromak la kasu sala nia, toꞌo rai falu fila.”Lukas 12:10 Yesus katak nunia, tan sia tula sala baa Nia naꞌak: “Ema nia, diabu kaer!” See mak Yesus familin malolok?(Mateus 12:46-50; Lukas 8:19-21)Hotu, Yesus inan no Yesus alin sia mai iha uma nia atu nasoru Nia. Toꞌo baa, sia nariik iha luan dei, nodi naruka ema bolu Nia. Yesus sei tuur nodi nanorin ema waꞌin, ema mai nasee nia naꞌak, “Ama! Itakaan inan no Itakaan alin sia iha luan. Itakaan familin sia beer atu nasoru Ama.” Mais Yesus nataa naꞌak, “Haꞌukaan familin malolok, mak see?” Hotu, Nia titu baa-mai baa ema mak tuur satan Nia. Nia moos katak naꞌak, “Emi hotu-hotu neꞌe, mak Haꞌukaan familin malolok. Tan ema mak nalo tuir Naꞌi Maromak hakaran, sia mak Haꞌukaan familin malolok.” Yesus foo lia hatetek nosi fini mak monu baa rai oi-oik(Mateus 13:1-9; Lukas 8:4-8)Baa loron ida, Yesus fila baa debu boot Galilea. Ema waꞌin moos mai kabuun nola Nia. Hotu, Nia saꞌe baa bero ida mak nanawa iha nia, nebee ema hotu-hotu iha rai bele rona Nia. Nia nanorin lia waꞌin baa sia, nodi lia hatetek naꞌak,Lukas 5:1-3 “Rona diꞌa-diꞌak! Noo ema mahalo toꞌos ida baa kari fini iha toꞌos. Baa oras kari, fini balu monu baa dalan. Hotu, manu ai leten sia mai tutu nola mohu. Fini balu monu baa rai fatuk. Fini nia sia tubu lai-lais tan kona rai isin niꞌis. Mais oras loro kona, tubun nia naklaik hotu mate, tan abut la tama leꞌan. Fini balu tenik, monu baa ai tarak laran. Fini nia sia tubu buras, mais ai tarak neti nola toꞌo la nafua. Fini balu tenik, monu baa rai isin. Fini nia sia tubu toꞌo boot no nafua waꞌin. Oras kuꞌu, balu foo nikar folin toꞌo isin tolu nulu, balu toꞌo isin neen nulu, balu tenik toꞌo isin atus ida. See mak noo tilun, rona diꞌa-diꞌak!” Tan saa Yesus dale nodi lia hatetek?(Mateus 13:10-17; Lukas 8:9-10)Baa oras Yesus tuur mesan, Niakaan maktuir naꞌin sanulu resin rua no ema seluk mak rona tiꞌan lia hatetek nosi fini nia, sia mai nusu lia nia isin baa Yesus. Yesus nataa naꞌak, “Tan emi neꞌe beer hatene tebe-tebes Naꞌi Maromak ukun, Haꞌu kloke malorek lia hatetek nia isin baa emi. Mais kalo ema seluk mak la noꞌuk natene, Haꞌu kanorin kodi lia hatetek dei. Maromak makoꞌan ida nakerek nela kedan kona baa ema hanesan sia naꞌak:‘Sia naree tiꞌan, mais la noꞌuk natene.Sia rona tiꞌan, mais la noꞌuk rai baa neon.Dadi habusik baa, nebee sia lalika fiar baa Naꞌi Maromak,nebee Naꞌi Maromak moos lalika kasu siakaan salan.’ ”Yesaya 6:9-10 Yesus nalore lia isin nosi lia hatetek fini nia(Mateus 13:18-23; Lukas 8:11-15)Hotu, Yesus katak tenik naꞌak, “Kalo emi sei la kohi dauk lia hatetek nia isin, nunabee tenik baa lia hatetek seluk sia? Nuneꞌe: Ema mak kari fini nia, hanesan ema mak katak keke Naꞌi Maromak Manfatin. Fini mak monu baa dalan nia, mak manu ai leten tutu nola, hanesan ema mak rona Naꞌi Maromak Manfatin, mais nia la rai diꞌa-diꞌak baa neon. Hotu, diabu ulun mai foti nola. Fini mak monu baa rai fatuk, hanesan ema mak rona tiꞌan Naꞌi Maromak Manfatin, hotu nia simu diꞌa-diꞌak nodi neon no laran. Mais Manfatin nia la nahabut, tan ema nia la rai diꞌa-diꞌak baa neon. Baa oras ema seluk nasusar nia tan nia simu Manfatin nia, nia nataꞌuk, toꞌo nabusik nela Manfatin nia. Fini mak monu baa ai tarak laran, hanesan ema mak rona nola Manfatin nia, mais nia nalai baa-mai buka soi no moris furak, toꞌo naluꞌa Manfatin nia. Mais fini mak monu baa rai isin, hanesan ema mak taꞌan tilun nodi simu Manfatin nia. Hotu, nia moris tuir Naꞌi Maromak hakaran. Nia moos nalo lia diꞌak, hanesan fini mak nafua waꞌin, toꞌo isin tolu nulu, isin neen nulu, no isin atus ida.” Keta taka badut hodi hanek(Lukas 8:16-18)Hotu, Yesus nanorin natutan tenik nosi bero nia, nodi lia hatetek ida seluk naꞌak, “Kalo ita sunu badut, ita taka hodi hanek ka? Lale, ita rai iha koi ohak ka? Lale! Kalo nunia, badut nanis la nakroma ona. Ita rai baa fatin aas, nebee laka naroma fatin nia.Mateus 5:15; Lukas 11:33 Nunia moos, lia hotu-hotu mak sei nakfunin baa oras neꞌe, atu naksain. Lia hotu-hotu mak ema sei la hatene baa oras neꞌe, ema atu natene.Mateus 10:26; Lukas 12:2 See mak no tilun, rona diꞌa-diꞌak!” Hotu, Yesus katak tenik naꞌak, “Hanoin diꞌa-diꞌak lia neꞌe! Kalo emi sukat ema seluk, ema moos sukat fila emi. Naꞌi Maromak moos atu sukat emi. Mais Niakaan sasukat, todan liu tenik.Mateus 7:2; Lukas 6:38 Ema mak beer tebe-tebes atu natene Naꞌi Maromak hakaran, nia hetak natene. Mais ema mak la noꞌuk natene Naꞌi Maromak hakaran, nia hetak beik.”Mateus 13:12, 25:29; Lukas 19:26 Yesus foo lia hatetek nosi fini mak tubu duꞌukHotu, Yesus nalore tenik naꞌak, “Naꞌi Maromak hutun-renun hanesan fini mak ema kari iha toꞌos laran. Kari hotu, ema nia fila nikar, toba-nadeer, la nanoin tenik fini nia. Masik nunia moos, fini nia tubu duꞌuk toꞌo boot. Hotu nataha, nasorun, nafuna, nafua, toꞌo noo isin. Oras naktuuk tiꞌan, foin ema nia mai kuꞌu. Nunia moos Naꞌi Maromak hutun-renun sia. Sia moris tan Naꞌi Maromak mak foo moris baa sia. Lahoos ema raiklaran.”Yoel 3:13 Yesus foo lia hatetek nosi fini mak kiꞌik oan basuk(Mateus 13:31-32, 34; Lukas 13:18-19)Hotu, Yesus katak tenik naꞌak, “Haꞌu tuꞌan tenik lia hatetek ida, nebee emi bele hatene oin nunabee Naꞌi Maromak dadi Naꞌin bodik ema lear. Uluk fohon, Naꞌi Maromak renun naꞌin hira dei, mais kleu-leur hetak waꞌin tuꞌan. Sia nahuu hanesan ai fuan musan mak kiꞌik oan basuk.Hakerek Moon lia Yunani naꞌak, “masik emi fiar hanesan ai musan σίναπι (sinapi).” Sinapi nia, ai musan mak kiꞌik oan, mais nia tubu boot toꞌo aas roꞌa tolu. Ai oik nia la noo iha rai Timor. Mais kalo kuda baa rai tiꞌan, nia moris dadi ai huun boot, toꞌo manu ai leten mai rani baa, no nalo knuuk iha sorun.” Hodi nunia, Yesus nanorin ema tuir siakaan babelen. Kalo nanorin ema waꞌin, Nia nodi lia hatetek dei. Mais kalo nanorin Niakaan maktuir sia duꞌuk, Nia nalore lia hatetek isin sia hotu-hotu. Yesus nakahik anin dadurus(Mateus 8:23-27; Lukas 8:22-25)Yesus nanorin ema nia sia nosi bero nia, toꞌo loro malirin. Hotu, Nia tene Niakaan maktuir sia naꞌak, “Mai ita baa balu baa.” Rona nola nunia, Niakaan maktuir sia saꞌe tuir baa bero. Hotu, sia laꞌo nela ema waꞌin nia, mais ema balu tuir nodi bero seluk. (37-38) Baa oras laꞌo, Yesus toba luni kluni toꞌo dukur iha bero ikun. La kleur, anin dadurus mai. Laloran moos basak natama wee baa bero laran, toꞌo kreꞌis nakonu. Yesus Niakaan maktuir sia nataꞌuk tebes. Hotu, sia fuꞌa nadeer Nia naꞌak, “Ama! Madeer lai! Ama la madomi ami ka?! Ita atu mate mout ona!” (-) Rona nola nunia, Yesus nadeer, hotu nakahik anin nia naꞌak, “Makmatek!” Nia moos naruka debu boot nia naꞌak, “Noo-nook ona!” Hotu, anin nia nanawa kedas. Nunia moos, laloran iha debu nia nakmatek kedas. Hotu Yesus nasee Niakaan maktuir sia naꞌak, “Tan saa emi hataꞌuk nunia? Emi sei la fiar baa Haꞌu ka?” Mais sia hotu-hotu nataꞌuk no blaar. Sia namaas baa malu naꞌak, “Nia neꞌe see? Toꞌo anin no laloran moos rona baa Nia!” Yesus teꞌur sai diabu lear nosi ema bulak ida(Mateus 8:28-34; Lukas 8:26-39)Hotu, Yesus no Niakaan maktuir sia toꞌo debu Galilea balu baa, iha fatin ida naran Gerasa. (2-6) Iha nia, noo mane ida mak diabu tekar toꞌo bula. Nia nein iha rate sia. Loron-kalan nia nakwalan dei, saꞌe-tuun foho nodi nahii nahutan karin. Nia nitak aan nodi fatuk, toꞌo isin lolon kanek mohu. Nia biit tebes, toꞌo ema la bele kesi nola nia. Ema kesi rua-ruan niakaan ain-liman nodi besi talik, mais nia nasiit nosi liman, no natohar nosi ain. Nia biit resik, toꞌo la noo ema ida mak bele namaus nola.Baa oras Yesus no Niakaan maktuir sia tuun nosi bero, sama ain baa rai maran, ema bulak nia naree sia nosi dook. Hotu, nia nalai sai nosi rate baa Yesus. Toꞌo baa, nia nakniꞌa iha Yesus oin. (-) (-) (-) (-) (7-8) Naree nola nunia, Yesus naruka naꞌak, “Hoi! Diabu aat! Sai mela ema neꞌe ona!”Hotu, ema nia nahii makaꞌas naꞌak, “Hoi! Ita Boot atu halo saa baa haꞌu?! Haꞌu katene Ita Boot neꞌe Yesus, mak Naꞌi Maromak Boot Kaliuk Oan. Haꞌu kaloon nebee Ita Boot keta hasusar haꞌu.” (-) Hotu, Yesus nakusuk nia naꞌak, “O naran see?”Ema nia nataa naꞌak, “Haꞌu naran Legion, tan ami neꞌe waꞌin lear, hanesan sondadu klibur boot ida!” Hotu, diabu nodi ema nia atu nakroꞌan nebee Yesus keta naruka sia sai nosi rai nia. Kreꞌis baa nia, ema naꞌin hira noꞌi daka fahi lear mak buka haan iha foho leten. Sura fahi nia sia hotu-hotu, bele tama matan rihun rua. Diabu sia nakroꞌan baa Yesus naꞌak, “Ita Boot haruka ami tama baa fahi nia sia dei.” Rona nola nunia, Yesus moos noꞌuk. Hotu, diabu sia nalai sai nela ema nia, tama kedan baa fahi nia sia. Fahi nia sia hotu-hotu bula karin, nalai lakon tuun nosi foho nia, tama baa debu boot laran. Hotu, mate mout. Titu-naree nunia, ema makdaka fahi nia sia nataꞌuk tebes. Sia nalai baa katak ema sura leo. Rona sia dale nunia, ema lear nalai sai mai atu naree saa mak dadi nia. Sia baa nasoru Yesus, hotu naree ema mak diabu tekar nia noꞌi tuur iha nia. Nia diꞌak nikar no tau tais tiꞌan. Naree nunia, sia nataꞌuk hotu, tan sia natene nanis, see mak bele teꞌur sai diabu nosi ema nia, makaꞌas tebes. Hotu, sia baa katak lema rai naꞌak, sia naree duꞌuk ema bulak nia diꞌak tiꞌan, no fahi nia sia moos mate mout tiꞌan. Sia moos nakroꞌan, nebee Yesus sai nela rai nia. Oras Yesus saꞌe baa bero, ema bulak ohin nia nakroꞌan atu tuir no Yesus. Mais, Yesus la noꞌuk. Nia katak naꞌak, “Diꞌak liu o fila mikar, baa masara okaan familin sia nosi lia mak Naꞌi Maromak nalo tiꞌan baa o. O moos katak maꞌak, Naꞌi Maromak nadomi tebes o.” Hotu, ema nia baa laꞌo lema rai ida mak noo leo sanulu, mak ema nanaran naꞌak, ‘Dekapolis’. Nia katak saa mak Yesus nalo tiꞌan baa nia. Rona nola nunia, ema hotu-hotu blaar nodi naꞌak, “Makaꞌas tebes!” Yesus nalo Yairus oan moris nikar no nadiꞌak nola feto ida mak moras(Mateus 9:18-26; Lukas 8:40-56)Hotu, Yesus no maktuir sia saꞌe bero, fila nikar debu boot balu baa. Oras sia tuun, ema waꞌin mai baa Yesus. Iha nia noo ema ida naran Yairus. Nia, mak ema uma hamulak ulun iha leo nia. Oras naree Yesus, nia mai nakniꞌa iha Yesus oin, nodi nakroꞌan naꞌak, “Ama, tulun lai! Haꞌukaan oan feto moras todan atu mate. Niakaan otas foin tinan sanulu resin rua. Kalo bele, Ama tulun haꞌu. Mai iha haꞌukaan uma, madiꞌak mola nia lai.”Hakerek Moon lia Yunani naꞌak, “Ama tulun rai liman baa nia, nebee nia diꞌak nikar, no nia moris.” Lia fuan “tulun rai liman baa” neꞌe naꞌak, “tulun nadiꞌak nola.” Oa feto niakaan otas, iha Hakerek Moon tuir lia Yunani, iha lia tohar 42. Rona nola nunia, Yesus tuir kedas baa Yairus uman.Mais oras sia atu laꞌo, ema waꞌin moos tuir, toꞌo sia sesu malu oin-kotuk no karuk-kwana. Iha ema waꞌin nia klaran, noo feto ida. Tinan sanulu resin rua tiꞌan, nia netan fulan mak la nanawa tuir loos. Nia namohu niakaan osan no sasoin hotu-hotu, nodi selu makdook sia, nebee nadiꞌak nola nia. Mais, la noo makdook ida mak bele nadiꞌak nola nia. Niakaan moras nia, hetak kleur, hetak tuꞌan. (27-29) Nia rona tiꞌan lia waꞌin nosi Yesus. Tan lia nia, nia nakaꞌas aan iha ema waꞌin klaran, atu bele toꞌo baa Yesus nosi kotuk. Nia naneo naꞌak, “Surak haꞌu koko Niakaan faru dei, nanis haꞌu diꞌak!”Oras nia koko lerek Yesus farun, laku matan dei, niakaan moras nanawa kedas. Nia noran diꞌak tebes. (-) (-) Oras nia moos, Yesus noran beran sai. Tan baa nia, Nia titu fila baa ema waꞌin nia nodi nusu naꞌak, “See mak koko Haꞌukaan faru?” Mais Niakaan maktuir sia nataa naꞌak, “Ama! Ama maree duꞌuk baa. Ema lear sesu malu nuneꞌe. Oin nunabee, ita bele hatene see?” Mais Yesus titu baa-mai atu nodi natene see mak koko farun. Rona nola Yesus nusu nunia, feto nia nataꞌuk tebe-tebes. Hotu, nia nakniꞌa iha Yesus oin nodi naberan aan katak naꞌak, “Ama! Haꞌu mak koko Ita Boot farun!” Yesus moos nataa naꞌak, “Tan ina fiar tebe-tebes baa Haꞌu, ina diꞌak tiꞌan. Oras neꞌe, ina fila baa uma ona modi neon diꞌak.” Yesus sei dale nunia, ema ida mai nosi Yairus uman nodi katak naꞌak, “Aikee! Ama oan mate tiꞌan. Lalika makole Ama Boot ona.” Mais Yesus la titu dalen nia. Nia katak baa Yairus naꞌak, “Keta mataꞌuk! Fiar baa dei.” Hotu, Yesus laꞌo nela Niakaan maktuir rumak sia, nodi mesan Petrus, Yakobus, no Yohanis liu baa. Oras toꞌo Yairus uman baa, sia naree ema nalai baa-mai, no rona ema tanis nakrake. Hotu, Yesus tama liu baa uma laran, nusu baa ema nia sia naꞌak, “Tan saa emi hasusar aan hodi tanis nunia? Oa neꞌe la mate. Nia toba dei.” Rona nola Yesus dale nunia, sia nanasa Nia.Mais Yesus naruka sia sai hotu. Nia bolu nola maktuir naꞌin tolu nia, no oa nia inan-aman, tama baa keꞌan laran. Yesus kaer oa nia liman, hotu katak nodi siakaan lian naꞌak, “Talita kum!” Neꞌe naꞌak, “Bete! Madeer ona!” (42-43) Laku matan dei, oa nia nadeer nodi laꞌo kedas. Hotu, Yesus naruka oa nia inan naꞌak, “Mahaan nia lai!”Ema hotu-hotu mak naree, blaar karin. Mais Yesus nakahik sia naꞌak, “Keta hasara baa ema, haꞌak Haꞌu mak kalo nia moris nikar!” (-) Ema Nasaret sia la simu Yesus(Mateus 13:53-58; Lukas 4:16-30)Hotu, Yesus no Niakaan maktuir sia fila nikar baa Yesus Niakaan leo Nasaret. Loron hamulak toꞌo, ema waꞌin baa namulak. Yesus moos tama baa uma hamulak atu nanorin. Baa oras nanorin, ema nia sia blaar nodi tonun naꞌak, “Ema neꞌe matenek liu! Nia moos no beran! Oin nunabee Nia bele nunia? Tuir loos, Nia neꞌe badaen ai dei. Ita hatene Niakaan inan mak Maria no Niakaan alin sia mak Yakobus, Yoses, Yudas no Simon. Nia moos no alin feto. Ita hatene malu, tan ita leo ida!” Masik nunia moos, sia sei hirus Yesus toꞌo la noꞌuk rona tenik baa Nia. Natene nola nunia, Yesus katak naꞌak, “Tebes! Maromak makoꞌan ida baa iha nabee dei, ema nakneter nia. Mais niakaan ema sia iha leo duꞌuk la nakneter nia.”Yohanis 4:44 (5-6a) Yesus blaar tan ema Nasaret sia la noꞌuk fiar baa Nia. Tan lia nia, Nia la natudu beran waꞌin iha leo nia. Nadiꞌak nola loos ema moras ida-rua dei. (-) Nia moos bolu nola Niakaan maktuir naꞌin sanulu resin rua nodi solok sia naꞌin rua-rua baa keke lema Naꞌi Maromak Manfatin. Nia moos foo beran baa sia atu nodi teꞌur sai diabu. (8-9) Nia naruka sia naꞌak, “Emi musti laꞌo tanan dei. Lalika hodi bakae, osan no kakaluk. Hodi mesan kaso ain no faru tahan ida, no kaer hodi knoꞌa ida dei. (-) Kalo ema simu emi iha siakaan uma, hein iha nia toꞌo laꞌo. Mais, kalo emi toꞌo fatin ida, hotu ema la noꞌuk simu emi, laꞌo hela fatin nia hodi katak baa sia haꞌak, ‘Tan emi la hoꞌuk rona Naꞌi Maromak Manfatin, ami hisik hela ahukresan leo neꞌe hosi amikaan ain atu dadi tadak naꞌak, emi naꞌin duꞌuk mak hatiu dinu.’ ”Lukas 10:4-11; Kristus Klosan Lian 13:51 Hotu sia baa keke lema Naꞌi Maromak Manfatin nodi katak baa ema, nebee sia nanawa nalo sala nodi moris tuir Naꞌi Maromak hakaran. Sia teꞌur sai diabu. Sia kose mina baa ema moras ulun nodi namulak atu nadiꞌak nola sia. Hotu, ema moras sia moos diꞌak.Yakobus 5:14 Ema noꞌo Yohanis Mak Sarani Ema(Mateus 14:1-12; Lukas 9:7-9)Baa oras nia, ema nosi fatin hotu-hotu natene Yesus tiꞌan. Lia nosi Yesus beran nia moos toꞌo Naꞌi Herodes tilun tiꞌan. Noo ema mak naꞌak, “Yesus neꞌe, Yohanis Mak Sarani Ema. Yohanis mate tiꞌan, mais moris nikar iha Yesus isin lolon. Tan baa nia, Yesus bele nalo tadak blaar oi-oik.” Mais noo ema balu mak naꞌak, “Lale! Yesus neꞌe, Maromak makoꞌan Elia hori uluk. Nia mak moris nikar iha Yesus isin lolon.” Balu tenik naꞌak, “Lahoos nunia! Yesus neꞌe, Maromak makoꞌan foun ida, hanesan makoꞌan uluk sia.”Mateus 16:14; Markus 8:28; Lukas 9:19 Mais oras Naꞌi Herodes rona lia nia sia, nia nalore naꞌak, “Yesus neꞌe, nanis Yohanis. Uluk haꞌu karuka ema taa kotu ulun, mais oras neꞌe, nia moris nikar!” (17-18) Uluk Naꞌi Herodes naruka nunia, tan nia nalo lia boot no Yohanis. Lia nia, nuneꞌe: Uluk naꞌi Herodes nola nikar alin Filipus feen, naran Herodias. Mais tuir loos, Filipus no Herodias la soe malu dauk. Tan lia nia, Yohanis nakahik Naꞌi Herodes bei-beik naꞌak, “Ama Naꞌi! Ita Boot la bele hola hikar itakaan alin feen. Lia nia nakur naksoit itakaan adat Yahudi!” Mais, Naꞌi Herodes nola luku dei. Hotu, nia moos naruka ema kohi nola Yohanis natama baa bui.Lukas 3:19-20 (-) Tan Yohanis nakahik sia bei-beik, Ina Naꞌi Herodias moos hirus toꞌo atu noꞌo Yohanis. Mais la noo leet, tan Naꞌi Herodes natama Yohanis iha bui tiꞌan, no naruka sondadu sia nebee daka metin nia.Naꞌi Herodes duꞌuk nakerat Yohanis. Nia natene naꞌak, Naꞌi Maromak mak naruka Yohanis mai. Liu tenik, Yohanis neꞌe, ema diꞌak no loos. Naꞌi Herodes duꞌuk nakara rona Yohanis. Mais isin ida-idak, nia moos noran la diꞌak rona Yohanis dalen. Nosi ikus, Ina Naꞌi Herodias netan leet noꞌo Yohanis. Loron nia, sia nadahur Naꞌi Herodes loron moris nodi namata ema boot sia mai hotu. Ema nia sia, mak makaer ukun, sondadu ulun, no fukun rai Galilea tomak. Oras sia nadahur, Ina Naꞌi Herodias oan feto tama bidu. Nia bidu furak lo-loos toꞌo Naꞌi Herodes no bainaka sia neon diꞌak tebes. Tan baa nia, Naꞌi Herodes bolu nola oa nia hotu katak naꞌak, “Oa! O makara saa, katak mai! Haꞌu atu kfoo baa o! Masik o musu haꞌukaan fohorai neꞌe faꞌe rua moos, haꞌu nanis foo. Karai aan kodi laleꞌan no raiklaran, kalo mamenon neꞌe.” Hotu, oa feto nia baa nusu inan naꞌak, “Ina! Ina nakara haꞌu kusu saa baa Ama Herodes?”Hotu, inan nataa naꞌak, “Aaa! O baa musu Yohanis ulun dei!” Hotu, oa nia baa nikar Naꞌi Herodes, hotu katak naꞌak, “Ama! Haꞌu kusu Yohanis ulun. Tau baa bikan ida, hodi mai baa haꞌu oras neꞌe ona!” Rona nola nunia, Naꞌi Herodes neon lakon kedan. Mais nia la bele dada nikar niakaan lia fuan nia, tan nia nameno tiꞌan, no ema waꞌin moos rona tiꞌan. Tan baa nia, Naꞌi Herodes naruka sondadu ulun ida baa taa kotu Yohanis ulun iha bui laran. Taa nola Yohanis ulun tiꞌan, sia tau baa bikan ida, nodi mai foo baa oa feto nia. Oa nia simu nola, hotu foo baa inan. Oras Yohanis niakaan maktuir sia rona nola naꞌak ema taa kotu Yohanis ulun tiꞌan, sia moos mai nasai nola Yohanis maten nodi baa nakoi.Lia Yohanis mate, nunia dei. Yesus nahaan ema rihun lima resin(Mateus 14:13-21; Lukas 9:10-17; Yohanis 6:1-14)Baa loron ida, Yesus Niakaan maktuir sia mak Nia solok tiꞌan nia, fila nikar mai namutuk no Nia. Sia katak lia hotu-hotu mak sia nalo no nanorin tiꞌan. Baa oras nia moos, ema waꞌin laꞌo baa-mai buka Yesus, toꞌo Nia no Niakaan maktuir sia la noo leet atu naa. Naree nunia, Yesus katak baa Niakaan maktuir sia naꞌak, “Mai ita baa fatin mamuk ida, nebee ita hanawa sala-sala lai.” Hotu, sia saꞌe bero baa buka fatin mamuk ida mak dook nosi leo nia. Mais ema waꞌin nia naree siakaan bero tuir debu boot tehen. Sia moos sai nosi leo laran, laꞌo tesi tuir rai maran, toꞌo uluk Yesus sia. Oras Yesus sia tuun, ema waꞌin nia nein tiꞌan. Naree nunia, Yesus neon monu, tan ema nia sia la natene atu nalo saa. Sia hanesan bibi malae mak la noo makdaka. Nia moos nanorin siaSura Renu Israꞌel 27:17; 1 Naꞌi Israꞌel Sia 22:17; 2 Lia Rai Israꞌel no Rai Yahuda 18:16; Yeskiel 34:5; Sakarias 10:2; Mateus 9:36 (35-36) nosi loro natetu toꞌo loro malirin. Oras loro malirin tiꞌan, Yesus Niakaan maktuir sia katak baa Nia naꞌak, “Ama! Diꞌak liu, maruka ema waꞌin neꞌe baa sosa haan iha leo kreꞌis neꞌe sia, tan haan la noo iha neꞌe.” (-) Mais Yesus nataa naꞌak, “Lalika! Emi mak hahaan sia dei!”Mais sia nataa nikar naꞌak, “Aikee! Kalo ami mak hahaan ema lear neꞌe, ami musti hasai osan lear boot, hanesan ema kansera tinan ida!Hakerek Moon lia Yunani naꞌak osan murak tomak denari atus rua. Oras nia, denari ida folin manesak no badaen kansera loron ida. Oin nunabee, ami bele hetan osan lear nunia?” Mais Yesus nataa naꞌak, “Emi baa buka lai, keta noo ema mak nodi bakae.”Sia moos baa buka, hotu mai nikar katak baa Yesus naꞌak, “Ami hetan loos tubi baluk lima no naꞌan tasi lolon rua.” Hotu, Yesus naruka ema lear nia tuur naklibur baa hae fohon. Sia moos tuur naklibur nunia. Klibur balu, ema naꞌin atus ida, balu tenik, naꞌin lima nulu. Hotu, Yesus nola tubi baluk lima nia no naꞌan tasi lolon rua nia. Nia tanaat baa laleꞌan nodi nusu matak-malirin baa Naꞌi Maromak. Hotu, Nia tohi faꞌe tubi nia, lolo baa maktuir sia, nebee sia faꞌe nadaar baa ema hotu-hotu. Nunia moos, naꞌan tasi lolon rua nia. Ema lear nia moos naa toꞌo bosu. Sia naa notu tiꞌan, Yesus Niakaan maktuir sia libur nola haan resin sia, nakonu koꞌe sanulu resin rua. Ema lear nia bele tama naꞌin rihun lima. Nia, foin sura mane dei. Sei la sura feto no lawarik sia. Yesus laꞌo iha wee leten(Mateus 14:22-33; Yohanis 6:16-21)Hotu, Yesus naruka Niakaan maktuir sia saꞌe bero, uluk Nia baa leo Betsaida iha debu boot balu baa. Mais Nia duꞌuk sei nein atu naruka ema lear nia fila. Ema nia sia fila hotu tiꞌan, Nia saꞌe baa foho leten atu namulak. (47-50) Kreꞌis kalan ona, Nia tuun nikar. Nia naree Niakaan maktuir siakaan bero toꞌo debu boot klaran tiꞌan. Mais sia fofer mate sala, tan sakar anin. Kreꞌis rai naroma, Yesus moos baa tuir sia. Mais, Nia laꞌo iha wee leten dei. Baa oras Nia atu taliꞌur bero nia, maktuir sia naree Nia. Sia sarebak tekis, nodi nusu baa malu naꞌak, “Hoi! Saa mak nia? Ema kmalar ka?!”Mais Yesus katak baa sia naꞌak, “Keta hataꞌuk! Haꞌu neꞌe Yesus!” (-) (-) (-) Hotu, Yesus saꞌe baa bero laran. Anin moos nanawa kedan. Niakaan maktuir sia blaar hotu. Sia foin naree Yesus nasai beran nodi nahaan ema rihun lima resin, mais sia sei la natene tebe-tebes Niakaan beran, tan siakaan neon no laran sei monas. Ema moras iha leo Genesaret mai bele-bele baa Yesus(Mateus 14:34-36)Toꞌo debu boot balu baa, Yesus sia tuun, hotu kesi bero iha leo ida naran Genesaret. Oras nia, ema waꞌin naree, hotu sia nahii naꞌak, “Hoi! Yesus mai tiꞌan!” (55-56) Sia moos nalai baa katak ema hotu-hotu iha leo laran. Rona nola nunia, ema natiu nodi mai siakaan ema moras sia.Rona loos dei naꞌak Yesus iha fatin ida, ema mai natoba lerek ema moras sia iha fatin nia. Tan sia naneo naꞌak, “Surak koko loos Yesus farun ninin dei moos, ema moras diꞌak kedas.” (-) Adat ema raiklaran la bele nalakon Naꞌi Maromak hakaran(Mateus 15:1-9)Baa loron ida, ema Farisi kabuun ida no manorik ukun Yahudi naꞌin hira, mai nosi Yerusalem atu nasoru Yesus. (2-5) Ema Farisi sia kaer metin adat nosi bei uluk Yahudi sia. Sia nalo nuneꞌe: kalo haa, musti fasi uluk liman tuir adat. Nunia moos, mai hikar hosi faꞌan fatik iha nabee dei, musti hariis kedan tuir adat. Toꞌo bahoꞌak uma laran, nuꞌu bikan-mako, musti fasi lai tuir adat, foin bele hodi haa.Kalo ema Yahudi seluk la tuir adat nia, ema Farisi sia nawan saꞌe.Tan baa nia, oras ema Farisi sia naree Yesus Niakaan maktuir sia naa la fasi uluk liman tuir siakaan adat nia, sia nawan saꞌe. Hotu, sia mai nasalak Yesus naꞌak, “Tan saa okaan maktuir sia la fasi uluk liman lai tuir itakaan adat, foin naa? Sia nakur tiꞌan itakaan adat nosi bei uluk sia!” (-) (-) (-) (6-7) Mais Yesus nataa naꞌak, “Emi neꞌe, liu resik tiꞌan! Emi katak seluk, halo seluk! Hori uluk, Maromak naruka makoꞌan Yesaya nakerek nela kedan naꞌak,‘Ema nia sia tonun Haꞌu nodi ibun dei,la nodi neon.Tonun oin nunia, butan dei.Sia la nikir Haꞌukaan ukun.Sia nikir loos ema raiklaran ukun dei.’Yesaya 29:13Emi moos halo nunia. (-) (8-9) Emi taliꞌur Naꞌi Maromak ukun, hotu kaer metin adat ema raiklaran. Emi matenek basuk halo nunia! (-) Uluk bei Musa natuun ukun-badu nosi Naꞌi Maromak naꞌak, ‘Ita musti hakneter ina-ama.’ Liu tenik, ‘Kalo ema ida deꞌan nahaat inan-aman, musti taa ukun mate baa ema nia.’Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 20:12, 21:17; Ukun-badu Naꞌilulik 20:9; Hanoin Hikar Dalan Moris 5:16 (11-12) Naꞌi Maromak nakara nunia, mais emi hanorin seluk. Emi haꞌak, lalika tulun ina-ama. Lalika foo naha baa sia, surak katak baa sia haꞌak naha mak o atu foo baa sia, o mameno tiꞌan atu sera baa Naꞌi Maromak. (-) Tebes. Hodi nunia, emi taliꞌur Naꞌi Maromak Manfatin, hotu selu hodi emikaan hanorin duꞌuk. Emi halo oin nunia, dala waꞌin tiꞌan.” Lia mak aat sai nosi ema neon laran(Mateus 15:10-20)Hotu, Yesus bolu nola ema seluk mak iha nia nodi naꞌak, “Rona, nebee emi hatene diꞌa-diꞌak lia neꞌe! Saa mak tama baa ema kabun laran, la nalo ema kadoor. Mais, saa mak sai nosi ema neon laran, mak nalo kadoor. [See mak no tilun, rona diꞌa-diꞌak!]”Lia tohar sanulu resin neen neꞌe, la tama iha Hakerek Moon tuan balu. Hotu, Yesus no Niakaan maktuir sia laꞌo nela ema nia sia, tama baa uma ida. Iha nia, maktuir sia nusu lia hatetek nia isin. (18-19) Hotu, Yesus nataa naꞌak, “Emi sei la hatene dauk ka? Lia isin nuneꞌe: saa mak ema naa, la nalo kadoor. Mais, saa mak sai nosi ema neon laran, mak nalo kadoor. Tebes. Saa mak ita haa, tama kabun hotu sai nikar. (Hodi lia nia, Yesus nanorin seluk nosi ema Farisi sia. Tan Nia nanorin naꞌak, ema raiklaran bele naa sa-saa dei. La noo mak luli.) (-) Saa mak sai nosi ema neon laran, mak nalo ema kadoor, toꞌo Naꞌi Maromak moos nakribi, hotu la noꞌuk namutuk no nia ona. Noo lia aat waꞌin mak sai nosi ema neon laran nuꞌu lia aat, lia sala kfoꞌer, lia hanaꞌo, lia hoꞌo ema, lia rotus, lia hakur biti-kluni, lia hahalok aat, lia bosok teen, lia nawan aat, lia tinu aat, lia dale hahaat ema, lia loko aan, lia notar lalek, no lia ulun fatuk. Lia aat nia sia hotu-hotu sai nosi ema neon laran. Lia nia sia mak nalo ema kadoor, toꞌo Naꞌi Maromak moos nakribi.” Yesus tulun ferik ida mak lahoos ema Yahudi(Mateus 15:21-28)Hotu, Yesus sia laꞌo nela fatin nia, baa leo ida naran Tirus. Toꞌo baa, sia tama lai-lais baa uma ida, tan Yesus la noꞌuk ema natene Nia mai tiꞌan. Mais Nia la bele nakfunin. (25-26) Iha leo nia noo ferik ida. Ferik nia lahoos ema Yahudi. Nia ema maktabar mak moris mai iha Fenisia, iha rai Siria baa. Oras rona Yesus mai, nia baa nakroꞌan nebee Yesus teꞌur nasai diabu nosi niakaan oan feto. (-) Mais Yesus nataa nodi soe lia naꞌak, “Lawarik sia musti naa uluk lai, foin bele foo hahaak resin baa asu.” [Lia isin naꞌak, Yesus musti tulun uluk niakaan ema Yahudi sia lai, foin bele tulun ema seluk.] Mais ferik nia nataa naꞌak, “Tebes, Ama! Mais asu nia iha hadak ohak. Nia moos bele naa haan mumun mak monu nosi lawarik siakaan bikan.” [Lia isin naꞌak, baa oras lawarik sia naa, asu moos bele naa. Masik Yesus tulun niakaan ema, Nia moos musti tulun ema seluk.] Rona nola nunia, Yesus nataa naꞌak: “Kona! Ina dale nia tebes! Tan nunia, diabu nia sai tiꞌan nosi ina oan! Ina bele fila ona.” Rona nola nunia, ferik nia moos fila. Toꞌo uma baa, naree oan toba dukur, tan diabu sai nela nia tiꞌan. Yesus nadiꞌak nola ema ida mak diuk no la bele daleHotu, Yesus sia laꞌo nela leo Tirus, tuir tasi tehen toꞌo leo Sidon. Hotu, sia laꞌo liu toꞌo nikar debu boot Galilea baa. Hotu, sia laꞌo liu toꞌo rai ida no leo sanulu, naran ‘Dekapolis’. Iha rai nia, noo ema ida mak diuk no la bele dale. Niakaan mamaluk sia nodi nia baa Yesus hotu nakroꞌan naꞌak, “Ama! Tulun ami lai! Ami husu Ama rai liman baa, hodi hadiꞌak hola ema neꞌe.” Rona nola nunia, Yesus nodi ema nia mesan baa fatin ida, laꞌo nela ema waꞌin nia sia. Hotu, Yesus natama liman fuan baa ema nia tilun karuk-kwana. Nia moos nola kaban, tau baa ema nia nanaan. Hotu, Nia tanaat baa laleꞌan, nola nawan, hotu naruka naꞌak, “Efata!” (Lia fuan neꞌe naꞌak, “Makloke ona!”) Yesus naruka loos nunia dei, ema nia rona kedas. Nanaan makaꞌas nia, moos mamar kedas, toꞌo nia bele dale diꞌak. Hotu, Yesus no ema nia fila nikar baa ema waꞌin nia. Mais Yesus nakahik sia naꞌak, “Rona lai! Keta katak baa ema seluk haꞌak Haꞌu mak kadiꞌak kola ema neꞌe!” Masik Yesus nakahik moos, sia katak luku lia nia keke lema rai. Ema mak rona lia nia, blaar tebes. Sia tonun Yesus naꞌak, “Tebes! Ema neꞌe nalo hotu-hotu dadi diꞌak! Ema diuk, bele rona! Ema mak la bele dale moos, bele dale!” Yesus nahaan ema naꞌin rihun haat(Mateus 15:32-39)(1-3) Baa oras nia, ema waꞌin mai atu rona Yesus nanorin. Sia tuir Yesus loron tolu, toꞌo la noo bakae ona. Naree nunia, Yesus bolu Niakaan maktuir sia naꞌak, “Haꞌu kadomi ema waꞌin neꞌe sia. Balu mai nosi fatin dook, libur malu loron tolu tiꞌan, toꞌo la no bakae ona. Diꞌak liu, sia keta fila kabun mamuk. Keta toꞌo siakaan oin nakukun, hotu nakloti iha dalan klaran.” (-) (-) Mais maktuir sia nataa naꞌak, “Ama! Fatin neꞌe dook nosi leo. Ami la bele hahaan hola ema waꞌin neꞌe!” Mais Yesus nusu baa sia naꞌak, “Emi hoo tubi baluk hira iha nia?”Sia nataa naꞌak, “Baluk hitu dei!” Hotu, Yesus naruka ema lear nia tuur baa rai. Nia nola tubi baluk hitu nia, nusu matak-malirin baa Naꞌi Maromak. Hotu, Yesus faꞌe tubi nia foo baa maktuir sia, nebee faꞌe nadaar baa ema lear nia hotu-hotu. Iha nia moos, noo naꞌan tasi lolon hira. Yesus moos nusu matak-malirin baa Naꞌi Maromak, hotu naruka Niakaan maktuir sia faꞌe nadaar tenik baa ema lear nia. (8-9) Sura ema hotu-hotu mak naa nia, bele tama rihun haat. Sia hotu-hotu naa toꞌo bosu. Hotu tiꞌan, Yesus Niakaan maktuir sia libur nola haan resin sia, nakonu nola koꞌe boot hitu. Hotu, Yesus naruka fila ema nia sia. (-) Nunia tiꞌan, Yesus no Niakaan maktuir sia saꞌe bero atu baa fatin ida naran Dalmanuta. Ema Farisi sia nusu tadak blaar atu nodi nahonu Yesus(Mateus 16:1-4)Yesus sia toꞌo Dalmanuta tiꞌan, ema partee Farisi naꞌin hira mai nasoru Nia. Sia taruka lia fuan no Yesus, tan atu kohi Nia. Sia nusu naꞌak, “Ama! Matudu tadak blaar baa ami lai, nebee dadi kakaer naꞌak Naꞌi Maromak mak latan beran baa Ama.”Mateus 12:38; Lukas 11:16 Mais Yesus nola nawan hotu katak baa sia naꞌak, “Kalo Haꞌu krona emi dale nunia, Haꞌu laran moras! Tan saa ema oras neꞌe nusu tadak blaar? Keta nunia! Haꞌu nanis bele kalo, mais Haꞌu la katudu baa emi!”Mateus 12:39; Lukas 11:29 Hotu, Yesus laꞌo nela ema Farisi sia, saꞌe nikar bero no Niakaan maktuir sia, nakur baa debu boot balu baa. Yesus foo natene nebee sintidu baa ema Farisi sia(Mateus 16:5-12)Toꞌo debu klaran, foin Yesus Niakaan maktuir sia nanoin nola naꞌak, sia naluꞌa bakae. Sia nodi loos tubi baluk ida dei. Rona nola sia temi tubi, Yesus katak naꞌak, “Musti sintidu baa naꞌi Herodes no ema Farisi sia, tan siakaan hahalok hanesan tua teen tubi.”Lukas 12:1 Rona nola Yesus temi tua teen tubi, maktuir sia moos neon tabasar. Sia nusu baa malu naꞌak, “Itakaan Ama dale saa mak nia? Keta arumak Nia dale nunia tan ita la hodi tubi.” Mais Yesus natene siakaan neon. Hotu, Nia nusu naꞌak, “Tan saa emi hanoin baa tubi dei? Tan saa emi sei la hatene Haꞌukaan lia isin? Emikaan kakutak naktomak tebes! Emi haree duꞌuk tiꞌan, mais emi sei nuꞌu ema delek. Emi rona duꞌuk tiꞌan, mais emi sei nuꞌu ema diuk.Yeremia 5:21; Yeskiel 12:2; Markus 4:12 Tubi baluk lima mak Haꞌu ktohi faꞌe kodi kahaan ema rihun lima nia, emi haluꞌa tiꞌan ka? Baa oras nia, emi libur hola tubi resin sia, nakonu koꞌe hira?”Sia nataa naꞌak, “Koꞌe sanulu resin rua Ama!” Hotu, Yesus nusu tenik naꞌak “Tubi mak Haꞌu ktohi faꞌe kodi kahaan ema rihun haat nia, emi haluꞌa tiꞌan ka? Baa oras nia, emi libur hola tubi resin sia nakonu koꞌe boot hira?”Sia nataa naꞌak, “Koꞌe hitu Ama!” Rona nola nunia, Yesus naꞌak, “Loos tebes! Emi haree duꞌuk tiꞌan, mais tan saa emi sei la hatene dauk See mak latan beran nia baa Haꞌu?” Yesus nadiꞌak nola ema delek ida iha leo BetsaidaHotu, Yesus sia toꞌo leo Betsaida. Iha nia noo ema delek ida. Ema nodi nia mai baa Yesus. Sia nakroꞌan nebee Yesus koko ema nia nodi nadiꞌak nola nia. Rona nola nunia, Yesus kaer ema delek nia liman, nalaꞌo nodi baa kota luan. Toꞌo baa, Nia taniru kaban baa ema delek nia matan, hotu rai liman baa, nodi nusu naꞌak, “Nunabee? O maree tiꞌan ka sei?” Hotu, ema nia foti oin, nodi titu karuk-kwana. Hotu, nia nataa naꞌak, “Tebes! Haꞌu kbele karee. Haꞌu karee ema sia laꞌo baa-mai, mais nuꞌu ai huun mak laꞌo!” Tan ema nia titu sei ba-baur, Yesus rai tenik liman baa matan. Hotu, ema nia loke tenik matan, naree malorek tiꞌan. Hotu, Yesus naruka nia fila nodi foo natene naꞌak, “Fila ona! Mais keta fila mikar baa Betsaida!” Petrus katak sain naꞌak, Yesus mak Kristus(Mateus 16:13-20; Lukas 9:18-21)Hotu, Yesus no Niakaan maktuir sia laꞌo nasirin leo iha rai Kaisarea Filipi. Toꞌo dalan klaran, Yesus nusu baa sia naꞌak, “Tuir ema dalen, Haꞌu neꞌe See?” Sia nataa naꞌak, “Ema balu naꞌak, Ita Boot neꞌe Yohanis Mak Sarani Ema. Seluk naꞌak, Ita Boot neꞌe Elia mak Maromak makoꞌan uluk. Balu tenik naꞌak, Maromak makoꞌan ida seluk.”Markus 6:14-15; Lukas 9:7-8 Rona nunia, Yesus nusu tenik naꞌak, “Mais kalo tuir emi duꞌuk, Haꞌu neꞌe See?”Petrus nataa naꞌak, “Ita Boot neꞌe Kristus mak Naꞌi Maromak boi kedan hori uluk!”Yohanis 6:68-69 Rona nola nunia, Yesus nakahik sia naꞌak, “Keta katak lia neꞌe baa ema!” Yesus katak kedan lia Niakaan susar no mate(Mateus 16:21-28; Lukas 9:22-27)Nahuu nosi oras nia, Yesus katak baa Niakaan maktuir sia naꞌak, “Haꞌu neꞌe, Ema Raiklaran Isin. Haꞌu atu katiu susar oi-oik, tan fukun sia, naꞌilulik sia, no manorik ukun sia, hotu-hotu la simu Haꞌu. Sia nanis noꞌo Haꞌu. Mais toꞌo wainrua,Kalo ita sura loron hodi lia Yunani, oin seluk nosi sura loron hodi lia Tetun. Lia Yunani sura loron ohin neꞌe naꞌak “loron ida”; awan naꞌak “loron rua”; wainrua naꞌak “loron tolu”; waintolu naꞌak “loron haat”. Hakerek Moon tuir lia Yunani naꞌak, τῃ τρίτῃ ἡμέρᾳ ( tē tritē hēmera). Neꞌe naꞌak “iha loron tolu”. Mais ita sura loron nia hodi lia Tetun naꞌak “wainrua”. Ita hatene haꞌak Yesus mate baa loron lima. Awan, loron neen (mak ema Yahudi sura naꞌak, loron rua). Hotu, Yesus moris nikar baa loron domiku (mak ema Yahudi sura naꞌak, loron tolu). nanis Haꞌu kmoris kikar.” Rona nola nunia, Petrus dada nola Yesus baa sorin, hotu nakahik naꞌak, “Ita Boot keta katak nunia! Haꞌu la ksimu!” Mais Petrus dale nia la kona baa Naꞌi Maromak hakaran. Yesus titu fila baa maktuir rumak sia. Hotu, Nia deꞌan Petrus naꞌak, “Okaan dale nia, diabu ulun lian. Sai mosi neꞌe! O manoin loos ema raiklaran hakaran, la manoin Naꞌi Maromak hakaran!” Hotu, Yesus bolu nola ema waꞌin mai namutuk no Niakaan maktuir sia. Nia nanorin sia naꞌak, “Ema mak noꞌuk tuir Haꞌu, musti naterus aan bei-beik sura loron. Nia musti naluꞌa lakon niakaan hakara duꞌuk, nebee tuir Naꞌi Maromak hakaran. Masik ema atu noꞌo nia moos, nia musti tuir bei-beik, hanesan ema mak natiu ai karuus atu baa mate.Mateus 10:38; Lukas 9:23, 14:27 Ema mak moris bodik isin lolon duꞌuk, niakaan moris atu lakon mohu. Mais ema mak nadiꞌa aan mate, tan nakara tuir Haꞌu no katak Haꞌukaan Manfatin Diꞌak, ema nia netan moris nima-nimak no Naꞌi Maromak.Mateus 10:39; Lukas 17:33; Yohanis 12:25 Rona mai! Kalo ema netan raiklaran sasoin tomak, mais Naꞌi Maromak soe nia, nia netan sotir saa? La noo saa ida iha raiklaran tomak, mak ema bele nodi selu niakaan kmalar! Ema raiklaran oras neꞌe, siakaan hahalok aat oi-oik! Sia la nikir Naꞌi Maromak. Mais hanoin diꞌa-diꞌak! Ema mak moe tuir Haꞌu no Haꞌukaan hanorin, Haꞌu moos moe katene nia iha Naꞌi Maromak oin. Haꞌu neꞌe, Ema Raiklaran Isin. Nosi ikus, Haꞌu kmai kikar kosi laleꞌan bele-bele ko Naꞌi Maromak Niakaan makbukar laleꞌan sia. Ami tuun hodi Ama Niakaan beran boot, foin ema natene malorek naꞌak, Haꞌu neꞌe See. Rona, tan Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos! Nosi emi hotu-hotu neꞌe, balu la mate toꞌo naree Naꞌi Maromak kaer ukun nodi beran boot kaliuk.” Naꞌi Maromak lalore Yesus Niakaan makaꞌas(Mateus 17:1-13; Lukas 9:28-36)Loron neen siku tiꞌan, Yesus no Petrus, Yakobus no Yohanis saꞌe baa foho aas ida mak la noo ema. Toꞌo baa, maktuir naꞌin tolu nia sarebak, tan sia naree Yesus nakfilas. Niakaan faru moos naksinak. Iha raiklaran tomak la no saa ida mak mutin liu faru nia. Teki-tekis, sia moos naree Yesus dale no Bei Elia no Bei Musa, mak Maromak makoꞌan uluk sia. (5-6) Maktuir naꞌin tolu nia nataꞌuk tebe-tebes. Neon moos tabasar toꞌo Petrus dale karin baa Yesus naꞌak, “Ama! Ita iha neꞌe, furak tiꞌan. Diꞌak liu ami hariik batane tolu: ida bodik Ita Boot, ida bodik Bei Elia, no ida tenik bodik Bei Musa.” (-) Teki-tekis, ababun tuun taka nola sia hotu. Sia rona lia maliak ida mai nosi ababun laran naꞌak, “Rona mai! Neꞌe, Haꞌukaan Oan mak Haꞌu kadomi! Rona diꞌa-diꞌak baa Nia!”2 Petrus 1:17-18; Mateus 3:17; Markus 1:11; Lukas 3:22 Rona tiꞌan lia maliak nia, Petrus sia titu baa-mai. Mais sia la naree ema seluk, hela mesan Yesus. Hotu, Yesus sia tuun nikar nosi foho nia. Oras laꞌo, Yesus nakahik maktuir sia naꞌak, “Saa mak emi foin haree ohin nia, keta katak baa ema. Haꞌu neꞌe, Ema Raiklaran Isin. Nanis Haꞌu kmate. Mais kalo Haꞌu kmoris kikar tiꞌan, foin emi bele katak hasai lia mak emi haree tiꞌan nia baa ema.” Rona nola nunia, sia rai Yesus mamenon nia. Mais sia nakusuk baa malu naꞌak, “Nia katak naꞌak Nia nanis mate, hotu moris nikar. Lia saa mak oin nunia?” Sia moos nusu baa Yesus naꞌak, “Tuir manorik ukun siakaan hanorin, Maromak makoꞌan Elia musti mai uluk lai, foin Kristus mai. Mais tuir Ita Boot hanorin, nunabee?”Maleaki 4:5; Mateus 11:14 Yesus nataa naꞌak, “Tebes! Elia musti mai uluk atu nasori dalan bodik Kristus. Maromak makoꞌan sia moos nakerek kedan hori uluk nosi lia Ema Raiklaran Isin naꞌak, ema atu nasusar toꞌo noꞌo Nia. Tan saa emi sei la hatene lia neꞌe? Rona diꞌa-diꞌak! Elia nia mai tiꞌan. Mais ema noꞌo nia, tuir siakaan hakara. Hodi nunia, sia natoꞌo saa mak makoꞌan sia nakerek nela tiꞌan.”[Hodi katak nunia, Yesus nalore naꞌak makoꞌan Elia mak nasori dalan bodik Kristus, nia mak Yohanis.] Yesus nadiꞌak nola lawarik ida mak diabu tekar(Mateus 17:14-21; Lukas 9:37-43)Yesus no Niakaan maktuir naꞌin tolu nia mai nikar tiꞌan nosi foho nia, sia naree ema waꞌin naklibur nodi nobun Yesus Niakaan maktuir rumak sia. Sia noꞌi toe malu no manorik ukun Yahudi sia. Oras sia naree Yesus mai, sia sarebak, tan sia naꞌak falik Yesus sei iha foho leten baa. Hotu, sia nalai baa nasoru Nia. Yesus moos nusu baa sia naꞌak, “Emi toe malu baa saa?” Mais ema ida mai nusu teri baa Yesus naꞌak, “Ama! Tulun lai! Haꞌu kodi haꞌukaan oan mane mai, nebee Ama nadiꞌak nola nia. Haꞌukaan oan neꞌe la bele dale, tan diabu tekar. Oras diabu tekar, nia nitak lawarik neꞌe baa rai. Hotu, kaban furin sai no ruun neꞌan. Isin moos makaꞌas nuꞌu ai. Haꞌu kakroꞌan tiꞌan baa Okaan maktuir sia nebee teꞌur sai diabu nia. Mais sia la bele nalo saa ida.” Rona nola nunia, Yesus deꞌan Niakaan maktuir sia naꞌak, “Emi neꞌe, liu resik tiꞌan! Haꞌu kamutuk ko emi kleur tiꞌan, mais emi la fiar Haꞌu! Haꞌu kmusti katerus aan ko emi toꞌo wainhira? Modi lawarik nia mai!” Hotu, sia nakaꞌu nodi lawarik nia mai. Mais oras diabu naree Yesus, nia nitak tenik lawarik nia baa rai nodi naduir baa-mai toꞌo kaban furin sai. Naree nunia, Yesus nusu baa lawarik nia aman naꞌak, “O oan dadi nuneꞌe hori hirak tiꞌan?”Ama nia nataa naꞌak, “Hori sei kiꞌik. Kleur tiꞌan, diabu beer noꞌo lawarik neꞌe. Naloti lawarik baa haꞌi, no namout baa wee. Kalo bele, Ita Boot tulun no hadomi ami. Hadiꞌak hola lawarik neꞌe lai.” Hotu Yesus nataa naꞌak, “Tan saa o katak maꞌak, ‘kalo bele’? Haꞌu kbele kalo sa-saa hotu-hotu, surak ema fiar tebe-tebes.” Rona nola nunia, ama nia nataa nodi tanis naꞌak, “Ama! Haꞌu kfiar tebe-tebes. Mais tulun haꞌu, nebee haꞌukaan fiar neꞌe, bele hetak biit.” Baa oras nia, ema waꞌin mai kabuun nola Yesus. Naree nunia, Yesus moos naruka diabu nia naꞌak, “Hoi diabu aat! Sai mela lawarik neꞌe, nebee nia bele rona no bele dale. Keta tama mikar tenik baa nia ona.” Rona Yesus dale nunia, diabu nia nahii makaꞌas nodi naloti lawarik nia baa rai, toꞌo nasaꞌe horak, foin sai nela. Hotu, lawarik mate sala, toꞌo ema nia sia dale naꞌak, “Adeei! Lawarik neꞌe mate tiꞌan!” Mais Yesus kaer nola lawarik nia liman, nodi foti nadeer. Lawarik nia moos nadeer kedas. Nunia hotu, Yesus no Niakaan maktuir sia laꞌo nela fatin nia, tama baa uma ida. Iha nia, maktuir sia no Yesus mesan, hotu sia nusu Yesus naꞌak, “Ama! Tan saa ami la bele teꞌur sai diabu ohin nia?” Yesus moos katak nalore baa sia naꞌak, “Diabu oin nunia, aat basuk! Emi musti hamulak hodi haloon baa Naꞌi Maromak, foin bele teꞌur sai diabu oin nunia.” Yesus katak tenik lia Niakaan susar no mate(Mateus 17:22-23; Lukas 9:43-45)Hotu, Yesus no Niakaan maktuir sia laꞌo nela fatin nia, tama baa rai Galilea. Sia toꞌo tiꞌan, mais Yesus la noꞌuk ema natene naꞌak Nia iha nia, tan Nia nakara nanorin Niakaan maktuir sia mesan. Hotu, Nia katak baa Niakaan maktuir sia naꞌak, “La kleur ona, ema atu faꞌan Haꞌu baa ema seluk. Hotu, sia noꞌo Haꞌu, Ema Raiklaran Isin neꞌe. Nanis Haꞌu kmate, mais wainrua, Haꞌu kmoris kikar.” Rona nola nunia, maktuir sia neon tabasar. Mais sia nakerat nusu tenik lia nia isin. Yesus Niakaan maktuir sia toe malu baa lia see mak boot(Mateus 18:1-5; Lukas 9:46-48)Hotu, Yesus no Niakaan maktuir sia laꞌo toꞌo Kapernaum. Baa oras sia iha uma ida laran, Yesus nusu sia naꞌak, “Ohin nia emi toe malu baa saa?” Mais la noo maktuir ida mak nataa. Tan tebes! Ohin nia sia toe malu iha dalan klaran baa lia see mak boot.Lukas 22:24 Hotu, Yesus tuur nodi nanorin sia naꞌak, “See mak nakara dadi ema boot, nia musti dadi ema kiꞌik nodi naliku ema seluk.”Mateus 20:26-27, 23:11; Markus 10:43-44; Lukas 22:26 Hotu, Yesus baa nakaꞌu nola lawarik oan ida, nodi mai baa siakaan klaran. Hotu, katak naꞌak, “Ema mak tuir Haꞌu musti naliku ema kiꞌik nudaar lawarik oan neꞌe. Hodi nunia, nia naliku Haꞌu no Haꞌukaan Ama mak solok Haꞌu kmai raiklaran neꞌe.”Mateus 10:40; Lukas 10:16; Yohanis 13:20 See mak itakaan ema?(Lukas 9:49-50)Hotu, Yesus Niakaan maktuir naꞌin ida naran Yohanis nasaꞌe lia naꞌak, “Ama! Loron ida, ami haree ema ida teꞌur sai diabu nodi Ita Boot naran. Mais ami hakahik nia, tan nia lahoos itakaan ema.” Rona nola nunia, Yesus nataa naꞌak, “Keta makahik nia. Tan, see mak nalo tadak blaar nodi Haꞌukaan naran, nia la nahaat Haꞌukaan naran. Kalo nia la sakar ita, nia nanis itakaan ema.Mateus 12:30; Lukas 11:23 Rona, tan Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos! Kalo ema naliku emi tan emi tuir Kristus, nanis Naꞌi Maromak la naluꞌa ema nia. Masik nia tulun emi nodi wee hemu fatik ida dei moos, Naꞌi Maromak la naluꞌa nia.”Mateus 10:42 Keta hakdiuk ho sala(Mateus 18:6-9; Lukas 17:1-2)Hotu, Yesus katak tenik baa sia naꞌak, “Kalo ema sasuꞌat ema kiꞌik ida tuir dalan kaleꞌuk toꞌo ema kiꞌik nia la fiar tenik baa Haꞌu, ema nia, sintidu! Diꞌak liu kesi fatuk boot idaHakerek Moon tuir lia Yunani naꞌak ‘fatuk laledun’. Uluk ema Yahudi sia ledu haree gandum nodi fatuk laledun mak boot liu ema. Sia feur fatuk nia, nodi kuda keledai. baa niakaan kakorok, hotu tonan mout baa tasi laran. Kalo o malo sala modi o liman, taa kotu baa dei! Diꞌak liu o tama laleꞌan modi liman mesak, nosi baa o tama haꞌi naraka modi liman rua.Mateus 5:30 [Haꞌi naraka neꞌe, fatin susar basuk. Iha nia, kniba tota bei-beik. Haꞌi moos laka la nanawa.]Tohar haat nulu resin haat neꞌe la tama iha Hakerek Moon lia Yunani balu. Kalo o malo sala modi o ain, taa kotu baa dei. Diꞌak liu, o tama laleꞌan modi ain mesak, nosi baa o tama haꞌi naraka modi ain rua. [Haꞌi naraka neꞌe, fatin susar basuk. Iha nia, kniba tota bei-beik. Haꞌi moos laka la nanawa.]Tohar haat nulu resin neen neꞌe la tama iha Hakerek Moon lia Yunani balu. Kalo o malo sala modi o matan, sukit soe baa dei. Diꞌak liu, o tama laleꞌan modi matan mesak, nosi baa o tama haꞌi naraka modi matan rua.Mateus 5:29 ‘Haꞌi naraka neꞌe, fatin susar basuk.Iha nia, kniba tota bei-beik.Haꞌi moos laka la nanawa.’Yesaya 66:24 Haꞌukaan hanorin neꞌe, todan tebes. Tan ema mak nakara tuir Haꞌu, musti naterus aan tuir bei-beik, hanesan naꞌan hameer mak tamun baa haꞌi, nebee bele rai kleur. Masin nanis diꞌak. Ita hodi hamidar haan. Mais kalo masin nia la meer ona, la no folin tiꞌan. Nunia moos emi. Emi musti dadi hanesan masin bodik raiklaran, nebee emi bele moris diꞌa-diꞌak ho ema hotu-hotu.”[Hodi nunia, Yesus nanorin baa Niakaan maktuir sia naꞌak, keta toe malu baa lia see mak boot, see mak kiꞌik.]Mateus 5:13; Lukas 14:34-35 Ema Farisi nodi lia sasa feen-laꞌen atu nahonu Yesus(Mateus 19:1-12; Lukas 16:18)Hotu, Yesus no Niakaan maktuir sia baa rai Yudea no rai seluk sia iha mota Yordan lorosaꞌe. Iha nia ema waꞌin moos mai baa Yesus. Hotu, Nia nanorin sia nuꞌu wai-wain. Iha nia moos, noo ema Farisi naꞌin hira. Sia mai atu talik nahonu Yesus. Sia nusu baa Nia naꞌak, “Tuir itakaan ukun-badu, kalo mane ida no feen tiꞌan, nia bele soe feen ka lale?” Rona nola nunia, Yesus nataa naꞌak, “Hanoin diꞌa-diꞌak lai! Ukun-badu feen-laꞌen mak Bei Musa rai nela baa ita naꞌak saa?” Sia nataa naꞌak, “Bei Musa ukun-badu nia naꞌak, ‘Laꞌen bele soe feen, surak foo uluk hakerek soe malu baa feen.’ ”Hanoin Hikar Dalan Moris 24:1-4; Mateus 5:31 Yesus moos nataa nikar naꞌak, “Tan emi ulun fatuk, foin bei Musa nakerek nela tiꞌan nunia. Mais keta haluꞌa lia hori uluk fohon, baa oras Naꞌi Maromak naseꞌi laleꞌan no raiklaran. Lia nia naꞌak,‘Naꞌi Maromak naseꞌi ema, feto no mane.Lia Uluk Fohon 1:27, 5:2 Tan lia nia, mane musti laꞌo nela inan-amanatu moris neon ida, laran ida no feen, tan sia rua dadi mesak tiꞌan.’Lia Uluk Fohon 2:24 Naꞌi Maromak duꞌuk mak kesi namutuk sia rua tiꞌan. Ema la bele sasa faꞌe ona!” Nunia hotu, Yesus no Niakaan maktuir sia mesan tama baa uma ida. Iha nia maktuir sia nusu nebee Yesus katak nalore hanorin ohin nia baa sia. Nia katak naꞌak, “Mane mak soe feen, hotu nola tenik feto, mane nia nakur biti-kluni. Feto moos nunia! Feto mak soe laꞌen, hotu nola tenik mane, feto nia moos nakur biti-kluni.”Mateus 5:32; 1 Korintus 7:10-11 Yesus foo matak-malirin baa lawarik sia(Mateus 19:13-15; Lukas 18:15-17)Baa loron ida, ema nodi siakaan oan sia baa Yesus. Sia nusu Yesus rai liman baa lawarik sia, nebee simu matak-malirin. Mais Yesus Niakaan maktuir sia saseni ema nia sia. Naree nunia, Yesus krakat baa maktuir sia naꞌak, “Habusik lawarik sia mai baa Haꞌu! Keta saseni sia! Tan ema oin nunia sia, mak Naꞌi Maromak eman. Rona, tan Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos! Ema mak nakara dadi baa Naꞌi Maromak eman, nia musti nakriꞌit aan baa Naꞌi Maromak hanesan lawarik oan nakriꞌit aan baa inan-aman. Kalo lale, ema nia la fatan dadi baa Naꞌi Maromak eman.”Mateus 18:3 Hotu, Yesus nakoꞌak nola lawarik nia sia. Nia rai liman baa sia ida-idak, nodi foo matak-malirin baa sia. Maksoin ida buka dalan atu moris nima-nimak no Naꞌi Maromak(Mateus 19:16-30; Lukas 18:18-30)Baa oras Yesus sia atu laꞌo, ema maksoin ida nalai mai nasoru sia. Nia nakniꞌa baa Yesus nodi nusu naꞌak, “Ama Boot! Ama Boot neꞌe, ema diꞌak. Tan baa nia, haꞌu kusu Ama nanorin lia ida baa haꞌu. Lia nia nuneꞌe, Ama Boot. Haꞌu kmusti kalo saa, nebee katene malorek kaꞌak haꞌu kbele tama laleꞌan atu moris kamutuk ko Naꞌi Maromak?” Yesus moos nataa naꞌak, “Tan saa o temi Haꞌu maꞌak ema diꞌak? La no ema ida mak diꞌak. Naꞌi Maromak mesan dei mak diꞌak. O matene tiꞌan Naꞌi Maromak ukun naꞌak:‘Keta hoꞌo ema;Keta hakur biti-kluni;Keta hanaꞌo;Keta hataa hodi lia tolek;Keta beꞌur ema hodi hola siakaan sa-saa;No ita musti hakneter itakaan inan-aman.’ ”Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 20:12-16; Hanoin Hikar Dalan Moris 5:16-20 Hotu, ema nia nataa naꞌak, “Tebes, Ama Boot! Haꞌu kalo tuir tiꞌan ukun nia sia hotu-hotu hori sei kiꞌik.” Rona nola nunia, Yesus nadomi ema nia. Nia katak naꞌak, “Kona! Mais sei no lia ida tenik. O musti fila, baa faꞌan mohu okaan sasoin sia. Hotu, faꞌe osan nia baa ema kiꞌik no ema susar sia, foin fila mikar mai tuir Haꞌu. Nosi ikus, Naꞌi Maromak nanis foo seluk sasoin baa o iha laleꞌan.” Rona nola Yesus dale nunia, ema nia neon dodok. Hotu, nia fila nodi neon susar loos, tan nia soi toꞌo. Hotu, Yesus titu Niakaan maktuir sia baa-mai nodi katak naꞌak, “Rona! Kalo maksoin ida nakara tama baa laleꞌan atu dadi Naꞌi Maromak eman, lia nia kole basuk.” Rona nola nunia, maktuir sia moos benar. Mais, Yesus katak nalore tenik naꞌak, “Rona diꞌa-diꞌak! Dadi Naꞌi Maromak eman, kole basuk! Keta hanoin haꞌak lia nia maus! Lia hatetek nudaar kuda unta ida kole basuk tama lalutuk tuir daun kuak. Kole liu tenik, maksoin ida tama baa laleꞌan dadi Naꞌi Maromak eman.” Lia hatetek nia nalo maktuir sia hetak benar. Hotu, sia nusu tenik naꞌak, “Kalo kole basuk nunia, see mak bele netan moris?” Yesus titu baa sia ida-idak nodi katak naꞌak, “Kalo ema raiklaran mak nalo, nanis la bele. Mais, kalo Naꞌi Maromak mak nalo, nanis hotu-hotu bele!” Hotu, Petrus foti lia naꞌak, “Ama! Ami laꞌo hela tiꞌan amikaan sasoin sia hotu-hotu atu tuir Ita Boot. Mais, ami hetan saa?” (29-30) Yesus nataa naꞌak, “Rona mai Petrus! Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos! Kalo ema ida laꞌo nela niakaan inan-aman, maun-biin-alin, niakaan oan, niakaan toꞌos, niakaan serwisu, niakaan uma laran isin hotu-hotu, tan tuir Haꞌu nodi keke lema Naꞌi Maromak Manfatin Diꞌak, ema nia nanis simu nikar isin atus ida. Hotu-hotu mak nia laꞌo nela nia, nia simu nikar liu tan tenik. Ema nanis nasusar nia, tan tuir Haꞌu. Mais, baa oras rai falu fila, nia netan moris nima-nimak no Naꞌi Maromak. (-) Hanoin diꞌa-diꞌak! Ema mak naksaꞌek aan dadi ema boot, nosi ikus Naꞌi Maromak nafoli nia naꞌak, ema kiꞌik. Ema mak naraik aan hanesan ema kiꞌik, nosi ikus Naꞌi Maromak nafoli nia naꞌak, ema boot.”Hakerek Moon tuir lia Yunani naꞌak, “Ema mak uluk baa oras neꞌe, atu dadi baa ikus. Ema mak ikus baa oras neꞌe, atu dadi baa uluk.” Tuir siakaan lia Yunani, “ema uluk” naꞌak “ema boot”. “Ema ikus” naꞌak “ema kiꞌik”. Leno no Mateus 20:16; Lukas 13:30. Dala tolu ona Yesus katak kedan lia Niakaan susar no mate(Mateus 20:17-19; Lukas 18:31-34)Hotu, Yesus no Niakaan maktuir ema naꞌin sanulu resin rua no ema seluk sia baa kota Yerusalem. Yesus laꞌo nosi oin. Naree nunia, Niakaan maktuir sia benar no nataꞌuk, tan nanoin nola lia mak uluk Yesus katak naꞌak, ema atu noꞌo Nia iha Yerusalem. Yesus natene nola sia nataꞌuk nunia, Nia bolu nola maktuir sia mesan, hotu Nia katak nalore lia saa mak ema atu nalo baa Nia iha Yerusalem. Nia katak naꞌak, “Rona! Oras neꞌe, ita baa Yerusalem ona! Iha nia ema atu faꞌan Haꞌu, mak Ema Raiklaran Isin neꞌe. Hotu, sia latan Haꞌu baa naꞌilulik ulun sia no manorik ukun sia. Hotu, sia taa ukun mate baa Haꞌu. Sia moos latan Haꞌu baa ema seluk sia mak la natene Maromak. Hotu, sia dale namoe Haꞌu, soe kaban baa Haꞌu, no noꞌat nadodok Haꞌukaan isin. Hotu, sia noꞌo Haꞌu. Haꞌu nanis mate. Mais baa wainrua, Haꞌu kmoris kikar.” Yakobus no Yohanis nusu atu dadi ema boot(Mateus 20:20-28)Yesus dale notu nunia, Sebadeus oan Yakobus no Yohanis nareꞌis aan baa Yesus, hotu nusu naꞌak, “Ama Boot! Ami atu husu oan ida.” Yesus moos nusu sia naꞌak, “Emi hakara saa?” Sia nataa naꞌak, “Nuneꞌe Ama Boot! Nosi ikus, kalo Ama Boot nabesi aan tiꞌan nodi kaer ukun, ami haloon nebee Ama bele foo fatik bodik ami rua neꞌe. Ida iha Ama sorin kwana, ida tenik iha sorin karuk, nebee ami rua moos bele tuir kaer ukun.” Rona nola nunia, Yesus nataa naꞌak, “Emi la hatene saa mak emi husu! Haꞌu atu ketan susar waꞌin. Dadi, hanoin diꞌa-diꞌak lai. Emi bele terus susar toꞌo mate hamutuk ho Haꞌu ka lale?”Lukas 12:50 Sia moos nataa naꞌak, “Bele basuk Ama!”Hotu, Yesus nataa tenik naꞌak, “Tebes! La kleur ona, emi moos atu hatiu susar hanesan Haꞌu. Mais, see mak tuur iha Haꞌukaan sorin kwana no karuk, lia nia lahoos Haꞌu mak kakotu. Naꞌi Maromak duꞌuk mak nakotu tiꞌan se-see mak tuur iha fatik nia.” Baa oras Yesus Niakaan maktuir sanulu rumak sia rona nola Yakobus no Yohanis nusu nunia, sia moos krakat. Hotu, Yesus bolu nola maktuir sia hotu-hotu, nodi katak nalore naꞌak, “Emi hatene tiꞌan haꞌak, liurai mak kaer ukun iha raiklaran, sia tonan siakaan renun, toꞌo la nakfodak. Ema boot nosi klubun mak la natene Naꞌi Maromak moos, foo ukun liu kladik, toꞌo renu la bele foti ulun. Mais, emi la bele halo nunia! Tan see mak nakara dadi ema boot, nia musti dadi ema kiꞌik nodi naliku ema seluk.Lukas 22:25-26 See mak nakara dadi ulun, nia musti dadi ata.Mateus 23:11; Markus 9:35; Lukas 22:26 Haꞌu mak Ema Raiklaran Isin neꞌe moos kalo nunia. Haꞌu kmai, lahoos atu buka ema naliku Haꞌu. Mais Haꞌu kmai atu kaliku ema, kodi latan Haꞌukaan moris tomak nebee sori ema waꞌin nosi siakaan salan.” Yesus nadiꞌak nola ema delek ida(Mateus 20:29-34; Lukas 18:35-43)Hotu, Yesus no Niakaan maktuir sia no ema waꞌin nia sia, toꞌo Yeriko. Baa oras sia atu laꞌo liu, noo ema delek ida noꞌi tuur iha dalan tehen nodi nadidu. Ema nia, naran Bartimeus. Aman, naran Timeus. Oras Bartimeus rona naꞌak ema mak laꞌo liu nia, Yesus nosi Nasaret, nia nahii makaꞌas naꞌak, “Yesus! Naꞌi Daud husar-binan! Madomi haꞌu lai!” Rona nahii nunia, ema krakat nodi deꞌan nia naꞌak, “Hoi! Noo-nook!”Mais Bartimeus nahii makaꞌas tenik naꞌak, “Yesus! Naꞌi Daud husar-binan! Madomi haꞌu lai!” Rona nola nunia, Yesus moos nanawa, hotu naruka ema nia sia naꞌak, “Hodi nia mai!”Sia moos baa katak baa delek nia naꞌak, “Neon diꞌak baa ona, tan Ama Boot bolu o. Mai ona!” Rona nola nunia, Bartimeus nariik, soe nela kedan niakaan tais, baa nasoru Yesus. Hotu, Yesus nusu nia naꞌak, “O makara saa?”Nia nataa naꞌak, “Ama Boot! Haꞌu kusu nebee bele karee!” Yesus moos katak naꞌak, “Diꞌak. Tan o fiar maꞌak Haꞌu kbele kadiꞌak kola o, oras neꞌe moos, o diꞌak kedan! Fila ona!”Baa oras nia moos, Bartimeus matan moon kedas. Hotu, nia tuir Yesus. Yesus tama Yerusalem, ema waꞌin simu Nia hanesan naꞌin boot(Mateus 21:1-11; Lukas 19:28-40; Yohanis 12:12-19)Hotu, Yesus sia laꞌo liu toꞌo kreꞌis Yerusalem. Sia nanawa sala-sala kreꞌis leo rua iha Foho SaitunSia nanaran foho nia ‘Saitun’, tan iha nia no toꞌos ai saitun waꞌin. Ai saitun fuan, sia nalo baa mina. Foho Saitun nia, takseer dook nosi Yerusalem, kilo ida. tehen. Leo rua nia, ida naran Betfage, ida naran Betania. Iha nia, Yesus naruka Niakaan maktuir naꞌin rua baa uluk. Nia katak naꞌak, “Emi naꞌin rua baa uluk leo nebaa. Oras tama baa, emi atu haree kuda keledai oan matan ida mak ema kesi iha nia. Kuda keledai nia, ema sei la saꞌe dauk. Baa kore hola hodi mai. Kalo ema nusu naꞌak, ‘Tan saa emi kore kuda keledai nia?’ emi musti hataa haꞌak, ‘Naꞌin atu saꞌe. Saꞌe notu, Nia solok fila kedan.’ ” Rona nola nunia, maktuir naꞌin rua nia baa. Toꞌo baa, sia netan kuda keledai oan nia, ema kesi iha dalan tehen. Sia moos kore nola, atu nodi baa Yesus. Haree nunia, ema mak nariik iha nia sia nusu naꞌak, “Tan saa emi kore hola ema niakaan kuda keledai nia?” Sia moos nataa naꞌak, “Naꞌin atu saꞌe. Saꞌe notu, Nia solok fila mai kedan.” Rona nola nunia, ema nia sia nabusik sia nodi baa. Toꞌo Yesus baa, sia nola tais nalo baa sela, taka baa kuda keledai nia. Hotu, Yesus saꞌe baa. Oras Yesus sia tama kota laran, ema waꞌin moos nola siakaan tais, naꞌe baa dalan klaran. Balu baa taa nola beet tahanMarkus niakaan hakerek naꞌak ‘ai lain’. Mais ita hatene hosi Yohanis 12:13 naꞌak, ai lain nia ‘beet tahan’. iha dalan tehen, nodi baa, naꞌe keke iha dalan klaran. Nodi nafutar nunia, sia foo tadak naꞌak, sia simu Yesus nodi kneter, hanesan sia simu naꞌin boot. Ema nia sia balu laꞌo uluk Yesus, balu tenik nosi kotuk. Sia nahii bele-bele naꞌak,“Hosana! Ami tonu-haboot Naꞌi Maromak,Siakaan lia fuan ‘Hosana’ nia naꞌak ‘foo moris’. Sia katak lia fuan nia bodik tonu-naboot Naꞌi Maromak.tan Nia natuun matak-malirin baa Ema mak mai nodi Niakaan naran.Kananuk Sia 118:26 Hosana! Ami tonu-haboot Naꞌi Maromak,tan Nia atu nariik nikar Naꞌi Daud fohorain!Hosana! Ami tonu-haboot Naꞌi Maromak,tan Nia nabesi aan iha laleꞌan mak aas kaliuk!” Toꞌo kota laran, Yesus sia tama baa Uma Hamulak Huun. Iha Uma Hamulak Huun lalawar, Nia titu satan leur fatik nia. Mais, tan atu kalan ona, sia moos fila baa leo Betania. Yesus nasee ai huun ida nebee keta nafua ona(Mateus 21:18-19)Baa awan seisawan, Yesus sia sai nosi Betania, baa nikar Yerusalem. Toꞌo dalan klaran, Yesus salaen. Nia naree ai huun ida iha dalan tehen. Ai nia fuan ema bele naa.Iha Hakerek Moon lia Yunani, ai huun nia naran ‘sukei’. Hakerek Moon tuir lia Indonesia naꞌak ‘pohon ara’. Mais, ‘sukei’ natudu ai huun ida mak ema kuda atu naa fuan. Iha rai Timor, ema la naa ‘ai huun ara’ fuan. Dadi, ai huun ‘sukei’ iha Hakerek Moon, la manesak no itakaan ai huun ‘ara’ iha rai Timor. Hotu, Yesus nareꞌis aan baa, atu naree kokon ai nia noo fuan ka lale. Mais, ai nia la no fuan, tan foin nataha. Naree nunia, Yesus nasee ai nia naꞌak, “Tan o la mafua bodik Haꞌu, nahuu baa oras neꞌe moos, o la mafua tenik bodik ema ona!”Yesus Niakaan maktuir sia moos rona Nia nasee nunia. Yesus tama baa Uma Hamulak Huun nodi sobu karin ema makfaꞌan iha nia(Mateus 21:12-17; Lukas 19:45-48; Yohanis 2:13-22)Yesus sia laꞌo liu toꞌo kota Yerusalem, hotu tama tenik baa Maromak Uma Hamulak Huun. Iha lalawar nia, noo ema mak faꞌan manu lakateu sina mak ema nalo baa sera oras namulak. Titu-naree nunia, Yesus baa teꞌur sai sia. Nia soe karin hadak mak ema nalo baa fatik taruka osan. Nia moos baku fila fatik mak ema nodi faꞌan manu lakateu. Nia moos badu ema hotu-hotu, nebee keta hodi siakaan naha sai-tama tesi tuir Uma Hamulak lalawar nia. Hotu, Nia katak baa ema nia sia naꞌak, “Hori uluk Maromak naruka Niakaan makoꞌan nakerek nela naꞌak, ‘Haꞌu kariik Haꞌukaan Uma, nebee ema raiklaran tomak bele mai namulak baa Haꞌu iha nia!’ Emi hatene lia nia tiꞌan, mais emi sei halo luku Uma neꞌe dadi baa ema naꞌok nuuk!”Yesaya 56:7; Yeremia 7:11 Oras naꞌilulik no manorik ukun Yahudi sia rona lia nosi Yesus Niakaan hahalok nia, sia hirus tebes. Sia buka dalan atu noꞌo Yesus, mais sia nakerat ema waꞌin mak beer basuk Yesus Niakaan hanorin. Kreꞌis loro monu, Yesus sia sai nela kota Yerusalem, fila baa toba iha Betania. Kalo ita fiar metis baa Naꞌi Maromak, nanis Nia foo saa mak ita husu(Mateus 21:20-22)(20-21) Baa awan seisawan, Yesus sia fila nikar baa Yerusalem. Toꞌo dalan klaran, sia laꞌo liu ai huun mak hori sehik Yesus nasee nia. Niakaan maktuir sia blaar, tan ai nia mate maran tiꞌan toꞌo abut. Petrus moos nanoin nola Yesus nasee hori sehik nia, hotu katak baa Yesus naꞌak, “Ama Boot! Haree lai! Ai huun mak Ama nasai lian manas hori sehik nia, mate maran tiꞌan!” (-) Yesus nataa naꞌak, “Tebes! Surak emi fiar baa Naꞌi Maromak. Kalo emi fiar tebe-tebes, emi bele haruka foho ida nakfokit lori baa tasi. Nanis foho nia nakfokit lori baa tasi, surak emi fiar metis hodi neon no laran.Mateus 17:20; 1 Korintus 13:2 Keta haluꞌa! Kalo emi hamulak hodi husu sa-saa baa Naꞌi Maromak, Nia nanis foo baa emi. Surak emi fiar tebe-tebes! Mais baa oras hamulak, kalo ema ida nosi emi laran sei manas no ema seluk, musti baa diꞌak hikar ho ema nia lai. Foin, emikaan Ama iha laleꞌan kasu mohu emikaan salan. [Kalo emi rai hirus hodi la foo pardua baa ema, emikaan Ama iha laleꞌan moos la foo pardua baa emi.”]Tohar 26 nia la tama iha Hakerek Moon lia Yunani balu.Mateus 6:14-15 Ema boot sia nalo lia nosi Yesus beran(Mateus 21:23-27; Lukas 20:1-8)Nunia hotu, Yesus sia laꞌo liu. Toꞌo Yerusalem baa, sia tama nikar baa Uma Hamulak Huun. Baa oras tama baa lalawar, naꞌilulik ulun sia no manorik ukun sia mai nusu baa Yesus naꞌak, “Tan saa hori sehik O mai tokar lauk iha neꞌe?! See mak naruka O?” Mais Yesus natene sia buka Niakaan ain. Hotu, Nia nataa naꞌak, “Haꞌu moos kakara kusu lia ida baa emi. Emi hataa Haꞌu lai, foin Haꞌu kataa emi. Haꞌu kakara kusu nuneꞌe: ita hotu-hotu hatene Yohanis nia mak sarani ema. See mak latan beran baa nia, nebee nia sarani ema? Naꞌi Maromak ka, ema raiklaran?” Rona nola nunia, sia nanoin baa-mai. Hotu, sia kabuar lia fuan naꞌak, “Adeei! Ita kona diꞌa tiꞌan! Kalo ita hataa haꞌak, ‘Naꞌi Maromak mak latan beran,’ Nia atu nataa nikar naꞌak, ‘Kalo nunia, tan saa emi la fiar Yohanis?’ Mais ita moos la bele hataa haꞌak, ‘Ema raiklaran mak latan beran’ keta arumak ema lear krakat ita, tan sia fiar naꞌak, Yohanis nia, Maromak makoꞌan.” Koꞌa notu lia, sia nataa badak dei naꞌak, “Ami la hatene!”Yesus moos nataa nikar baa sia naꞌak, “Kalo nunia, Haꞌu moos la katak baa emi, see mak latan beran baa Haꞌu.” Yesus foo lia hatetek nosi ema serwisu toꞌos anggor(Mateus 21:33-46; Lukas 20:9-19)Hotu, Yesus dale tenik baa ema boot nia sia nodi lia hatetek naꞌak, “Noo ema ida nalo toꞌos baa niakaan rai rohan atu kuda ai anggor baa. Hotu, nia nalo baꞌa satan leur. Nia moos keꞌe kuak ida, nalo baa anggor ween fatik. Nia moos nariik uma tetu aas ida atu nodi daka toꞌos. Hotu, nia seba toꞌos nia baa ema mak serwisu toꞌos, nebee sia faꞌe rua toꞌos isin. Nakotu lia tiꞌan, toꞌos naꞌin nia laꞌo baa rai dook.Yesaya 5:1-2 Toꞌo oras kuꞌu, toꞌos naꞌin nia solok niakaan ema ain-liman ida baa nusu niakaan fafaꞌek. Mais, ema serwisu toꞌos nia sia, kohi nola nodi taꞌe ema nia. Hotu, sia teꞌur fila nodi liman mamuk. Rona nola nunia, toꞌos naꞌin nia solok ema ida seluk baa. Mais, ema mak serwisu toꞌos nia sia taꞌe nia, toꞌo ulun fatun kanek karin. Sia moos deꞌan namoe nia, hotu nalatu fila. Rona tenik nunia, toꞌos naꞌin nia solok tenik ema ida baa. Mais ema serwisu toꞌos nia sia noꞌo nia. Masik sia nalo aat nunabee moos, toꞌos naꞌin solok niakaan ema sia baa bei-beik. Mais, ema serwisu toꞌos nia sia taꞌe balu, noꞌo balu. Baa ikus, hela mesan ema ida dei. Ema nia, toꞌos naꞌin oan mane mesak mak nia dadobe tebes. Tan la noo dalan seluk tiꞌan, toꞌos naꞌin solok luku oan baa. Nia naneo naꞌak, ‘Kalo haꞌu ksolok haꞌukaan oan duꞌuk, sia nanis simu diꞌa-diꞌak nodi rona baa nia.’ Mais baa oras ema serwisu toꞌos nia sia naree oan nia mai, sia namaas baa malu naꞌak, ‘Hoi! Haree baa! Katuas naruka oan duꞌuk mak mai! Awan-wainrua, kalo katuas mate, nia neꞌe mak atu netan sasoin hotu-hotu. Diꞌak liu, ita hoꞌo nia ona, nebee ita hadau hola toꞌos neꞌe!’ Hotu, sia kohi nola oan nia. Sia noꞌo tiꞌan, hotu soe maten baa toꞌos luan.” Hotu Yesus natuka lia hatetek nia, nodi nusu baa ema boot nia sia naꞌak, “Oras neꞌe, Haꞌu atu kusu nuneꞌe: Toꞌos naꞌin nia atu nalo saa baa ema serwisu sia? Tuir Haꞌu, nia nanis mai noꞌo mohu sia. Hotu, nola nikar toꞌos nia, foo baa ema seluk. Arumak emi sei la leno dauk saa mak hakerek tiꞌan iha Hakerek Moon naꞌak,‘Noo fatuk ida mak badaen fatuk sia soe lerek tiꞌan.Mais, oras neꞌe fatuk nia dadi baa uma tatuur fatuk ona. Naꞌi Maromak duꞌuk mak boi nola no natuur fatuk nia.Etuk oin, ita haree baa, kabaas tebes!’ ”Kananuk Sia 118:22-23 Rona nola nunia, ema boot sia natene kedan naꞌak, Yesus Niakaan lia hatetek nia kona baa sia. Sia manesak no ema serwisu aat nia sia no badaen mak soe fatuk nia. Tan lia nia, sia buka dalan atu kohi Yesus. Mais, sia nakerat ema lear mak nakara Yesus Niakaan hanorin. Hotu, sia laꞌo nela Yesus dei. Ema nodi lia selu bea atu buka Yesus ain(Mateus 22:15-22; Lukas 20:20-26)Nunia hotu, ema boot Yahudi sia bolu nola ema Farisi no maktuir Herodes naꞌin hira, nebee baa naseꞌi lia atu nahonu Yesus. Hotu, sia moos baa nusu Yesus naꞌak, “Ama Boot! Ami hotu-hotu hatene haꞌak, Ama neon loos. Ama nanorin loke fore Naꞌi Maromak hakaran, no la fihir oin. Oras neꞌe, ami atu husu lia ida nuneꞌe: tuir itakaan ukun-badu Yahudi, ita musti selu bea baa liurai Roma ka lale?” Mais Yesus natene sia atu nahonu Nia, nebee dale sakar ukunrai Roma. Tan baa nia, Nia nataa naꞌak, “Tan saa emi haseꞌi lia atu hahonu Haꞌu!? Hatudu kokon osan murak tomak ida baa Haꞌu!” Hotu, sia nodi osan murak tomak ida baa Yesus. Nia simu nola, hotu leno. Hotu, Nia nusu baa sia naꞌak, “Neꞌe, see niakaan oin? Neꞌe, see niakaan naran?”Sia nataa naꞌak, “Nia, Keser mak liurai Roma.” Hotu, Yesus dale tenik naꞌak, “Kalo nunia, foo baa ukunrai saa mak ukunrai niakaan. No foo baa Maromak saa mak Maromak Niakaan.”Rona nola Yesus nataa nunia, sia blaar karin, tan Yesus dale nia makonak. Masik sia buka Yesus ain moos, la bele. Lia ema mate bele moris nikar no lia ema nola malu iha laleꞌan(Mateus 22:23-33; Lukas 20:27-40)Hotu, ema naꞌin hira seluk mai baa Yesus. Sia nia, nosi partee Saduki mak nanorin naꞌak, nosi ikus baa oras rai falu fila, ema mak mate tiꞌan, la moris nikar.Kristus Klosan Lian 23:8 Sia katak baa Yesus naꞌak, “Ama Boot! Bei Musa nakerek nela ukun-badu baa ita ema Yahudi naꞌak: Kalo mane ida mate nela feen, mais la noo oan, niakaan alin musti nola feto faluk nia, nebee foo husar-binan baa niakaan maun mak mate tiꞌan nia.Hanoin Hikar Dalan Moris 25:5 Uluk bei Musa nanorin nunia tebes. Mais noo lia ida nuneꞌe: Noo mane maun-alin naꞌin hitu. Mane ulun nola feen, hotu mate, mais la noo oan. Hotu, alin mak tuir nia, nola nikar feto faluk nia. Mais la kleur, alin nia moos mate, la noo oan. Nunia tenik alin susu dala rua. Nia nola feto nia. Mais nia moos mate, la noo oan tenik. Nunia bei-beik toꞌo alin ikun moos mate. Nosi ikus, feto faluk nia moos mate. Oras neꞌe ami atu husu nuneꞌe: Feto nia nola mane naꞌin hitu tiꞌan. Nosi ikus, baa oras rai falu fila Naꞌi Maromak nalo ema mate tiꞌan sia moris nikar, feto nia dadi baa mane ida nabee feen?” Rona nola nunia, Yesus nataa naꞌak, “Kalo emi husu nunia, emi sala tiꞌan! Emi la hatene Hakerek Moon isin. Emi moos la hatene Naꞌi Maromak beran makaꞌas! Rona! Lia loos mak neꞌe! Naꞌi Maromak Niakaan makbukar laleꞌan la nola malu. Oras rai falu fila Naꞌi Maromak nalo ema mate tiꞌan sia moris nikar, sia moos la nola malu ona, hanesan makbukar laleꞌan sia. Haꞌu moos kalore tenik kosi lia ema mak mate tiꞌan bele moris nikar ka lale. Uluk aan, Bei Musa nakerek lia nosi ai huun kiꞌik mak haꞌi naa mais la namotuk. Emi la leno lia nia ka? Baa oras haꞌi naa ai huun nia, Naꞌi Maromak foo natene baa Bei Musa naꞌak, ‘Haꞌu neꞌe Maromak, mak okaan Bei Abraham, Bei Isak no Bei Yakob, siakaan Maromak. Sia hotu-hotu loꞌu-sudur baa Haꞌu hori uluk toꞌo oras neꞌe.’Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 3:6 Kalo ita leno nunia, ita hatene haꞌak, baa oras Naꞌi Maromak dale nunia, bei nia sia mate kleur tiꞌan. Masik nunia moos, Naꞌi Maromak katak naꞌak, sia sei loꞌu-sudur baa Nia. Lia nia naꞌak, sia sei moris. Dadi, masik ema mate tiꞌan, bele moris nikar. Ema moris mak loꞌu-sudur baa Naꞌi Maromak, lahoos ema mate! Kalo emi kaer metis hanorin mak naꞌak ema mak mate tiꞌan la bele moris nikar, emi sala tiꞌan!” Hadomi Naꞌi Maromak no ema raiklaran(Mateus 22:34-40; Lukas 10:25-28)Baa oras nia, noo manorik ukun Yahudi ida mak tuir rona Yesus nanorin ema partee Saduki sia. Manorik ukun nia naneo naꞌak, Yesus nataa diꞌa-diꞌak lia mak sia nusu ohin nia. Hotu, nia nusu baa Yesus naꞌak, “Ama Boot! Haꞌu atu kusu lia ida nuneꞌe: Itakaan ukun-badu nosi Bei Musa, waꞌin loos. Nosi ukun nia sia hotu-hotu, ukun nabee mak boot kaliuk?” Yesus moos nataa naꞌak, “Ukun mak boot kaliuk mak neꞌe:‘Ema hotu-hotu iha rai Israꞌel, rona diꞌa-diꞌak!Naꞌi Maromak mak itakaan Naꞌin,no itakaan Maromak!La noo seluk tenik. Nia mesan dei. Dadi, ita musti hadomi Nia liu hotu-hotu.Ita musti beer Nia bei-beik.Ita musti hatene diꞌa-diꞌak Nia.Tenik, ita musti hakaꞌas aan tuir Niakaan hakaran.’Hanoin Hikar Dalan Moris 6:4-5 No ukun dala rua mak neꞌe:‘Ita musti hadomi itakaan maluk, oin nudaar ita hadomi itakaan isin lolon duꞌuk.’Ukun rua neꞌe, mak boot kaliuk. La no ukun seluk tenik mak boot liu ukun rua neꞌe.”Ukun-badu Naꞌilulik 19:18 Hotu, manorik ukun nia simu Yesus naꞌak, “Tebes Ama! Saa mak Ama Boot katak nia loos. Naꞌi Maromak ida dei! La noo seluk tenik. Nia mesan dei.Hanoin Hikar Dalan Moris 4:35 Ita musti hadomi Nia liu hotu-hotu. Ita musti beer Nia bei-beik. Ita musti hatene diꞌa-diꞌak Nia, no ita musti hakaꞌas aan tuir Niakaan hakaran. Ita moos musti hadomi itakaan maluk, oin nudaar ita hadomi itakaan isin lolon duꞌuk. Nia, mak Naꞌi Maromak beer liu nosi itakaan sera hotu-hotu baa Nia.”Hosea 6:6 Rona nola nunia, Yesus natene naꞌak manorik ukun nia natene tebes tiꞌan. Hotu Yesus katak baa nia naꞌak, “Ama kreꞌis tiꞌan dadi Naꞌi Maromak eman.”Nunia hotu, la noo ema seluk tenik mak naksakar aan toe no Yesus, tan la noo mak bele nahonu Nia.Lukas 10:25-28 Kristus, Naꞌi Daud husar-binan, mais Kristus moos Naꞌi Daud Ulun(Mateus 22:41-46; Lukas 20:41-44)Hotu, Yesus nanorin tenik ema iha Uma Hamulak Huun. Nia katak nalore naꞌak, “Hori uluk aan Naꞌi Maromak nameno tiꞌan atu solok Kristus nodi sori Niakaan ema sia. Itakaan manorik ukun Yahudi sia nanorin naꞌak, Kristus nia, Naꞌi Daud husar-binan. Mais siakaan hanorin nia, sei la toꞌo dauk. Tan uluk Maromak Kmalar Lulik naruka Naꞌi Daud nakerek nosi lia Kristus naꞌak:‘Naꞌi Maromak katak tiꞌan baa haꞌukaan Ulun Boot naꞌak,“Mai tuur baa fatik kneter kaliuk neꞌe iha Haꞌukaan sorin kwana,tan Haꞌu atu kalo okaan funu sia loꞌu baa o.’ ”Kananuk Sia 110:1 (37a-37b) Nosi hakerek nia, ita hatene malorek haꞌak, Naꞌi Daud duꞌuk temi Kristus naꞌak ‘Ulun’. Dadi, kalo ema naꞌak Kristus nia, Naꞌi Daud husar-binan loos dei, lia nia sei la toꞌo dauk, tan Kristus moos, Naꞌi Daud Ulun!” 37b Yesus foo natene nebee sintidu baa manorik ukun mak subar siakaan salan(Mateus 23:1-36; Lukas 20:45-47)Rona Yesus nanorin nunia, ema waꞌin beer tebes. Hotu, Yesus katak tenik naꞌak, “Sintidu baa manorik ukun sia. Sia tau faru klobor nodi laꞌo baa-mai lalore aan baa ema waꞌin, nebee ema tonu sia naꞌak, ‘Ema nia sia, moon tebes!’ Oras tama uma hamulak, sia buka tuur fatik iha oin, nebee ema waꞌin titu-naree sia. Iha dahur moos, sia nalo nunia. Mais sintidu, tan sia bosok feto faluk sia, nodi nadau nola siakaan uma. Mais iha ema lear oin, sia subar mate siakaan aꞌaat. Sia nariik nodi namulak kleu-leur, tan sia beer ema tonu naꞌak, sia ema moon. Mais nosi ikus, sia simu kastikar todan liu.” Feto faluk mukit ida niakaan sera mak boot kaliuk(Lukas 21:1-4)Hotu, Yesus baa tuur kreꞌis baa ai balun sera fatik iha Uma Hamulak Huun. Nia naree ema mai natama osan sera baa ai balun. Baa oras nia, ema maksoin sia mai natama osan waꞌin boot. La oras, feto faluk mukit ida moos mai namulak. Nia natama osan lahon rua baa ai balun nia. Osan nia folin kiꞌik basuk. Naree nunia, Yesus bolu nola Niakaan maktuir sia, hotu katak naꞌak, “Haree baa! Feto mukit neꞌe natama osan lahon rua dei, mais niakaan sera nia, boot liu ema hotu-hotu siakaan sera. Ema seluk sia foo sera nosi siakaan osan resin. Mais, feto faluk neꞌe sera mohu niakaan osan hotu-hotu, toꞌo osan atu nola haan moos, la noo ona.” Yesus katak kedan naꞌak, Uma Hamulak Huun atu nakroꞌon(Mateus 24:1-2; Lukas 21:5-6)Hotu, Yesus no Niakaan maktuir sia nariik atu laꞌo nela Uma Hamulak Huun. Baa oras sai, maktuir ida natudu Uma Hamulak nia baa Yesus nodi naꞌak, “Ama Boot! Haree kokon! Uma neꞌe, kabaas tebes! Ema nada fatuk boot sia diꞌak basuk!” Mais Yesus nataa naꞌak, “Uma neꞌe kabaas tebes. Mais la kleur ona, ema atu naroꞌon mohu fatuk neꞌe sia hotu-hotu.” Tadak mak foo natene naꞌak rai atu falu fila(Mateus 24:3-14; Lukas 21:7-19)Hotu, Yesus baa tuur iha Foho Saitun, nebee bele mana mai Naꞌi Maromak Niakaan Uma Hamulak Huun. Niakaan maktuir naꞌin haat mak Petrus, Yakobus, Yohanis no Andreas baa tuir Nia atu dale mesan no Nia. Sia nusu baa Yesus naꞌak, “Ama! Katak malore lia mak Ama dale ohin nia nosi Uma Hamulak Huun. Wainhira loron nia toꞌo? Niakaan tadak oin nunabee?” Yesus nataa naꞌak, “Emi musti daka aan diꞌa-diꞌak, nebee keta kona beꞌur. Ema oi-oik atu mai loko aan naꞌak, ‘Haꞌu neꞌe, Kristus, mak Naꞌi Maromak nameno kedan hori uluk.’ Hodi nunia, sia beꞌur nola ema waꞌin. Mais, lalika hataꞌuk kalo emi haree ema natuda malu, lale emi rona haꞌak ema natuda iha fatin hotu-hotu. Hahalok oi-oik nunia, musti mosu uluk lai, foin rai falu fila. Ema klubun ida atu natuda sakar klubun seluk. Rai ida atu natuda sakar rai seluk. Rai kakekuk mosu iha nabee-nabee. Dinu salaen boot basuk moos mosu mai. Lia nia hotu-hotu foo tadak naꞌak, oras rai falu fila kreꞌis ona, hanesan feto mak notak moras tiꞌan, tan oras nahoris kreꞌis ona. Emi musti daka aan diꞌa-diꞌak! Ema atu mai kohi emi, hotu dada nodi baa moon-metan, tan emi tuir Haꞌu. Sia moos taꞌe nababu emi iha uma hamulak laran. Sia moos kesi nola emi baa hataa ema makaer ukun sia. Mais emi musti katak malorek Haꞌukaan Manfatin Diꞌak baa sia. Haꞌukaan Manfatin Diꞌak nia musti keke lema baa ema klubun hotu-hotu iha raiklaran tomak, foin rai falu fila. Hanoin diꞌa-diꞌak! Kalo ema kesi emi nodi baa moon-metan, keta makerat. Keta neo-neon haꞌak emi atu hataa saa, tan Maromak Kmalar Lulik foo lia fuan baa emi atu hodi hataa.Mateus 10:17-20; Lukas 12:11-12 Hanoin! Ema mak fiar baa Haꞌu, ema atu hirus nia, toꞌo niakaan familin duꞌuk buka dalan noꞌo nia. Kalo aman fiar, oan duꞌuk mak atu noꞌo aman. Kalo oan fiar, inan-aman duꞌuk mak atu noꞌo oan. Ema hotu-hotu atu hirus emi, tan fiar Haꞌu. Mais ema mak naterus aan tuir Haꞌu bei-beik, nia nanis netan moris toꞌo nima-nimak.”Mateus 10:22 Daka diꞌa-diꞌak, tan rai falu fila kreꞌis mai ona(Mateus 24:15-28; Lukas 21:20-24)Hotu, Yesus nanorin tenik naꞌak, “Ema aat basuk ida atu mai, tama baa nariik iha fatik lulik iha Naꞌi Maromak Niakaan Uma Hamulak Huun, toꞌo ema nakribi fatik nia. Naꞌi Maromak moos taliꞌur nela. Dadi, kalo emi haree nunia tiꞌan, sintidu! (Ema mak leno neꞌe moos, musti sintidu!) Hahalok nia foo tadak naꞌak, loron susar toꞌo tiꞌan. Kalo naree nunia tiꞌan, ema rai Yudea musti nalai saꞌe baa foho ona.Daniel 9:27, 11:31, 12:11 Musti halai lai-lais, nebee keta kona susar. Ema mak sai nosi uma tiꞌan, keta fila baa nola bahoꞌak ona. Ema mak iha toꞌos, keta fila baa nola tais ona. Halai liu baa ona!Lukas 17:31 Baa oras nia, ema susar kaliuk, mak feto makoꞌus no feto mak sei nasusu lawarik oan, tan sia la bele nalai lai-lais. Diꞌak liu, hamulak hodi hakroꞌan, nebee loron aat nia sia keta mosu mai kona baa rai udan. Loron nia sia, susar basuk! Nahuu nosi Naꞌi Maromak naseꞌi raiklaran toꞌo oras neꞌe, ema sei la naree dauk susar boot oin nunia. Ema moos la naree tenik susar oin nunia.Daniel 12:1; Lia Raiklaran Falu Fila 7:14 Kalo Naꞌi Maromak la nabadak loron susar nia sia, la noo ema ida moos mak bele moris. Mais Nia nadomi Niakaan ema mak Nia boi nola tiꞌan. Tan lia nia, Nia nabadak loron susar nia sia. Kalo loron susar nia sia toꞌo tiꞌan, emi atu rona ema naꞌak, ‘Haree lai! Kristus iha neꞌe!’ Ema seluk naꞌak, ‘Kristus iha nebaa!’ Mais keta fiar! Ema atu mosu mai nodi nola aan naꞌak, ‘Haꞌu neꞌe, Kristus!’ Balu tenik naꞌak, ‘Haꞌu neꞌe, Maromak makoꞌan.’ Sia atu naseꞌi tadak blaar oi-oik nodi diabu beran toꞌo beꞌur nola ema. Sia buka dalan nebee Naꞌi Maromak eman sia moos bele kona beꞌur! Dadi, emi musti daka aan diꞌa-diꞌak! Loron susar nia sia sei la toꞌo dauk, mais Haꞌu foo katene kedan baa emi!” Yesus katak kedan Niakaan oras mai nikar(Mateus 24:29-31; Lukas 21:25-28)Hotu, Yesus katak kedan tenik baa Niakaan maktuir sia naꞌak, “Kalo loron susar nia sia siku tiꞌan,‘Loro matan atu nakukun luri.Fulan la nakroma ona.Yesaya 13:10; Yeskiel 32:7; Yoel 2:10, 31, 3:15; Lia Raiklaran Falu Fila 6:12 Fitun nakodan nosi laleꞌan.Beran hotu-hotu iha laleꞌan moos nahutan karin.’Yesaya 34:4; Yoel 2:10; Lia Raiklaran Falu Fila 6:13 Lia nia sia siku tiꞌan, foin emi bele haree hikar Haꞌu, Ema Raiklaran Isin neꞌe. Baa oras nia, Haꞌu ktuun mai kodi kaloꞌan. Ema hotu-hotu atu naree Haꞌukaan beran no Haꞌukaan makaꞌas.Daniel 7:13; Lia Raiklaran Falu Fila 1:7 Hotu, Haꞌu atu karuka Maromak Niakaan makbukar laleꞌan sia, nebee baa libur nola ema hotu-hotu mak Haꞌu kboi kola tiꞌan kosi rai ulun toꞌo rai ikun, kosi lorosaꞌe toꞌo loromonu, nosi lorokaras toꞌo lorokbelan.” Loron susar sia dadi tadak naꞌak, Yesus kreꞌis mai ona(Mateus 24:32-35; Lukas 21:29-33)Hotu, Yesus katak tenik nodi lia hatetek nosi ai huun naꞌak, “Kalo ai tahan nahuu nakmodok, nia foo tadak naꞌak, loro falin kreꞌis mai ona. Nunia moos, loron susar mak Haꞌu katak ohin nia sia. Kalo loron susar nia sia toꞌo mai tiꞌan, nia foo tadak naꞌak, Haꞌu kreꞌis mai ona. Rona, tan Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos! Nosi ema hotu-hotu mak moris baa oras neꞌe, balu sei la mate dauk, mais loron susar nia sia mai tiꞌan. Masik laleꞌan no raiklaran lakon mohu, Haꞌukaan Manfatin nafati nohuun!” Yesus katak naꞌak, Niakaan oras mai nikar sei lia subar(Mateus 24:36-44)Hotu, Yesus katak tenik naꞌak, “Oras neꞌe, Haꞌu kfoo katene kosi oras Haꞌu kmai kikar. La noo ema ida mak natene niakaan loron no niakaan oras. Maromak Niakaan makbukar laleꞌan sia la natene. Haꞌu naꞌin duꞌuk moos la katene. Haꞌukaan Ama mesan mak natene.Mateus 24:36 Tan baa nia, musti daka aan diꞌa-diꞌak, tan emi la hatene wainhira oras nia toꞌo mai. La kleur ona, Haꞌu atu klaꞌo kela emi, mais nosi ikus Haꞌu kmai kikar. Lia nia hanesan ema ida mak laꞌo nela uman, baa fatin dook. Nia naruka niakaan ema serwisu atu babilan diꞌa-diꞌak niakaan uma. Nia faꞌe serwisu baa sia ida-idak no naruka makdaka odamatan nanokar atu daka diꞌa-diꞌak toꞌo nia mai nikar.Lukas 12:36-38 Nunia moos emi. Musti daka aan loron-kalan, tan emi la hatene wainhira uma naꞌin mai nikar. Nia fila baa loron ka, kalan boot ka, oras loro saꞌe ka, emi la hatene. Keta arumak nia mai nikar teki-tekis, toma nola emi sei toba. Lia mak Haꞌu katak baa emi neꞌe, Haꞌu moos katak baa ema hotu-hotu kaꞌak, ‘Daka aan diꞌa-diꞌak hodi hein Haꞌukaan mamain.’ ”[Yesus nanorin Niakaan maktuir sia iha foho Saitun nunia dei.] Ema boot sia buka dalan atu noꞌo Yesus(Mateus 26:1-5; Lukas 22:1-2; Yohanis 11:45-53)(1-2) Oras nia, naꞌilulik ulun no manorik ukun Yahudi sia buka dalan kohi no-nook Yesus, tan atu noꞌo Nia. Mais sia dale baa malu naꞌak, “Hein lai! Ita keta kohi nia lai-lais, tan loron boot sia kreꞌis mai ona. Keta arumak ema waꞌin nakfetik baa ita.”Sia koꞌa lia nunia, tan ema Yahudi siakaan loron boot sia nahuu baa wainrua. Loron boot nia sia, ema temi naꞌak, ‘Dahur Paska’ no ‘Dahur Tubi Bakae.’ Sia nadahur loron nia sia nodi nanoin baa oras siakaan bei uluk sia sai nosi rai Mesir.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 12:1-27 (-) Feto ida fui mina morin mak folin todan baa Yesus(Mateus 26:6-13; Yohanis 12:1-8)Iha leo Betania, noo ema ida naran Simon. Uluk, ema nakribi nia tan kona moras funi mea. Mais oras neꞌe, nia diꞌak tiꞌan.Loron boot nia sia sei la toꞌo dauk, Yesus sia baa naa iha Simon uman. Sia noꞌi naa, feto ida mai nasoru Yesus. Feto nia kaer nodi mina morin botir ida. Mina morin nia folin todan. Botir moos noo folin tan halo hosi fatuk.Hakerek Moon tuir lia Yunani naꞌak mina nia folin ‘denari’ atus tolu. Mina nia naran ‘nardos.’ Uluk ema nalo mina nia nosi ai morin. Hakerek Moon tuir lia Yunani naꞌak botir nia halo hosi fatuk naran ‘alabastros’. Haree no Lukas 7:37-38. Toꞌo Yesus baa, feto nia taꞌe naroe botir matan. Hotu, fui nanii mina nia baa Yesus ulun atu foo tadak naꞌak nia nakneter Yesus. Oras nia, ema seluk moos tuir naa. Sia naree feto nia nalo nunia, sia dale baa malu nodi naksaꞌek aan naꞌak, “Hoi! Feto saa mak neꞌe, toꞌo soe butan mina morin folin todan basuk nia! Diꞌak liu, faꞌan mina nia dei, nebee faꞌe osan baa ema mukit sia! Mina nia folin manesak no ema ida kansera tinan ida.” Hotu, sia krakat feto nia. Mais Yesus dale naꞌak, “Keta hasusar feto neꞌe! Habusik baa! Haꞌu neon diꞌak tan nia fui mina neꞌe baa Haꞌu. Ema mukit sia namutuk no emi bei-beik. Emi bele tulun sia hei-hein. Mais la kleur ona, Haꞌu la kamutuk ko emi tiꞌan,Hanoin Hikar Dalan Moris 15:11 tan Haꞌukaan moris la kleur ona. Nodi fui mina baa Haꞌu, feto neꞌe nahulin kedan Haꞌukaan isin, hanesan nia falun tiꞌan Haꞌukaan maten. Rona, tan Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos! Oras ema keke lema Naꞌi Maromak Manfatin Diꞌak baa raiklaran tomak, sia moos katak feto neꞌe niakaan dadiꞌak, nebee ema hotu-hotu nanoin baa nia.” Yudas koꞌa lia aat atu faꞌan Naꞌi Yesus(Mateus 26:14-16; Lukas 22:3-6)Nosi Yesus Niakaan maktuir naꞌin sanulu resin rua nia, ida naran Yudas Iskariot. Baa loron nia, nia baa buka naꞌilulik ulun sia atu latan Yesus baa sia. Toꞌo baa, nia katak niakaan hakara. Rona nola Yudas hakaran nia, ema boot nia sia neon diꞌak lo-loos. Sia namate lia no Yudas naꞌak, “Kalo o makara faꞌan Yesus, nanis ami sosa.” Hotu, Yudas sai baa buka dalan atu latan Yesus baa sia. Yesus no Niakaan maktuir sia tuur naa dahur Paska(Mateus 26:17-25; Lukas 22:7-14, 21-23; Yohanis 13:21-30)Hotu, ema Yahudi siakaan loron boot sia toꞌo mai tiꞌan. Baa loron dala uluk, sia tunu tubi mak la kahur tua teen tubi, no noꞌo bibi malae. Baa loron nia Yesus Niakaan maktuir sia mai nusu baa Nia naꞌak, “Ama! Ohin kalan neꞌe ita musti hahuu Dahur Tubi Bakae hodi koꞌa bibi malae atu haa baa Paska. Dadi, Ama nakara ami baa hadiꞌa dahur nia iha nabee?” Rona nola nunia, Yesus naruka maktuir naꞌin rua naꞌak, “Emi baa uluk iha kota laran. Iha nebaa, emi atu hasoru hola mane ida noꞌi natiu lolo no wee. Emi baa tuir nia. Kalo nia tama baa uma nabee, emi moos tama tuir. Hotu, husu baa uma naꞌin haꞌak, ‘Mau! Ama Boot nusu fatik ida atu nodi naa Dahur Paska no Niakaan maktuir sia.’ Hotu, uma naꞌin nia atu natudu keꞌan luan ida iha tetu leten. Nia nadiꞌa tetuk tiꞌan keꞌan nia. Emi baa hadiꞌa loos haan dei.” Rona nola nunia, sia naꞌin rua moos baa. Toꞌo baa, sia naree sa-saa hotu-hotu, tuir saa mak Yesus katak tiꞌan baa sia. Sia moos nadiꞌa dahur Paska iha nia. Hotu, sia baa bolu Yesus no maktuir rumak sia. Oras loro atu monu, Yesus no maktuir naꞌin sanulu resin rua nia moos baa fatik nia. Toꞌo baa, sia tuur naa. Baa oras naa, Yesus katak naꞌak, “Rona, tan Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos! Ema ida nosi emi atu faꞌan Haꞌu baa ema seluk.”Kananuk Sia 41:10 Rona nola nunia, maktuir sia noran la diꞌak. Sia ida-idak katak baa Yesus naꞌak, “Lahoos haꞌu mak Ama dale nia. Tebes ka Ama?” Yesus nataa naꞌak, “Ema mak lobas tubi baa mako neꞌe laran namutuk no Haꞌu, nia mak atu faꞌan Haꞌu. Hanoin diꞌa-diꞌak! Haꞌu neꞌe, Ema Raiklaran Isin. Haꞌu musti mate tuir saa mak hakerek kedan tiꞌan iha Hakerek Moon. Mais sintidu! Ema mak faꞌan Haꞌu nia atu natiu niakaan dinu! Diꞌak liu, niakaan inan la nahoris kedan nia!” Yesus katak naꞌak, tubi no anggor ween dadi tadak hodi hanoin Nia(Mateus 26:26-30; Lukas 22:14-20; 1 Korintus 11:23-25)Baa oras sia naa, Yesus foti nola tubi baluk ida. Nia nusu matak-malirin baa Naꞌi Maromak, hotu tohi faꞌe tubi nia, lolo baa Niakaan maktuir sia nodi katak naꞌak, “Tubi neꞌe, Haꞌukaan isin. Simu hola, haa baa ona!” Nunia hotu, Nia nola hemu fatik ida mak noo anggor ween. Nia sera dodan baa Naꞌi Maromak, hotu lolo baa Niakaan maktuir sia, nebee sia nemu. Nia moos katak naꞌak, “Anggor ween neꞌe, Haꞌukaan raan mak atu nakduar nodi foo moris baa ema lear. Hodi raa neꞌe, Naꞌi Maromak namate menon foun no emi.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 24:8; Yeremia 31:31-34 Rona, tan Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos! Nahuu baa oras neꞌe, Haꞌu la kemu tenik anggor ween ona, toꞌo Haꞌu kabesi aan kaer ukun ko Haꞌukaan Ama iha laleꞌan tiꞌan, foin Haꞌu kemu kikar.” Hotu, sia nananu kananuk ida nodi tonu-naboot Naꞌi Maromak. Kalan nia moos, sia laꞌo kedan baa foho Saitun. Yesus katak kedan naꞌak Petrus atu neli Nia(Mateus 26:31-35; Lukas 22:31-34; Yohanis 13:36-38)Oras sia laꞌo, Yesus katak baa Niakaan maktuir sia naꞌak, “Ohin kalan neꞌe, emi hotu-hotu atu halai hela Haꞌu. Hori uluk Maromak makoꞌan nakerek nela kedan nosi lia neꞌe naꞌak,‘Haꞌu atu koꞌo makbalin.Hotu, niakaan bibi malae sia nalai keen karin.’Sakarias 13:7 Nunia tebes. Haꞌu nanis mate. Mais, moris kikar. Oras moris kikar tiꞌan, Haꞌu kbaa uluk kein emi iha rai Galilea nebaa.”Mateus 28:16 Rona nola nunia, Petrus sakar naꞌak, “La bele nunia Ama! Masik ema hotu-hotu nalai nela Ama moos, haꞌu lale!” Mais Yesus nataa naꞌak, “Petrus! Rona mai, tan Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos! Ohin kalan neꞌe moos manu sei la kokoreek isin rua dauk, o meli Haꞌu isin tolu tiꞌan maꞌak, o la matene Haꞌu!” Mais Petrus nakaꞌas aan nodi nataa naꞌak, “Lale Ama! Kalo Ama mate, haꞌu moos mate tuir. Haꞌu la keli Ama.”Petrus niakaan mamaluk sia ida-idak moos dale nunia. Yesus namulak iha toꞌos Getsemani(Mateus 26:36-46; Lukas 22:39-46)Hotu, Yesus sia laꞌo liu baa toꞌos ida iha foho Saitun lolon. Toꞌos neꞌe naran ‘Getsemani’. Toꞌo baa, Yesus katak baa Niakaan maktuir sia naꞌak, “Tuur hein iha neꞌe lai, tan Haꞌu atu kbaa kamulak.” Mais nia bolu nola Petrus, Yakobus no Yohanis atu baa no Nia. Nahuu baa oras nia, Nia noran susar toꞌo, no neon la metin. Nia katak baa sia naꞌin tolu naꞌak, “Haꞌukaan neon susar basuk! Koran nuꞌu atu mate dei. Emi tuur daka iha neꞌe lai.” (35-36) Hotu, Nia laꞌo soruk tenik oda baa, foin nakniꞌa sudur toꞌo rai nodi namulak naꞌak, “Ama! Kalo Ama nakara, Haꞌu lalika katiu kola susar neꞌe. Haꞌu katene la noo saa ida mak Ama la bele nalo. Dadi, kalo bele, Ama foti nola susar neꞌe soe dook nosi Haꞌu. Mais keta tuir Haꞌukaan hakaran. Tuir Ama hakaran dei.” (-) Namulak notu, Yesus baa nikar maktuir naꞌin tolu nia. Mais, sia toba dukur. Hotu, Nia katak baa Petrus naꞌak, “Hoi, Petrus!Hakerek Moon tuir lia Yunani nakerek naꞌak, ‘Simon’. Neꞌe, Petrus naran seluk. O toba ka? Tan saa emi la bele daka oda no? Haroma emikaan matan, hotu hamulak nebee keta kona sokur. Emikaan neon nanis nakara nalo diꞌak, mais emikaan isin lolon la biit.” Hotu, Yesus baa namulak nodi nakroꞌan tenik baa Naꞌi Maromak, nebee Nia lalika natiu susar nia. Mais keta tuir Niakaan hakaran, tuir Aman hakaran dei. Namulak notu, Nia fila nikar baa maktuir naꞌin tolu nia. Mais, sia toba nikar tiꞌan tan matan nakati tebes. Nia nasee tenik baa sia, mais sia la natene atu dale saa. Hotu, Yesus laꞌo nela sia baa namulak baa dala tolu. Namulak notu, nia fila nikar baa sia nodi naꞌak, “Emi sei toba ka? Toꞌo ona! Oras neꞌe, ema mak atu faꞌan Haꞌu Ema Raiklaran Isin neꞌe, mai tiꞌan. Nia atu kohi Haꞌu, latan baa ema aat liman. Hadeer! Haree kokon iha nebaa! Ema mak atu faꞌan Haꞌu nia, mai tiꞌan. Mai ita baa hasoru nia!” Ema kohi Yesus(Mateus 26:47-56; Lukas 22:47-53; Yohanis 18:3-12)Yesus sei dale nunia, teki-tekis Niakaan maktuir ida naran Yudas mai no ema waꞌin. Sia mai nodi surik no ai kaliduk atu kohi Yesus. Sia nalo nunia, tan ema boot Yahudi sia mak naruka. Ema boot nia sia, mak naꞌilulik ulun sia, manorik ukun sia, no fukun adat sia. Uluk Yudas foo kedan tadak baa sia naꞌak, “Haree diꞌa-diꞌak! Ema mak haꞌu deꞌi, kohi hola nia hodi baa ona, tan Nia mak emi buka!” Tan nameno tiꞌan nunia, baa oras Yudas toꞌo baa, nia laꞌo natutuk kedan baa Yesus nodi nasee naꞌak, “Tabe, Ama Boot!” Hotu nia moos nakoꞌak nodi deꞌi Yesus. Naree tadak nia, ema waꞌin nia moos soruk baa, kohi nola Yesus. Ema ida iha nia moos losu nola surik, nodi taa kotu ema ida tilun tahan. Ema kanek nia, naꞌilulik ulun boot atan. Hotu, Yesus moos katak baa ema waꞌin nia naꞌak, “Tan saa emi mai kohi Haꞌu hodi surik no ai kaliduk?! Emi haneo, Haꞌu neꞌe, ema aat ka? Sura loron Haꞌu kamutuk ko emi oras kanorin iha Uma Hamulak Huun, mais emi la kohi Haꞌu. Mais soꞌin baa! Kohi hola Haꞌu ona! Maromak makoꞌan sia nakerek nela kedan lia neꞌe hori uluk.”Lukas 19:47, 21:37 Titu-naree nunia, Yesus Niakaan maktuir sia nataꞌuk tebes toꞌo niꞌit aan nalai nela Nia. Iha nia moos noo ema nurak ida mak laꞌo tuir Yesus nosi kotuk. Nia nafuꞌut loos tais. Ema nia sia moos atu kohi nia, mais sia kaer nola niakaan tais dei. Hotu, nia nalai fila nodi walan dei, tan nataꞌuk tebes. Ema dada nodi Yesus baa nataa ulun boot Yahudi sia(Mateus 26:57-68; Lukas 22:54-55, 63-71; Yohanis 18:13-14, 19-24)Hotu, sia dada nodi Yesus baa naꞌilulik ulun boot uman. Iha nia, ulun boot Yahudi sia naklibur tiꞌan atu nalo moon-metan. Ema nia sia, mak naꞌilulik ulun sia, manorik ukun sia, no fukun adat sia. Oras sia dada nodi Yesus baa, Petrus tuir no-nook nosi kotuk. Nia moos tama baa uma nia lalawar atu naniruk haꞌi bele-bele no ema mak daka iha nia. Iha uma nia laran, ulun boot sia koꞌa lia. Sia buka lia kakaer atu nodi nasalak Yesus, tan sia nakara taa ukun mate baa Nia. Mais sia la netan lia kakaer. Masik sia natama mataa lia tolek waꞌin atu nodi nahonu Yesus, siakaan lia fuan moos la kona malu. Nosi ikus, ema ida tenik nariik nodi nataa tolek naꞌak, “Ami rona Ema neꞌe katak naꞌak, ‘Haꞌu atu karoꞌon Uma Hamulak Huun mak ema raiklaran nalo. Toꞌo wainrua, Haꞌu kariik kikar, mais la kodi ema raiklaran liman.’ ”Yohanis 2:19 Mais siakaan dale nia sia moos, la kona malu tenik. Hotu, naꞌilulik ulun boot nia nariik baa ema hotu-hotu oin, hotu nusu baa Yesus naꞌak, “Ema waꞌin tula sala baa O. Tan saa o no-nook dei?” Mais, Yesus la nataa kois. Hotu, naꞌilulik ulun boot nia nusu tenik naꞌak, “O katak lai! Hori uluk Naꞌi Maromak nameno kedan atu solok Kristus mai. O neꞌe Kristus, mak Naꞌi Maromak Oan ka?” Yesus nataa naꞌak, “Tebes! Haꞌu mak Kristus. Emi hotu-hotu atu haree Haꞌu, Ema Raiklaran Isin neꞌe, kabesi aan kaer ukun iha Naꞌi Maromak mak beran kaliuk sorin kwana. Nosi ikus, Haꞌu moos atu kamaan aan mai kikar kosi laleꞌan kodi kaloꞌan.”Daniel 7:13 Rona nola Yesus dale nunia, naꞌilulik ulun boot nia krakat tebes, toꞌo lees nahaat niakaan faru klobor. Hotu, nia katak baa ema nia sia naꞌak, “Ita lalika buka tenik mataa lia ona! Emi rona tiꞌan Nia naꞌin duꞌuk katak naꞌak, Nia neꞌe Naꞌi Maromak Oan. Neꞌe naꞌak, Nia dale nahaat Naꞌi Maromak tiꞌan! Tuir itakaan ukun, kalo ema ida nalo aan nuꞌu Maromak, ema nia musti mate! Dadi, ita atu hakotu nunabee?”Rona nola nunia, sia moos nakotu lia naꞌak, “Ema neꞌe, sala tebes. Musti taa ukun mate baa Nia!”Ukun-badu Naꞌilulik 24:16 Hotu, ema naꞌin hira soruk baa nodi taniru Yesus. Sia tutus Niakaan matan, hotu taꞌe nakdiuk Nia. Sia naleuk Nia naꞌak, “Kalo O Maromak makoꞌan tebes, O katak kokon see mak taꞌe O nia?” Hotu, sia naruka makdaka Uma Hamulak Huun mai nola Nia nodi baa. Oras sia nodi Yesus baa, sia moos basa nakdiuk Nia. Petrus neli Yesus(Mateus 26:69-75; Lukas 22:56-62; Yohanis 18:15-18, 25-27)(66-67) Baa oras nia, Petrus sei tuur naniruk haꞌi iha uma nia lalawar. Naꞌilulik ulun boot atan feto ida mai naree Petrus iha nia. Feto nia nahilas diꞌa-diꞌak Petrus oin, hotu nasee naꞌak, “Ohin nia o moos bele-bele mo Yesus, ema Nasaret nia. Tebes ka lale?” (-) Mais Petrus nataa naꞌak, “Lale! Tan saa o musu nunia?! Haꞌu la katene ema nia!” Hotu, Petrus sai baa nariik iha baꞌa odamatan oin. [Baa oras nia moos, manu kokoreek.]Hakerek Moon lia Yunani balu la noo hakerek iha lalutuk laran neꞌe. La oras, feto nia mana tenik Petrus. Hotu, nia foo natene baa ema iha nia sia naꞌak, “Nia neꞌe, ema ida nosi sia!” Mais, Petrus sakar naꞌak, “O bula arumak! Haꞌu la katene ema nia!”La kleur falik, ema ida seluk nasee Petrus naꞌak, “O keta maktolek tenik maꞌak, o la mamutuk mo ema nia sia! Emi hotu-hotu neꞌe ema Galilea.” Mais, Petrus sakar tenik naꞌak, “Tuku fatuk! Haꞌu la katene ema nia!” Oras Petrus katak nunia, manu moos kokoreek isin rua. Rona nola nunia, Petrus nanoin nola Yesus lia fuan ohin nia naꞌak, “Manu sei la kokoreek isin rua dauk, o meli Haꞌu isin tolu tiꞌan maꞌak, o la matene Haꞌu.”Nanoin nola nunia, Petrus moos tanis no aan. Sia nodi Yesus baa gubernur Pilatus(Mateus 27:1-2, 11-14; Lukas 23:1-5; Yohanis 18:28-38)Seisawan oan, ema hotu-hotu iha moon-metan nia kabuar lia atu noꞌo Yesus. Hotu, sia kesi Nia, nodi baa gubernur Pilatus, tan gubernur mak bele taa ukun mate baa ema.Baa oras nia, ulun boot Yahudi sia la noo beran atu taa ukun mate baa ema. Tan lia nia, sia nodi Yesus baa gubernur Pilatus mak ukunrai Roma iha nia. Toꞌo baa, gubernur nusu Yesus naꞌak, “Ema neꞌe sia naꞌak O neꞌe, ema Yahudi Naꞌin. Nunia tebes ka?”Yesus nataa naꞌak, “Tebes! Ama dale nia loos.” Oras nia, naꞌilulik ulun sia tula lia waꞌin baa Yesus nodi katak baa gubernur naꞌak, “Ema neꞌe, nalo sala waꞌin tiꞌan!” Hotu, Gubernur nusu tenik Yesus naꞌak, “O la rona siakaan dale nia ka? Sia tula sala waꞌin boot baa O. Mataa lai!” Mais Yesus la nataa kedan, toꞌo Gubernur moos benar. Gubernur Pilatus taa ukun mate baa Yesus(Mateus 27:15-26; Lukas 23:13-25; Yohanis 18:39—19:16)Sura tinan, natoon baa loron ema Yahudi nadahur Paska, gubernur nabusik ema bui ida tuir ema lear boi. Baa tinan nia, noo ema bui ida naran Barabas. Uluk ema kohi nia no niakaan maluk sia, tan sakar ukunrai Roma. Nia moos noꞌo ema. Tan loron boot sia toꞌo tiꞌan, ema waꞌin baa Gubernur Pilatus nodi nusu naꞌak, “Ama Gubernur! Dahur Paska toꞌo ona! Kalo bele, ama nabusik ema bui ida tuir itakaan adat!” Rona nola nunia, Gubernur nataa naꞌak, “Tebes! Mais haꞌu kabusik see? Nunabee kalo kabusik ema Yahudi Naꞌin neꞌe? Bele ka?” Gubernur nusu nunia, tan natene naꞌak naꞌilulik ulun sia nodi Yesus baa nia, tan sia rai hirus baa Yesus. Rona gubernur dale nunia, naꞌilulik ulun sia sasuꞌat ema waꞌin nia, nebee sia hotu-hotu nataa gubernur naꞌak, “Ami la hoꞌuk ema nia! Habusik Barabas dei!” Hotu, Gubernur nusu tenik naꞌak, “Kalo nunia, haꞌu kmusti kalo saa baa Yesus neꞌe mak emi temi haꞌak, ‘Naꞌi Yahudi’?” Sia moos nahii bele-bele naꞌak, “Hoꞌo nia dei! Hedi Nia baa ai karuus!” Hotu, Gubernur nusu tenik naꞌak, “Mais Nia sala saa? Haꞌu kleno Nia tiꞌan, mais la ketan sala ida kois!”Mais sia nahii makaꞌas liu tenik naꞌak, “Hoꞌo nia! Hedi nia baa ai karuus!” Tan gubernur nakara nalo ema waꞌin nia neon diꞌak, nia moos nabusik Barabas tuir siakaan hakara. Hotu nia naruka sondadu taꞌe noꞌat Yesus nodi oe besi tarak.Sondadu Roma sia nodi oe mak nalo nosi tali kulit lolon hira sia. Hotu, sia kesi ruin meik, lale, makdadi meik, baa tali kulit nia rohan sia. Kalo hoꞌat rua-ruan hodi oe nia, isin kulit nakluꞌas mohu. Noꞌat notu, nia latan Yesus baa sondadu sia, nebee sia nodi baa, nedi noꞌo baa ai karuus. Sondadu sia taꞌe nakdiuk Yesus(Mateus 27:27-31; Yohanis 19:2-3)Nunia hotu, sondadu sia dada nodi Yesus baa lalawar boot ida iha siakaan fatin.Sondadu fatin nia, sia temi nodi lia Latin naꞌak praetorium. Fatin nia, sondadu siakaan fatin duꞌuk iha ukunrai tofatik laran. Hotu, sia bolu nola siakaan mamaluk klibur boot ida. Sia moos natais Yesus nodi faru klobor ida. Faru nia ilas mean asuaten, hanesan naꞌin siakaan tais. Hotu, sia nola ai tarak lain, noman nalo baa sabeo tarak. Hotu, tuku natama sabeo tarak nia baa Yesus ulun nodi naleuk nakdiuk Nia, hanesan sia foti naꞌin foun nodi sabeo naꞌin. Hotu, sia tabe naleuk nia naꞌak, “Tabe, Naꞌi Yahudi!” Sia asufanu sudur baa Yesus. Sia moos taniru Nia, no taꞌe nakdiuk Niakaan ulun. Naleuk nakdiuk Nia notu, sia kolu faru klobor nia, hotu natais nikar Niakaan tais baa. Hotu, sia nodi Nia sai baa kota Yerusalem luan, atu nedi noꞌo baa ai karuus. Ema nedi Yesus baa ai karuus(Mateus 27:32-44; Lukas 23:26-43; Yohanis 19:17-27)Oras sai nosi Yerusalem, sia nasoru ema ida nosi leo Kirene iha dalan klaran. Ema nia naran Simon. Nia, mak Aleksander no Rufus aman. Oras nia atu tama Yerusalem, sondadu sia kohi nola nia. Hotu sia seten nia natiu Yesus Niakaan ai karuus.Roma 16:13 Hotu, sia dada Yesus toꞌo fatik ida naran Golgota. (Naran neꞌe naꞌak, ‘fatin ulun ruin’.) Iha nia, sia foo Yesus nemu kokon tua kahur ai moruk, nebee Nia bele terus moras. Mais Yesus la noꞌuk. (24-25) Baa oras takseer tuku siwi seisawan, sia nedi Yesus baa ai karuus, hotu taman ai karuus nia. Nunia hotu, sondadu sia suut liman atu nodi natene see mak bele netan Yesus farun.Kananuk Sia 22:19 (-) Sia moos nakerek baa ai kabelak ida naꞌak,Hotu, sia nedi ai kabelak nia baa ai karuus iha Yesus ulun fafuhun leten, nebee ema bele natene lia krarain taa ukun mate baa Nia. Iha fatin nia sia moos nedi noꞌo ema madauk teen naꞌin rua. Ida iha Yesus sorin kwana, ida iha sorin karuk. [Nodi nalo nunia, sia nalo tuir saa mak hakerek hori uluk iha Hakerek Moon naꞌak, “Ema nalo Nia nuꞌu ema aat.”]Lia tohar neꞌe la tama iha Hakerek Moon lia Yunani balu.Yesaya 53:12 Ema hotu-hotu mak laꞌo tuir fatin nia naree Yesus iha ai karuus. Sia nakmulis ibunnodi naleuk Nia naꞌak, “O mak dale maꞌak, O bele maroꞌon Uma Hamulak Huun, hotu baa wainrua O mariik mikar. Tebes ka?Kananuk Sia 22:8, 109:25; Markus 14:58; Yohanis 2:19 Kalo nunia, sori aan ona, tuun mosi ai karuus nia! Nunia lai, foin ami bele fiar haꞌak, o neꞌe tebe-tebes Naꞌi Maromak Oan!” Naꞌilulik ulun sia no manorik ukun sia moos naleuk Yesus naꞌak, “Nia bele sori ema seluk, mais la bele sori aan duꞌuk! Uluk Nia naꞌak, Nia neꞌe ‘Kristus’ mak Naꞌi Maromak nameno kedan hori uluk. Ema seluk dale naꞌak, nia neꞌe ema Yahudi Naꞌin. Kalo nunia tebes, habusik Nia tuun duꞌuk nosi ai karuus, nebee ita haree. Nunia tiꞌan, foin ita bele fiar.”Ema madauk teen naꞌin rua iha Yesus sorin moos naleuk Nia. Yesus mate(Mateus 27:45-56; Lukas 23:44-49; Yohanis 19:28-30)Nunia hotu, nakukun luri taka nola rai nia nosi loro natetu toꞌo tuku tolu loro malirin. Baa oras tuku tolu loro malirin, Yesus nahii nodi siakaan lia Aram naꞌak, “Eloi! Eloi! Lema sabaktani?” (Lia fuan nia naꞌak, “Haꞌukaan Maromak! Haꞌukaan Maromak! Tan saa taliꞌur laꞌo mela Haꞌu nuneꞌe?”)Kananuk Sia 22:2 Oras ema naꞌin hira mak kreꞌis ai karuus nia rona Yesus lian nia, sia dale baa malu naꞌak, “Rona lai. Nia bolu Elia, mak Maromak makoꞌan uluk nia!” Hotu, ema ida nalai baa nola wee teen, lobas tama baa tua siin. Nia tuu wee teen nia nodi ai lolon ida, hotu lolo baa Yesus ibun, nebee Yesus modas. Ema nia dale naꞌak, “Hein lai! Ita haree kokon! Arumak Elia mai natuun Nia nosi ai karuus neꞌe.”Kananuk Sia 69:22 Hotu, Yesus nahii tenik nodi lian makaꞌas. Nahii notu, nawan moos kotu. Iha Uma Hamulak Huun laran no tais odamatan boot ida mak ema nisa nodi neli Naꞌi Maromak Keꞌan Lulik Kaliuk. Natoon baa Yesus nawan kotu, tais odamatan nia naksira faꞌe baa rua nosi leten toꞌo raik.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 26:31-33 Iha Golgota, noo sondadu ulun ida mak daka kreꞌis baa Yesus Niakaan ai karuus. Oras naree Yesus mate, nia sarebak nodi naꞌak, “Adeei! Ema neꞌe, Naꞌi Maromak Oan tebes.” (40-41) Iha nia moos noo feto waꞌin mak nariik nosi dook, titu Yesus mate. Uluk, sia mak naliku Yesus no niakaan ema sia iha Galilea. Nosi feto nia sia, noo Salome, Maria nosi leo Magdala, Maria ida tenik (mak Yakobus no Yoses inan) no feto waꞌin tenik mak tuir Yesus mai bele iha Yerusalem.Lukas 8:2-3 (-) Ema nakoi Yesus(Mateus 27:57-61; Lukas 23:50-56; Yohanis 19:38-42)(42-43) Baa oras nia, noo ema boot ida naran Yusuf nosi leo Arimatea. Nia tuur iha moon-metan Yahudi. Nia ema laran diꞌak mak noꞌi nei-nein Naꞌi Maromak kaer ukun. Natene nola Yesus mate tiꞌan, nia buka dalan atu natuun Yesus maten nosi ai karuus.Yesus mate nia, kona baa loron lima. Awan, kona baa ema Yahudi siakaan loron hamulak. Tan lia nia, oras loro atu monu baa loron lima nia, Yusuf nakbiit neon baa nusu kedan Yesus maten nosi gubernur Pilatus. (-) Rona Yusuf nusu nunia, gubernur moos blaar hotu katak naꞌak, “Adeei! Ema nia mate tiꞌan ka?! Haꞌu kanoin, sei dauk!”Hotu, gubernur naruka ema baa bolu sondadu ulun mai. Toꞌo mai tiꞌan, gubernur nusu nia naꞌak, “Nunabee? Yesus nia mate tiꞌan ka?” Sondadu ulun nataa naꞌak, “Nia mate hori ohin tiꞌan ama!” Rona nola nunia, gubernur moos foo leet baa Yusuf atu baa nola Yesus maten. Hotu, Yusuf baa sosa tais foun ida mak folin todan. Sosa notu, nia baa Golgota. Toꞌo baa, nia natuun nola Yesus maten nosi ai karuus. Hotu, nia falun diꞌa-diꞌak nodi tais foun nia. Baa oras nia, ema foin baꞌat notu fatuk kuak ida atu nadiꞌa kedan rate bodik Yusuf no familin sia. Hotu, Yusuf sia nakelu natama Yesus maten baa rate nia. Hotu, sia dudu nola fatuk boot ida, nodi taka kuak nia. Hotu, sia fila. Baa oras nia, Maria nosi Magdala no Maria ida seluk (mak Yoses inan), sia moos tuir toꞌo nebaa. Sia naree diꞌa-diꞌak, nebee bele natene dalan baa rate nia. Yesus moris nikar(Mateus 28:1-8; Lukas 24:1-12; Yohanis 20:1-10)Awan nia, kona loron neen. Loron nia, mak ema Yahudi siakaan loron hamulak. Baa oras loro monu tiꞌan, Salome, Maria nosi leo Magdala, no Maria ida seluk (mak Yakobus inan), sia baa sosa mina morin, nebee awan sia baa nisik Yesus maten tuir siakaan adat. Loron domiku seisawan oan, sia naꞌin tolu moos baa rate nia. (3-4) Iha dalan klaran, sia dale baa malu naꞌak, “Adeei! See mak bele dudu sees fatuk boot nia nosi rate odamatan? Fatuk nia boot basuk! Ita neꞌe la biit!”Mais toꞌo baa, sia naree fatuk nia nakduir sai tiꞌan. (-) Naree nunia, sia tama baa rate laran. Mais sia sarebak tebe-tebes, tan sia naree mane nurak ida noꞌi tuur iha siakaan sorin kwana. Niakaan tais, mutin naksinak. Nia katak baa sia naꞌak, “Keta hataꞌuk! Haꞌu katene emi mai buka Yesus, ema Nasaret nia. Ema noꞌo Nia tiꞌan iha ai karuus, mais Nia moris nikar tiꞌan! Mai, haree duꞌuk fatik mak ema rai Niakaan maten baa. Mamuk tiꞌan! Diꞌak liu, ina sia fila ona! Baa katak Petrus no niakaan mamaluk sia haꞌak, Yesus moris nikar tiꞌan. Nia laꞌo uluk baa Galilea. Sia musti baa nasoru Nia iha nebaa, tuir saa mak Nia nameno kedan baa sia.”Mateus 26:32; Markus 14:28 Hotu, feto nia sia sai nosi rate nia. Sia fila lai-lais tan benar no nataꞌuk. Mais sia la katak lia nia baa ema ida moos iha dalan, tan nataꞌuk tebes. Yesus natadu aan baa Maria nosi Magdala(Mateus 28:9-10; Yohanis 20:11-18)Loron domiku seisawan nia, Yesus natadu aan uluk baa Maria nosi leo Magdala. Uluk Yesus teꞌur sai diabu hitu nosi feto neꞌe. Naree notu Yesus, Maria moos baa kedan katak baa ema hotu-hotu mak uluk tuir Yesus. Sia sei naklibur nodi neon susar no tanis, tan Yesus Niakaan mate. Toꞌo baa, Maria katak baa sia naꞌak, “Tan saa emi sei susar? Keta susar ona, tan Yesus moris nikar tiꞌan. Haꞌu kfoin kasoru kola Nia neꞌe!”Mais, sia hotu-hotu katak naꞌak, “Hoi! Keta bosok!” Yesus natadu aan baa ema naꞌin rua tenik(Lukas 24:13-35)Natoon baa nia moos, Yesus Niakaan maktuir naꞌin rua baa leo ida. Toꞌo dalan klaran, Yesus natadu aan baa sia nodi ilas seluk. Mais la oras, sia moos natene Nia. Naree nunia, sia moos fila baa katak siakaan mamaluk sia naꞌak, “Hei, rona lai! Ami foin hasoru hola Yesus iha dalan!”Mais siakaan mamaluk sia hotu-hotu deꞌan naꞌak, “Hoi! Keta bosok!” Yesus natadu aan baa Niakaan maktuir sia hotu-hotu(Mateus 28:16-20; Lukas 24:36-49; Yohanis 20:19-23; Kristus Klosan Lian 1:6-8)Nunia hotu, Yesus natadu aan baa Niakaan maktuir naꞌin sanulu resin ida, baa oras sia tuur naa. Nia nasee sia naꞌak, “Hoi! Emi neꞌe ulun fatuk tebe-tebes! Ema katak tiꞌan naꞌak, sia naree Haꞌu nodi matan duꞌuk, mais emi la fiar! Emi haꞌak, bosok! Tan lia nia, oras neꞌe Haꞌu kmai duꞌuk, nebee emi naꞌin haree hodi matan. Haꞌu kmate, mais oras neꞌe Haꞌu kmoris kikar tiꞌan! Haree baa! Nahuu baa oras neꞌe, emi musti baa raiklaran tomak keke lema Haꞌukaan Lia Diꞌak baa ema hotu-hotu!Kristus Klosan Lian 1:8 Ema mak fiar baa Haꞌu no simu sarani, sia netan moris nima-nimak no Naꞌi Maromak iha laleꞌan. Mais ema mak la fiar, Naꞌi Maromak kastikar sia nodi lelen sia toꞌo nima-nimak. Ema mak fiar baa Haꞌu atu nalo tadak blaar oi-oik, nebee ema hotu-hotu natene naꞌak, siakaan beran nia nanis mai nosi Naꞌi Maromak. Sia atu teꞌur sai diabu nodi Haꞌukaan naran. Sia atu dale nodi lia fuan seluk mak Naꞌi Maromak natuun baa sia. Kalo sia kaer samea mahoo raso, lale, sia nemu raso, sia la kona dinu. Kalo sia koko ema moras ulun, nanis ema moras nia moos diꞌak.” Yesus saꞌe baa laleꞌan(Lukas 24:50-53; Kristus Klosan Lian 1:9-11)Yesus dale notu no Niakaan maktuir sia, Naꞌi Maromak moos foti saꞌe Nia baa laleꞌan. Iha nia, Nia nabesi aan iha Naꞌi Maromak liman kwana nodi kaer ukun namutuk no Naꞌi Maromak.Kristus Klosan Lian 1:9-11 Nunia hotu, Yesus Niakaan maktuir sia nalo tuir Niakaan haruka. Sia baa fatin hotu-hotu nodi keke lema Niakaan Lia Diꞌak. Naꞌi Maromak moos natuun beran baa sia, nebee sia nalo tadak blaar mak Yesus katak kedan nia. Ema waꞌin moos fiar baa Yesus, tan sia natene naꞌak, Lia Diꞌak nia, tebes no loos. Yesus Lia Diꞌak tuir LukasTan saa Lukas nakerek lia neꞌe(1-3) Ama TeofilusIha lia Yunani, naran Teofilus naꞌak ‘ema mak nadomi Naꞌi Maromak’. Hakerek neꞌe, hakerek dala uluk mak Lukas nakerek bodik Teofilus. mak haꞌu kakneter!Tabe.Ema waꞌin nakerek kokon tiꞌan lia nosi Yesus mak dadi iha amikaan leet, mak natoꞌo Naꞌi Maromak mamenon hori uluk. Sia nakerek lia Yesus nia, nodi libur lia mak uluk ami dale hosi ibun baa ibun, no lia mak ami rona hosi Yesus eman sia, no lia mak ami rona hosi ema seluk mak naree nodi matan duꞌuk.Haꞌu kleno lotu-lotuk lia nia sia hotu-hotu, kosi huun toꞌo rohan. Hotu, haꞌu kakotu atu kakerek kalo ta-taek. Hodi nunia, ama bele natene malorek. (-) (-) Ama moos bele fiar lia mak ama rona tiꞌan nia, lahoos lia tolek, mais lia tebes. Makbukar laleꞌan ida nasee kedan nosi Yohanis Mak Sarani EmaLia nosi Yesus huun nuneꞌe: Baa oras Naꞌi Herodes kaer ukun iha rai Yudea, noo katuas ida naran Sakarias. Nia, naꞌilulik Yahudi nosi Bei Abia klibur naꞌilulik sia. Sakarias feen, naran Elisabet. Nia moos nosi naꞌilulik husar-binan, tan nia, husar-binan nosi Bei Musa alin Harun.1 Lia Rai Israꞌel no Rai Yahuda 24:10; Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 7:7 Sia rua moris moon tuir Naꞌi Maromak harukan no ukun-badu hotu-hotu. Ema moos nakneter sia. Sia rua otas tiꞌan, mais la noo oan tan Elisabet kiuk. Baa loron ida, Sakarias no naꞌilulik seluk sia nosi klibur Abia netan leet atu serwisu iha Uma Hamulak Huun iha kota Yerusalem. Tuir siakaan adat, naꞌilulik sia suut liman, atu nodi natene see mak netan leet atu tama baa Keꞌan Lulik Kaliuk, nebee sunu ai morin iha Naꞌi Maromak oin. Baa loron nia, suut liman kona baa Sakarias. Hotu, Sakarias tama baa. Baa oras nia sunu ai morin iha Keꞌan nia, ema lear namulak iha lalawar. Teki-tekis, Maromak Niakaan makbukar laleꞌan ida natadu aan iha ai morin fatin sorin kwana. Naree nunia, Sakarias nataꞌuk tebes. Mais makbukar laleꞌan nia katak naꞌak, “Sakarias! Keta mataꞌuk! Naꞌi Maromak rona tiꞌan okaan hamulak. Okaan feen atu nahoris oa mane ida bodik o. O musti manaran oan nia maꞌak, Yohanis. Oan nia atu nalo o neon boot. Ema waꞌin moos neon diꞌak bele-bele no o, tan oan nia. Nahuu nosi inan sei koꞌus, Kmalar Lulik tuun baa oan nia tiꞌan. Nia musti naluli nemu lanuk hotu-hotu. Baa oras boot tiꞌan, Naꞌi Maromak atu foti nia baa ema mak noo folin.Sura Renu Israꞌel 6:3 Nia atu namaus ema Israꞌel waꞌin atu fila tuir Naꞌi Maromak, dadi baa siakaan Ulun. Oan nia lisan no beran nuꞌu Bei Elia, mak Maromak makoꞌan hori uluk. Oan nia mai uluk lai, foin Naꞌi Maromak solok Niakaan ema mak Nia nameno kedan hori uluk. Oan nia atu nalo ina-ama sia nadomi nikar siakaan oan. Ema mak seꞌi kotuk baa Naꞌi Maromak, nia atu filas sia nebee tuir nikar Naꞌi Maromak. Hodi nunia, nia nalo ema nadiꞌa neon atu simu Naꞌi Maromak eman mak Nia nameno tiꞌan nia.”Maleaki 4:5-6 Makbukar laleꞌan dale notu nunia, Sakarias nusu fila naꞌak, “Nunabee lia nia bele dadi? Haꞌu ko haꞌukaan feen otas tiꞌan! Oinsaa haꞌu kbele katene kaꞌak dale nia tebes?” Makbukar laleꞌan nataa naꞌak, “Nuneꞌe! Haꞌu neꞌe, Gabriel, Maromak Niakaan makbukar. Nia duꞌuk naruka haꞌu kmai katak lia diꞌak neꞌe baa o.Daniel 8:16, 9:21 Mais, tan o la fiar baa haꞌukaan dalen, o atu metan tadak nuneꞌe: nahuu baa oras neꞌe toꞌo oan nia moris, okaan nanaan dadi matek. Hodi nunia, o bele matene duꞌuk, saa mak haꞌu kdale neꞌe atu dadi tebes, kona baa niakaan oras.” Oras makbukar laleꞌan dale no Sakarias nunia, ema lear mak namulak iha luan benar karin, tan Sakarias la sai. Mais baa oras nia sai mai, nia la bele dale ona. Nia foo tadak baa sia nodi liman, foin sia natene naꞌak Naꞌi Maromak natudu lia blaar ida baa nia iha Keꞌan Lulik Kaliuk nia. Serwisu mohu, Sakarias fila uma. (24-25) La kleur, Elisabet moos koꞌus. Nia namuka aan fulan lima laran nodi dale naꞌak, “Tonu Naꞌi Maromak! Nosi ikus Naꞌi Maromak natudu laran diꞌak baa haꞌu. Kalo haꞌu ketan husar-binan tiꞌan, ema la namoe haꞌu ona.” (-) Makbukar laleꞌan ida mai nasoru MariaBaa oras Elisabet koꞌus tama fulan neen tiꞌan, Naꞌi Maromak solok Niakaan makbukar laleꞌan Gabriel baa leo ida naran Nasaret iha rai Galilea. Iha nia noo feto nurak ida, naran Maria. Nia sasudin tiꞌan no mane ida, naran Yusuf. Yusuf nia, Naꞌi Daud husar-binan. Gabriel baa nasoru Maria,Mateus 1:18 hotu nia nareꞌis aan baa feto nurak nia nodi naꞌak, “Tabe! Naꞌi Maromak boi bete tiꞌan atu nalo lia kabaas ida bodik bete. Naꞌi Maromak namutuk no bete.” Rona nola nunia, Maria benar. La natene lia nia naꞌak saa. Hotu makbukar nia natutan naꞌak,“Maria! Lalika mataꞌuk.Tan Naꞌi Maromak atu natudu laran diꞌak baa o. La kleur, o atu koꞌus.Hotu, o atu mahoris oa mane ida.Musti manaran Nia maꞌak, Yesus.Naran Yesus nia, naran lia Yunani. Manesak no naran Yesua iha lia Ibrani. Yesua naꞌak ‘Naꞌi Maromak sori ema.’ Haree no Mateus 1:21. Nia atu dadi ema boot.Naꞌi Maromak atu temi Nia naꞌak, ‘Haꞌukaan Oan.’Nia, Oa nosi Naꞌi Maromak Mak Aas Kaliuk.Naꞌi Maromak atu foti Nia kaer ukun,nuꞌu Niakaan Bei Daud. Nia atu kaer ukun nima-nimak baa ema Israꞌel sia.Hakerek Moon lia Yunani naꞌak, ‘Nia atu ukun Yakob uman’. Neꞌe naꞌak, ‘Nia atu ukun ema Israꞌel sia’.Niakaan ukun atu nafati nohuun.”2 Samuel 7:12, 13, 16; Yesaya 9:7 Rona nola nunia, Maria nusu baa Gabriel naꞌak, “Haꞌu neꞌe sei la katene mane dauk! Nunabee haꞌu kbele koꞌus?” Gabriel nataa naꞌak, “Nuneꞌe bete! Maromak Kmalar Lulik atu tuun baa o. Beran nosi Maromak Mak Aas Kaliuk moos atu taka nola o. Hodi nunia, Oa mak atu moris nia, moon tebe-tebes tan Nia, Naꞌi Maromak Oan. Keta blaar! Bete familin ida naran Elisabet moos koꞌus tiꞌan. Tuir ema, nia la bele nahoris ona tan otas tiꞌan. Mais baa oras neꞌe, nia koꞌus fulan neen laran tiꞌan, tan la noo lia ida mak Naꞌi Maromak la bele nalo!”Lia Uluk Fohon 18:14 Rona nola nunia, Maria nataa naꞌak, “Diꞌak. Haꞌu neꞌe, Naꞌi Maromak atan. Haꞌu kadiꞌa aan simu Niakaan hakaran. Nebee, lia hotu-hotu neꞌe dadi tuir saa mak o dale tiꞌan nia.”Nunia hotu, makbukar laleꞌan nia laꞌo nela Maria. Maria baa nateke Elisabet(39-40) Loron hira siku tiꞌan, Maria laꞌo nela Nasaret, lai-lais baa Sakarias leon iha rai Yudea foho leten. Toꞌo nebaa, nia tama baa Sakarias uman nodi foo tabe baa Elisabet. (-) Baa oras Elisabet rona Maria foo tabe, oa iha niakaan notak nakfodak. Elisabet moos nakonu no Maromak Kmalar Lulik. Hotu, nia dale nodi makaꞌas naꞌak, “Maria! Ema atu foti-nahaas okaan naran liu feto hotu-hotu iha raiklaran neꞌe! Sia moos atu foti-nahaas oa mak iha okaan notak! Haꞌu neon boot, tan haꞌukaan Naꞌin inan mai nateke haꞌu. Oras o tama foo tabe baa haꞌu, oa iha haꞌukaan notak nakfodak kedas, tan neon diꞌak. Naꞌi Maromak natudu laran diꞌak baa o, tan o fiar maꞌak, Nia atu nalaꞌok Niakaan mamenon.” Maria tonu-naboot Naꞌi MaromakHotu Maria foti lian naꞌak,“Haꞌu kfoti-kahaas no tonu-kaboot Naꞌi Maromakkodi neon no laran tomak. Haꞌu neon diꞌak,tan Naꞌi Maromak, mak haꞌukaan Maksorin. Nia tau matan baa haꞌu, rai matan baa haꞌu,masik haꞌu neꞌe, Niakaan ata mak la folin.Nahuu baa oras neꞌe, ema hotu-hotu nafoli haꞌu naꞌak,feto mak sotir basuk,1 Samuel 1:11 tan Naꞌi Maromak naseꞌi lia boot bodik haꞌu.Nia, mak Beran Kaliuk, Lulik Kaliuk. Nia natudu dadomin baa ema hotu-hotu mak nakneter no loꞌu baa Nia,nosi husar-binan ida baa husar-binan ida. Nia nodi Niakaan beran,atu tokar lauk ema mak loko aan, no ema mak naksaꞌek aan. Nia natuun makaer ukun mak nahaas aan.Mais Nia nahaas ema mak naraik aan.Ayub 5:11, 12:19 Nia nahaan ema salaen toꞌo bosu,mais teꞌur nasai ema maksoin sianebee sia laꞌo nodi liman mamuk. Nia tulun Niakaan ema Israꞌel sia,tan Nia nadomi sia nohuun. Uluk Nia namate menon no itakaan bei uluk,mak Bei Abraham no niakaan husar-binan hotu-hotu.Baa oras neꞌe, mamenon nia metin nafati.”Lia Uluk Fohon 17:7; 1 Samuel 2:1-10 Tonu notu nunia, Maria nein no Elisabet toꞌo fulan tolu laran. Foin nia fila baa Nasaret. Elisabet nahoris YohanisElisabet loron nahoris toꞌo tiꞌan, nia moos nahoris oa mane ida. Hotu lia nia keke lema baa familin no ema leo laran sia naꞌak, Naꞌi Maromak natudu tiꞌan laran diꞌak nodi foo oa ida baa Elisabet. Rona nola nunia, sia hotu-hotu moos neon diꞌak. Oan nia otas loron walu tiꞌan, sia nalo lahan hamane aan baa nia, tuir ema Yahudi ukun-badu. Sia nakara nanaran nia Sakarias, tuir aman naran.Ukun-badu Naꞌilulik 12:3 Mais inan la noꞌuk naꞌak, “La bele nunia! Musti hanaran nia Yohanis!” Mais sia nataa naꞌak, “Tan saa mili naran Yohanis? La noo ema ida iha emikaan familin mak tau naran nia!” Hotu sia foo tadak baa Sakarias atu nodi natene nia nakara tau naran saa baa oa nia. Hotu Sakarias foo tadak nodi nusu fatuk hakerek. Sia foo baa, nia nakerek naꞌak, “Naran Yohanis!” Naree nunia, ema nia sia hotu-hotu moos blaar karin. Baa oras nia moos, Sakarias nanaan matek nia, mamar kedas. Nia moos tonu kedan Naꞌi Maromak. Ema hotu-hotu iha nia, nataꞌuk no blaar. Lia nia keke lema nosi ibun baa ibun, toꞌo ema iha rai Yudea foho leten sia moos natene hotu. Ema mak rona lia nia nanoin naꞌak, “Malorek tebes! Naꞌi Maromak beran tuun baa oan nia. Nia boot mai, nia atu dadi saa?” Sakarias tonu-naboot Naꞌi MaromakBaa oras nia, Sakarias nakonu no Maromak Kmalar Lulik. Hotu nia dale naꞌak, “Haꞌu ktonu-kaboot haꞌukaan Naꞌin. Nia, mak ema Israꞌel siakaan Maromak!Nia namaan aan mai tiꞌanatu sori Niakaan hutun-renu nosi moris nuꞌu ata. Nia foti tiꞌan Ema ida nosi Naꞌi Daud husar-binan.Ema nia atu sori ita,nodi Niakaan beran boot. Naꞌi Maromak nameno kedan lia nia hori uluk,nodi Niakaan makoꞌan moon sia. Oras neꞌe, Nia loke dalan atu nabusik itanosi funu,no nosi ema mak laran moras baa ita. (72-73) Nia natudu laran diꞌak baa itakaan bei uluk sia,tan nanoin bei-beik Niakaan mamenonmak Nia namate hori uluk no Bei Abraham. (-) Nia nabusik ita nosi funu,nebee ita bele loꞌu baa Nia,no la hataꞌuk tenik. Nia nabusik itanebee ita bele moris moon no loos iha Niakaan oin nohuun. Yohanis! O neꞌe, haꞌukaan oan.O boot mai, ema atu natene naꞌak, o neꞌe, makoꞌan baa Maromak Mak Aas Kaliuk.O atu baa katak ema,nebee sia simu Naꞌin namaan aan mai.Maleaki 3:1 O atu baa matudu dalan baa Niakaan eman sia,nebee sia natene naꞌak, sia bele moris no Naꞌi Maromak,tan Nia kasu siakaan salan. (78-79) Naꞌi Maromak neon monu baa ita,toꞌo Nia foo leet foun baa ita,nuꞌu loro foun nasai kroman foun.Bodik ita mak moris iha makukun laran,no ita mak hataꞌuk mate,kroman mai tiꞌan atu nalaꞌo ita baa dalan dame.”Yesaya 9:2 (-) Nunia hotu, Yohanis hetak kleur, hetak boot. Maromak Kmalar Lulik moos nakbiit nia. Boot tiꞌan, nia baa nein iha rai fuik, toꞌo nahuu nalaꞌok serwisu bodik ema Israꞌel. Maria nahoris Yesus(Mateus 1:18-25)(1-2) Baa oras Kireneus dadi gubernur iha Siria, Liurai Agustus nasai ukun naꞌak, “Ema hotu-hotu mak iha ukunrai Roma liman laran, ida-idak musti fila baa natama naran iha leo huun!” Oras nia, oras dala uluk bodik ukunrai Roma sura hutun-renu nunia. (-) Tan nia, ema hotu-hotu fila baa leo huun atu natama naran. (4-5) Baa oras nia, noo mane ida naran Yusuf. Nia nein iha leo Nasaret iha rai Galilea. Nia sasudin tiꞌan no feto nurak ida, naran Maria. Maria nia noꞌi koꞌus. Tan Yusuf nia, Naꞌi Daud husar-binan, nia musti fila baa natama naran iha Naꞌi Daud niakaan kota Betlehem iha rai Yudea.Tan lia nia, sia rua baa kota Betlehem. (-) Toꞌo nebaa, Maria loron nahoris moos toꞌo mai. Iha Betlehem nia, noo uma bodik ema hein heik, mais sia la netan fatik iha nia. Tan baa nia, sia tama baa natar ida laran. Iha nia Maria nahoris oa ulun, oa mane ida. Maria nafuꞌut Nia nodi tais, hotu natoba baa bibi no karau haan fatik. Naꞌi Maromak natoꞌo lia diꞌak baa makbalin siaBaa kalan nia, makbalin naꞌin hira daka bibi malae iha kota luan. Teki-tekis, sia naree Maromak Niakaan makbukar laleꞌan ida. Hotu, Naꞌi Maromak kroman naksinak baa sia, toꞌo sia nataꞌuk liu. Mais makbukar nia katak naꞌak:“Keta hataꞌuk! Rona mai! Haꞌu kmai katak lia diꞌak baa emi. Ema hotu-hotu mak rona lia neꞌe, nanis neon diꞌak. Lia diꞌak nia nuneꞌe:Baa loron neꞌe, feto ida nahoris Kristus iha Betlehem, Naꞌi Daud niakaan kota!Kristus nia, mak Naꞌi Maromak nameno tiꞌan hori uluk.Naꞌi Maromak solok Nia mai atu sori ema nosi sala!Nia neꞌe, mak ema atu temi naꞌak ‘Ulun’! Emi bele hatene Nia nuneꞌe: Emi atu hasoru kau mea oan ida mak inan nafuꞌut nodi tais. Nia toba iha bibi no karau haan fatik laran.” Teki-tekis, Maromak Niakaan makbukar laleꞌan lear mai namutuk no makbukar uluk nia. Sia tonu-naboot Naꞌi Maromak nodi nananu naꞌak, “Ita foti-hahaas Naꞌi Maromak naran!Nia mak nabesi aan kaer ukun iha laleꞌan mak aas kaliuk.Nia atu foo dame baa ema raiklaranmak kona baa Niakaan neon!” Hotu makbukar sia fila baa laleꞌan. Makbalin nia sia dale baa malu naꞌak, “Hei! Mai ita baa Betlehem atu haree oa nia lai! Tan Naꞌi Maromak solok lia nia baa ita tiꞌan.” Hotu, sia lai-lais baa Betlehem. Toꞌo nebaa, sia netan Maria no Yusuf no kau mea oan mak noꞌi toba iha bibi no karau haan fatik laran. Naree oa nia, sia moos katak baa ema naꞌak, “Ohin nia, Maromak Niakaan makbukar laleꞌan sia katak lia oa neꞌe baa ami!” Hotu sia katak lia nia toꞌo mohu. Ema hotu-hotu mak rona, blaar karin. Mais Maria rai lia nia sia baa neon laran, nodi naneo atu buka lia nia sia isin. Makbalin sia naree notu oa nia, sia moos fila nikar baa siakaan bibi malae. Sia tonu-naboot Naꞌi Maromak naran nodi sera dodan baa Nia, tan saa mak sia rona no sia naree, manesak no saa mak Maromak Niakaan makbukar dale tiꞌan baa sia. Kau mea oa nia, otas loron walu tiꞌan, sia nalo lahan hamane aan baa Nia, tuir ema Yahudi siakaan ukun-badu. Niakaan inan no aman nanaran Nia, ‘Yesus’. Naran nia mak uluk makbukar laleꞌan katak kedan baa oras Yesus inan sei la koꞌus Nia dauk.Lukas 1:31; Ukun-badu Naꞌilulik 12:3 Yusuf no Maria nodi oan Yesus baa Uma Hamulak HuunUkun-badu ida nosi Bei Musa naꞌak, feto mak nahoris loron haat nulu tiꞌan, musti nalaꞌok adat hamoos aan iha Uma Hamulak Huun. Hodi nunia, nia bele tama nikar baa ema Yahudi siakaan uma hamulak. Tan nunia, Yusuf no Maria baa nalaꞌok adat nia iha kota Yerusalem. Sia moos nodi siakaan oan Yesus baa Uma Hamulak Huun, atu latan baa Naꞌi Maromak.Ukun-badu Naꞌilulik 12:1-8 Hodi nunia, sia tuir Naꞌi Maromak ukun-badu mak naꞌak, “Feto mak nahoris oa ulun mak mane, musti latan oan nia baa Naꞌi Maromak.”Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 13:2, 12 Tuir Naꞌi Maromak ukun-badu, kalo inan no aman latan oan baa Naꞌi Maromak, sia musti sera lakateu inan ida no aman ida, lale, lakateu sina tulan matan rua. Yusuf no Maria moos nalaꞌok ukun-badu nia.Ukun-badu Naꞌilulik 12:6-8 Katuas Simeon nasee kedan naꞌak, kau mea oan Yesus nia, Kristus mak Naꞌi Maromak nameno tiꞌan(25-26) Natoon baa nia, noo katuas ida naran Simeon. Nia nein iha kota Yerusalem. Nia ema moon mak beer Naꞌi Maromak. Kmalar Lulik katak kedan baa nia tiꞌan naꞌak, nia atu naree uluk Kristus lai, foin nia bele mate. (-) Baa oras Yesus inan no aman nodi Nia baa Uma Hamulak Huun atu latan baa Naꞌi Maromak, Kmalar Lulik moos nalaꞌo nodi Simeon baa. Oras naree oan nia, katuas Simeon nakaꞌu nola, nodi tonu-naboot Naꞌi Maromak naꞌak: “Haꞌu ktonu Naꞌi Maromak!Tan Nia nalaꞌok mamenon baa haꞌu tiꞌan.Oras neꞌe, Naꞌi Maromak bele nabusik haꞌu,nebee haꞌu kmate no-nook ona. Haꞌu karee tiꞌan Ema mak Naꞌi Maromak solok maiatu sori ita nosi itakaan salan! Naꞌi Maromak nakara nodi oan neꞌeatu sori ema klubun hotu-hotu. Nia atu dadi hanesan kroman.Nia atu nodi kneter bodik Naꞌi Maromak eman Israꞌel sia.Nia moos atu natudu Naꞌi Maromak dalan loosbaa ema seluk sia.”Yesaya 42:6, 49:6, 52:10 Rona nola nunia, Yusuf no Maria blaar karin tan katuas Simeon nasee nunia. Hotu, Simeon nusu matak-malirin bodik sia. Nia moos katak kedan baa Maria naꞌak, “Yesus inan! Ema waꞌin iha Israꞌel neꞌe atu dudu sees oan neꞌe. Mais nosi ikus, siakaan hahalok nia atu nahonu fila sia. Oan neꞌe moos atu nalo ema waꞌin neon boot. Hodi nunia, Naꞌi Maromak loke hotu ema neon. Mais rona! Ina atu hetan susar todan, hanesan surik naruk sona borut okaan hirus.” Ferik Hana sera dodan baa Naꞌi Maromak, tan Yesus(36-37) Iha Uma Hamulak Huun nia moos, noo ferik ida naran Hana. Niakaan otas tinan walu nulu resin haat tiꞌan. Aman, naran Fanuel, nosi ema hunun Aser. Ferik nia foin noo laꞌen tinan hitu, laꞌen mate nela tiꞌan. Ferik nia moos Maromak makoꞌan ida mak namulak no nalirin aan loron-kalan iha Uma Hamulak Huun. (-) Baa oras Simeon dale baa Yusuf no Maria, ferik nia mai kre-reꞌis nanono sia. Nia rona Simeon dale nunia, nia tonu-naboot Naꞌi Maromak. Nia moos dale kedan lia Yesus bodik ema hotu-hotu mak sei noꞌi nei-nein siakaan Naꞌin mak Naꞌi Maromak nameno atu solok mai sori ema Israꞌel. Yusuf no Maria nodi oan fila baa leo NasaretYusuf no Maria nalaꞌok mohu Bei Musa Ukun-badu sia iha kota Yerusalem tiꞌan, sia moos fila baa siakaan leo Nasaret iha rai Galilea.Mateus 2:23 Hotu Yesus hetak boot, hetak biit, hetak matenek toꞌo natene lia waꞌin. Naꞌi Maromak moos natudu laran diꞌak baa Nia. Yesus iha Naꞌi Maromak Niakaan Uma Hamulak HuunSura tinan, Yusuf no Maria baa kota Yerusalem atu tuir nadahur Paska.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 12:1-27; Hanoin Hikar Dalan Moris 16:1-8 Dala ida, baa oras Yesus otas tinan sanulu resin rua, sia baa kota Yerusalem bele-bele atu tuir dahur nia. (43-44) Dahur Paska nia hotu tiꞌan, Yusuf no Maria fila baa Nasaret no ema lear mak fila bele-bele baa rai Galilea. Sia la natene naꞌak, Yesus sei nein iha Yerusalem. Sia naneo naꞌak, Nia laꞌo namutuk no Niakaan mamaluk sia. Mais toꞌo loro malirin, sia sei la naree Nia dauk. Hotu sia buka baa-mai iha siakaan familin no mamaluk sia. (-) Mais sia la netan, sia fila nikar baa buka Nia iha Yerusalem. Toꞌo nebaa, sia buka Nia loron tolu laran, foin netan iha Uma Hamulak Huun. Nia noꞌi taruka lia fuan no ema manorik ukun Yahudi sia. Ema hotu-hotu mak tuur nanono, blaar karin, tan Nia natene tebe-tebes Hakerek Moon isin. Nia moos nataa sia diꞌa-diꞌak. Naree nola nunia, Yesus inan no aman moos blaar. Hotu inan katak naꞌak, “Yesus! Tan saa O masusar ami nuneꞌe? Ami rua O aman benar karin tiꞌan buka O!” Mais Yesus nataa naꞌak, “Tan saa ina no ama hasusar aan buka Haꞌu? Musti hatene! Haꞌu koo serwisu iha Haꞌukaan Ama Uman.” Mais sia la natene Niakaan hakara nia. Nunia hotu, sia fila nikar bele-bele baa Nasaret. Yesus moris tuir inan no aman harukan. Niakaan ina rai lia nia sia hotu-hotu baa neon laran. Nunia ona, Yesus hetak boot, hetak matenek. Nia moos hetak kona baa Naꞌi Maromak neon no ema raiklaran neon.1 Samuel 2:26; Lia Fuan Tateꞌan 3:4 Lia Yohanis Mak Sarani Ema(Mateus 3:1-12; Markus 1:1-8; Yohanis 1:19-28)(1-2) Baa oras nia, Tiberius mak liurai Roma. Nia kaer ukun tinan sanulu resin lima tiꞌan. Pontius Pilatus, mak gubernur rai Yudea. Herodes, mak gubernur rai Galilea. Herodes maun Filipus, mak gubernur rai Iturea no rai Trakonitis. Lisanas, mak gubernur rai Abilene.Noo ema ida naran Yosefus mak ukunrai Roma naruka nakerek lia nosi ema Israꞌel sia baa oras nia. Nia moos nakerek nosi makaer ukun siakaan familin sia. Tan baa nia, ita bele hatene Herodes neꞌe naran seluk mak Herodes Antipas. Niakaan ama, mak Herodes Boot (haree Mateus 2:1-22; Lukas 1:5). Filipus neꞌe, Herodes Antipas maun. Filipus aman moos, Herodes Boot. Filipus inan, naran Kleopatra, nia nosi kota Yerusalem. Filipus nola Salome, mak Herodias oan. Iha Lukas 3:19 noo Filipus ida seluk. Nia, mak Herodes Antipas alin. Niakaan ama moos Herodes Boot, mais inan naran Mariamne. Filipus neꞌe nola Herodias. Siakaan oan feto, naran Salome. Mais Filipus maun Herodes Antipas nadau nola Filipus feen (Mateus 14:3; Markus 6:17; Lukas 3:19).Baa oras nia moos, Hanas no Kayafas, mak naꞌilulik ulun boot iha kota Yerusalem.Natoon baa oras nia, Yohanis, Sakarias oan, nein iha fatin fuik dook nosi leo. Iha nebaa, Naꞌi Maromak tau lia baa nia. (-) Rona nola tiꞌan, Yohanis baa leo hotu-hotu mak kreꞌis baa mota Yordan, atu katak ema naꞌak, “Emi musti katak sain no laꞌo hela emikaan salan sia, nebee Naꞌi Maromak kasu mohu hotu-hotu. Hotu, emi musti simu sarani, hanesan marak ida naꞌak, emi neꞌe diꞌa-diꞌak tiꞌan ho Naꞌi Maromak.” Uluk, Maromak makoꞌan Yesaya nakerek nola lia nosi Yohanis nia nuneꞌe:“Noo ema ida iha rai fuik mak nahii naꞌak:‘Hadiꞌa dalan atu simu Naꞌin namaan aan mai!Hamoos dalan atu simu Nia. Tunin haweer sura horun.Taa haweer sura foho.Haloos dalan kaleꞌuk sia.Haweer dalan karutas sia. Nebee ema rai hotu-hotu bele natene naꞌak,Naꞌi Maromak nakara sori emanosi siakaan salan.’ ”Yesaya 40:3-5 Baa oras nia ema mai nosi fatin hotu-hotu, atu nusu Yohanis sarani sia. Mais nia nakanas sia naꞌak, “Hoi! Tolek teen sia! Emi nuꞌu samea mak noo raso! Keta haneo haꞌak, emi bele hakbois hosi Naꞌi Maromak kastikar! Lale! Tan la kleur ona, Naꞌi Maromak natuun kastikar baa ema hotu-hotu mak la diꞌak no Nia.Mateus 12:34, 23:33 Keta haneo haꞌak, emi la hetan kastikar tan emi Bei Abraham husar-binan. Lale! Emi Bei Abraham husar-binan tebes, mais lia nia la nalo emi moon. Naꞌi Maromak bele nalo fatuk neꞌe sia dadi baa Bei Abraham husar-binan. Haꞌu katak emi. Hatudu kakaer hodi emikaan moris, nebee ema natene tebe-tebes naꞌak, emi seꞌi kotuk tiꞌan laꞌo hela emikaan salan sia, hodi tuir hikar Naꞌi Maromak.Yohanis 8:33 Emi musti halo lia diꞌak sia. Kalo lale, Naꞌi Maromak natuun kastikar todan baa emi, hanesan ema nodi baliun nuꞌan ai huun. Nunia tebes! Ai huun la noo folin, kalo la nafua diꞌak! Diꞌak liu huꞌan, soe baa haꞌi dei.”Mateus 7:19 Rona nola Yohanis dale nunia, ema nia sia nusu nia naꞌak, “Kalo nunia, ami musti halo saa?” Nia nataa naꞌak, “Kalo moo faru tahan rua, foo tahan ida baa ema faru lalek. Kalo moo haan, faꞌe foo baa ema haan lalek.” Ema maksisi bea sia moos mai nusu baa Yohanis, nebee nia sarani sia. Sia nusu naꞌak, “Ama boot! Tulun hanorin ami atu halo saa.”Lukas 7:29 Nia nataa naꞌak, “Uluk, emi tolek teen. Mais oras neꞌe, emi musti serwisu halo loos. Keta husu bea liu nosi ukun. Nebee hutun-renu selu bea kona besik no ukun-badu.” Sondadu naꞌi hira moos iha nia. Sia nusu baa Yohanis naꞌak, “Kalo ami, nunabee? Ami musti halo saa?”Nia nataa naꞌak, “Keta todak ema niakaan osan tuir emikaan hakara. Keta duu karin ema. Oras simu kansera, musti neon boot hodi horan toꞌo.” Rona Yohanis dale nunia, ema hotu-hotu kebit malu nodi namaas baa malu naꞌak, “Hoi! Keta arumak Yohanis neꞌe. Kristus mak hori uluk Naꞌi Maromak nameno atu solok mai!” Mais Yohanis katak baa sia naꞌak, “Rona diꞌa-diꞌak! Ema ida mak boot liu haꞌu atu mai. Masik haꞌu kdadi baa niakaan atan moos, haꞌu la kfatan.Hakerek Moon lia Yunani naꞌak, ‘atu kore niakaan kaso talin moos, haꞌu la kfatan.’ Lia neꞌe naꞌak, Yohanis naꞌak nia ema kiꞌik oan dei. Masik nia dadi baa Yesus atan moos, nia la fatan. Haꞌu ksarani ema kodi wee dei, mais Nia atu nalo liu tan haꞌu, tan Nia atu nakonu emikaan neon no laran nodi Maromak Kmalar Lulik. Nia atu namoos emi, hanesan badaen mean namoos mean nodi haꞌi, atu soe mean teen, nebee netan mean isin. Nia moos hanesan ema mafaho rai laliki nasai hare abas. Nia rai hare moos baa kanaha laran, mais namotu hare abas. Nunia moos Naꞌi Maromak. Nia atu kastikar ema mak seꞌi kotuk baa Nia, nodi soe lakon sia baa haꞌi laran mak laka bei-beik.” Hodi nunia, Yohanis foo natene lia oi-oik baa ema, nodi katak Naꞌi Maromak Manfatin Diꞌak baa sia. (19-20) Baa oras nia moos, Yohanis nahuu dale malorek Herodes niakaan hahalok aat sia. Niakaan lia nuneꞌe: Herodes nia, gubernur rai Galilea. Niakaan salan butuk bein tiꞌan. Nia moos nadau nola alin feen, naran Herodias. Mais tuir loos, alin sei moris no sei la soe malu dauk no feen Herodias. Tan Herodes hahalok aat nia sia, Yohanis deꞌan nia loke fore, toꞌo Herodes krakat, hotu kohi nola nia, soe baa bui.Mateus 14:3-4; Markus 6:17-18 (-) Yohanis sarani Yesus(Mateus 3:13-17; Markus 1:9-11)Uluk, oras Herodes sei la kohi Yohanis dauk, Yohanis sarani ema waꞌin. Nia moos sarani Yesus. Sarani hotu, Yesus namulak. Oras nia moos, laleꞌan nakloke. Hotu Maromak Kmalar Lulik namaan aan tuun baa Yesus. Kmalar Lulik nia ilas nuꞌu lakateu sina. Baa oras nia moos, noo lia maliak ida nosi laleꞌan naꞌak:“O neꞌe, Haꞌukaan Oan mak Haꞌu kakara no kadomi.O malo Haꞌu neon diꞌak.”Lia Uluk Fohon 22:2; Kananuk Sia 2:7; Yesaya 42:1; Mateus 3:17; Markus 1:11; Lukas 9:35 Naꞌi Yesus bei uluk sia, tuir aman Yusuf husar-binan(Mateus 1:1-17)Baa oras Yesus nahuu katak lia nosi Naꞌi Maromak, Niakaan otas takseer tinan tolu nulu. Ema natene Yesus nia, Yusuf oan. Yusuf bein uluk sia mak neꞌe:Yusuf aman, Eli. Eli aman, Matat.Matat aman, Lewi.Lewi aman, Melki.Melki aman, Yanai.Yanai aman, Yusuf. Yusuf aman, Matatias.Matatias aman, Amos.Amos aman, Nahum.Nahum aman, Hesli.Hesli aman, Nagai. Nagai aman, Maat.Maat aman, Matatias.Matatias aman, Semein.Semein aman, Yosek.Yosek aman, Yoda. Yoda aman, Yohanan.Yohanan aman, Resa.Resa aman, Serubabel.Serubabel aman, Sealtiel.Sealtiel aman, Neri. Neri aman, Melki.Melki aman, Adi.Adi aman, Kosam.Kosam aman, Elmadam.Elmadam aman, Er. Er aman, Yosua.Yosua aman, Elieser.Elieser aman, Yorim.Yorim aman, Matat.Matat aman, Lewi. Lewi aman, Simeon.Simeon aman, Yahuda.Yahuda aman, Yusuf.Yusuf aman, Yonam.Yonam aman, Elyakim. Elyakim aman, Melea.Melea aman, Mena.Mena aman, Matata.Matata aman, Natan.Natan aman, Daud. Daud aman, Isai.Isai aman, Obed.Obed aman, Boas.Boas aman, Salmon.Salmon aman, Nahason. Nahason aman, Aminadab.Aminadab aman, Admin.Admin aman, Arni.Arni aman, Hesron.Hesron aman, Peres.Peres aman, Yahuda. Yahuda aman, Yakob.Yakob aman, Isak.Isak aman, Abraham.Abraham aman, Tera.Tera aman, Nahor. Nahor aman, Seruk.Seruk aman, Rehu.Rehu aman, Pelek.Pelek aman, Eber.Eber aman, Sela. Sela aman, Kenan.Kenan aman, Arpaksad.Arpaksad aman, Sem.Sem aman, Noh.Noh aman, Lamek. Lamek aman, Metusalak.Metusalak aman, Henok.Henok aman, Yared.Yared aman, Mahalalel.Mahalalel aman, Kenan. Kenan aman, Enos.Enos aman, Set.Set aman, Adam.Adam nia, Naꞌi Maromak mak naseꞌi. Diabu ulun sokur Yesus(Mateus 4:1-11; Markus 1:12-13)Yesus simu sarani tiꞌan, Nia laꞌo nela mota Yordan. Maromak Kmalar Lulik namutuk no Nia, no nalaꞌo Nia baa fatin fuik ida. Yesus nein iha fatin nia toꞌo loron haat nulu. Nia la naa sa-saa, toꞌo salaen mate. Hotu diabu ulun mai sokur kokon Nia. Nia dale baa Yesus naꞌak, “Kalo O Naꞌi Maromak Oan tebes, O moo beran. Dadi maruka fatuk neꞌe sia dadi tubi, nebee O maa toꞌo bosu.” Mais Yesus nataa naꞌak, “Lale! Hakerek Moon naꞌak,‘Ema raiklaran moris lahoos nosi haan dei!’ ”Hanoin Hikar Dalan Moris 8:3; Mateus 4:4 (5-6) Nunia hotu, diabu ulun nalaꞌo Yesus baa fatin aas ida. Nia natudu kabaas nosi ukunrai hotu-hotu iha raiklaran. Nia namaus Yesus naꞌak, “Ukunrai beran no kabaas hotu-hotu neꞌe sia, haꞌukaan. Haꞌu koo beran atu kfoo baa see dei mak kakara. (-) Haꞌu kbele foo baa O, surak O loꞌu-sudur baa haꞌu. Nia dei!” Mais Yesus nataa naꞌak, “Lale! Hakerek Moon naꞌak,‘Ita musti loꞌu no sudur baa Naꞌi Maromak dei.Nia, mak ita musti haliku.’ ”Hanoin Hikar Dalan Moris 6:13 Nunia hotu, diabu ulun nalaꞌo Yesus baa kota Yerusalem. Hotu nia nodi Yesus saꞌe baa fatin mak aas kaliuk iha Uma Hamulak Huun. Hotu nia katak naꞌak, “Kalo O Naꞌi Maromak Oan tebes, soe aan tuun ona! Tan Hakerek Moon naꞌak,‘Naꞌi Maromak atu naruka Niakaan makbukar laleꞌan sia,nebee sia daka nola O. Sia mai tane nola O,nebee Okaan ain la roos aan baa fatuk.’ ”Kananuk Sia 91:11-12 Mais Yesus nataa naꞌak, “Keta kli-liꞌis mo haꞌu. Tan Hakerek Moon naꞌak,‘Keta sokur Maromak!’ ”Hanoin Hikar Dalan Moris 6:16 Hodi nunia, diabu ulun koko Yesus nodi dalan oi-oik, mais la bele sokur nola. Hotu, nia nakiduk nela Yesus atu nein leet seluk. Yesus baa Galilea atu nahuu katak lia Naꞌi Maromak(Mateus 4:12-17; Markus 1:14-15)Nunia hotu, Kmalar Lulik nalaꞌok Yesus fila nikar baa rai Galilea. La kleur, ema rai nia tomak natene tiꞌan Niakaan naran. Nia nanorin iha ema Yahudi siakaan uma hamulak sia. Ema hotu-hotu mose naꞌak, “Yesus nia, makaꞌas tebes!” Ema iha Yesus leon duꞌuk la simu Nia(Mateus 13:53-58; Markus 6:1-6)Dala ida, Yesus mai Niakaan leo Nasaret duꞌuk. Natoon baa ema Yahudi siakaan loron hamulak, Yesus tama uma hamulak hanesan Nia nalo sura loron hamulak. Iha uma hamulak nia laran, Nia nariik atu leno Hakerek Moon. Sia lolo foo Bei Yesaya niakaan hakerek. Nia loke, hotu leno naꞌak: “Naꞌi Maromak Kmalar Lulik natuun beran baa Haꞌu.Nia boi Haꞌuatu katak Manfatin Diꞌak baa ema susar.Nia solok Haꞌuatu katak kaꞌak,ema bui, atu sai;ema delek, atu naree;ema mak oin kraik, atu foti ulun. Tan oras neꞌe, Naꞌi Maromak oras toꞌo tiꞌanatu sori Niakaan ema.”Yesaya 61:1-2 Leno notu, Yesus lulun nikar hakerek nia, hotu foo baa uma hamulak ulun. Hotu Nia tuur. Ema hotu-hotu iha nia nobun Nia bei-beik. Hotu Nia katak baa sia naꞌak, “Lia mak emi rona ohin nia, oras neꞌe dadi tiꞌan!” Rona nola nunia, ema nia sia mose Yesus naꞌak, “Adeei! Saa mak Nia dale ohin nia, kabaas liu! Mais Nia neꞌe, Yusuf oan! Tan saa bele nuneꞌe?” Yesus nataa naꞌak, “Noo lia hatetek naꞌak, ‘Hoi, makdook! Malo okaan isin lolon diꞌak uluk lai, foin madiꞌak ema seluk.’ Nanis emi hatene tiꞌan lia hatetek nia. Emi balu hakara hodi lia nia taꞌe fila Haꞌu, hodi husu Haꞌu haꞌak, ‘Tan saa O la maseꞌi tadak blaar bodik ami iha neꞌe, hanesan uluk O maseꞌi iha kota Kapernaum?’ Rona, tan Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos! Ema la nakara simu Maromak makoꞌan iha siakaan leo duꞌuk.Markus 6:4; Yohanis 4:44 (25-26) Hola lia hatetek ida hosi Maromak makoꞌan uluk Elia. Baa dala ida, udan la tau rai tinan tolu no balun. Baa oras nia, feto faluk waꞌin iha Israꞌel. Masik nunia moos, Naꞌi Maromak la solok Elia baa tulun sia hotu iha Israꞌel. Nia solok Elia baa feto faluk mesak ida iha leo Sarfat kreꞌis kota Sidon. Tuir loos, ferik nia lahoos ema Yahudi, mais tan nia fiar baa Naꞌi Maromak.1 Naꞌi Israꞌel Sia 17:1, 8-16 (-) Hola lia hatetek seluk hosi Maromak makoꞌan Elisa. Baa oras nia, ema Yahudi waꞌin moras funi mea iha Israꞌel. Mais Naꞌi Maromak la nadiꞌak nola sia. Naꞌi Maromak naruka Elisa nadiꞌak nola ema moras funi mea mesak ida dei. Ema nia, naran Naaman. Tuir loos, nia ema Siria, lahoos ema Yahudi, mais tan nia fiar baa Naꞌi Maromak.”2 Naꞌi Israꞌel Sia 5:1-14 Rona Yesus dale nunia, sia hotu-hotu krakat. Sia nariik bele-bele, nabuꞌa sai Nia nosi uma hamulak nia. Sia dada nodi Nia baa leo diꞌin, atu soe baa horun laran. Mais Nia sai luku tuir ema lear nia leet. Hotu Nia laꞌo nela sia. Yesus teꞌur sai diabu nosi ema ida(Markus 1:21-28)Nunia hotu, Yesus tuun baa kota Kapernaum iha debu boot Galilea tehen. Sura loron hamulak, Nia nanorin ema iha uma hamulak Yahudi. Ema mak nanono Nia dale, blaar karin tan Nia natene tebes hanorin nia isin.Mateus 7:28-29 Dala ida, oras Yesus nanorin iha uma hamulak, noo ema ida mak diabu tekar. Nia nakrake makaꞌas naꞌak, “Hoi Yesus, ema Nasaret! O moo lia saa mo ami! O mai atu madodok ami ka? Ami hatene O. O neꞌe, Ema Moon mak uluk Naꞌi Maromak nameno atu solok mai.” Mais Yesus nakanas nia naꞌak, “Taka ibun! Sai mela ema nia!” Teki-tekis diabu nia foti ema nia nitak baa rai iha ema sia leet. Nitak notu, diabu moos sai nela nodi la nahoras tenik nia. Ema hotu-hotu blaar. Sia dale naꞌak, “Ita blaar tebes! Ema neꞌe dalen, noo beran makaꞌas! Toꞌo diabu sia moos tuir Niakaan haruka nodi sai nela ema!” Hotu ema nia sia laꞌo nasirin rai nia, katak lia nosi Yesus baa ema hotu-hotu. Yesus nadiꞌak nola Simon banin feto no ema waꞌin(Mateus 8:14-17; Markus 1:29-34)Yesus sai nosi uma hamulak nia tiꞌan, Nia baa ema ida uman. Ema nia naran, Simon.Simon nia, Petrus naran ida seluk. Simon banin feto moras kiki. Sia nusu baa Yesus naꞌak, “Ama! Tulun madiꞌak mola ferik nia lai!” Rona nola nunia, Yesus baa nariik kreꞌis ferik nia toba fatin. Hotu Nia teꞌur sai moras kiki nia nosi nia. Oras nia moos, moras kiki nia lakon kedas. Ferik nia moos nadeer kedan, baa nadiꞌa haan bodik sia. Kreꞌis loro monu ona, ema loi nodi siakaan ema mak moras oi-oik baa Yesus. Nia rai liman baa, nadiꞌak nola sia hotu-hotu. Ema mak moras nia sia, naꞌin hira diabu tekar. Yesus moos nesi diabu sia sai nela ema nia sia. Sia sai nodi nakrake naꞌak, “O neꞌe, Naꞌi Maromak Oan!” Tebes. Diabu nia sia natene naꞌak, Yesus nia, Kristus, mak uluk Naꞌi Maromak nameno atu solok mai. Tan baa nia, Yesus nakahik diabu sia nebee keta dale lia fuan ida moos nosi Nia. Yesus baa katak Manfatin Diꞌak iha uma hamulak sia(Markus 1:35-39)Baa awan kreꞌis rai naroma, Yesus nadeer atu baa fatin mamuk ida iha kota luan. La kleur, ema buka Nia nasiri fatin hotu-hotu. Sia nasoru tiꞌan, sia namaus Nia naꞌak, “Ama, mein mo ami dei! Lalika baa fatin seluk sia!” Mais Yesus nataa naꞌak, “La bele! Haꞌu kmusti baa leo seluk sia atu katak Manfatin Diꞌak nosi Naꞌi Maromak ukunrai. Tan Nia solok Haꞌu kmai atu kalaꞌok serwisu nia.” Hotu Yesus nosi leo ida baa leo ida iha rai Yudea, nodi nanorin iha uma hamulak sia. Ema tiha nola naꞌan tasi lear(Mateus 4:18-22; Markus 1:16-20)Dala ida, Yesus nanorin ema iha debu boot Galilea tehen.Hakerek Moon lia Yunani naꞌak, ‘iha debu boot Genesaret tehen’. Debu boot Genesaret naran seluk, mak debu boot Galilea. Ema waꞌin mai atu rona Maromak Manfatin, toꞌo seti malu satan nola Yesus. Kreꞌis baa nia, ema mak tuun tasi sia namoos daitiha iha rai maran. Yesus naree bero mamuk rua nakrai aan iha nia. Bero ida, Simon beron. Yesus saꞌe baa Simon beron, hotu naruka dudu soruk oda baa. Hotu Yesus tuur nodi nanorin ema waꞌin nia sia.Mateus 13:1-2; Markus 3:9-10, 4:1 Yesus nanorin notu, Nia dale baa Simon naꞌak, “Simon! Fofer soruk tenik leꞌan baa, hotu soe daitiha. Emi nanis hetan naꞌan tasi lear.” Mais Simon nataa naꞌak, “Ama! Ami harui aan kalan tomak ida tiꞌan, mais lolon ida moos, la hetan! Mais tan Ama naruka, ami hatuun kokon.”Yohanis 21:3 Hotu sia baa natuun daitiha. Oras dada saꞌe, daitiha nia nakonu no naꞌan tasi, toꞌo daitiha atu naklees ona.Yohanis 21:6 Naree nunia, Simon nahii bolu niakaan mamaluk sia nosi bero ida seluk, nebee mai tulun. Hotu sia raꞌut natama naꞌan tasi baa bero rua nia toꞌo nakonu kreꞌis mout. (8-10) Nosi Simon mamaluk sia, noo Sebadeus oan rua, naran Yakobus no Yohanis. Sia moos blaar tan netan naꞌan tasi lear nia. Naree naꞌan tasi lear nia, SimonHakerek Moon lia Yunani naꞌak ‘Simon Petrus’. Naran Simon, no naran Petrus, no naran Simon Petrus, hotu-hotu ema ida naran. sudur kedas baa Yesus oin, nodi naꞌak, “Haꞌu neꞌe, ema maksalan. Diꞌak liu, Ama keta kreꞌis haꞌu.”Mais Yesus nataa naꞌak, “Simon. Keta neon kiꞌik, tan Haꞌu kakara karuka emi. Emi serwisu loron-loron buka naꞌan tasi. Mais oras neꞌe, Haꞌu atu kanorin emi buka ema, nebee sia tuir Haꞌu.” (-) (-) Nunia hotu, sia dada nasaꞌe kedan bero baa rai maran. Hotu sia laꞌo nela hotu-hotu, baa tuir Yesus. Yesus nadiꞌak nola ema ida mak moras funi mea(Mateus 8:1-4; Markus 1:40-45)Iha leo ida, Yesus nasoru ema ida mak moras funi mea lema isin lolon tomak. Ema nia naree Yesus, nia nakniꞌa sudur nodi dale naꞌak, “Ama! Tulun haꞌu lai! Haꞌu katene Ama bele nalakon haꞌukaan moras neꞌe, nebee ema keta nakribi haꞌu ona. Surak Ama nakara.” Yesus lolo liman baa, koko ema nia nodi katak naꞌak, “Haꞌu kakara! Diꞌak ona!” Yesus dale notu nunia, moras funi mea nia lakon mohu kedas. Hotu Yesus katak naꞌak, “Manoin diꞌa-diꞌak! O diꞌak tiꞌan, mais la bele katak baa ema! O musti tuir uluk Bei Musa ukun-badu lai. Baa matudu isin lolon baa naꞌilulik, nebee nia leno okaan isin atu natene okaan moras lakon tebes tiꞌan ka, sei. Hotu, o musti matama osan baa naꞌilulik atu nalo baa sera, nebee ema hotu-hotu bele natene naꞌak, o diꞌak tebes tiꞌan.”Ukun-badu Naꞌilulik 14:1-32 Masik Yesus nakahik nunia moos, lia nosi Yesus beran nia keke lema nosi ibun baa ibun. Tan baa nia, ema lolok mai bei-beik atu nanono Niakaan hanorin. Nia moos nadiꞌak nola ema lear nosi moras oi-oik. Hotu Nia nakiduk nela ema lear, atu baa namulak iha fatin mamuk. Yesus nadiꞌak nola ema ai kmaꞌas ida(Mateus 9:1-8; Markus 2:1-12)Dala ida, Yesus nanorin ema iha uma ida. Baa oras nia, ema naꞌin hira mai nanono Nia. Sia, ema nosi partee Farisi no ema manorik ukun Yahudi. Sia mai nosi leo sia iha rai Galilea, nosi rai Yudea, no nosi kota Yerusalem. Oras nia, Naꞌi Maromak latan beran baa Yesus atu nadiꞌak nola ema moras sia. (18-19) Tan baa nia, ema naꞌin hira natiu ema ai kmaꞌas ida baa tane lolo, nodi mai Yesus. Sia narui aan atu tama uma nia, mais uma nia naksetik basuk no ema tiꞌan, toꞌo la bele tama. Tan baa nia, sia nodi ema kmaꞌas nia saꞌe baa uma leten. Sia sobu nakuak uma leten, hotu natuun tane lolo nia baa Yesus oin iha ema lear leet. (-) Naree nunia, Yesus natene sia fiar Nia bele nalo siakaan maluk nia diꞌak. Nia dale baa ema kmaꞌas nia naꞌak, “Maluk! Haꞌu kasu mohu okaan salan sia tiꞌan.” Rona Yesus dale nunia, ema Farisi no ema manorik ukun nia sia naneo naꞌak, “Hoi! Maromak mesan mak noo beran kasu ema salan. Nia neꞌe see, toꞌo nalo aan nuꞌu Naꞌi Maromak! Neꞌe nahaat Maromak tiꞌan!” Mais Yesus natene siakaan neon. Nia dale naꞌak, “Tan saa emi haneo haꞌak, Haꞌu kahaat Maromak? (23-24) Haꞌu neꞌe, Ema Raiklaran Isin. Haꞌu koo beran kasu ema salan. Kalo Haꞌu katak baa ema kmaꞌas neꞌe kaꞌak, ‘Haꞌu kasu mohu okaan salan sia tiꞌan,’ emi la haree kakaer. Mais kalo Haꞌu katak kaꞌak, ‘Madeer! Foti tane lolo, fila ona,’ hotu ema kmaꞌas neꞌe nadeer kedan, foin emi haree kakaer.”Yesus dale notu nunia, Nia fila baa ema kmaꞌas nia nodi naꞌak, “Mariik! Foti tane lolo, fila ona!” (-) Oras nia moos, ema kmaꞌas nia nariik kedas iha ema lear oin, hotu foti tane lolo, fila nodi tonu Naꞌi Maromak. Naree nunia, ema hotu-hotu nataꞌuk no blaar. Sia moos foti-nahaas Naꞌi Maromak naran naꞌak, “Naꞌi Maromak makaꞌas! Ohin loron, ita haree duꞌuk lia kasalak basuk!” Yesus bolu Lewi tuir Nia(Mateus 9:9-13; Markus 2:13-17)La kleur, Yesus sai nosi uma nia. Hotu Nia naree ema maksisi bea ida tuur iha niakaan serwisu fatik. Ema nia, naran Lewi.Lewi naran seluk; Mateus. Yesus tene ema nia naꞌak, “Mai tuir Haꞌu!” Rona nola nunia, Lewi nariik kedas, laꞌo nela hotu-hotu, baa tuir Yesus. Nunia hotu, Lewi nalo dahur boot. Nia namata Yesus no mamaluk maksisi bea no bainaka seluk sia. Mais ema partee Farisi naꞌin hira no ema manorik ukun Yahudi sia nakmuuk Yesus eman maktuir sia naꞌak, “Tan saa emi haa hamutuk ho ema la noo folin? Tan saa emi kahur ho ema maksisi bea no ema lisan aat sia? Ema diꞌak la bele kahur no ema oin nunia sia!”Lukas 15:1-2 Mais Yesus katak baa sia naꞌak, “Ema moras, buka makdook. Ema isin diꞌak, la buka makdook. Haꞌu kmai atu kaliku ema maksalan, lahoos atu kaliku ema mak filak aan ema loos.” Ema manorik sia naresi no Yesus nosi lia halirin aan(Mateus 9:14-17; Markus 2:18-22)Nunia hotu, ema partee Farisi no ema manorik ukun Yahudi sia nakmuuk Yesus naꞌak, “Nuneꞌe, Ama! Yohanis eman maktuir sia nalirin aan no namulak nohuun. Ema Farisi sia moos nunia. Mais tan saa Ama eman sia naa-nemu nohuun? La natene nalirin aan ka?” Mais Yesus nataa naꞌak, “Kalo halo dahur hola malu, emi haruka bainaka nalirin aan ka? Lale! Nanis emi haruka naa toꞌo bosu. Kalo mane foun sei iha nia, musti haa bele-bele. Mais nosi ikus, kalo ema kohi nola mane foun nodi baa tiꞌan, foin bainaka sia noran susar toꞌo nalirin aan.” Hotu Yesus foo lia hatetek ida tenik naꞌak, “Kalo faru naksira, ita la tabar hodi tais foun. Tan kalo fasi, tais tatabar foun atu nakruꞌu, nalo faru tuan hetak naksira. (37-38) Nunia moos, ita la fui tua foun baa knaban laꞌok. Tan knaban nia beꞌo, tua moos nanii mohu. Tan baa nia, musti fui tua foun baa knaban foun.Hakerek Moon lia Yunani naꞌak, keta fui anggor ween foun baa kakaluk kulit tuan, nebee keta toꞌo beꞌo no naklees karin. [Hodi nunia, Yesus nanorin sia naꞌak, Niakaan hanorin foun, keta kahur no ema Farisi siakaan hanorin tuan.] (-) Mais ema mak nemu tiꞌan anggor ween tuan, sia la noꞌuk nemu anggor ween foun. Tan naneo naꞌak, ‘Anggor ween tuan mak midar kaliuk!’ ” Ema nasee Yesus nosi lia loron hanawa serwisu(Mateus 12:1-8; Markus 2:23-28)Dala ida, natoon ema Yahudi loron hanawa serwisu, Yesus no maktuir sia laꞌo tuir toꞌos ida. Tan salaen basuk, maktuir sia kuꞌu nola hare gandum, nodi naa la-laꞌok. Iha nia noo ema nosi partee Farisi naꞌin hira. Sia mak kaer metin siakaan adat Yahudi. Oras sia naree maktuir sia kuꞌu hare gandum, sia nasee Yesus naꞌak, “Tan saa okaan maktuir sia nakur itakaan ukun-badu? Maree! Sia kuꞌu tiꞌan. Neꞌe naꞌak, sia serwisu baa loron hanawa serwisu! La bele nunia!”Hanoin Hikar Dalan Moris 23:25 (3-4) Mais Yesus nataa naꞌak, “Nuꞌunabee? Emi la hanoin Bei Daud lian uluk nia ka? Oras nia, Bei Daud no niakaan ema sia salaen. Sia tama baa Batane Hamulak, nola tubi mak naꞌilulik sia sera tiꞌan baa Naꞌi Maromak. Hotu sia naa. Tuir loos, naꞌilulik sia mesan mak bele naa tubi nia. Ema seluk la bele. Mais oras Bei Daud sia naa, la noo ema ida nasalak sia. Emi la leno Naꞌi Maromak Hakerek Moon ka?1 Samuel 21:1-6; Ukun-badu Naꞌilulik 24:9 (-) Rona mai! Haꞌu neꞌe, Ema Raiklaran Isin. Haꞌu mak koo beran atu karuka saa mak ema raiklaran bele nalo baa loron hanawa serwisu.” Ema liman matek(Mateus 12:9-14; Markus 3:1-6)Baa loron hanawa serwisu seluk, Yesus baa nanorin iha uma hamulak. Iha nia, noo mane ida mak liman sorin matek. Iha nia moos noo ema manorik ukun Yahudi no ema partee Farisi naꞌin hira. Sia mai buka leet atu nahonu Yesus. Sia nein keta arumak Yesus nadiꞌak nola ema liman matek nia natoon baa loron hanawa serwisu. Hodi nunia, sia bele tula sala baa Nia iha ema oin. Mais Yesus natene siakaan neon aat. Tan lia nia, Nia bolu liman matek nia naꞌak, “Mau! Mai klaran neꞌe!” Liman matek nia moos baa kedas. Hotu Yesus nusu baa ema hotu-hotu iha nia naꞌak, “Haꞌu kusu kokon emi. Tuir itakaan ukun-badu, ita bele halo saa baa loron hanawa serwisu? Ita halo diꞌak ka, halo aat? Ita sori ema ka, ita hoꞌo ema?” Hotu Yesus titu satan leur sia nodi katak baa liman matek naꞌak, “Lolo o liman mai!” Nia lolo baa, liman diꞌak kedas. Naree nunia, ema mak funu Yesus krakat. Hotu sia buka dalan aat naꞌak, “Ita buka seluk leet atu hahonu Nia!” Yesus boi ema maktuir naꞌin sanulu resin rua(Mateus 10:1-4; Markus 3:13-19)La kleur, Yesus baa foho ida atu namulak. Nia namulak iha nebaa kalan ida tomak. Baa awan seisawan, Nia bolu ema mak tuir Nia hotu-hotu. Hotu, Nia boi nola ema naꞌin sanulu resin rua, nalo baa klosan. Klosan nia sia, naran mak neꞌe: Simon (Yesus bolu nia ‘Petrus’),Andreas (Simon alin),Yakobus,Yohanis (Yakobus alin),Filipus,Bartolomeus, Mateus,Tomas,Yakobus (Alfeus oan),Simon (ema maktuir partee politik Selot),Partee Selot neꞌe, buka dalan atu sai nosi ukunrai Roma. Sia moos nanaran partee neꞌe naꞌak ‘Patriot’. Yudas (Yakobus oan), noYudas Iskariot (mak atu faꞌan lakon Yesus). Yesus nadiꞌak nola ema waꞌin(Mateus 4:23-25)Nunia hotu, Yesus no Niakaan maktuir sia tuun nosi foho, baa rai fehan ida. Ema waꞌin naklibur iha nia tiꞌan. Sia mai nosi rai Yudea, nosi kota Yerusalem, nosi kota Tirus no kota Sidon mak iha tasi tehen. Sia mai rona Yesus no nusu Nia nebee nadiꞌak nola ema moras sia. Hotu, Nia nadiꞌak nola sia. Nia moos nadiꞌak nola ema diabu tekar, nodi teꞌur nasai diabu nosi ema nia sia. Ema hotu-hotu nakara koko Nia, tan kalo koko kona Nia, Niakaan beran sai nadiꞌak nola sia. Yesus nanorin lia nosi ema mak netan sotir no ema mak netan dinu(Mateus 5:1-12)Hotu Yesus seꞌi oin baa Niakaan maktuir sia, nodi nanorin naꞌak:“Ema mukit sia!Emi hetan sotir,tan Naꞌi Maromak duꞌuk mak emikaan Naꞌin! Ema salaen sia!Emi hetan sotir,tan Naꞌi Maromak atu naliku emi toꞌo bosu.Ema mak tanis no neon susar sia!Emi hetan sotir,tan emi atu hanasa no neon diꞌak. (22-23) Ema mak kona susar tan tuir Haꞌu, Ema Raiklaran Isin neꞌe!Emi hetan sotir,tan Naꞌi Maromak atu selu baa emi iha laleꞌan.Masik ema hirus emi,nahaat emikaan naran,sama emi,nabuꞌa sai emi hanesan ema aat,emi hetan sotir,tan Naꞌi Maromak la naluꞌa emi iha laleꞌan.1 Petrus 4:14Kalo ema nasusar emi nunia, neon boot baa dei! Lalika blaar, tan ema mak nasusar emi baa oras neꞌe, uluk siakaan bei uluk duꞌuk mak nasusar Maromak makoꞌan sia.Kalo emi hetan susar nunia,halo neon boot baa dei,tan Naꞌi Maromak atu selu waꞌin boot baa emi iha laleꞌan!2 Lia Rai Israꞌel no Rai Yahuda 36:16; Kristus Klosan Lian 7:52 (-) Mais ema maksoin sia!Emi hetan dinu,tan emikaan moris furak, toꞌo neꞌe ona! Ema makbosu sia!Emi hetan dinu,tan rai salaen boot saꞌe kona emi.Ema mak nanasa sia!Emi hetan dinu,tan emi kona susar toꞌo tanis hadeꞌun aan. Ema mak buka ema mose sia!Emi hetan dinu,tan uluk emikaan bei uluk sia,mose makoꞌan bosok teen sia!” Yesus nanorin naꞌak, ita musti hadomi ema(Mateus 5:38-48, 7:12)Hotu Yesus natutan liu naꞌak, “Rona mai! Ita musti hadomi funu no halo diꞌak baa ema mak hirus ita. Ita musti hamulak husu Naꞌi Maromak nalo diꞌak bodik ema mak tolak nahaat ita. Kalo ema basa itakaan hasan sorin, foo tenik sorin baa. Kalo ema nadau nola itakaan faru klobor, foo tenik faru baa. Kalo ema nusu buat ida, foo baa. Kalo ema foti nodi buat ida, habusik nola baa. Keta baa husu hikar. Ita musti halo baa ema seluk, nuꞌu ita hakara ema nalo baa ita.Mateus 7:12 Ita hadomi itakaan ema duꞌuk. Kona. Mais ita hetan saa? Tan ema aat sia moos nadomi siakaan ema duꞌuk. Kalo ita halo diꞌak baa ema mak nalo diꞌak baa ita, ita hetan saa? Tan ema aat sia moos nalo diꞌak baa malu. Kalo ita foo tusan osan baa ema mak bele selu nikar, ita hetan saa? Tan ema aat sia moos foo tusan, surak awan-wainrua sia simu nikar tomak. Lia nuneꞌe: Hadomi funu! Halo diꞌak baa sia. Saa mak sia buka, foo baa. Lalika haneo, sia atu foo nikar ka, lale. Hodi nunia, Naꞌi Maromak selu baa ita. Ita moos dadi oan baa Maromak Mak Aas Kaliuk, tan ita moris hanesan itakaan Ama. Nia nalo diꞌak baa ema aat sia. Nia moos nalo diꞌak baa ema mak la natene dodan sia. Tan lia nia, ita musti hadomi ema, hanesan itakaan Ama iha laleꞌan nadomi ita.” Yesus nanorin naꞌak, ita keta hasalak ema(Mateus 7:1-5)Hotu Yesus nanorin natutan naꞌak, “Keta sukat ema, nebee ema keta sukat fila emi. Keta hasalak ema, tan sia atu nasalak nikar emi. Haluꞌa lakon ema salan, nebee sia naluꞌa lakon emikaan salan. Kalo foo baa ema saa mak sia buka, emi simu hikar nakonu babuꞌun. Hanesan ema namamu fore baa fatik sasukat, hotu doko, tonan tuun, nahisi tenik toꞌo nakduar sai. Mak emi atu simu, oin nunia. Kalo emi foo oan ida, emi simu fila oan ida. Kalo emi foo waꞌin, emi simu fila waꞌin.” Hotu Yesus nanorin nodi lia hatetek naꞌak, “Ema delek la bele nadaek ema delek. Tan sia rua monu baa kuak bele-bele!Mateus 15:14 Lawarik sakola la bele liu nosi niakaan manorik. Mais kalo nia tuir hanorin diꞌa-diꞌak, nia bele dadi manesak no niakaan manorik nia.Mateus 10:24-25; Yohanis 13:16, 15:20 Emi hakara hatadan ema salan kiꞌik. Mais emikaan salan boot, emi halo aan, la noo sala. Hahalok nia nuꞌu emi haliku ahukresan lotun ida iha ema matan. Mais emi la horan noo ai rohan boot neli emikaan matan. Nuꞌunabee emi haksakar aan haꞌak, ‘Belu! Mai nebee haꞌu kasai ahukresan nia nosi okaan matan.’ Mais emi duꞌuk la bele haree sa-saa, tan noo ai rohan boot neli emikaan matan! Etuk oin! Emi huun oin kotuk! Masai ai rohan boot nia nosi okaan matan lai, foin bele masai ahukresan lotun nia nosi okaan belun matan.” Yesus nanorin naꞌak, itakaan neon ain naksain tuir itakaan hahalok(Mateus 7:16-20, 12:33-35)Hotu Yesus nanorin soruk naꞌak, “Ai huun diꞌak la nafua aat. Ai huun aat, la nafua diꞌak. Ita bele hatene ai huun hosi fuan. Ita la bele kuꞌu dila fuan, lale, anggor fuan, hosi ai tarak.Hakerek Moon lia Yunani naꞌak, ema la bele kuꞌu σῦκον (sukon) nosi ἀκανθα (akantha). Ema moos la bele nola σταφυλή (stafulei) nosi βάτος (batos). Neꞌe naꞌak, ita bele hatene ai huun hosi fuan.Mateus 12:33 Nunia moos ema diꞌak, nalo lia diꞌak. Ema aat, nalo lia aat. Tan itakaan dalen, natudu itakaan neon ain.”Mateus 12:34 Yesus nanorin lia nosi ema matenek no ema beik nariik uma(Mateus 7:24-27)Hotu Yesus natutan tenik naꞌak, “Loron-kalan emi bolu Haꞌu haꞌak, ‘Naꞌi’. Mais, tan saa emi la halo tuir Haꞌukaan dalenn? Ema mak mai nanono Haꞌu, hotu nalo tuir Haꞌukaan dalen, ema nia hanesan ema mak nakara nariik uma mak biit. Nia keꞌe diꞌa-diꞌak rai kuak tatuur iha rai isin, toꞌo kona fatuk. Hotu nia nalo tatuur baa fatuk leten, foin nariik uma. Kalo motasaꞌe kona, uma nia la nawae, tan noo tatuur biit. Mais ema mak rona nodi neon baluk no la tuir Haꞌukaan dalen, ema nia hanesan ema mak nakara nariik uma, surak nariik dei. Nia la nalo tatuur, mais nariik uma baa rai fohon mota tehen. Hotu motasaꞌe mai, naroꞌon nola uma nia!” Yesus nadiꞌak nola sondadu Roma eman ida(Mateus 8:5-13)Nanorin notu nunia, Yesus fila nikar baa kota Kapernaum. Noo sondadu ulun Roma ida iha nebaa. Niakaan ema serwisu ida mak nia fiar, moras todan kreꞌis mate. Sondadu ulun nia rona nola lia Yesus, hotu nia solok fukun Yahudi naꞌin hira atu baa nusu Yesus nebee mai nadiꞌak nola niakaan ema nia. Sia toꞌo mai tiꞌan, sia nakroꞌan nebee Yesus mai no sia. Sia katak naꞌak, “Ama! Ema Roma nia, ema diꞌak! Fatan Ama tulun nia. Nia nariik uma hamulak ida bodik ita, tan nadomi ita ema Yahudi.” Rona nola nunia, Yesus moos baa no sia.Sia sei la toꞌo dauk, ulun nia solok mamaluk mai nasoru Yesus nodi katak naꞌak, “Ama Boot lalika hakole aan, tan haꞌu la kfatan simu Ama iha haꞌukaan uma. (7-8) Haꞌu moos la fatan mai kasoru Ama, tan katene malorek Ama noo beran. Surak Ama dale hosi neꞌe dei, haꞌukaan ema serwisu diꞌak kedan. Haꞌu katene lia neꞌe, tan haꞌukaan ulun sia noo beran naruka haꞌu. Haꞌu moos koo beran karuka haꞌukaan sondadu sia. Kalo karuka sasiꞌan kaꞌak, ‘Baa nebaa!’ nia nanis baa. Kalo kaꞌak, ‘Mai neꞌe!’ nia nanis mai. Kalo karuka haꞌukaan ema serwisu kaꞌak, ‘Serwisu neꞌe!’ nia nanis nalo. Dadi surak Ama dale dei, haꞌukaan ema moras, diꞌak kedan.” (-) Rona nola nunia, Yesus blaar. Hotu Nia feur oin baa ema mak tuir no Nia sia. Nia katak naꞌak, “Haꞌu kblaar! Hori wain tiꞌan Haꞌu la kasoru dauk ema Yahudi ida mak fiar biit nuꞌu ema Roma neꞌe!” Dale notu nunia, Yesus laꞌo toꞌo nia dei. Sondadu ulun mamaluk sia moos fila. Oras sia toꞌo ulun uman baa, sia naree ema moras nia diꞌak tiꞌan. Yesus nalo feto faluk oan moris nikarBaa awan, Yesus no maktuir sia baa leo ida, naran Nain. Ema waꞌin laꞌo bele-bele no sia. Kreꞌis baa leo nanokar, ema lolok ida sai baa nakoi maten. Maten nia, feto faluk ida oan mane mesak. Naree feto faluk nia, Yesus neon monu. Hotu Nia katak baa naꞌak, “Ina! Toꞌo ona, lalika tanis!” Hotu Yesus nareꞌis aan baa, lolo liman koko ai balun maten nia. Ema matiu ai balun moos nanawa laꞌo. Hotu Yesus dale baa maten nia naꞌak, “Manek! Madeer ona!” Oras nia moos, oa nia moris nikar. Nia nadeer kedas, hotu tuur nodi dale no ema iha nia sia. Hotu Yesus katak baa inan naꞌak, “Ina! Neꞌe, okaan oan.” Ema iha nia sia hotu-hotu nataꞌuk liu! Sia moos tonu-naboot Naꞌi Maromak naꞌak, “Naꞌi Maromak namaan aan mai tiꞌan iha itakaan klaran! Nia solok tiꞌan Niakaan makoꞌan makaꞌas ida baa ita!” Hotu lia nia keke lema fatin hotu-hotu iha rai Yudea, toꞌo rai seluk sia. Yohanis solok ema baa Yesus(Mateus 11:2-19)(18-20) Baa oras nia, Yohanis niakaan maktuir sia moos rona lia Yesus. Hotu sia baa nasara Yohanis iha bui laran. Rona nola lia Yesus nunia, Yohanis solok niakaan ema naꞌin rua baa nusu Yesus naꞌak, “Ama neꞌe, tebe-tebes Kristus mak ami hein ka, ami musti hein tenik ema seluk?”Nasoru nola Yesus, Yohanis eman sia nusu nunia. (-) (-) Baa oras sia mai nia, Yesus noꞌi nadiꞌak nola ema moras oi-oik. Nia moos teꞌur sai diabu nosi ema. No nadiꞌak nola ema delek. Yesus katak baa Yohanis eman sia naꞌak, “Fila baa katak Mau Yohanis maꞌak, hotu-hotu mak emi rona no emi haree duꞌuk nia, dadi tuir saa mak Maromak makoꞌan Yesaya nakerek nela kedan naꞌak:‘Ema delek, bele naree.Ema ai kmaꞌas, bele laꞌo.Ema moras funi mea, bele dadi moos.Ema diuk, bele rona.Ema mak mate tiꞌan, bele moris nikar.Ema mukit, bele rona Manfatin Diꞌak.’Yesaya 35:5-6, 61:1 Fila baa, katak Mau Yohanis haꞌak, ‘Ema mak la moe simu Haꞌu, atu netan sotir.’ ” Rona nola nunia, Yohanis eman sia moos fila. Hotu Yesus katak baa ema waꞌin nia sia lia nosi Yohanis naꞌak, “Uluk emi buka Yohanis iha fatin fuik nebaa, emi hanoin emi atu hasoru ho ema ilas oin nuꞌu saa? Nanis emi la buka ema mak naweruk aan, nuꞌu au mak anin nuu. Nanis emi la buka ema mak tau tais kabaas, tan ema nunia iha tofatik dei! Uluk nia, emi baa buka see? Emi buka Maromak makoꞌan ka? Tebes! Yohanis nia, makoꞌan makaꞌas basuk. Iha Hakerek Moon noo lia nosi Yohanis naꞌak:‘Rona! Haꞌu ksolok Haꞌukaan ema,atu loke dalan bodik O.’Maleaki 3:1 Iha raiklaran neꞌe, la noo ema ida moos mak boot liu Yohanis. Mais iha Naꞌi Maromak fohorai, ema mak kiꞌik basuk dei moos, boot liu Yohanis.” Ema mak rona Yesus dalen nia, sia simu, tan sia natene tiꞌan naꞌak, Naꞌi Maromak dalan nia, loos no tebes. Sia simu nunia, tan uluk Yohanis sarani sia no nanorin sia. Ema maksisi bea sia moos simu nunia. Mais ema nosi partee Farisi no ema manorik ukun Yahudi sia, la simu. Uluk sia moos la noꞌuk Yohanis sarani sia.Mateus 21:32; Lukas 3:12 Hotu Yesus nusu naꞌak, “Haꞌu atu katete ema raiklaran oras neꞌe baa saa? Sia ema oin nuꞌu saa? Nuneꞌe. Sia hanesan lawarik mak naꞌi tu-tuur iha dalan. Sia nahii baa malu naꞌak,‘Ami huu kfui bele-bele,mais emi la bidu hadiꞌak neon.Ami hananu kananuk lakumerin,mais emi la tanis.’ Uluk Yohanis Mak Sarani Ema sei iha emikaan klaran. Nia nalirin aan no la nemu anggor ween. Mais emi hasalak nia haꞌak, ‘Diabu tekar!’ Mais Haꞌu neꞌe, Ema Raiklaran Isin kosi laleꞌan. Loron-kalan Haꞌu kaa tubi no kemu anggor ween. Emi moos hasalak Haꞌu haꞌak, ‘Rotus teen! Lanuk teen! Nia nadulur no maksisi bea sia! Nia partee ida no ema mak la noo folin sia! Nia la natene aan!’ Tebes! Emi hasalak Haꞌu nunia. Mais hatadan Haꞌukaan dalen neꞌe! Ema mak natene tebes Naꞌi Maromak, sia mak moris tuir Maromak dalan.” Yesus tuir dahur iha Simon umanIha kota nia, noo ema Farisi ida naran Simon. Dala ida, nia namata Yesus sia mai niakaan uma. Simu nola hamata nia, Yesus sia baa. Toꞌo baa, ema naliku sia tuur naa. Oras nia, feto aat ida rona Yesus atu naa iha Simon uma nia. Feto nia moos mai, kaer nodi botir ida nahisi no mina morin folin todan.Botir nia, Hakerek Moon Lia Yunani naꞌak halo hosi fatuk naran ἀλάβαστρος (alabastros). Nia nareꞌis aan baa Yesus nosi kotuk. Hotu nia nakniꞌa iha Yesus ain. Nia tanis nadeꞌun aan, toꞌo luun turu kona Yesus ain. Nia noꞌas Yesus ain nodi fuuk duꞌuk, hotu deꞌi Yesus ain. Hotu nia fui mina morin nia baa Yesus ain.Mateus 26:7; Markus 14:3; Yohanis 12:3 Simon natene feto nia tuur-hariik. Nia naneo naꞌak, “Hahalok neꞌe dadi kakaer tiꞌan naꞌak, Yesus neꞌe lahoos Maromak makoꞌan. Kalo tebe-tebes Maromak mak solok Nia, nanis Nia natene feto mak roos aan baa Nia neꞌe, feto aat. Maromak makoꞌan lahoos nuꞌu Nia neꞌe, tan ema moos la bele nareꞌis aan baa ema sasobos!” Mais Yesus natene Simon neon. Nia dale baa Simon naꞌak, “Mau Simon! Haꞌu atu katak lia ida baa mau nuneꞌe.”Simon nataa naꞌak, “Diꞌak, Ama! Katak baa dei.” Hotu Yesus soe lia naꞌak, “Noo ema ida mak buka moris nodi foo tusan osan baa ema seluk. Dala ida, nia foo tusan bodik ema naꞌin rua. Bodik ida, nia foo murak mutin atus lima. Bodik ida seluk, lima nulu. Toꞌo oras foo fila, sia rua la bele selu. Mais makfoo tusan nia, neon monu baa sia rua. Hotu nia noꞌas siakaan tusan. Oras neꞌe, Haꞌu atu kusu nuneꞌe: tuir mau, nosi ema naꞌin rua nia, nabee mak nadomi liu ema makfoo tusan?” Simon nataa kedan naꞌak, “Nanis, mak natusan boot kaliuk!”Yesus nataa nikar naꞌak, “Kona, mau!” Hotu Yesus mana nikar baa feto nia, nodi katak baa Simon naꞌak, “Mau Simon, titu feto neꞌe. Hori ohin nia nakniꞌa iha neꞌe. Oras haꞌu ktama mai mau uman, mau la nadiꞌa wee atu fasi Haꞌukaan ain tuir itakaan adat. Mais feto neꞌe nabotes Haꞌukaan ain nodi luun, hotu noꞌas namara nodi fuuk. Ohin nia moos, Haꞌu ktama mau uman, mau la deꞌi Haꞌu tuir itakaan adat. Mais nahuu nosi Haꞌu ktama baa uma neꞌe laran, feto neꞌe la nanawa deꞌi Haꞌukaan ain. Mau moos naluꞌa adat fui mina baa bainaka ulun. Mais feto neꞌe fui mina morin mak folin todan kaliuk baa Haꞌukaan ain. Rona mai, mau! Feto neꞌe noo sala waꞌin tebes. Mais Naꞌi Maromak kasu mohu tiꞌan, tan nia natudu dadomin waꞌin baa Haꞌu. Ema mak la noo sala waꞌin, la natudu dadomin waꞌin nunia baa Haꞌu.” Dale hotu nunia, Yesus katak baa feto nia naꞌak, “Haꞌu kasu mohu okaan salan sia tiꞌan!” Rona nola Yesus dalen nia, ema mak tuur naa bele-bele iha nia namaas baa malu naꞌak, “Hoi! Nia naneo naꞌak, Nia neꞌe, see?! Nia naberan aan kasu ema salan! Tuir loos, Maromak mesan dei mak noo beran kasu mohu ema salan! Lalika hanono!” Mais Yesus katak baa feto nia naꞌak, “Tan o fiar tiꞌan, Naꞌi Maromak sori o tiꞌan. Fila ona modi dame!” Feto sia mak tuir YesusLa kleur, Yesus no Niakaan maktuir naꞌin sanulu resin rua, laꞌo nasirin kota no leo iha nebaa, nodi katak Lia Diꞌak nosi Naꞌi Maromak ukunrai. Feto naꞌin hira moos laꞌo no sia. Uluk, feto balu moras oi-oik, balu diabu tekar. Mais Yesus nadiꞌak nola sia. Feto nia sia, mak Maria nosi leo Magdala. Uluk, Yesus teꞌur sai diabu hitu nosi nia. Iha nia moos, noo Susana no ina Yohana. Ina Yohana neꞌe, ama Kusa feen. Kusa nia, ulun mak babilan iha naꞌi Herodes tofatik. Sei noo feto waꞌin seluk mak laꞌo bele-bele no Yesus sia. Feto neꞌe sia nodi siakaan osan duꞌuk, sosa bakae bodik Yesus sia iha dalan.Mateus 27:55-56; Markus 15:40-41; Lukas 23:49 Lia hatetek nosi fini mak monu baa rai oi-oik(Mateus 13:1-9; Markus 4:1-9)Dala ida tenik, ema lear sai nosi leo waꞌin atu buka Yesus. Sia libur malu tiꞌan, Yesus nanorin sia nodi lia hatetek. Dala ida neꞌe, Nia dale nuneꞌe: “Noo ema mafaho rai ida baa kari fini iha toꞌos. Fini balu monu baa dalan. Baa oras ema laꞌo tuir nia, sia sama fini nia sia. Hotu manu mai tutu nola. Fini balu tenik monu baa rai fatuk. Fini nia sia tubu, mais naklaik mohu, tan wee la toꞌo. Fini balu seluk monu baa rai mak noo ai tarak. Baa oras fini nia sia nahuu tubu, ai tarak neti noꞌo. Mais fini seluk tenik, monu kona rai isin. Sia tubu, hotu boot toꞌo nafua. Fini nia sia foo nikar fuan dala atus ida.”Dale notu nunia, Yesus taka lia hatetek nia naꞌak, “See mak noo tilun, rona diꞌa-diꞌak!” Yesus nalore tan saa Nia nanorin nodi lia hatetek(Mateus 13:10-17; Markus 4:10-12)Nunia hotu, Yesus maktuir sia nusu lia hatetek nia isin. Nia nataa naꞌak, “Nuneꞌe! Tan emi tuir Naꞌi Maromak dalan tiꞌan, Haꞌu katak malorek nebee emi bele hatene Naꞌi Maromak fohorai no oin nunabee Nia naliku hutun-renun. Mais ema seluk sia mak la noꞌuk tuir Naꞌi Maromak dalan, Haꞌu kanorin sia kodi lia hatetek dei. Maromak makoꞌan nakerek kedan tiꞌan lia nosi ema nia sia naꞌak,‘Sia naree tiꞌan,mais la noꞌuk natene.Sia rona tiꞌan,mais la noꞌuk simu.’ ”Yesaya 6:9-10 Yesus nalore lia hatetek isin nosi fini(Mateus 13:18-23; Markus 4:13-20)Hotu Yesus nalore lia hatetek nia isin naꞌak, “Fini nia, nuꞌu Maromak Manfatin. Fini mak monu baa dalan, nuꞌu ema mak rona Maromak Manfatin, mais la kleur diabu ulun mai nadau nola Manfatin nia nosi niakaan neon. Tan nunia, ema nia la fiar Naꞌi Maromak, no la netan moris. Fini mak monu baa rai fatuk, nuꞌu ema mak rona Maromak Manfatin no simu nodi neon diꞌak. Mais abut tama la leꞌan. Nia nahuu fiar, mais kalo susar saꞌe tan, nia monu maꞌas. Fini mak monu baa rai mak noo ai tarak, nuꞌu ema mak rona nodi simu Maromak Manfatin. Mais la kleur, nia naluꞌa lakon, tan nia nalau aan no niakaan lia duꞌuk, no naha oi-oik, nodi moris nafurak aan dei. Nosi ikus, niakaan fiar nia la nafua saa ida. Mais fini mak monu baa rai isin, nuꞌu ema neon loos. Nia rona Maromak Manfatin, hotu rai diꞌa-diꞌak baa neon. Hodi nunia, nia fiar nohuun nodi nalo lia diꞌak waꞌin.” Lia hatetek nosi taka badut hodi hanek(Markus 4:21-25)Hotu Yesus nanorin tenik naꞌak, “Ita sunu badut, hotu taka hodi hanek ka? Ita sunu badut, hotu rai iha koi ohak ka? Lale! Ita rai badut baa fatin aas, nebee laka naroma ema mak tama mai.Mateus 5:15; Lukas 11:33 Tan hotu-hotu mak sei nakfunin baa oras neꞌe, atu naksain. Hotu-hotu mak ita sei la hatene baa oras neꞌe, ita atu hatene.Mateus 10:26; Lukas 12:2 Hanoin diꞌa-diꞌak lia neꞌe sia. Ema mak nakara buka tebe-tebes Naꞌi Maromak beer, nia hetak natene. Mais ema mak la nakara rona Naꞌi Maromak beer, nia hetak la natene.”Mateus 25:29; Markus 4:25; Lukas 19:26 Yesus familin tebes(Mateus 12:46-50; Markus 3:31-35)Baa dala ida, Yesus sei dale no ema lear. Hotu Yesus inan no Yesus alin sia mai atu nasoru Nia. Mais sia la bele kre-reꞌis baa Nia, tan ema waꞌin resik. Hotu ema baa katak Yesus naꞌak, “Ama! Okaan inan no alin sia iha luan. Sia atu nasoru O.” Yesus nataa naꞌak, “Heꞌe! Mais nuneꞌe. Ema mak rona Maromak Manfatin hotu nalo tuir, sia mak Haꞌukaan inan no Haꞌukaan alin tebes.” Yesus nalo anin dadurus nakmatek(Mateus 8:23-27; Markus 4:35-41)Baa dala ida, Yesus tene Niakaan maktuir sia naꞌak, “Mai ita saꞌe bero, baa debu balu baa.” Sia moos saꞌe bero, laꞌo baa. Baa oras laꞌo, Yesus toba. La kleur, anin dadurus toma sia. Laloran nakfake tama baa bero, toꞌo sia kreꞌis netan dinu. Naree nunia, ema maktuir sia fuꞌa nadeer Yesus naꞌak, “Ama Boot! Ama Boot! Madeer lai! Ita atu mate mout ona!”Yesus moos nadeer, hotu nakahik anin no laloran naꞌak, “Manawa ona!” Laloran no anin moos nakmatek kedas. Hotu Yesus deꞌan Niakaan maktuir sia naꞌak, “Tan saa emi la fiar Haꞌu?”Mais sia nataꞌuk no blaar. Sia moos nusu baa malu naꞌak, “Hoi! Yesus neꞌe, see? Oin nunabee Nia bele naruka anin no laloran, toꞌo tuir Niakaan harukan?” Yesus teꞌur sai diabu nosi ema bulak(Mateus 8:28-34; Markus 5:1-20)La kleur, Yesus sia toꞌo rai Garasa iha debu boot Galilea balu baa. (27-29) Iha nebaa, noo ema ida mak diabu tekar kleur tiꞌan. Nia la nein iha uma. Nia nein dei iha rate fatik sia. Sura loron nia nakwalan nodi laꞌo baa-mai, tan diabu sia naruka nia nohuun. Ema kesi nia rua-ruan tiꞌan nodi besi talik, mais nia nasiit mohu. Hotu, diabu sia naloot nia toꞌo nalai baa rai fuik.Oras Yesus sia tuun nosi bero, ema bulak nia mai nasoru. Nia nakrake, nodi soe aan baa Yesus oin. Hotu Yesus naruka naꞌak, “Hoi, diabu! Sai mela ema neꞌe!”Hotu ema bulak nia nakrake naꞌak, “Hoi! Keta kakoen haꞌu! Tan haꞌu katene O neꞌe Yesus, Maromak Mak Aas Kaliuk Oan! Keta masusar haꞌu!” (-) (-) Hotu Yesus nusu baa nia naꞌak, “O naran see?”Diabu nataa naꞌak, “Legion, tan ami lear hanesan sondadu rihun-rihun.” Bulak dale nunia, tan diabu waꞌin nein iha niakaan laran. Hotu diabu nia sia nakroꞌan baa Yesus nebee keta naruka sia baa Kuak Kastikar, mak diabu siakaan kastikar fatin. Kreꞌis baa nia, noo fahi klibur ida. Fahi nia sia noꞌi naa iha foho tehen. Diabu nia sia nakroꞌan baa Yesus naꞌak, “Maruka ami tama baa fahi nia sia dei!” Yesus moos nalo tuir nunia. Diabu nia sia sai nela bulak nia, tama kedan baa fahi nia sia. Fahi nia sia hotu-hotu bula, nalai lakon tuun nosi foho nia, tama baa debu boot laran. Hotu-hotu mate mout. Naree nola nunia, makdaka fahi sia nalai baa nasirin leo sia iha nia, nodi katak lia nia hotu-hotu. Rona nola nunia, ema lear sai baa fatin nia atu naree duꞌuk saa mak dadi. Toꞌo nebaa, sia naree ema diabu tekar nia tuur mamatek kreꞌis Yesus ain. Nia moon tiꞌan no tau tais tiꞌan. Naree nunia, sia hotu-hotu nataꞌuk. Hotu ema mak ohin naree lia nia sia, katak baa ema mak foin mai sia, nunabee ema bulak nia bele diꞌak nikar. Mais ema Gerasa hotu-hotu mak nein iha rai nia, nusu Yesus nebee laꞌo nela rai nia, tan sia hotu-hotu nataꞌuk.Rona nola nunia, Yesus sia saꞌe baa bero, atu fila nikar baa debu balu baa. Mais ema mak ohin diabu tekar nia, namaus Yesus naꞌak, “Ama! Kalo bele, haꞌu ktuir Ama!”Mais Yesus nataa naꞌak, “Nuneꞌe dei! Diꞌak liu, o fila mikar baa okaan familin sia modi katak baa sia lia Naꞌi Maromak Niakaan dadiꞌak baa o.”Hotu, ema nia baa nasirin kota nia, katak baa ema hotu-hotu nosi lia Yesus nadiꞌak nola nia. Yesus nalo Yairus oan feto moris nikar, no nadiꞌak nola feto ida(Mateus 9:18-26; Markus 5:21-43)Nunia hotu, Yesus sia fila baa debu boot Galilea balu baa. Baa oras sia tuun nosi bero, ema lear nein tiꞌan. Sia kabuun mai, simu Yesus. (41-42) Iha nia moos, noo ema ida naran Yairus. Nia, uma hamulak ulun iha kota nia. Niakaan oan feto mesak ida, otas tinan sanulu resin rua. Oa feto nia moras todan kreꞌis mate. Tan baa nia, oras Yairus naree Yesus mai, nia baa nakniꞌa iha Yesus oin. Nia nakroꞌan nebee Yesus mai niakaan uma, nadiꞌak nola oan.Yesus simu. Hotu sia baa Yairus uman. Ema lear moos tuir, toꞌo laꞌo seti malu. (-) Iha nia, noo feto ida mak tuir sia. Feto nia kona moras raa naruk tinan sanulu resin rua tiꞌan. Nia namohu osan no naha tiꞌan, nodi selu makdook sia. Mais la noo makdook ida mak bele nadiꞌak nola nia. Niakaan moras hetak tuꞌan. Baa oras nia, nia nareꞌis aan baa Yesus nosi kotuk atu koko Yesus faru ninin. Koko tiꞌan, nia diꞌak kedas. Teki-tekis Yesus nariik nodi nusu naꞌak, “See mak koko Haꞌu neꞌe?”La noo ema ida mak nataa. Hotu Petrus dale naꞌak, “Ama Boot! Ema lear seti malu! Sia dudu malu nosi kotuk.” Mais Yesus nataa naꞌak, “Lale! Ohin nia, Haꞌu koran Haꞌukaan beran sai. Katene ema ida koko Haꞌu nodi neon no laran.” Rona Yesus dale nunia, feto nia noran la bele nakfunin toꞌo nataꞌuk liu. Nia kiki, nodi nakniꞌa baa Yesus oin. Nia katak lia huun iha ema lear oin. Hotu nia moos katak naꞌak, “Natoon baa haꞌu koko kona Yesus, haꞌu diꞌak kedas.” Hotu Yesus katak baa nia naꞌak, “Bii! O diꞌak, tan fiar baa Haꞌu. Fila ona modi neon diꞌak!” Yesus sei dale no feto nia, Yairus eman ida mai katak baa nia naꞌak, “Aikee, Ama! Ama oan la no ita tiꞌan! Lalika makole Ama Boot tenik.” Rona ema nia nasara, Yesus dale baa Yairus naꞌak, “Mau! Lalika mataꞌuk! Fiar baa Naꞌi Maromak dei. Nia atu sori mau oan.” (51-53) Toꞌo Yairus uman, ema nakonu uma nodi tanis nadeꞌun aan. Yesus nakahik sia naꞌak, “Hanawa tanis ona! Oa neꞌe la mate. Nia toba dei!”Rona Yesus dale nunia, ema nia sia nanasa nodi nakmulis ibun baa Nia, tan sia naree duꞌuk oa nia nawan kotu tiꞌan. Mais Yesus bolu nola oan nia inan-aman, Petrus, Yohanis no Yakobus, tama bele-bele no Nia. Nia moos naruka ema seluk sia nein iha luan. (-) (-) Tama tiꞌan baa, Yesus kaer nola oa nia liman, nodi bolu naꞌak, “Bete! Madeer ona!” Natoon nia moos, oa nia moris nikar, hotu nadeer. Yesus naruka inan naꞌak, “Foo nia naa lai!” Inan-aman blaar tebe-tebes. Mais Yesus nakahik sia nebee keta keke lia neꞌe. Yesus solok Niakaan maktuir naꞌin sanulu resin rua(Mateus 10:5-15; Markus 6:7-13)Baa dala ida, Yesus libur nola Niakaan maktuir naꞌin sanulu resin rua. Nia latan beran baa sia, nebee bele teꞌur diabu, no bele nadiꞌak nola ema nosi moras oi-oik. Nia solok sia baa katak lia nosi Naꞌi Maromak fohorai nodi nalore oin nunabee Naꞌi Maromak naliku hutun-renun. Nia moos solok sia atu nadiꞌak nola ema moras. Mais Nia nameno baa sia naꞌak, “Hanoin diꞌa-diꞌak! Emi baa, lalika hodi sa-saa. Hodi loos faru iha isin dei. Lalika hodi knoꞌa, kakaluk, bakae, lale, osan. Faru selu moos, lalika hodi. Kalo tama baa leo ida, hotu ema simu emi, emi hein iha siakaan uma nia dei. Keta boi uma. Hein iha nia toꞌo laꞌo hela leo nia. Kalo tama baa leo ida, mais ema la simu emi, hiꞌit aan laꞌo hela sia. Baa oras sai hosi leo nia, musti halo tuir adat hodi hisik hela ahukresan iha emikaan ain, hotu katak baa sia haꞌak, ‘Tan emi la hoꞌuk rona, habusik emi hatiu hola duꞌuk.’ ”Lukas 10:4-11; Kristus Klosan Lian 13:51 Rona notu nunia, ema maktuir sia baa laꞌo sura leo. Sia katak baa ema lia Naꞌi Maromak Manfatin Diꞌak. Sia moos nadiꞌak nola ema moras sia. Naꞌi Herodes benar tan lia Yesus(Mateus 14:1-12; Markus 6:14-29)Baa oras nia, lia oi-oik nosi Yesus toꞌo Naꞌi Herodes AntipasHerodes Antipas nia, Herodes Boot oan. Herodes Boot nia, mak naruka hoꞌo lawarik kiꞌik oan sia iha Betlehem, natoon baa Yesus moris. Haree Mateus 2: 16-18. tilun tiꞌan. Rona nola lia nia sia, Herodes benar tan noo ema naꞌin hira mak naꞌak, “Yesus nia, Yohanis Mak Sarani Ema. Nia moris nikar tiꞌan.” Balu tenik naꞌak, “Yesus nia, Bei Elia mak moris nikar. Kalo lale, ida seluk nosi Maromak makoꞌan uluk sia.”Mateus 16:14; Markus 8:28; Lukas 9:19 Mais Herodes naneo naꞌak, “Hori hirak nia, haꞌu karuka taa kotu Yohanis ulun tiꞌan. Oras neꞌe, nia moris nikar tiꞌan ka? Kalo lahoos nia, ida neꞌe, see tenik?” Tan Herodes benar nunia, nia buka dalan atu nasoru duꞌuk Yesus. Yesus nahaan ema rihun lima(Mateus 14:13-21; Markus 6:30-44; Yohanis 6:1-14)Baa leet ida, maktuir mak Yesus solok nia sia, fila mai naklibur nikar no Nia. Sia nasara baa Nia saa hotu-hotu mak sia nalo tiꞌan. Hotu sia bele-bele laꞌo no-nook baa fatin ida kreꞌis leo Betsaida atu nanawa. Mais ema lear noran nola sia baa, hotu sia moos tuir. Yesus simu sia diꞌa-diꞌak, nodi nadiꞌak nola ema moras hotu-hotu. Nia moos katak baa sia lia Naꞌi Maromak Fohorai nodi nalore oin nunabee Naꞌi Maromak naliku hutun-renun. Loro malirin tiꞌan, maktuir naꞌin sanulu resin rua nia baa katak Yesus naꞌak, “Diꞌak liu Ama naruka ema neꞌe sia, baa leo kreꞌis iha neꞌe sia, nebee sia buka haan duꞌuk. Sia moos musti buka fatin duꞌuk bodik toba. Tan fatin neꞌe, fatin fuik.” (13-14) Mais Yesus nataa naꞌak, “Nuneꞌe! Emi mak musti hahaan sia!”Mais sia sakar naꞌak, “Adeei, Ama! Oin nuꞌu saa bele nunia? Ema neꞌe sia rihun lima resin! Nia foin mane dei, sei la sura feto no lawarik dauk! Itakaan tubi moos, baluk lima dei. Naꞌan tasi moos, lolon rua dei. Neꞌe la toꞌo! Kalo Ama nakara ami hahaan sia, nunabee ami bele sosa haan waꞌin bodik sia?!”Mateus 14:21Mais Yesus naruka sia naꞌak, “Haruka ema neꞌe sia tuur naklibur, sura klibur ema naꞌin lima nulu.” (-) Hotu sia baa nahulin nunia. Ema nia sia tuur tiꞌan, Yesus nola tubi baluk lima no naꞌan tasi lolon rua nia. Nia tanaat baa laleꞌan, nodi namulak baa Maromak. Hotu, Nia tohi faꞌe tubi no naꞌan tasi nia, lolo baa maktuir sia nebee faꞌe baa ema nia sia. Sia hotu-hotu naa toꞌo bosu. Hotu maktuir sia libur nola haan resin sia, toꞌo nakonu koꞌe sanulu resin rua. Petrus natene naꞌak, Yesus mak Kristus(Mateus 16:13-19; Markus 8:27-29)Dala ida, Yesus namulak mesan iha fatin ida. Hotu Niakaan maktuir sia mai naklibur no Nia. Namulak notu, Nia nusu baa sia naꞌak, “Tuir ema dalen, Haꞌu neꞌe see?” Sia nataa naꞌak, “Noo ema naꞌak, Ama neꞌe, Yohanis Mak Sarani Ema. Seluk tenik naꞌak, arumak Ama neꞌe, Bei Elia. Kalo lale, ida seluk nosi Maromak makoꞌan uluk sia, mak moris nikar tiꞌan.”Mateus 14:1-2; Markus 6:14-15; Lukas 9:7-8 Yesus nusu natiꞌi sia tenik naꞌak, “Tuir emi duꞌuk, Haꞌu neꞌe see?”Petrus nataa naꞌak, “Ama neꞌe, Kristus mak uluk Naꞌi Maromak nameno kedan atu solok mai.”Yohanis 6:68-69 Petrus nataa nunia, hotu Yesus nakahik sia nebee keta katak baa se-see haꞌak, Nia neꞌe, mak Kristus. Yesus dale lia nosi Niakaan mate no moris nikar(Mateus 16:21-28; Markus 8:31—9:1)Nunia hotu, Yesus dale tuꞌan baa Niakaan maktuir sia naꞌak, “Haꞌu neꞌe, Ema Raiklaran Isin kosi laleꞌan. Haꞌu kmusti katiu susar todan oi-oik. Fukun adat sia, naꞌilulik ulun sia, no manorik ukun Yahudi sia la simu naꞌak, Haꞌu neꞌe, mak Kristus. Sia atu noꞌo Haꞌu. Nanis Haꞌu kmate, mais wainrua, Haꞌu kmoris kikar!”Kalo ita sura loron hodi lia Yunani, oin seluk nosi sura loron hodi lia Tetun. Lia Yunani sura loron ohin neꞌe naꞌak ‘loron ida’; awan naꞌak ‘loron rua’; wainrua naꞌak ‘loron tolu’; waintolu naꞌak ‘loron haat’. Hakerek Moon tuir lia Yunani naꞌak, τῃ τρίτῃ ἡμέρᾳ (tei tritei heimera). Neꞌe naꞌak ‘iha loron tolu’. Mais ita sura loron nia hodi lia Tetun naꞌak ‘wainrua’. Ita hatene haꞌak Yesus mate baa loron lima. Awan, loron neen (mak ema Yahudi sura naꞌak, loron rua). Hotu, Yesus moris nikar baa loron domiku (mak ema Yahudi sura naꞌak, loron tolu). Hotu, Yesus moos dale baa ema lear sia naꞌak, “Ema mak nakara tuir Haꞌu, nia musti tuir bei-beik sura loron! Nia musti naluꞌa niakaan hakara duꞌuk, nebee tuir Naꞌi Maromak hakaran. Masik ema noꞌo nia moos, nia musti tuir, hanesan ema natiu niakaan ai karuus atu baa niakaan mate fatin.Mateus 10:38; Lukas 14:27 Ema mak moris nodi nadiꞌa aan simu mate tan tuir Haꞌu, nia netan moris no Naꞌi Maromak nima-nimak. Mais ema mak moris tuir hakaran duꞌuk, nia la netan moris no Naꞌi Maromak.Mateus 10:39; Lukas 17:33; Yohanis 12:25 Kalo ema netan raiklaran sasoin tomak, mais la netan moris no Naꞌi Maromak, nia netan sotir saa? Haꞌu neꞌe, Ema Raiklaran Isin kosi laleꞌan. Ema mak moe aan tuir Haꞌu, no moe aan kaer Haꞌukaan hanorin, baa oras Haꞌu kfila kikar kosi laleꞌan mai, Haꞌu moos moe aan katene ema nia iha Naꞌi Maromak oin. Nosi ikus, Haꞌu atu ktuun mai kodi Ama beran makaꞌas, bele-bele ko Niakaan makbukar laleꞌan sia. Keta haluꞌa lia fuan neꞌe! Nosi emi hotu-hotu neꞌe, balu la mate dauk, toꞌo naree Naꞌi Maromak kaer ukun.” Yesus nakfilas aan iha foho leten(Mateus 17:1-8; Markus 9:2-8)Loron walu siku, Yesus nodi Petrus, Yohanis no Yakobus saꞌe baa foho ida atu namulak. Baa oras namulak, Yesus ilas nakfilas aan. Niakaan tais mutin naksinak. Teki-tekis, ema naꞌin rua mosu mai. Sia rua, mak Bei Musa no Bei Elia. Sia dale no Yesus. Sia moos tadu naksinak. Sia naꞌin tolu dale baa malu nosi lia Yesus mate iha Yerusalem. Baa oras nia, Petrus no mamaluk naꞌin rua nakati la bele netu aan, toꞌo toba. Baa oras naktekir, sia titu-naree Yesus nariik no ema naꞌin rua. Sia moos titu-naree Yesus sinak nakroma. Naree Bei Musa no Bei Elia atu fila ona, Petrus benar nodi dale karin naꞌak, “Ama Boot! Ami horan diꞌak iha neꞌe. Diꞌak liu ami hariik batane tolu. Ida bodik Ama Boot, ida bodik Bei Musa, ida tenik bodik Bei Elia.” Petrus sei dale nunia, kaloꞌan tuun, taka nola sia. Naree nunia, Petrus sia nataꞌuk. Sia moos rona noo lia maliak nosi kaloꞌan naꞌak,“Neꞌe, Haꞌukaan Oan mak Haꞌu kboi kedan!Rona diꞌa-diꞌak baa Nia!”2 Petrus 1:17-18; Yesaya 42:1; Mateus 3:17, 12:18; Markus 1:11; Lukas 3:22 Nunia hotu, Petrus sia titu-naree Yesus mesan dei. Sia naꞌin tolu taka ibun, la dale baa se-see saa mak sia naree tiꞌan nia. Kleur, foin loke ibun dale baa ema seluk. Yesus nadiꞌak nola lawarik diabu tekar(Mateus 17:14-18; Markus 9:14-27)Baa awan, oras Yesus no Petrus sia tuun nosi foho nia, ema lear mai nasoru Yesus. Noo ema ida nahii baa Yesus naꞌak, “Ama Boot! Maree kokon haꞌukaan oan mane mesak neꞌe lai! Tan diabu tekar nia, nalo nia sarebak nakrake, nodi nitak nia toꞌo kaban furin sai. Diabu moos taꞌe rua-ruan no kakoen nia nohuun. Haꞌu kusu baa Ama maktuir sia tiꞌan nebee teꞌur sai diabu nia, mais sia la bele!” Rona nola nunia, Yesus nakanas maktuir sia naꞌak, “Hoi! Emi neꞌe etuk oin, huun la fiar no la loos! Toꞌo wainhira Haꞌu katerus aan ko emi?”Dale notu nunia, Nia katak baa ama nia naꞌak, “Modi o oan mai!” Baa oras nodi oan baa Yesus, diabu nitak baa rai nodi doko nia. Mais Yesus teꞌur diabu sai nela oan nia. Hotu oan nia diꞌak kedas. Yesus moos latan nikar baa aman. (43a-43b) Ema hotu-hotu mak naree Yesus beran makaꞌas nia, blaar karin. 43b Yesus dale nikar lia nosi Niakaan mate(Mateus 17:22-23; Markus 9:30-32)Ema hotu-hotu sei dale tadak blaar mak Yesus naseꞌi nia, Nia katak Niakaan maktuir sia naꞌak, “Hatadan diꞌa-diꞌak lia neꞌe! Haꞌu neꞌe, Ema Raiklaran Isin kosi laleꞌan. La kleur ona, ema atu faꞌan lakon Haꞌu, hotu latan Haꞌu baa ema seluk.” Rona nola nunia, Yesus Niakaan maktuir sia benar karin, tan la natene lia nia isin. Mais sia moos nataꞌuk nusu lia nia isin naꞌak saa. See mak boot kaliuk?(Mateus 18:1-5; Markus 9:33-37)Baa dala ida, Yesus Niakaan maktuir sia toe malu baa lia see mak boot kaliuk.Lukas 22:24 Mais Yesus natene sia toe malu tan lia nia. Hotu Nia nola lawarik ida, nalo nariik iha Niakaan sorin. Hotu Nia katak baa sia naꞌak, “Rona diꞌa-diꞌak! Ema mak simu ema kiꞌik hanesan lawarik neꞌe, ema nia moos simu Haꞌu no Haꞌukaan Ama mak solok Haꞌu kmai iha raiklaran neꞌe. Ema waꞌin naraik ema kiꞌik sia, mais Naꞌi Maromak nafoli kaliuk, ema mak naliku ema kiꞌik sia.”Mateus 10:40; Lukas 10:16; Yohanis 13:20 See mak itakaan eman?(Markus 9:38-40)Nunia hotu, Yohanis nasara baa Yesus naꞌak, “Ama Boot! Baa dala ida, ami haree ema ida teꞌur sai diabu nodi temi Ama naran. Ami hakahik nia nebee keta temi nodi Ama naran, tan nia lahoos itakaan eman.” Mais Yesus nataa naꞌak, “Hoi! Keta hakahik nia! Tan ema mak la sakar ita, nia itakaan eman.” Ema Samaria la simu YesusYesus natene naꞌak, Niakaan loron saꞌe baa laleꞌan kreꞌis ona. Hotu, Nia nakotu atu baa kota Yerusalem. Mais Nia naruka ema naꞌin hira atu baa uluk, nebee babilan haa-hemu no fatin bodik sia nein heik. Hotu ema nia sia moos baa, tama leo ida iha rai Samaria. Mais ema Samaria iha nia la simu Yesus sia, tan sia atu baa loꞌu-sudur baa Maromak iha kota Yerusalem.Ema Samaria siakaan fatin sudur baa Naꞌi Maromak, iha Foho Gerisim iha siakaan rain. Sia nalo lia no ema Yahudi kleur tiꞌan, tan ema Yahudi sudur baa Naꞌi Maromak iha kota Yerusalem. Baa oras Yakobus no Yohanis rona ema Samaria la simu Yesus nunia, sia namaus Yesus naꞌak, “Ama Boot! Kalo ita husu Naꞌi Maromak solok haꞌi nosi kaloꞌan mai naa mohu sia, nunabee?”2 Naꞌi Israꞌel Sia 1:9-16 Mais Yesus seꞌi oin baa sia rua nodi deꞌan naꞌak, “Keta nunia.” Hotu sia laꞌo liu baa leo seluk. Lia lalaꞌok bodik ema mak tuir Yesus(Mateus 8:19-22)Baa oras sia sei laꞌo, ema ida dale baa Yesus naꞌak, “Ama Boot! Ama baa nabee dei, haꞌu ktuir bei-beik!” Mais Yesus nataa naꞌak, “Diꞌak no! Mais manoin nuneꞌe. Ema hotu-hotu noo fatin duꞌuk. Asu fuik fila baa fatuk kuak. Manu fila baa knuuk. Mais Haꞌu neꞌe, la koo uma toba fatin. Tan Haꞌu neꞌe, Ema Raiklaran Isin kosi laleꞌan.” Baa dala ida Yesus bolu ema ida seluk naꞌak, “Mai, tuir Haꞌu atu dadi baa Haꞌukaan ema.”Ema nia nataa naꞌak, “Diꞌak! Mais nuneꞌe, Ama Boot. Mabusik haꞌu kfila, baa babilan ema matas sia lai. Kalo haꞌukaan ama mate tiꞌan, foin haꞌu kmai tuir Ama.” Mais Yesus dale baa nia naꞌak, “Nuneꞌe! Mabusik ema mak la fiar Maromak, babilan siakaan ema maten. Mais emi mak fiar baa Maromak, musti baa katak lia nosi Nia babilan hutun-renun.” Baa dala ida seluk, ema ida tenik naꞌak, “Diꞌak no, Ama Boot! Haꞌu kakara tuir Ama Boot bei-beik. Mais mabusik haꞌu kbaa katak haꞌukaan famili sia lai, foin haꞌu kmai tuir Ama.”1 Naꞌi Israꞌel Sia 19:20 Mais Yesus katak baa nia naꞌak, “Nuneꞌe! Kalo ema nahuu fila rai, hotu nalau aan no serwisu seluk sia toꞌo naluꞌa furi, niakaan toꞌos la dadi. Nunia moos, ema mak nakara tuir Haꞌu. Kalo nia nanoin bei-beik moris uluk, nia la noo folin dadi ema mak serwisu iha Naꞌi Maromak fohorai.” Yesus solok maktuir naꞌin hitu nulu resin ruaNunia hotu, Yesus boi nola maktuir seluk sia. Sia naꞌin hitu nulu resin rua.Hakerek Moon lia Yunani balu nakerek naꞌak, ‘ema maktuir naꞌin hitu nulu resin rua’. Balu tenik naꞌak, ‘ema maktuir naꞌin hitu nulu’. Hotu, Nia faꞌe sia nalo naꞌin rua-rua atu baa uluk Nia, baa fatin mak Nia atu baa. Nia solok sia nodi naꞌak, “Ema lear hanesan hare mak naktuuk tiꞌan. Hein loos ema serwisu mai kuꞌu. Tan baa nia, emi musti hamulak, husu baa Naꞌi Maromak tuꞌan Niakaan ema serwisu, nebee sia baa nanorin ema atu tuir Haꞌu. Tan ema waꞌin mak nakara tuir. Mais ema mak serwisu, la duun waꞌin.Mateus 9:37-38 Oras neꞌe, emi baa ona! Haꞌu ksolok emi atu serwisu baa ema lear. Mais hanoin! Emi neꞌe, hanesan bibi malae oan mak laran diꞌak. Oras neꞌe, emi baa asu fuik leet.Mateus 10:16 Emi lalika hodi osan, tais, lale, kaso resin iha dalan. Keta soe butan leet hodi hasee ema iha dalan. (5-8) Kalo tama baa leo ida, keta lori hosi uma baa uma. Kalo ema simu emi iha uma ida, hein iha nia dei, da-dau toꞌo laꞌo hela leo nia. Husu nebee Naꞌi Maromak natuun matak-malirin baa ema uma laran nia. Kalo uma naꞌin ida simu emi, nanis Naꞌi Maromak natudu laran diꞌak baa ema nia. Mais kalo la noꞌuk simu emi, habusik Naꞌi Maromak natudu laran diꞌak baa emi dei. Kalo tama baa uma ida, lale leo ida, haa-hemu saa dei mak sia foo. Simu hodi neon diꞌak, tan fatan sia foo baa emi, atu selu emikaan kolen.1 Korintus 9:14; 1 Timotius 5:18 (-) (-) (-) Hadiꞌak hola siakaan ema moras. Katak baa sia haꞌak, ‘Naꞌi Maromak oras toꞌo tiꞌan atu babilan Niakaan hutun-renun.’ Mais iha leo seluk, kalo ema la noꞌuk simu emi, baa hariik iha leo nia dalan, hodi katak haꞌak, ‘Hoi, ema leo neꞌe! Rona! Ami mai hodi Maromak Manfatin bodik emi, mais emi la titu netik. Oras neꞌe, ami hisik hela ahukresan leo neꞌe hosi amikaan ain, atu dadi baa tadak naꞌak, emi hatiu dinu duꞌuk. Mais hanoin diꞌa-diꞌak! Naꞌi Maromak oras toꞌo tiꞌan atu babilan Niakaan hutun-renun!’ ”Mateus 10:7-14; Markus 6:8-11; Lukas 9:3-5; Kristus Klosan Lian 13:51 Hotu Yesus katak tenik baa maktuir naꞌin hitu nulu resin rua nia naꞌak, “Hanoin ema kota Sodom siakaan aꞌaat. Mais Haꞌu katak nuneꞌe: Kalo rai falu fila, Naꞌi Maromak nanis kastikar ema mak dudu emi, todan liu tan nosi Nia kastikar ema Sodom!”Lia Uluk Fohon 19:24-28; Mateus 10:15, 11:24 Ema mak la noꞌuk simu Yesus(Mateus 11:20-24)Hotu Yesus katak tuꞌan tenik naꞌak, “Hoi! Ema leo KorasinHakerek Moon lia Indonesia nakerek ‘Khorazim’. Hakerek Moon tuan tuir lia Yunani nakerek ‘Choradzin’. no ema leo Betsaida. Sintidu! Dinu atu kona emi! Haꞌu kaseꞌi lia kasalak basuk oi-oik iha emikaan oin tiꞌan, mais emi la fiar kois. Tuir loos, emi neꞌe, ema Yahudi mak katak sain haꞌak emi hatene Maromak. Mais kalo lia kasalak basuk mak Haꞌu kaseꞌi iha emikaan leo, tadu iha leo Tirus no leo Sidon, nanis ema leo rua nia laꞌo nela siakaan salan atu tuir Naꞌi Maromak. Masik sia lahoos ema Yahudi, sia nanis tau tais neon susar, nodi tau ahukresan baa ulun dadi tadak naꞌak, sia neon aat tan siakaan salan.Yesaya 23:1-18; Yeskiel 26:1—28:26; Yoel 3:4-8; Amos 1:9-10; Sakarias 9:2-4 Tebes! Haree dei! Nosi ikus Naꞌi Maromak nakotu ema hotu-hotu lian, Nia kastikar ema Tirus no ema Sidon kmaan liu nosi Nia kastikar emi. Hoi, ema leo Kapernaum! Sintidu! Keta haneo Naꞌi Maromak atu foti saꞌe emi, tama baa laleꞌan. Lale! Naꞌi Maromak atu soe emi, tama baa naraka!”Yesaya 14:13-15 Hotu Yesus katak tenik baa maktuir sia naꞌak, “Hanoin diꞌa-diꞌak! Ema mak rona emi, sia moos rona Haꞌu. Ema mak dudu emi, sia moos dudu Haꞌu. Liu tan tenik, sia dudu Maromak mak solok Haꞌu kmai iha raiklaran neꞌe.”Mateus 10:40; Markus 9:37; Lukas 9:48; Yohanis 13:20 Yesus Niakaan maktuir naꞌin hitu nulu resin rua mai nikarNunia hotu, Yesus Niakaan maktuir naꞌin hitu nulu resin rua niaHakerek Moon lia Yunani balu nakerek naꞌak, ‘ema maktuir naꞌin hitu nulu resin rua’. Balu tenik naꞌak, “ema maktuir naꞌin hitu nulu’. moos baa, nalo tuir Niakaan haruka. Oras sia mai nikar, sia neon boot. Sia katak baa Yesus naꞌak, “Makaꞌas tebes Ama! Oras ema nusu ami hadiꞌak hola ema mak diabu tekar, ami teꞌur diabu nia hodi Ama naran. Diabu rona baa ami, hotu sia sai! Makaꞌas resik Ama!” Rona sia dale nunia, Yesus nataa naꞌak, “Tebes! Baa oras emi halo nunia, Haꞌu karee Naꞌi Maromak soe diabu ulun nosi laleꞌan, hanesan mameran laka karuk-kwana nosi kaloꞌan. Hanoin! Diabu ulun nia, itakaan funu mak noo beran. Mais Haꞌu kfoo beran baa emi hodi hatohar niakaan beran nia. Kalo emi sama kona samodo mak noo raso, emi la kona sa-saa. Kalo emi sama kona sakunar, emi la kona sa-saa. Tan la noo saa ida mak bele nalo dinu kona emi.Kananuk Sia 91:13 Kalo emi neon boot tan diabu rona baa emi, lia nia diꞌak. Mais lia nia, lia kiꞌik! Diꞌak liu, emi neon boot tan Naꞌi Maromak nakerek nola emikaan naran nebee emi dadi Niakaan ema mak tama baa laleꞌan.” Yesus neon boot(Mateus 11:25-27, 13:16-17)Baa oras nia, Maromak Kmalar Lulik nalo Yesus neon boot. Hotu Nia tonu-naboot Naꞌi Maromak naꞌak, “Ama! Ama mak Naꞌin Boot iha laleꞌan no raiklaran. Haꞌu kamulak sera dodan baa Ama, tan Ama subar lia neꞌe bodik ema mak naneo aan matenek no mak nahaas aan. Mais Ama nalore bodik ema kiꞌik no ema mak naraik aan. Tebes, Ama! Tan lia nia mak kona baa Ama neon!” Hamulak notu nunia, Yesus katak baa ema lear naꞌak, “Rona! Haꞌukaan Ama iha laleꞌan latan beran hotu-hotu baa Haꞌu. Mais ema la natene Haꞌu neꞌe, see. Haꞌukaan Ama mesan mak natene. Ema moos la natene Haꞌukaan Ama nia, see. Haꞌu mak katene. Haꞌu moos foo katene baa ema mak Haꞌu kboi.”Yohanis 3:35, 10:15 Dale hotu baa ema lear nunia, Yesus seꞌi oin baa maktuir sia, nodi katak baa sia mesan naꞌak, “Emi sotir tebes, tan emi bele haree Naꞌi Maromak beran tiꞌan. Naꞌin sia no makoꞌan uluk sia beer basuk naree saa mak emi haree, mais la bele. Sia moos beer basuk rona saa mak emi rona, mais la bele.” Ema Samaria mak laran maluakBaa dala ida, ema matenek ukun Yahudi ida nariik atu buka Yesus ain. Nia nusu Yesus naꞌak, “Ama Boot! Ama Boot hanorin haꞌu lai! Haꞌu kmusti kalo saa, nebee katene haꞌu kbele moris kamutuk ko Naꞌi Maromak iha laleꞌan toꞌo nima-nimak?” Yesus nataa naꞌak, “Bei Musa nakerek saa nosi lia neꞌe? Ita hatene saa hosi lia neꞌe?” Ema nia nataa naꞌak, “Bei Musa nakerek naꞌak:‘Ita musti beer Maromak, mak itakaan Naꞌin, liu hotu-hotu.Ita musti hadomi Nia nohuun,Ita musti hakaꞌas aan atu tuir Niakaan hakaranno hakaꞌas aan atu hatene diꞌa-diꞌak Nia.’Hakerek ida tenik naꞌak, ‘Ita musti hadomi itakaan maluk, hanesan ita hadomi itakaan isin lolon duꞌuk.’ ”Ukun-badu Naꞌilulik 19:18; Hanoin Hikar Dalan Moris 6:5 Yesus nataa naꞌak, “Tebes Ama! Kalo o halo tuir nunia, o bele moris nima-nimak mo Naꞌi Maromak.”Mateus 22:35-40; Markus 12:28-34; Ukun-badu Naꞌilulik 18:5 Mais ema nia nalo aan nuꞌu ema matenek. Nia nusu tenik Yesus naꞌak, “Mais haꞌukaan ‘maluk’ nia, mak see?” Yesus nataa naꞌak, “Nuneꞌe! Haꞌu atu katak lia hatetek ida, nebee ama boi ema ida nabee mak dadi ‘maluk’ tebe-tebes. Lia nia nuneꞌe: Baa loron ida, noo ema Yahudi ida laꞌo nosi kota Yerusalem, tuun baa Yeriko. Mais teki-tekis, ema madauk teen sia mai nadau naloot nia. Sia taꞌe nia, nadau nola niakaan osan no tais sia hotu-hotu. Sia soe lerek nia iha dalan tehen, hotu laꞌo nela nia kreꞌis mate. Mais la hatene falik, naꞌilulik Yahudi ida laꞌo tuir nia. Nia titu-naree ema kanek nia toba iha dalan tehen, mais nia la nanawa atu tulun nia. Nia sees, laꞌo liu dei. La kleur falik, ema ida seluk moos laꞌo tuir nia. Ema nia nosi hunun Lewi, mak serwisu iha Naꞌi Maromak Uma Hamulak Huun. Nia titu-naree ema nia toba iha dalan tehen. Nia moos nareꞌis aan baa naree, mais la tulun. Nia sees, laꞌo liu dei. (33-34) La kleur falik, ema ida nosi rai Samaria liu iha nia nodi kuda keledai. Ema Yahudi la nafolin ema Samaria. Mais baa oras ema Samaria nia titu-naree ema mak kona hadau nia, nia neon monu baa ema nia. Nia mai nareꞌis aan, hotu tulun ema nia. Nia fui anggor ween nodi namoos kanek, hotu tau mina baa. Nia falun diꞌa-diꞌak, hotu nakaꞌu saꞌe ema kanek nia baa kuda keledai leten, nodi baa kota. Nia natama kedan ema nia iha uma ida, nodi bali nia diꞌa-diꞌak.2 Lia Rai Israꞌel no Rai Yahuda 28:15 (-) Baa awan, ema Samaria nia selu kedan osan murak tomak rua baa uma naꞌin,Hakerek Moon lia Yunani naꞌak ‘dinari rua’. nodi katak naꞌak, ‘Ama hodi osan neꞌe bali diꞌa-diꞌak ema neꞌe toꞌo diꞌak. Kalo osan neꞌe la toꞌo, modi heik okaan lai. Baa oras haꞌu kfila mai, foin haꞌu kselu kikar.’ ” Yesus Niakaan lia hatetek toꞌo nia dei. Hotu Nia nusu ema matenek ukun nia naꞌak, “Tuir ama, ema nabee mak dadi ‘maluk’ tebe-tebes bodik ema mak kona hadau ohin nia?” Ema nia nataa naꞌak, “Nanis ema mak neon monu baa ema kanek nia.”Yesus naꞌak, “Tebes! Surak o moos malo tuir nunia.” Yesus iha Marta no Maria uman(38-40) Nunia hotu, Yesus no Niakaan maktuir sia laꞌo liu baa Yerusalem. Sia tuli iha leo ida. Iha leo nia, noo feto biin-alin naꞌin rua, naran Marta no Maria. Oras sia naree Yesus, Marta mai nusu baa Yesus nebee nein sa-sala lai iha siakaan uman. Yesus moos nakara.Hotu Yesus tuur nodi nanorin ema iha siakaan uma. Baa oras nia, Marta nalau aan nadiꞌa haa-hemu iha kotuk baa. Mais alin Maria tuur nareꞌis aan baa Yesus ain, nanono Nia dale. La kleur, Marta tama mai nakmuuk baa Yesus naꞌak, “Ama! Nuꞌunabee tiꞌan! Haꞌu kalo aan kadiꞌa haa-hemu, mais haꞌukaan alin tuur diꞌa-diꞌak iha neꞌe dei. Ama maruka nia serwisu tuan haꞌu iha kotuk nebaa lai!”Yohanis 11:1 (-) (-) Mais Yesus nataa naꞌak, “Marta, Marta. O malau aan modi maneo oi-oik. Lia nia diꞌak, mais noo lia ida mak diꞌak kaliuk. Nodi tuur nanono Haꞌukaan Manfatin, Maria boi lia mak diꞌak kaliuk. Tan ema la bele nadau nola Manfatin nia nosi nia.” Yesus nanorin lia hamulak(Mateus 6:9-13, 7:7-11)Baa dala ida, Yesus baa namulak. Namulak notu, Niakaan maktuir ida mai nusu naꞌak, “Ama Boot! Yohanis Mak Sarani Ema nanorin niakaan maktuir sia nebee natene namulak. Ami husu nebee Ama Boot moos hanorin ami hamulak lai!” Rona nola nunia, Yesus nataa naꞌak, “Diꞌak no! Hamulak hodi lia lalaꞌok nuneꞌe:Ama! Ama naran lulik kaliuk.Nebee, ema hotu-hotu foti-nahaas Ama naran kabaas nia!Nebee, Ama dadi Naꞌin bodik ema hotu-hotu. Nebee, sura loron Ama foo haan mak toꞌo baa ami. Nebee, Ama naluꞌa lakon amikaan salan sia,hanesan ami moos haluꞌa lakon ema salan baa ami.Nebee, Ama daka ami, keta monu baa aat.” (5-6) Hotu, Yesus nanorin tuꞌan baa sia naꞌak, “Lia hatetek ida nuneꞌe. Kalan boot, okaan maluk ida mai nosi rai dook atu toba heik iha okaan uma. Mais o la moo sa-saa atu mahaan nia. Hotu o baa maluk seluk uman, deku odamatan mosi luan modi maꞌak, ‘Maluk! Foo heik tubi baluk tolu baa haꞌu lai! Haꞌu koo bainaka iha uma, mais ami mamuk liu! Tulun lai! Baluk tolu dei! Haꞌu lei kfoo kikar!’ (-) Takseer, okaan maluk nia atu nataa fila o naꞌak, ‘Ema toba dukur tiꞌan moos, o sei mai kakoen! Odamatan kusa tiꞌan! Oan sia moos toba tiꞌan. Keta nawan saꞌe o! Hein rai nakroma lai!’ Manoin diꞌa-diꞌak. Masik nia la nakara nadeer tulun o tan o niakaan maluk, kalo o deku bei-beik, nanis nia nadeer tulun o. Nunia moos, oras hamulak.Kalo husu bei-beik baa Naꞌi Maromak,Nia nanis foo.Buka bei-beik,Nia nanis natudu dalan.Bolu bei-beik,Nia nanis loke odamatan. Ema hotu-hotu mak nakroꞌan bei-beik baa Naꞌi Maromak, nanis sia simu. Ema mak buka bei-beik, nanis sia netan. Ema mak bolu bei-beik, nanis Nia loke odamatan foo baa. Hanoin kokon! Iha emi, kalo oan nusu naꞌan tasi baa aman, aman foo samea ka? Kalo oan nusu manu tolun, aman foo sakunar ka? Lale. Masik ema raiklaran huun aat nanis, la noo ama ida iha raiklaran mak nalo nunia. Emikaan Ama iha laleꞌan huun diꞌak nanis. Kalo ema raiklaran mak aat nunia sei nakara foo buat diꞌak baa oan, saa tenik Ama iha laleꞌan! Nia nanis foo Niakaan Kmalar Lulik baa ema mak nakroꞌan baa Nia.” Ema nasalak Yesus naꞌak, Nia nodi diabu ulun beran(Mateus 12:22-30; Markus 3:20-27)Baa dala ida, Yesus teꞌur sai diabu nosi ema nunuk ida. Hotu, nunuk nia bele dale nikar. Ema hotu-hotu blaar karin. Mais noo ema ida mak dale naꞌak, “Tebes! Nia bele teꞌur diabu, tan netan beran nosi diabu ulun naran Baalsebul.”Mateus 9:34, 10:25 Ema seluk moos nakara sokur kokon Yesus. Sia nusu nebee naseꞌi tadak blaar tenik, atu natudu baa sia naꞌak Niakaan beran nia, nosi Naꞌi Maromak ka, lale.Mateus 12:38, 16:1; Markus 8:11 Mais Yesus natene kedan siakaan kakutak kadoor nia. Hotu Nia dale naꞌak, “Kalo ema fohorai ida funu malu, nanis fohorai nia dodok welon. Kalo ema uma laran toe malu, nanis ema iha uma kain nia faꞌe karin malu. Nunia moos, kalo diabu sia funu malu no nabuꞌa malu, siakaan ulun la bele kaer ukun kleur. La tama kakutak kalo emi haꞌak, Haꞌu kodi diabu beran teꞌur diabu. Hanoin! Emikaan ema sia moos natene teꞌur diabu. Sia nodi beran nosi diabu ka? Lale! Dadi keta dale karin haꞌak, Haꞌu kodi diabu beran teꞌur diabu. Emikaan ema duꞌuk atu nakotu naꞌak, saa mak emi dale nia, la kona. Mais kalo tebe-tebes Haꞌu kteꞌur diabu kodi beran nosi Naꞌi Maromak, lia nia natudu naꞌak, Naꞌi Maromak kaer ukun tiꞌan iha emikaan oin, mais emi la hatene. Kalo ema ida nodi roꞌat-meik daka uman, niakaan naha hotu-hotu nanis mamatek dei. Mais kalo ema ida seluk mak biit liu nia mai sakar, ema biit nia bele nadau nola roꞌat no meik nia sia, raꞌut nola naha sia, hotu faꞌe baa niakaan maktuir sia. Masik uluk ema nia rai neon baa niakaan roꞌat-meik kleur tiꞌan, oras neꞌe, nia la bele rai tenik neon baa. Hanoin! Ema mak la namutuk no Haꞌu, sia sakar Haꞌu. Ema mak la serwisu namutuk no Haꞌu, sia tokar lauk.”Markus 9:40 Diabu fila baa fatin uluk(Mateus 12:43-45)Hotu Yesus natutan naꞌak, “Kalo ita teꞌur sai diabu hosi ema ida, diabu nia laꞌo nasirin fatin fuik buka hanawa fatin. Kalo nia la netan fatin makonak, nia naneo naꞌak, ‘Aa! La ketan fatin diꞌak nuneꞌe. Diꞌak liu, fila kikar baa ema uluk nia.’ Hotu, nia fila baa, netan fatin uluk nia moos no tetuk tiꞌan. Hotu, nia baa bolu nola mamaluk naꞌin hitu mak aat liu nia. Sia tama bele-bele baa ema nia, nodi sira lisuk nia. Toꞌo ema nia moris susar liu tenik.” Ema mak sotir basukYesus sei dale no ema lear nia, feto ida nahii naꞌak, “Ama Boot inan mak sotir, tan nia bele nahoris nola Ama Boot no bele nasusu Ama Boot!” Rona nola nunia, Yesus nataa naꞌak, “Tebes, ina! Mais ema mak nanono Maromak Manfatin hotu nalo tuir, ema nia mak sotir kaliuk!” Ema nusu Yesus natudu kakaer baa sia(Mateus 12:38-42)Baa oras nia, ema lear kabuun satan nola Yesus. Nia moos nanorin sia naꞌak, “Ema oras neꞌe, natene nalo aat dei. Sia nusu tadak blaar nohuun, nebee netan kakaer naꞌak, Haꞌu neꞌe, tebe-tebes Naꞌi Maromak eman. Mais tuir loos, uluk Naꞌi Maromak natudu tiꞌan tadak blaar, nodi makoꞌan Yunus. Lia nia toꞌo tiꞌan! Lia Yunus dadi kakaer bodik ema Niniwe naꞌak, Naꞌi Maromak mak solok nia. Nunia moos Haꞌu neꞌe. Lia Ema Raiklaran Isin dadi kakaer bodik ema oras neꞌe naꞌak, Naꞌi Maromak mak solok Haꞌu.Mateus 16:4; Markus 8:12; Yunus 3:4 Baa oras rai falu fila, Naꞌi Maromak nariik atu dadi makotu lia, naꞌi feto nosi lorokbelan atu moris nikar dadi saksiin. Nia atu tula sala baa emi, ema mak moris oras neꞌe naꞌak, ‘Emi neꞌe, lokok tebes!’ Naꞌi feto nia atu dale nunia, tan uluk nia mai nosi rai dook atu naree duꞌuk Naꞌi Soleman matenek. Tuir loos, oras neꞌe Ema mak makaꞌas liu Naꞌi Soleman iha emikaan klaran. Mais emi la titu kois Nia!1 Naꞌi Israꞌel Sia 10:1-10; 2 Lia Rai Israꞌel no Rai Yahuda 9:1-12 Mais lahoos naꞌi feto nia dei mak atu tula sala baa emi! Ema Niniwe sia moos atu tula sala naꞌak, ‘Emi neꞌe, lokok tebes!’ Sia atu dale nunia, tan uluk Yunus baa katak Naꞌi Maromak hakaran baa sia, sia neon aat kedas. Tuir loos, oras neꞌe Ema mak makaꞌas liu Yunus iha emikaan klaran. Mais emi la halo neon aat kois!”Yunus 3:5 Itakaan moris musti nakroma(Mateus 5:15, 6:22-23)Hotu Yesus nanorin natutan naꞌak, “Kalo ita sunu badut, ita la taka hodi hanek. Ita rai baa fatin aas, nebee naroma keꞌan bodik ema hotu-hotu.Mateus 5:15; Markus 4:21; Lukas 8:16 Itakaan matan hanesan badut. Kalo matan moon, ita bele haree malorek. Mais kalo matan babaur, hotu-hotu makukun. Nunia moos itakaan neon laran. Kalo Naꞌi Maromak naroma tiꞌan itakaan neon laran tiꞌan, ita musti daka diꞌa-diꞌak, keta halo makukun tenik. Kalo Naꞌi Maromak naroma ita tiꞌan, toꞌo la noo makukun ona, neꞌe naꞌak itakaan moris hanesan badut mak laka naroma bodik ema hotu-hotu.” Yesus deꞌan naꞌilulik Yahudi sia(Mateus 23:1-36; Markus 12:38-40)Yesus nanorin notu, ema ida nosi partee Farisi tene Nia mai niakaan uma. Toꞌo nebaa, Yesus tama baa uma laran, hotu tuur atu naa-nemu. Baa oras nia, uma naꞌin blaar, tan naree Yesus la fasi liman tuir ema Farisi siakaan ukun-badu. Mais Yesus katak baa nia naꞌak, “Emi, ema Farisi, makaꞌas! Emi hanesan ema mak fasi haa-hemu fatik iha luan dei, mais laran sei kadoor. Emi kaer metin emikaan ukun-badu hamoos aan mak ema bele naree, mais emi la hamoos emikaan neon laran mak sei sasobos no rotus. Hoi beik sia! Keta haneo haꞌak Naꞌi Maromak naseꞌi itakaan isin lolon dei. Tan Nia moos naseꞌi itakaan neon no laran. Diꞌak liu, hola saa mak emi hoo, foo baa ema mukit sia, nebee emikaan neon bele dadi moos iha Naꞌi Maromak oin. Hoi! Farisi sia! Dinu atu kona emi! Oras emi sera baa Naꞌi Maromak faꞌek ida nosi fafaꞌek sanulu, emi sura lotu-lotuk. Toꞌo babudun musan nosi toꞌos moos, emi sura hotu. Mais emi la titu lia mak noo folin. Emi la titu lia moon. Emi la hadomi Naꞌi Maromak. Tebes! Ita musti sera faꞌek baa Naꞌi Maromak. Mais keta haluꞌa lia mak folin kaliuk.Ukun-badu Naꞌilulik 27:30 Hoi! Farisi sia! Dinu atu kona emi, tan emi buka fatin kabaas iha uma hamulak laran. Emi buka kneter iha fatin dahur. Hoi! Farisi sia! Dinu atu kona emi! Emi nuꞌu rate mak la hatadan. Ema sama kona, mais la natene iha laran noo sasobo no dois. Iha luan emi halo aan moos liu. Mais iha neon laran, sasobo no dois.” Yesus dale notu nunia, ema matenek ukun Yahudi ida sobak nola naꞌak, “Ama! Lia nia naraik ami!” Yesus nataa naꞌak, “Kona! Emi matenek ukun sia moos atu hetan dinu! Emi hatodan ema hodi tula emikaan ukun-badu oi-oik baa. Mais emi duꞌuk la hodi liman fuan ida hatiu bodik. Hoi! Emi atu hetan dinu! Emi halau aan hariik fatuk atu hodi hanoin no hakneter Maromak makoꞌan uluk sia. Mais tuir loos, emikaan bei uluk duꞌuk mak noꞌo makoꞌan nia sia! Emi oik ida ho emikaan bei uluk nia sia. Uluk sia dudu sees Maromak makoꞌan sia, hotu noꞌo sia. Oras neꞌe, emi hariik rate fatuk bodik sia hodi hanoin emikaan bei uluk siakaan hahalok nia. Mais Naꞌi Maromak hakaran malorek tiꞌan. Uluk Nia dale naꞌak, ‘Haꞌu atu ksolok Haꞌukaan makoꞌan no klosan seluk sia mai baa ema nia sia. Toꞌo baa, ema nasusar balu, ema noꞌo balu.’ (50-51) Ema mak moris oras neꞌe, musti natiu nola siakaan salan nia. Lia nia sai hori Naꞌi Maromak naseꞌi raiklaran neꞌe, nahuu nosi Habel mate, da-dau toꞌo Sakaria mak ema noꞌo iha sera fatin no Keꞌan Lulik leet iha Naꞌi Maromak Niakaan Uma Hamulak Huun laran. Emi musti hatiu hola siakaan kastikar nia!Lia Uluk Fohon 4:8; 2 Lia Rai Israꞌel no Rai Yahuda 24:20-21 (-) Hoi! Emi matenek ukun sia! Emi atu hetan dinu! Emi kaer odamatan kakoren baa Maromak, mais emi duꞌuk la tama. Aat liu tenik, emi saseni hola ema nebee keta tama!” (53-54) Yesus dale notu nunia, matenek ukun no Farisi sia krakat. Nahuu baa oras nia, sia nusu lia oi-oik atu nahonu Nia. Sia moos buka dalan bei-beik atu nalo lia no Nia. (-) Sintidu baa ema Farisi mak oin-kotuk(Mateus 10:26-27)Baa oras nia, ema rihun hira mai atu nanono Yesus. Sia seti malu nodi kabuun nola Nia. Naree nunia, Yesus dale baa Niakaan maktuir sia naꞌak, “Sintidu baa ema Farisi sia, tan sia dale seluk, nalo seluk.Mateus 16:6; Markus 8:15 Mais hahalok nunia atu naksain, tan hotu-hotu mak sei nakfunin, atu naksain. Rona! Saa mak emi dale subar, ema atu rona malorek. Saa mak emi hamaas iha keꞌan, ema atu nahii iha ema lear oin.”Markus 4:22; Lukas 8:17 Ema raiklaran noo folin iha Naꞌi Maromak oin(Mateus 10:28-31)Hotu Yesus nanorin natutan naꞌak, “Maluk sia! Lalika hataꞌuk kalo ema atu noꞌo emi. Masik sia noꞌo emi moos, sia la bele nahaat emikaan kmalar. Haꞌu atu katak baa emi, emi musti hataꞌuk see. Emi musti hataꞌuk Maromak, tan Nia mak bele noꞌo emi, hotu soe tama emi baa naraka. Tebes! Nia, mak emi musti hataꞌuk. Haneo kokon! Manu harek folin hira? Folin kmaan basuk! Matan lima, foin osan lahon rua. Masik nunia moos, Naꞌi Maromak la naluꞌa matan ida no. Nia nanis tau neon baa emi liu tan manu harek nia sia. Nia natene malorek fuuk lahon hira iha emikaan ulun. Keta hataꞌuk, tan Naꞌi Maromak nafoli emi, liu tan manu harek nia sia.” Keta moe aan temi Yesus iha ema oin(Mateus 10:32-33, 12:32, 10:19-20)Hotu Yesus dale tenik baa Niakaan maktuir sia naꞌak, “Rona diꞌa-diꞌak! Kalo ema raiklaran temi Haꞌu iha ema lear oin naꞌak ‘Haꞌu neꞌe, Yesus eman,’ Haꞌu moos temi ema nia iha Maromak Niakaan makbukar laleꞌan sia oin kaꞌak, ‘Nia, Haꞌukaan ema.’ Mais kalo ema dale iha ema raiklaran oin naꞌak, ‘Haꞌu la katene Yesus,’ Haꞌu moos dale iha makbukar laleꞌan sia oin kaꞌak, ‘Haꞌu la katene ema nia.’ Haꞌu neꞌe, Ema Raiklaran Isin kosi laleꞌan. Kalo ema dale nadois Haꞌukaan naran, Naꞌi Maromak sei kasu niakaan salan nia. Mais kalo dale nadois Kmalar Lulik naran, Naꞌi Maromak la naluꞌa kedan sala nia.Mateus 12:32; Markus 3:29 Kalo ema nodi emi baa moon-metan, lale, nodi emi baa ema makaer ukun, tan emi fiar Haꞌu, emi lalika hataꞌuk atu haloos aan nunabee. Tan baa oras nia moos, Kmalar Lulik atu nanorin emi lia fuan makonak atu hodi hataa sia.”Mateus 10:19-20; Markus 13:11; Lukas 21:14-15 Maksoin mak beikNunia hotu, ema ida nosi ema lear nia nusu Yesus naꞌak, “Ama Boot! Tulun maruka haꞌukaan maun nebee nia faꞌe foo baa haꞌu, amikaan aman bein sasoin.” Mais Yesus nataa naꞌak, “Hoi! See foti Haꞌu kdadi makotu lia baa emi rua?” Hotu Yesus dale baa ema lear nia naꞌak, “Sintidu! Keta rotus! Tan naha waꞌin la foo moris manek.” Hotu Yesus dale lia hatetek ida naꞌak, “Noo ema maksoin ida. Niakaan toꞌos nasai isin waꞌin. Kanaha uman sia naksetik tiꞌan, toꞌo nia la natene atu nalo nunabee tenik. Nia naneo naꞌak, ‘Diꞌak liu, haꞌu kalo nuneꞌe! Haꞌu ksobu kahaat kanaha uman tuan neꞌe, kariik seluk kanaha uman boot kaliuk, nebee rai toꞌos isin no naha seluk hotu-hotu baa. Kariik tiꞌan, haꞌu kdale duꞌuk kaꞌak, “Kanaha uman boot nakonu tiꞌan. Haan naresin tiꞌan, hemun naresin tiꞌan. Haꞌu kaa-kemu kamidar aan kodi kakoen ain dei nosi tinan baa tinan.’ ” Hanoin! Masik ema nia naneo nunia moos, Naꞌi Maromak atu katak baa nia naꞌak, ‘Hoi, beik! Ohin kalan neꞌe moos, o mate. Hotu, see mak netan okaan kanaha uman isin hotu-hotu?’ Rona diꞌa-diꞌak! Ema bele libur sasoin lear iha raiklaran neꞌe, bodik isin lolon. Mais iha Naꞌi Maromak oin, sia mukit teen.” Fiar baa Naꞌi Maromak(Mateus 6:25-34)Hotu, Yesus nanorin tenik Niakaan maktuir sia naꞌak, “Emi keta haneo baa emikaan moris loron-loron haꞌak, ‘Haꞌu atu kaa saa? Atu ktau saa?’ Tan emikaan moris folin liu nosi saa mak emi haa, no saa mak emi tau. Haree kokon baa kawaa sia! Sia la furi, la kuꞌu, la noo kanaha uman atu rai haan baa. Mais Naꞌi Maromak naliku sia. Nia moos nanis naliku emi. Tan Nia nafoli emi liu nosi manu ai leten sia. Kalo ema nariik iha lalenok oin, nalau aan no isin lolon, nia bele nalo isin hetak aas ka? La bele! Kalo emi la bele halo lia kiꞌik nunia, tan saa haneo baa lia boot? Haree kokon baa ai funan fuik sia. Sia la serwisu toꞌos. Sia la soru tais. Mais siakaan kabaas, liu nosi Naꞌi Soleman niakaan tais kabaas.1 Naꞌi Israꞌel Sia 10:4-7; 2 Lia Rai Israꞌel no Rai Yahuda 9:3-6 Naꞌi Maromak naliku ai funan fuik mak la noo folin. Ohin loron sia moris, awan mate, hotu ema soe baa haꞌi. Kalo nunia, Naꞌi Maromak moos nanis naliku emi, mak hoo folin liu tan ai funan fuik nia sia. Tan saa emi la haloon tebe-tebes baa Nia? Keta haneo baa lia haa-hemu. Tan Naꞌi Maromak mak nahulin. Ema mak la naloon baa Nia, sia susi ruin baa lia nia sia. Mais emi keta nunia, tan emikaan Ama iha laleꞌan natene hotu-hotu mak emi buka. Emi musti halaꞌok uluk Niakaan serwisu, foin Nia nahulin lia neꞌe sia bodik emi.” Rai sasoin iha laleꞌan(Mateus 6:19-21)Hotu Yesus natutan tenik naꞌak, “Emi hanesan bibi malae klibur kiꞌik ida mak biit lalek. Mais keta hataꞌuk, tan emikaan Ama iha laleꞌan, Naꞌi Boot. Saa mak Niakaan, Nia nakara foo baa oan sia. Tan lia nia, baa faꞌan lakon emikaan sasoin sia, hotu faꞌe osan baa ema mukit sia. Hodi nunia, emi rai sasoin iha laleꞌan. Laleꞌan, fatin manek. Ema naꞌok la bele tama. Heꞌas moos la bele tota nahaat. Emi rai sasoin iha nabee, emikaan neon moos iha nebaa.” Hadiꞌa aan loron-kalan atu simu Yesus(35-36) Nunia hotu, Yesus dale tenik naꞌak, “Emi musti hadiꞌa aan loron-kalan atu hein Ema Raiklaran Isin mai nikar. Lia nia hanesan ema makdaka uma sia nein uma naꞌin fila mai nosi dahur. Kalo uma naꞌin toꞌo mai, hotu deku odamatan, makdaka sia musti loke lai-lais.Mateus 25:1-13; Markus 13:34-36 (-) Kalo uma naꞌin naree sia daka nunia, sia nanis sotir, tan uma naꞌin atu natudu laran diꞌak baa sia. Rona, tan Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos! Uma naꞌin nia atu nalo aan nuꞌu ata, hotu naliku sia nodi haan midar. Sia sotir tan sia naliku siakaan ulun diꞌa-diꞌak. Masik ulun mai baa tuku hira, baa kalan boot ka, kreꞌis rai naroma ka, sia nadiꞌa aan bei-beik. Hanoin diꞌa-diꞌak! Kalo uma naꞌin natene tuku hira ema naꞌok atu mai, nia la foo leet baa naꞌok sobu uma. Mais tan la noo ema ida mak natene wainhira Ema Raiklaran Isin atu mai nikar, emi musti hadiꞌa aan loron-kalan.”Mateus 24:43-44 Ema serwisu mak tuir ulun beer(Mateus 24:45-51)Hotu Petrus nusu Yesus naꞌak, “Ama Boot! Lia hatetek mak Ama hanorin ohin nia, kona ami mesan ka, kona no ema hotu-hotu?” (42-44) Yesus nataa naꞌak, “Lia hatetek nia kona baa ema hotu-hotu mak natene serwisu moon bodik ulun. Nosi ikus, ulun atu foti nia, nebee nia faꞌe haan bodik ema seluk sia. Masik ulun mai wainhira moos, ema mak madinas, nia nalo tuir ulun beer nohuun. Nia sotir, tan ulun atu foti nia nebee naliku ulun sasoin hotu-hotu. (-) (-) Mais dinu atu kona baa ema serwisu mak naneo naꞌak, ‘Katuas sei kleur foin mai nikar.’ Hotu ema nia nahuu taꞌe ema serwisu seluk sia, feto-mane. Hotu nia tuur naa-nemu nafurak aan toꞌo lanu. Mais baa loron ida, oras ema nia la naneo falik, teki-tekis ulun toꞌo mai. Naree nunia, ulun atu taꞌe ema nia, hotu nabuꞌa sai nia, nebee netan kastikar iha luan, bele-bele no ema seluk mak la tuir ulun beer. Ema serwisu mak natene ulun beer, mais la nadiꞌa aan tuir, lale, la noꞌuk tuir, ema nia kona kastikar todan. Mais, ema serwisu mak serwisu la makonak tan nia la natene ulun beer, ema nia kona kastikar kmaan. Tan ema mak netan waꞌin, niakaan hataa moos waꞌin. Ema mak simu boot, niakaan hataa moos boot.” Ema faꞌe karin malu tan Yesus(Mateus 10:34-36)Hotu Yesus natutan naꞌak, “Haꞌu kmai kodi haꞌi baa raiklaran. Haꞌu kakara nebee haꞌi nia laka iha fatin hotu-hotu. Mais Haꞌu kmusti katiu uluk susar todan lai, toꞌo oras mohu.Markus 10:38 Emi haneo, Haꞌu kmai kodi dame baa raiklaran ka? Lale! Haꞌu kmai atu kalo ema nakaat malu no toe malu, toꞌo faꞌe karin malu tan Haꞌukaan hanorin. Nahuu oras neꞌe, ema mak famili malu sia, faꞌe karin malu. Tolu sakar rua, rua sakar tolu. Aman sakar oan,oan sakar aman.Inan sakar oan,oan sakar inan.Banin feto sakar uma naꞌin,Uma naꞌin sakar banin feto.”Mika 7:6 Ema la natene leno tadak nosi Naꞌi Maromak(Mateus 16:2-3)Hotu Yesus dale kedas no ema lear nia naꞌak, “Kalo ita haree kaloꞌan maꞌar mosu iha loromonu, ita hatadan haꞌak, ‘Udan atu tuun.’ Tebes. Kalo anin lorokbelan nuu, ita hatadan haꞌak, ‘Loro makas toꞌo mai.’ Tebes. Mais emi neꞌe, liu resik tiꞌan! Tan saa emi hatene leno tadak nosi raiklaran, mais la hatene leno tadak nosi Naꞌi Maromak?” Dame malu ho funu(Mateus 5:25-26)(57-58) Hotu Yesus dale tuꞌan naꞌak, “Kalo emi halo lia, tan saa emi la bele hakotu duꞌuk! Diꞌak liu, babilan dame malu. Keta toꞌo makotu lia oin, hotu nia nakotu atu natama emi baa bui. (-) Kalo nunia tiꞌan, emi la bele sai ona, da-dau toꞌo emi selu mohu osan tate mak makotu lia fake baa emi.” Oras sei noo leet, emi musti halo neon aat baa salaBaa oras nia, noo ema katak baa Yesus naꞌak, Gubernur Pilatus noꞌo ema Yahudi naꞌin hira nosi Galilea, oras sia nodi sera baa Naꞌi Maromak iha Uma Hamulak Huun iha Yerusalem. Rona nola nunia, Yesus nusu naꞌak, “Nuꞌunabee? Ema Galilea mak kona hoꞌo nia sia, siakaan salan, boot liu nosi ema Galilea seluk ka? Lale! Mais kalo emi la halo neon aat baa emikaan salan, hodi fila baa Naꞌi Maromak, emi moos atu dodok nuꞌu sia. Uluk, noo ema naꞌin sanulu resin walu mak mate tan tetu aas nakroꞌon kona sia iha Siloam. Siakaan salan boot liu nosi ema Yerusalem seluk sia ka? Lale! Mais kalo emi la halo neon aat baa emikaan salan, hodi fila baa Naꞌi Maromak, emi moos atu dodok nuꞌu sia.” Lia hatetek nosi ai huun mak la nafuaHotu Yesus katak lia hatetek ida naꞌak, “Noo ema ida mak noo ai huun mafuak iha toꞌos.Hakerek Moon lia Indonesia tau lia fuan ‘pohon ara’ nosi lia fuan Yunani sukein. Mais sukein natudu ai huun ida iha nebaa, mak ema naa fuan. Iha Timor, noo ai huun ‘ara’ mais ema la naa fuan. Dadi, ‘ai huun ara’ iha Hakerek Moon, la manesak no itakaan ai huun ara iha Timor neꞌe. Nia mai bei-beik tanaat atu natene ai huun nia nafua tiꞌan ka, sei. Mais mana baa mai, sei dauk. Naree nunia, ema nia naruka mafaho toꞌos naꞌak, ‘Tinan tolu tiꞌan, haꞌu kmai bei-beik buka ai huun neꞌe fuan, mais la ketan. Diꞌak liu, muꞌan ona, tan naa fatik dei.’ Mais mafaho toꞌos nataa naꞌak, ‘Ama keta kanarak. Foo leet baa ai huun neꞌe tinan ida tenik. Mabusik haꞌu kafaho kodi babilan. Kalo tinan oin neꞌe sei la nafua, foin huꞌan.’ ” Yesus nadiꞌak nola feto kotuk fuꞌur baa loron hamulakEma Yahudi loron hamulak toꞌo mai tiꞌan, Yesus baa nanorin iha uma hamulak. Iha nia, noo feto ida mak kotuk fuꞌur tinan sanulu resin walu tiꞌan, tan diabu hahalok. Feto nia la bele nalolo aan. Titu-naree feto nia, Yesus dale naꞌak, “Ina! Ina diꞌak ona.” Yesus moos rai liman baa feto nia. Teki-tekis, niakaan kotuk fuꞌur naklolok kedas. Nia moos tonu-naboot Naꞌi Maromak. Mais uma hamulak ulun krakat, tan Yesus nadiꞌak nola ema baa loron hamulak. Nia katak baa ema nia sia naꞌak, “Domiku ida, serwisu loron neen. Diꞌak liu, hadiꞌak hola ema moras baa loron serwisu dei, keta baa loron hamulak!”Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 20:9-10; Hanoin Hikar Dalan Moris 5:13-14 Mais Yesus nataa naꞌak, “Hoi! Tolek teen! Baa loron hamulak, emi moos serwisu. Emi habusik karau baka no kuda keledai atu haroo. Ina neꞌe, Bei Abraham husar-binan, hanesan emi. Diabu ulun kesi nia tinan sanulu resin walu tiꞌan. Kalo Haꞌu kabusik nia baa loron hamulak, lia nia sala ka?” Rona nola nunia, Yesus funun sia moe. Mais ema lear neon diꞌak tan Niakaan serwisu kabaas. Lia hatetek nosi ai fuan musan kiꞌik basuk(Mateus 13:31-32; Markus 4:30-32)Hotu Yesus dale natutan tenik naꞌak, “Haꞌu atu kanesa Naꞌi Maromak hutun-renu nuꞌu saa? Nuneꞌe: uluk fohon, sia naꞌin hira dei. Mais kleu-leur sia hetak waꞌin. Sia nahuu hanesan ai fuan musan kiꞌik basuk mak ema furi iha toꞌos.Hakerek Moon lia Yunani naꞌak, “masik emi fiar hanesan ai musan σίναπι (sinapi).” Sinapi nia, ai musan mak kiꞌik oan, mais nia tubu boot toꞌo aas roꞌa tolu. Ai oik nia la noo iha rai Timor. Kleu-leur moris mai, dadi ai huun boot. Toꞌo manu ai leten sia mai, nalo knuuk iha sorun.” Lia hatetek nosi tua teen(Mateus 13:33)Hotu Yesus dale tenik naꞌak, “Haꞌu atu kanesa Naꞌi Maromak hutun-renu nuꞌu saa tenik? Nuneꞌe: sia hanesan tua teen mak feto sia kahur baa tubi rahunHakerek Moon lia Yunani naꞌak tubi rahun sata tolu. Sata ida, takseer liter sanulu resin rua. Dadi, sata tolu, tubi rahun liter tolu nulu resin neen. atu nalo tubi. Tubi nia saꞌe toꞌo boot, tan tua teen oan nia. Naꞌi Maromak hutun-renu moos keke lema nunia.” Laleꞌan odamatan loot basuk(Mateus 7:13-14, 21-23)Nunia hotu, Yesus sia nahuu laꞌo baa kota Yerusalem. Iha dalan sia tuur tuli iha kota no leo nodi nanorin ema. Iha fatin ida, noo ema ida nusu baa Yesus naꞌak, “Ama Boot! Tuir Ama hanorin, ema uit dei mak bele netan moris ka?” Yesus nataa naꞌak, “Laleꞌan odamatan tataman nia, loot basuk. Harui aan diꞌa-diꞌak, nebee bele tama. Oras rai falu fila, ema waꞌin nakara tama, mais la bele ona, tan la noo leet tiꞌan. Keta toꞌo uma naꞌin kusa odamatan tiꞌan, hotu emi hariik deku-deku odamatan, hodi husu tulun haꞌak, ‘Ama boot! Loke lai!’Masik emi husu tulun nunia moos, uma naꞌin nia atu nataa naꞌak, ‘Emi neꞌe see? Haꞌu la katene emi!’ Hotu emi hataa haꞌak, ‘Oin nuꞌu saa, ama boot la matene ami? Ami mak loron-loron haa-hemu ho ama boot. Ama boot moos nanorin ami iha amikaan leo.’ Mais uma naꞌin nia nataa tenik naꞌak, ‘Haꞌu katak tiꞌan! Haꞌu la katene emi! Emi neꞌe, mahalok aat. Sees hosi neꞌe!’Kananuk Sia 6:9 Hotu emi atu tanis hadeꞌun aan hodi ruun neꞌan, tan titu-haree Bei Abraham, Bei Isak, Bei Yakob no makoꞌan hotu-hotu tuur bele-bele iha Naꞌi Maromak tofatik tiꞌan. Mais emi kona teꞌur baa luan.Mateus 22:13, 25:30 Ema seluk sia moos tuur naa bele-bele iha nia. Sia mai nosi rai ikun toꞌo rai ulun, nosi lorosaꞌe toꞌo loromonu, nosi lorokaras toꞌo lorokbelan.Mateus 8:11-12 Hatadan lia neꞌe diꞌa-diꞌak: Baa oras rai falu fila, ema mak uluk ema kiꞌik, Naꞌi Maromak nafoli naꞌak, ema boot. Mais ema mak uluk ema boot, Naꞌi Maromak nafoli naꞌak, ema kiꞌik.”Mateus 19:30, 20:16; Markus 10:31 Yesus neon monu baa ema Yerusalem(Mateus 23:37-39)Baa oras nia, ema Farisi naꞌin hira mai nasoru Yesus nodi katak naꞌak, “Diꞌak liu Ama Boot hakiduk baa fatin seluk, tan Naꞌi Herodes buka Ama atu noꞌo.” (32-33) Mais Yesus nataa naꞌak, “Hoi! Ama katuas nia nuꞌu meda karonak! Baa katak nia haꞌak, ‘Haꞌu ksei teꞌur diabu no kadiꞌak kola ema moras baa ohin loron no awan. Wainrua, foin Haꞌu kserwisu mohu.’ Haꞌu la kakiduk baa fatin seluk, mais atu laꞌo liu baa Yerusalem, tan ema nakara noꞌo Maromak makoꞌan sia iha nebaa. (-) Adeei! Ema Yerusalem sia! Emi neꞌe mak hoꞌo Maromak makoꞌan sia. Emi moos mak tuda hoꞌo klosan mak mai natudu Niakaan dalan baa emi. Dala waꞌin tiꞌan Haꞌu kbeer klibur kodi lituk emi kosi aꞌaat, hanesan manu inan lituk oan nodi liras. Mais emi la hoꞌuk. Oras neꞌe, Naꞌi Maromak seꞌi kotuk tiꞌan baa emikaan uma hamulak. Tan baa nia, awan-wainrua uma nia mamuk ona. Rona! Emi la haree tenik Haꞌu ona, toꞌo oras emi katak sain haꞌak:‘Naꞌi Maromak natuun matak-malirin baa ema mak mai nodi Niakaan naran.’ ”Kananuk Sia 118:26 Naꞌi Yesus nadiꞌak nola ema ida baa loron hamulakLoron ida, kona baa loron hamulak, ema Farisi ulun ida tene Yesus mai naa iha niakaan uma. Toꞌo baa, ema mana Yesus tan nakara naree Nia atu nalo saa baa loron hamulak. Baa oras nia, noo ema ida moras isin bubuk tuur iha nia. Naree ema nia, Yesus nusu ema Farisi no matenek ukun mak tuir naa iha nia naꞌak, “Tuir Bei Musa Ukun-badu, ita bele hadiꞌak hola ema moras baa loron hamulak ka, lale?” Mais la noo ema ida loke ibun. Hotu Yesus kaer ema moras nia. Ema nia moos diꞌak kedas. Hotu, Yesus naruka nia fila. Nunia hotu, Yesus nusu tenik baa ema nia sia naꞌak, “Kalo lawarik monu baa wee knuuk kona baa loron hamulak, emi dada hasai nia ka, lale? Karau baka monu baa wee knuuk, emi habusik ka, dada hasai? Nanis emi dada hasai. Lia nia naꞌak, emi serwisu tiꞌan kona baa loron hamulak!”Mateus 12:11 Rona Yesus dale nunia, la noo ema ida mak bele nataa. Keta haboot aanOras nia, Yesus naree ema mai iha uma nia. Sia waꞌin boi tuur iha fatin oin. Naree nunia, Nia dale naꞌak, “Kalo ema nalo dahur hola malu, hotu namata emi mai, keta buka tuur iha ema boot fatin, tan keta toꞌo dahur naꞌin natuur ema mak boot liu emi. Keta toꞌo nia dale baa emi naꞌak, ‘Maluk, keta krakat! Tulun lori baa fatin kotuk lai, tan kadiꞌa fatin neꞌe tiꞌan bodik ema boot sia.’ Hotu emi musti hariik hela fatin nia hodi moe, baa tuur iha kotuk baa. Kalo ema namata mai dahur, tuur iha fatin kotuk dei. Oras dahur naꞌin titu-naree, nia atu mai naꞌak, ‘Mai tuur iha oin baa.’ Hodi nunia, emi hetan kneter iha bainaka hotu-hotu oin.Lia Fuan Tateꞌan 25:6-7 Tan ema mak naksaꞌek aan, Naꞌi Maromak nahonu nia. Mais ema mak nalo aan hanesan ema kiꞌik, Naꞌi Maromak foti saꞌe nia.”Mateus 23:12; Lukas 18:14 Hotu, Yesus dale baa uma naꞌin naꞌak, “Loron seluk, kalo halo dahur, keta hamata famili no ema maksoin dei, tan sia bele namata fila ama. Mais kalo halo dahur, hamata ema mukit, ema ai asak, ema ai kmaꞌas, no ema delek sia. Nanis sia la bele namata selu ama. Mais kalo hamata sia, Naꞌi Maromak mak selu baa ama. Nosi ikus, oras Nia nalo ema mak fiar moris nikar, Nia la naluꞌa okaan dadiꞌak nia.” Lia hatetek nosi dahur boot(Mateus 22:1-10)Rona nola nunia, ema ida mak tuur naa-nemu no Yesus dale naꞌak, “Ema mak sotir liu, neꞌe mak, ema mak tuir naa-nemu bele-bele iha Naꞌi Maromak tofatik.” Yesus nataa naꞌak, “Noo lia ida nuneꞌe: Ema ida nalo dahur boot nodi namata ema lear. Dahur tetuk tiꞌan, nia naruka atan baa bolu ema mak kona hamata sia naꞌak, ‘Mai ona, tan dahur atu nahuu ona.’ Mais ema mak kona hamata nia sia, naseꞌi sohan oi-oik. Ida foo sohan naꞌak, ‘Aikee! Haꞌu kfoin sosa kola toꞌos, dadi musti baa karee kokon lai. Keta krakat, tan haꞌu la kbele mai.’ Seluk foo sohan naꞌak, ‘Haꞌu kfoin sosa kola karau baka sama rai, inan lima, aman lima. Haꞌu kmusti baa matan sia. Haꞌu kusu pardua oo!’ Seluk tenik naꞌak, ‘Haꞌu kfoin kola feto, dadi la bele laꞌo kela.’ Rona sohan nia sia hotu, ata nia fila nasara baa naꞌin. Rona nola sohan nia sia, naꞌin krakat liu. Hotu nia naruka tenik ata naꞌak, ‘Kalo nunia, sai lai-lais baa dalan boot no dalan inuk sia. Mamata mola ema mukit, ema ai asak, ema delek no ema ai kmaꞌas sia.’ Rona nola nunia, ata nia baa namata ema nia sia. Namata hotu, nia fila mai nasara naꞌak, ‘Ama! Sia mai hotu tiꞌan, mais fatin mamuk sei waꞌin.’ Hotu naꞌin naruka tenik naꞌak, ‘Kalo nunia, o baa tenik toꞌo leo sikun hotu-hotu. Mamaus mola ema se-see dei modi mai. Surak nakonu nola fatin neꞌe. Rona! Ema mak dudu haꞌukaan hamata la bele noran dahur mamidar!’ ” Maneo diꞌa-diꞌak lai, foin tuir Yesus(Mateus 10:37-38)Nunia hotu, Yesus sia laꞌo liu baa Yerusalem. Ema waꞌin moos tuir. Hotu Yesus seꞌi oin baa sia, nodi dale naꞌak, “Ema mak tebe-tebes nakara tuir Haꞌu, nia musti beer Haꞌu liu nosi sa-saa hotu-hotu: liu nosi inan-aman, liu nosi feen-oan, liu nosi maun-alin, no liu nosi isin lolon duꞌuk. Kalo lale, nia la fatan dadi baa Haꞌukaan maktuir.Mateus 10:37 Ema mak la noꞌuk natiu susar tan tuir Haꞌu, nia la fatan dadi Haꞌukaan ema. Masik ema seluk nakara noꞌo nia moos, nia musti natiu nohuun.Mateus 10:38, 16:24; Markus 8:34; Lukas 9:23 Kalo hakara tuir Haꞌu, haneo diꞌa-diꞌak uluk lai, hanesan lia hatetek neꞌe. Noo ema ida mak atu nariik uma boot. Nia naneo uluk folin toꞌo lotu-lotuk, keta-keta osan la toꞌo. Kalo la haneo lotu-lotuk nunia, arumak nia foin nalo uma tatuur, osan mohu tiꞌan. Hotu ema nanasa namoe nia naꞌak, ‘Haree kokon ema nia lai! Nia foin nalo uma tatuur, la saa ida dauk, osan mohu tiꞌan.’ Haꞌu kfoo lia hatetek ida tenik kodi lia hatuda. Noo naꞌin ida mak atu natuda. Nia musti tuur nodi sura uluk no niakaan mamaluk sia. Kalo nia noo sondadu rihun sanulu, takseer nia bele naloti funu rihun rua nulu ka, lale? Kalo la bele, baa oras funu sei iha dook, diꞌak liu nia solok kedan klosan baa babilan dame. Nunia moos ema mak nakara tuir Haꞌu. Nia musti sura diꞌa-diꞌak lai, nebee natene nia bele laꞌo nela hotu-hotu ka, lale.” Ema mak la fatan tuir Yesus, hanesan masin mak la noo folin(Mateus 5:13; Markus 9:50)(34-35) Hotu Yesus natutan dalen nodi lia hatetek seluk tenik naꞌak, “Masin noo folin, tan ita hodi hamidar haan. Mais kalo masin miis tiꞌan, folin saa? Ita la bele hodi hamidar haan tenik. Halo baa babudun moos, la bele. Ita foti soe dei! Hanono! Ema mak noo tilun, rona diꞌa-diꞌak lia neꞌe!” (-) Bibi malae matan ida mak lakon(Mateus 18:12-14)Baa oras nia, ema maksisi bea no ema seluk sia, mai hei-hein baa Yesus atu nanono Nia. Tuir loos, ema Yahudi ulun sia filak ema oin nunia sia baa ema lisan aat. Titu-naree ema nia sia mai baa Yesus, ema Farisi no matenek ukun Yahudi sia nakmuuk naꞌak, “Hoi! Yesus neꞌe namalu no ema lisan aat sia!”Lukas 5:29-30 Rona nola nunia, Yesus dale baa sia nodi lia hatetek naꞌak, “Noo makbalin ida. Niakaan bibi malae matan atus ida. Dala ida, matan ida lakon. Hotu, nia musti nalo saa? Nanis nia laꞌo nela matan siwi nulu resin siwi iha fatin manek, hotu baa buka bibi malae mak lakon nia toꞌo netan. Netan tiꞌan, nia neon boot. Hotu, nia nasaan nodi nikar mai. Toꞌo uma, nia bolu nola mamaluk sia nodi katak naꞌak, ‘Hei! Mai neon boot bele-bele ho haꞌu lai, tan haꞌukaan bibi malae mak lakon nia, ketan tiꞌan.’ Iha laleꞌan moos nunia. Kalo ema maksalan ida nalo neon aat nodi fila baa Naꞌi Maromak, laleꞌan isin tomak neon boot. Tebes. Sia neon boot tan ema naꞌin ida fila baa Naꞌi Maromak, liu nosi neon boot baa ema naꞌin siwi nulu resin siwi mak moris loos no la laꞌo sala dalan.” Osan murak tomak ida mak lakonHotu, Yesus dale lia hatetek ida tenik naꞌak, “Noo feto ida mak noo osan murak tomak sanulu.Hakerek Moon lia Yunani naꞌak drakma sanulu. Drakma ida, kona badaen kansera loron ida. Dala ida, osan ida lakon. Hotu, nia musti nalo saa? Nanis nia sunu badut nodi leno nasirin. Nia saar uma nosi lidun baa lidun, buka diꞌa-diꞌak osan mak lakon nia toꞌo netan. Netan tiꞌan, nia bolu nola ema mak uma kreꞌis malu sia, nodi katak naꞌak, ‘Hei! Mai neon boot bele-bele ho haꞌu lai, tan haꞌukaan osan mak lakon nia, ketan tiꞌan!’ Iha laleꞌan moos nunia. Kalo maksalan ida nalo neon aat nodi fila baa Naꞌi Maromak, nanis makbukar laleꞌan sia hotu-hotu neon boot.” Oa ida mak lakonHotu, Yesus natutan lia nodi lia hatetek ida seluk tenik naꞌak, “Noo ama ida. Niakaan oan mane, naꞌin rua. Baa loron ida, oa ikun katak baa aman naꞌak, ‘Ama! Faꞌe kedan, foo baa haꞌu haꞌukaan fafaꞌek nosi ama sasoin ona!’ Rona nola nunia, aman moos faꞌe foo kedan niakaan sasoin baa oan naꞌin rua. La kleur, oa ikun faꞌan moos niakaan fafaꞌek. Hotu, nia nahulin niakaan naha sia, laꞌo baa rai dook. Toꞌo baa, nia soe karin osan nodi moris namidar aan dei. Baa oras osan mohu, rai nia moos kona salaen boot, toꞌo nia moris namukit aan. Hotu, nia buka serwisu, tan salaen. Ema ida simu nia no naruka nia nahaan fahi. Mais tan la noo ema mak foo haan baa nia, nia la terus salaen, toꞌo nakara atu naa fahi haan. Kleu-leur, nia nanoin baa-mai naꞌak, ‘Iha haꞌukaan ama uman, mataroos hotu-hotu naa bosu toꞌo naresin. Mais haꞌu iha neꞌe, atu mate salaen ona. Diꞌak liu, haꞌu kfila baa haꞌukaan ama. Toꞌo nebaa, haꞌu katak baa nia kaꞌak, “Ama! Haꞌu kalo sala boot tiꞌan baa Naꞌi Maromak no baa ama. Haꞌu la kfatan dadi baa ama oan tenik. Masik ama simu haꞌu kdadi mataroos dei moos, diꞌak!’ ” Naneo notu nunia, nia nariik, fila baa ama uman. Oras nia sei dook, aman titu-naree nia tiꞌan. Aman neon monu kedas baa nia. Hotu aman nalai sai nosi uma, baa nasoru oan mak fila mai nia. Hotu, nia nakoꞌak nola nodi deꞌi nia. Hotu, oa nia dale baa aman naꞌak, ‘Ama! Haꞌu kalo sala boot tiꞌan baa Naꞌi Maromak no baa ama. Haꞌu la kfatan dadi baa ama oan tenik.’ Mais aman naruka kedan ema serwisu sia naꞌak, ‘Hoi, lai-lais! Baa hola faru klobor kabaas ida, tau baa nia. Tau kadeli baa liman fuan, no tau kaso baa ain. Hotu baa dada hola karau baka mak kesi nia, koꞌa, nebee ita halo dahur bele-bele. Tan haꞌukaan oan neꞌe, nuꞌu mate tiꞌan, mais oras neꞌe moris nikar. Nia lakon tiꞌan, mais oras neꞌe, ketan kikar tiꞌan.’ Aman dale notu nunia, sia nahuu nadahur bele-bele. Baa oras nia, oa ulun serwisu iha toꞌos baa. Oras fila mai uma, sei iha dook nia rona ema nakdiuk bareka nodi bidu no naksoke. Nia bolu nola ata ida, nusu naꞌak, ‘Hoi! Dahur saa mak neꞌe?’ Ata nia nataa naꞌak, ‘O alin mai nikar tiꞌan. O aman mak naruka koꞌa karau baka hodi halo dahur boot, tan oan fila mai nodi manek.’ Rona nola nunia, oa ulun krakat, toꞌo la noꞌuk tama baa uma laran. Aman baa namaus nia, nebee tama baa uma laran. Mais nia krakat naꞌak, ‘Ama! Manoin kokon lai! Hori wain neꞌe, haꞌu kserwisu susi ruin hanesan mataroos bodik ama. Haꞌu la kakur ama hakaran. Masik nunia moos, sei la dala ida dauk, ama foo bibi oan matan ida kodi kadahur ko haꞌukaan mamaluk sia. Mais katene kodi baa, ama oan labuk teen neꞌe, baa nakdiuk feto namohu ama osan sia. Oras neꞌe nia fila mai, ama noꞌo karau baka isin furak basuk, hodi halo dahur boot bodik nia.’ Rona nola nunia, aman nataa naꞌak, ‘Oa mak haꞌu kadomi! Rona diꞌa-diꞌak! O mein mamutuk mo haꞌu. Hotu-hotu mak haꞌukaan moos, okaan. Oras neꞌe, ita musti hadahur, tan okaan alin mesak neꞌe. Uluk, nuꞌu nia mate tiꞌan, mais oras neꞌe nia moris nikar tiꞌan. Nia lakon tiꞌan, mais oras neꞌe ita hetan hikar tiꞌan.’ ” Ema serwisu mak kakutak matenekHotu, Yesus dale lia hatetek ida tenik baa Niakaan maktuir sia naꞌak, “Noo maksoin ida. Nia foti eman serwisu ida dadi baa serwisu ulun. Mais kleu-leur, nia rona lia iis naꞌak, serwisu ulun nia nahuu naktolek atu nahonu nia. Hotu nia bolu nola serwisu ulun nia, nodi nusu naꞌak, ‘O neꞌe, nunabee? Haꞌu krona o tokar lauk haꞌukaan sasoin sia. Baa makerek okaan serwisu lalaꞌok, nebee karee lai. Hotu, haꞌu kasai o.’ Rona nola nunia, serwisu ulun naneo baa-mai naꞌak, ‘Haꞌu kole tiꞌan! Atu kalo saa? Fila rai, haꞌu la kbiit. Dadi ema madiduk moos, haꞌu kmoe aan. Kalo haꞌu la kbele serwisu iha neꞌe ona, haꞌu kmusti buka dalan nebee ema seluk bele simu haꞌu.’ Hotu, nia bolu nola ema hotu-hotu mak natusan baa niakaan ulun. Nia nusu ema nomer ida naꞌak, ‘O matusan hira baa haꞌukaan ulun?’ Ema nia nataa naꞌak, ‘Katusan mina saitun, liter rihun haat.’Hakerek Moon lia Yunani naꞌak, ‘ batos atus ida’. Batos ida, kona liter tolu nulu resin lima toꞌo haat nulu.Hotu serwisu ulun naꞌak, ‘Tebes! Neꞌe okaan hakerek tusan. Oras neꞌe sira mahaat ona, hotu makerek lai-lais hakerek tusan foun, maꞌak o matusan liter rihun rua dei.’ Hotu nia baa nusu ema nomer rua naꞌak, ‘O tenik, matusan hira?’Nia nataa naꞌak, ‘Katusan hare kakaluk rihun ida.’Hakerek Moon lia Yunani naꞌak, ‘ koros atus ida’. Koros ida, kona liter atus tolu siwi nulu.Serwisu ulun katak naꞌak, ‘Sira mahaat okaan hakerek tusan nia, hotu makerek foun maꞌak, kakaluk atus walu dei.’ Serwisu ulun nalo nunia toꞌo ulun natene nola niakaan dalan. Mais ulun mose nia naꞌak, serwisu ulun nia, matenek buka dalan nebee ema simu nia.Haꞌu katak lia hatetek neꞌe baa emi, nebee emi hatene haꞌak, ema mak la fiar baa Naꞌi Maromak, sia matenek liu buka dalan baa malu bodik moris. Mais ema mak fiar baa Naꞌi Maromak, sia moris iha kroman. Siakaan kakutak la matenek nuꞌu ema mak la fiar nia sia. Haneo kokon! Ema raiklaran nakdiuk kadoor nodi siakaan sasoin. Diꞌak liu emi hodi sasoin raiklaran tulun ema. Hodi nunia, emi hetan mamaluk waꞌin. Baa oras sasoin nia mohu, Naꞌi Maromak simu emi atu moris nima-nimak iha laleꞌan. Kalo ema moon baa lia kiꞌik, nanis nia moos moon baa lia boot. Mais kalo ema naktolek baa lia kiꞌik, nanis nia moos naktolek baa lia boot. Kalo ema la bele fiar emi atu babilan lia kiꞌik iha raiklaran, nunabee Naꞌi Maromak bele fiar emi atu babilan lia boot? Kalo emi la bele babilan ema seluk sasoin, la noo mak nakara foo sasoin baa emi atu babilan dadi baa emikaan sasoin duꞌuk. Ata ida la bele serwisu namutuk bodik ulun naꞌin rua, tan nia beer ida, hirus ida. Nia titu ida, la titu ida. Nunia moos emi. Emi la bele serwisu hamutuk bodik Naꞌi Maromak no serwisu bodik osan.”Mateus 6:24 Yesus dale lia nosi ukun-badu mak nafati(Mateus 11:12-13, 5:31-32; Markus 10:11-12)Baa oras nia, noo ema Farisi naꞌin hira mak tuir nanono Yesus dale ohin nia. Sia naleuk Nia, tan sia beer osan. Mais Yesus dale tenik naꞌak, “Hoi! Masik emi hamoon aan iha ema oin, Naꞌi Maromak natene emikaan neon aat. Noo lia waꞌin mak ema raiklaran tonu no mose. Mais Naꞌi Maromak nakribi lia nia sia. Uluk ita ema Yahudi moris tuir Ukun-badu nosi Bei Musa no nosi Maromak makoꞌan sia, da-dau toꞌo oras Yohanis Mak Sarani Ema mai. Oras neꞌe, Manfatin Diꞌak keke lema tiꞌan naꞌak, Maromak dadi Naꞌin bodik ema raiklaran. Ema waꞌin moos narui aan atu moris tuir Naꞌi Maromak dalan foun nia.Mateus 11:12-13 Masik nunia moos, Ukun-badu uluk nia sia sei nafati. Laleꞌan no raiklaran bele lakon, mais Ukun-badu nia sia la lakon.Mateus 5:18 Tan lia nia, keta haluꞌa Ukun-badu mak naꞌak, ‘Ema mak soe feen, hotu nola tenik feto, nia nakur biti-kluni.’ ”Mateus 5:32; 1 Korintus 7:10-11 Lia ema maksoin ida no LasarusHotu, Yesus dale tenik naꞌak, “Noo ema maksoin ida. Nia nakara tau tais kabaas mak lita hosi tais mamar. Loron-kalan nia naa midar nodi nadahur nohuun. Iha nia moos noo ema mukit ida naran Lasarus. Mirik aat nakonu niakaan isin. Sura loron niakaan belun sia rai nia iha maksoin nia odamatan nanokar. Nia buka haan nosi maksoin haan mumun sia, mais la netan. Asu sia dei mak mai belo mirik aat ween. La kleur, Lasarus mate. Makbukar laleꞌan sia mai nola nia, natuur baa Abraham sorin.La kleur falik, maksoin moos mate. Hotu, ema nakoi nia. Mais nia la tama laleꞌan. Nia tama baa naraka, mak ema maten fatin. Iha nia, nia noran susar bei-beik. Mais dala ida, nia foti oin, titu-naree Lasarus tuur neon diꞌak iha Abraham sorin. Maksoin nahii naꞌak, ‘Bei Abraham! Madomi haꞌu lai! Maruka Lasarus loban liman fuan dikin baa wee, nebee mai nabotes nola haꞌukaan nanaan lai, tan haꞌu ksusar tebes iha haꞌi naraka neꞌe.’ Mais Abraham nataa naꞌak, ‘Oa! Manoin diꞌa-diꞌak lai. Uluk oras o sei moris, o metan diꞌak hotu-hotu. Mais Lasarus netan susar. Oras neꞌe, Naꞌi Maromak nalo Lasarus neon diꞌak iha neꞌe, mais o mak metan susar. Saa tenik, iha itakaan leet neꞌe, Naꞌi Maromak tau horun boot. Ema nosi neꞌe la bele baa nia, ema nosi nia moos la bele mai neꞌe.’ Mais maksoin nusu tenik naꞌak, ‘Kalo nunia, bei tulun maruka Lasarus baa haꞌukaan ama uman lai. Haꞌu ksei ko alin naꞌin lima iha nebaa. Maruka Lasarus baa foo natene, nebee sia fiar baa Naꞌi Maromak ona. Nebee oras sia mate, sia la tama dinu fatin neꞌe.’ Mais Abraham nataa naꞌak, ‘Naꞌi Maromak foo tiꞌan hakerek nosi Musa no Niakaan makoꞌan sia. Habusik okaan alin sia leno duꞌuk hakerek nia isin, nebee sia natene Naꞌi Maromak hakaran.’ Mais maksoin nakrake naꞌak, ‘Lia nia sei la toꞌo dauk! Masik sia leno duꞌuk moos, sia sei la fiar. Musti noo ema mak mate tiꞌan sai nosi rate baa katak sia lai, foin sia rona baa Maromak.’ Mais Abraham nataa naꞌak, ‘Kalo sia la noꞌuk nanono baa Musa no Maromak makoꞌan sia, masik noo ema mak mate tiꞌan sai nosi rate moos, sia la nanono baa.’ ” Lia ema monu baa sala hotu nusu pardua(Mateus 18:6-7, 21-22; Markus 9:42)Hotu, Yesus katak tenik baa Niakaan maktuir sia naꞌak, “Dala waꞌin, ema monu baa sala tan ema seluk niakaan hahalok. Hanono! Ema mak sasuꞌat ema toꞌo monu baa sala, ema nia netan dinu boot. Kalo ema sasuꞌat ema kiꞌik ida toꞌo nia la fiar baa Haꞌu, Naꞌi Maromak atu taa ukun todan liu baa ema nia. Diꞌak liu, kesi fatuk boot idaHakerek Moon lia Yunani naꞌak ‘fatuk laledun’. Uluk ema Yahudi sia ledu hare gandum nodi fatuk laledun mak boot liu ema. Sia feur fatuk laledun nia, nodi kuda keledai. baa niakaan kakorok, hotu soe nia baa tasi. Daka aan diꞌa-diꞌak, nebee keta halo ema monu baa sala. Kalo maluk ida nalo sala, deꞌan nia. Kalo nia nalo neon aat, hotu nia mai nusu pardua, maluꞌa lakon niakaan salan nia.Mateus 18:15 Kalo baa loron ida laran, maluk ida nalo sala dala hitu baa o, hotu nia nalo neon aat nodi nusu pardua kedas, o musti maluꞌa lakon niakaan salan dala hitu nia.” Fiar baa Naꞌi MaromakBaa loron ida, Yesus klosan sia mai nasoru Nia nodi nusu naꞌak, “Ama Boot! Amikaan fiar la biit. Tulun makbiit tuꞌan amikaan fiar lai.” Yesus nataa naꞌak, “Kalo fiar baa Naꞌi Maromak, masik fiar oan ida dei moos, ita bele haruka ai boot ida haꞌak, ‘Makfokit lori baa tasi.’ Ai nia nanis nakfokit kedas lori baa tasi.” Ata mak diꞌak la buka tonunHotu, Yesus dale tenik naꞌak, “Lia nuneꞌe: noo ata ida mak fila rai iha naꞌin niakaan toꞌos no daka naꞌin niakaan bibi malae iha hae molik. Serwisu notu, ata nia fila uma. Toꞌo baa, kalo naꞌin dale baa nia naꞌak, ‘Mai ita rua haa ona!’ lia nia fatan ka? Lale! Fatan, kalo naꞌin naruka naꞌak, ‘Baa mahulin haa-hemu bodik haꞌu! Haꞌu kaa uluk lai, foin o maa.’ Kalo ata nalo tuir naꞌin hakaran, naꞌin musti tonu nia ka? Lale! Nunia moos emi. Kalo serwisu hotu tiꞌan bodik Naꞌi Maromak, emi musti dale haꞌak, ‘Ami neꞌe, ata dei. Ami la buka tonun. Ami halaꞌok naꞌin hakaran dei.’ ” Yesus nadiꞌak nola ema moras funi mea naꞌin sanuluOras baa Yerusalem, Yesus sia toꞌo rai Galilea no rai Samaria kladik. Tama baa leo ida, ema moras funi mea naꞌin sanulu mai nasoru Yesus. Sia nariik nosi dook, nodi nahii bele-bele naꞌak, “Ama Boot Yesus! Hadomi ami lai!” Titu-naree sia, Yesus naruka naꞌak, “Baa hatudu isin lolon baa naꞌilulik, nebee leno emikaan moras lakon tiꞌan ka sei.” Rona Yesus naruka nunia, sia moos baa. Iha dalan klaran, teki-tekis sia hotu-hotu diꞌak tiꞌan.Ukun-badu Naꞌilulik 14:1-32 Haree nunia, sia laꞌo liu nodi neon diꞌak. Mais ema ida nosi sia fila baa Yesus nodi nahii naꞌak, “Tonu-haboot Naꞌi Maromak! Haꞌu diꞌak tiꞌan!” Hotu nia nakniꞌa nodi sera dodan baa Yesus. (Tuir loos, ema ida neꞌe lahoos ema Yahudi, mais ema Samaria. Ema Samaria no ema Yahudi sakar malu nohuun.) Naree ema nia fila mai nunia, Yesus katak naꞌak, “Ohin nia Haꞌu kadiꞌak kola emi naꞌin sanulu! Naꞌin siwi iha nabee? Tan saa ema maktabar neꞌe mesan mak mai tonu-naboot Naꞌi Maromak?” Hotu Yesus katak tenik baa ema nia naꞌak, “Tan o fiar Haꞌu tebe-tebes, o diꞌak tiꞌan. Mariik! Fila ona!” Lia Yesus namaan aan mai nikar(Mateus 24:23-28, 37-41)(20-21) Baa loron ida, ema Farisi naꞌin hira mai nusu baa Yesus naꞌak, “Ama Boot! Katak kokon lai! Wainhira Naꞌi Maromak nahuu nalaꞌok Niakaan ukun?”Yesus nataa naꞌak, “Lia nuneꞌe! Keta haneo Naꞌi Maromak nalaꞌok Niakaan ukun nodi tadak oi-oik mak ema raiklaran bele leno. Kalo ema katak naꞌak, ‘Haree kokon mai! Naꞌi Maromak nalaꞌok Niakaan ukun iha neꞌe!’, keta fiar. Kalo ema seluk naꞌak, ‘Naꞌi Maromak nalaꞌok Niakaan ukun iha nebaa!’, keta fiar. Ema la netan kakaer nunia, tan Naꞌi Maromak nalaꞌok Niakaan ukun iha itakaan neon laran.” (-) Hotu Yesus katak baa Niakaan maktuir sia naꞌak, “La kleur ona Haꞌu, Ema Raiklaran Isin neꞌe, la kamutuk ko emi tiꞌan. Loron susar toꞌo, emi atu beer Haꞌu, mais Haꞌu la iha ona. Kalo ema balu mai katak naꞌak, ‘Kristus iha neꞌe!’ lale ema seluk katak naꞌak, ‘Kristus iha nebaa!’, lalika halau aan buka baa-mai, tan sia naktolek aan. Oras Ema Raiklaran Isin namaan aan mai nikar, niakaan tadak malorek basuk, hanesan mameran mak laka naroma laleꞌan nosi rohan baa rohan. Mais Nia musti natiu susar oi-oik uluk lai, tan ema oras neꞌe la noꞌuk rona baa Nia. Sia moos atu dudu sees Nia. Nosi ikus, oras Nia namaan aan mai nikar, ema atu moris nalo aat nuꞌu ema mak moris oras Noh otas.Lia Uluk Fohon 6:5-8 Baa otas nia, ema la noꞌuk rona. Sia naa-nemu, nalo dahur hola malu, toꞌo loron Noh tama baa roo. Teki-tekis, motasaꞌe boot mai, nadodok sia hotu.Lia Uluk Fohon 7:6-24 Nosi ikus, oras Ema Raiklaran Isin namaan aan mai nikar, ema sia moos atu moris hanesan ema mak moris baa oras Lot otas. Baa otas nia, ema kota Sodom moris nalo aat nodi naa-nemu, nodi faꞌan no sosa, nodi serwisu toꞌos, no nariik uma. Mais sia moos la noꞌuk rona. Hotu, baa seisawan ida, Lot nalai nela kota Sodom. Teki-tekis, fatuk laak mak nasai dubun raso monu nosi laleꞌan mai, sunu mohu ema Sodom sia.Lia Uluk Fohon 18:20—19:25 Dadi, sintidu! Oras Ema Raiklaran Isin namaan aan mai nikar, keta toꞌo emi moris halo aat nunia, tan teki-tekis Nia mosu mai. Baa loron nia, ema mak iha uma tehen, keta tama uma ona atu nahulin naha. Ema mak serwisu iha toꞌos, keta fila uma ona atu nola naha.Mateus 24:17-18; Markus 13:15-16 Hanoin saa mak uluk dadi baa Lot feen. Nia mate, tan nanoin naha iha uma.Lia Uluk Fohon 19:26 Ema mak la noꞌuk tuir Haꞌu tan beer aan duꞌuk, nosi ikus, nia moris butan. Mais ema mak noꞌuk tuir toꞌo latan moris tan beer Haꞌu, nosi ikus, nia netan moris nohuun no Naꞌi Maromak.Mateus 10:39, 16:25; Markus 8:35; Lukas 9:24; Yohanis 12:25 Rona! Nosi ikus, oras Ema Raiklaran Isin namaan aan mai nikar, ema naꞌin rua toba iha fatik ida. Teki-tekis Naꞌi Maromak foti nola ida, nabusik nela ida. Feto naꞌin rua ledu hare namutuk, Naꞌi Maromak foti nola ida, nabusik nela ida. [Ema naꞌin rua serwisu namutuk iha toꞌos, Naꞌi Maromak foti nola ida, nabusik nela ida.]”Tohar neꞌe la noo iha Hakerek Moon lia Yunani mak tuan. Rona nola nunia, Yesus Niakaan maktuir sia nusu naꞌak, “Ama Boot! Lia nia sia atu dadi iha nabee?”Hotu, Yesus soe lia naꞌak, “Naꞌan dodok iha nabee, manu kawaa iha nebaa.” [Yesus dale lia funin naꞌak, oras Kristus namaan aan mai nikar, ema hotu-hotu bele naree.] Lia feto faluk no makotu lia mak la loosBaa dala ida, Yesus nanorin Niakaan maktuir sia nodi lia hatetek, nebee sia namulak la nakotu, neon la naklara, no fiar baa Naꞌi Maromak nohuun. Lia nia nuneꞌe: “Noo ema makotu lia ida iha kota ida. Nia la fiar baa Naꞌi Maromak. Nia la titu ema ida no. Iha kota nia moos, noo feto faluk ida. Nia mai hei-hein baa makotu lia nia nodi nusu naꞌak, ‘Ama makotu lia! Makotu haꞌukaan lia malo loos!’ Uluk fohon makotu lia nia la titu feto faluk nia. Mais feto nia mai hei-hein toꞌo makotu lia la noꞌuk rona ona, nodi naneo naꞌak, ‘Uras Naꞌi Maromak dei, haꞌu la ktitu tiꞌan, saa tenik baa ema raiklaran. Mais tan feto neꞌe nalo haꞌukaan ulun kalanuk, diꞌak liu kakotu niakaan lia kalo loos. Kalo lale, nia mai hei-hein nakole haꞌu nohuun.’ ” Hotu Yesus katak tenik baa maktuir sia naꞌak, “Emi hanoin kokon baa makotu lia neꞌe lian. Masik nia la loos, kleu-leur nia tulun feto faluk nia. Kalo ema mak la loos nakara tulun ema nunia, Naꞌi Maromak nanis nakara tulun Niakaan eman mak namulak loron-kalan nusu tulun baa Nia. Mais Nia la nalo nuꞌu makotu lia nia, tan Nia babilan kedas. Haꞌu kusu nuneꞌe: kalo Haꞌu, Ema Raiklaran Isin neꞌe, mai kikar tiꞌan, takseer Haꞌu ksei bele kasoru ema makfiar iha raiklaran neꞌe ka, lale?” Lia nosi ema Farisi no ema maksisi bea mak baa namulakYesus dale tenik lia hatetek ida, nosi lia ema mak nahaas aan nodi titu naraik ema seluk. Nia dale naꞌak, “Noo mane naꞌin rua baa namulak iha uma hamulak. Ida nosi partee Farisi, ida tenik maksisi bea. [Ema Yahudi sia nafoli ema Farisi naꞌak, ema moos. Mais nafoli maksisi bea naꞌak, ema lisan aat.] Toꞌo uma hamulak baa, ema Farisi nariik namulak nodi foti aan duꞌuk naꞌak, ‘Haꞌu kamulak sera dodan baa Naꞌi Maromak, tan haꞌu ema diꞌak. Haꞌu la aat nuꞌu ema seluk sia. Haꞌu la kanaꞌo. Haꞌu la krotus. Haꞌu la kakur biti-kluni. Haꞌu moos la aat nuꞌu maksisi bea neꞌe. Haꞌu madinas kalirin aan domiku ida, dala rua. Haꞌu moos foo faꞌek ida nosi fafaꞌek sanulu mak haꞌu ketan.’ Ema Farisi nia namulak nunia. Mais ema maksisi bea nia nariik dook iha kotuk baa. Nia la naksakar aan foti oin atu titu baa laleꞌan. Nia namulak sudur ulun nodi neon dodok naꞌak, ‘Aaa, Naꞌi Maromak. Madomi haꞌu ema sala neꞌe! Foo pardua baa haꞌu lai!’ ” Dale notu, Yesus nusu naꞌak, “Baa oras mane rua nia fila uma, see mak diꞌa-diꞌak nikar no Naꞌi Maromak? Ema Farisi ka, ema maksisi bea? Nanis Naꞌi Maromak simu diꞌa-diꞌak maksisi bea mak naraik aan. Mais la rona ema Farisi nia. Tan Naꞌi Maromak naraik ema mak loko aan, mais foti saꞌe ema mak naraik aan.”Mateus 23:12; Lukas 14:11 Yesus foo matak-malirin baa lawarik oan sia(Mateus 19:13-15; Markus 10:13-16)Baa dala ida, ema nakaꞌu nodi lawarik oan sia mai baa Yesus, nebee Nia rai liman nodi foo matak-malirin baa sia. Naree nunia, Yesus Niakaan maktuir sia deꞌan ema nia sia. (16-17) Mais Yesus simu oa nia sia mai baa Nia. Nia deꞌan maktuir sia naꞌak, “Habusik lawarik oan sia mai baa Haꞌu. Keta saseni sia! Rona, tan Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos! Ema mak nakara dadi baa Naꞌi Maromak eman, musti nakriꞌit aan baa Naꞌi Maromak, hanesan lawarik oan nakriꞌit aan baa inan-aman.” (-) Ema maksoin susar basuk tama laleꞌan(Mateus 19:16-30; Markus 10:17-31)Baa dala ida, naꞌilulik Yahudi ida mai nusu baa Yesus naꞌak, “Ama Boot mak kneter basuk! Ama tulun manorin Haꞌu nebee haꞌu kbele katene oin nunabee, haꞌu kbele tama laleꞌan atu moris nima-nimak ko Naꞌi Maromak.” Yesus nataa naꞌak, “Tan saa o masee Haꞌu, ‘mak kneter basuk’? Kmesak ida dei mak kneter basuk. Nia mak Maromak. O matene nanis ukun-badu hori uluk naꞌak:Keta halo lia kfoꞌer;keta hoꞌo ema;keta hanaꞌo;keta dale hahaat ema;no musti hakneter inan-aman.”Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 20:12-16; Hanoin Hikar Dalan Moris 5:16-20 Ema nia nataa naꞌak, “Tebes, Ama! Haꞌu ktuir ukun-badu nia sia tiꞌan, nahuu hori ksei kiꞌik.” Rona nola nunia, Yesus naꞌak, “Diꞌak! Mais lia nia sei la toꞌo dauk. O musti baa faꞌan okaan sasoin sia hotu-hotu. Hotu, faꞌe osan baa ema mukit sia. Halo nunia lai, foin mai tuir Haꞌu. Nosi ikus, Naꞌi Maromak selu sasoin iha laleꞌan baa o.” Rona nola nunia, ema nia neon susar, tan soi toꞌo. Hotu, nia fila nodi neon dodok.Naree nunia, Yesus katak baa Niakaan maktuir sia naꞌak, “Maksoin susar basuk tama laleꞌan. Hanesa no lia seluk mak naꞌak, kuda unta la bele tama laluꞌan tuir daun kuak. Nunia moos ema mak naloon loos baa sasoin dei, la naloon baa Naꞌi Maromak. Nia la bele tama laleꞌan.” Hotu, ema sia mak rona Yesus dale nunia, nusu naꞌak, “Kalo susar tebes maksoin tama laleꞌan, ema oin nunabee mak bele netan moris?” Yesus nataa naꞌak, “Noo lia waꞌin mak ema raiklaran la bele nalo. Mais Naꞌi Maromak bele nalo lia hotu-hotu.” Hotu Petrus natutan naꞌak, “Ama! Ami laꞌo hela tiꞌan amikaan sasoin sia hotu-hotu atu tuir Ama. Mais ami atu hetan saa?” Yesus nataa naꞌak, “Petrus! Rona diꞌa-diꞌak, tan Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos! Ema mak laꞌo nela niakaan uma, niakaan feen, niakaan maun-biin-alin, niakaan inan-aman, lale niakaan oan sia, tan nia nalaꞌok Naꞌi Maromak serwisu, nanis nia simu nikar waꞌin liu iha raiklaran neꞌe. Nosi ikus, oras raiklaran falu fila, nia moos simu moris nima-nimak no Naꞌi Maromak.” Yesus dale nosi Niakaan mate baa dala tolu(Mateus 20:17-19; Markus 10:32-34)Nunia hotu, Yesus nodi Niakaan maktuir naꞌin sanulu resin rua laꞌo liu baa, nebee Nia dale mesan baa sia naꞌak, “Oras neꞌe ita atu baa kota Yerusalem. Toꞌo nebaa, lia hotu-hotu mak Maromak makoꞌan sia nakerek kedan nosi lia Ema Raiklaran Isin atu dadi, tuir saa mak sia nakerek nela. Ema atu latan Haꞌu baa ema maktabar sia mak la fiar baa Maromak. Hotu sia naleuk Haꞌu, nahaat Haꞌu oi-oik, soe kaban baa Haꞌu, taꞌe Haꞌu, hotu noꞌo Haꞌu. Mais baa wainrua, Haꞌu kmoris kikar.” Rona nola Yesus dale nunia, maktuir sia benar, tan sia sei la bele kohi dauk lia fuan nia isin. Yesus nadiꞌak nola ema matan delek ida(Mateus 20:29-34; Markus 10:46-52)Baa oras Yesus no Niakaan maktuir sia atu tama baa kota Yeriko, sia nasoru nola ema delek ida mak tuur nodi nadidu iha dalan tehen. Rona ema lear laꞌo tuir nia, delek nia nusu naꞌak, “Hei! See neꞌe sia?” Ema katak baa delek nia naꞌak, “Yesus, ema Nasaret, laꞌo tuir neꞌe.” Rona nola lia nia, delek nia nahii makaꞌas naꞌak, “Yesus! Naꞌi Daud husar-binan! Madomi haꞌu lai!”‘Naꞌi Daud husar-binan’ nia, naran ida bodik ‘Kristus’, neꞌe naꞌak Ema mak Naꞌi Maromak nameno hori uluk. Hodi nunia, delek nia katak sain naꞌak, Yesus nia, Kristus. Nia nahii nunia, mais ema mak laꞌo iha Yesus oin nakahik nebee nia no-nook. Mais nia hetak nahii tuꞌan naꞌak, “Hei! Naꞌi Daud husar-binan! Madomi haꞌu lai!” Rona nola delek nia nahii, Yesus moos nariik. Nia naruka ema nalaꞌok nodi delek nia mai. Toꞌo Yesus oin, Yesus nusu baa delek nia naꞌak, “O makara kalo saa baa o?”Delek nia nataa naꞌak, “Ama Boot! Haꞌu kakara nebee haꞌu kbele karee.” Yesus nataa naꞌak, “Diꞌak. Tan o fiar maꞌak, Haꞌu kbele kadiꞌak kola o, oras neꞌe moos, okaan matan moon ona.” Yesus dale nunia, delek nia matan moon kedas. Hotu, nia tuir Yesus nodi tonu-naboot Naꞌi Maromak. Ema hotu-hotu mak naree, sia moos tonu-naboot Naꞌi Maromak. Lia Sakeos ema maksisi beaNunia hotu, Yesus sia tama tuir kota Yeriko atu laꞌo liu baa Yerusalem. Iha kota Yeriko nia, noo ema ida naran Sakeos. Sakeos nia, maksisi bea ulun bodik ukunrai Roma. Nia moos ema maksoin. Baa oras rona naꞌak Yesus atu laꞌo liu, Sakeos nakara naree Yesus. Mais Sakeos basuk basuk. Nia la bele titu-naree Yesus diꞌa-diꞌak, tan ema lear kabuun nola Yesus tiꞌan. Tan baa nia, nia nalai uluk, saꞌe baa ai ida leten iha dalan tehen mak Yesus atu laꞌo tuir.Hakerek Moon lia Yunani naꞌak, ai huun nia, ai huun sukomorea. Ai huun oik ida nia la noo iha rai Timor. Toꞌo ai nia, Yesus tanaat baa leten nodi bolu naꞌak, “Sakeos! Sakeos! Tuun mai lai-lais! Tan ohin loron neꞌe, Haꞌu atu ktuli iha okaan uma.” Rona nola nunia, Sakeos blaar karin. Nia tuun lai-lais, hotu nodi Yesus baa uma. Nia neon boot lo-loos. Mais ema waꞌin nakmuuk naꞌak, “Hoi! Ema hotu-hotu natene Sakeos neꞌe lisan aat! Tan saa Yesus tuli niakaan uma?!” Toꞌo uma baa, Sakeos nariik iha Yesus oin, hotu dale naꞌak, “Ama Boot! Nahuu ohin loron neꞌe, haꞌu kfaꞌe baa rua haꞌukaan sasoin hotu-hotu, nebee faꞌek ida haꞌu kfoo baa ema mukit sia. Bodik ema mak haꞌu kusu bea liu, haꞌu kselu kikar isin haat.” Yesus nataa naꞌak, “Diꞌak. Ohin loron neꞌe Naꞌi Maromak sori o mo okaan ema uma laran hotu-hotu tiꞌan, tan o fiar Naꞌi Maromak nuꞌu Bei Abraham. Naꞌi Maromak solok Haꞌu kdadi Ema Raiklaran Isin iha raiklaran neꞌe. Haꞌu kmai atu buka ema mak sees nosi Naꞌi Maromak dalan, nebee Haꞌu ksori sia.”Mateus 18:11 Lia ata mak babilan diꞌa-diꞌak naꞌin osan(Mateus 25:14-30)Baa oras nia, ema waꞌin tuir nanono Yesus. Toꞌo kreꞌis kota Yerusalem, sia naneo naꞌak Yesus atu nalaꞌok Naꞌi Maromak ukun hanesan naꞌin ona. Mais tan sia nanoin sala nunia, Yesus dale baa sia lia hatetek ida naꞌak, “Noo naꞌin kiꞌik ida. Nia atu baa rai seluk, nebee ema foti nia dadi baa naꞌin boot. Foti tiꞌan, foin nia mai nikar. Baa oras nia nadiꞌa aan atu laꞌo, nia bolu nola niakaan ata naꞌin sanulu. Nia faꞌe baa ida-idak osan mean matak ida.Hakerek Moon lia Yunani naꞌak, nia faꞌe baa sia, ‘ mina sanulu’. Mina ida naꞌak, dinari atus ida, badaen ida niakaan kansera serwisu loron atus ida. Hotu nia naruka sia naꞌak, ‘Halo osan neꞌe dadi baa osan naꞌin. Kalo haꞌu kmai kikar, emi musti hasara funan hira.’ Dale notu nunia, nia moos laꞌo. Mais niakaan hutun-renu sia hirus nia. Sia solok klosan tuir baa nebaa atu katak naꞌak, ‘Ami la hoꞌuk ema neꞌe kaer ukun baa ami.’ Masik nunia moos, sia foti nia dadi baa naꞌin boot. Foti tiꞌan, nia fila. Toꞌo uma baa, nia bolu nola ata sanulu nia, nodi nusu naꞌak, ‘Emi hetan funan hira hosi osan mak haꞌu kfoo baa emi nia?’ Ata nomer ida nasara naꞌak, ‘Ama naꞌi! Haꞌu ketan funan dala sanulu.’ Naꞌin nataa naꞌak, ‘Kabaas! O neꞌe, ata diꞌak. Haꞌu kbele fiar o kodi lia kiꞌik. Tan baa nia, haꞌu kfoti o kaer ukun baa kota sanulu.’ Hotu, ata nomer rua nasara naꞌak, ‘Ama naꞌi! Ketan funan dala lima.’ Naꞌin tonu nia naꞌak, ‘Kabaas! Kalo nunia, haꞌu kfoti o kaer ukun baa kota lima.’ Mais ata nomer tolu, nodi nikar niakaan osan mai. Nia nasara naꞌak, ‘Neꞌe, ama naꞌi osan! Haꞌu kfalun kodi subar diꞌa-diꞌak, nebee keta lakon. Haꞌu kalo nunia, tan kataꞌuk. Haꞌu katene ama neꞌe, makaꞌas. Ama nakara nola saa mak lahoos ama niakaan, no kuꞌu nola saa mak lahoos ama kuda.’ Rona nola nunia, naꞌin nakanas ata nia naꞌak, ‘Hoi! Notar lalek! Okaan dale nia kastikar okaan isin lolon duꞌuk. O matene tiꞌan, haꞌu neꞌe ema makaꞌas, mak kola saa mak lahoos haꞌukaan, kodi kuꞌu kola saa mak lahoos haꞌu kuda. Tan saa o la rai osan nia iha uma rai osan? Nebee oras haꞌu kfila mai, bele ketan funan. Masik oan ida dei moos, diꞌak.’ Hotu naꞌin naruka ema seluk sia naꞌak, ‘Hola osan nia, latan baa ata mak netan funan dala sanulu.’ Mais sia nataa naꞌak, ‘Ama! Ema nia netan toꞌo tiꞌan. Tan saa hola hosi ema mak netan oan ida dei, hotu foo tuꞌan baa ema mak netan waꞌin?’ Naꞌin nataa naꞌak, ‘Hanoin diꞌa-diꞌak! Ema mak natene babilan saa mak ema fiar atu foo baa nia, ema nia atu netan tuꞌan tenik. Mais ema mak baruk babilan, ema seluk atu nola mohu saa mak niakaan.Mateus 13:12; Markus 4:25; Lukas 8:18 Baa kohi haꞌukaan funu sia mak la nakara haꞌu kdadi naꞌin! Hodi mai neꞌe, hotu hoꞌo hotu-hotu iha haꞌukaan oin. Baa ona!’ ”Mateus 25:14-30 Yesus tama kota Yerusalem(Mateus 21:1-11; Markus 11:1-11; Yohanis 12:12-19)Yesus dale notu nunia, sia laꞌo liu baa Yerusalem. Yesus laꞌo iha oin. Nareꞌis aan baa leo Betfage no leo Betania iha Foho Saitun tehen, Nia naruka Niakaan maktuir naꞌin rua baa uluk nodi naꞌak, “Emi rua baa leo iha oin nia. Emi atu haree kuda keledai oan ida, ema noꞌi kesi iha nia. Ema sei la saꞌe dauk. Kore, hodi mai. Kalo ema nusu naꞌak, ‘Tan saa emi kore kuda keledai nia?’ emi hataa sia haꞌak, ‘Ulun atu saꞌe.’ ” Hotu, sia baa. Sia netan kuda keledai oan nia, tuir Yesus dalen. Baa oras sia kore, kuda naꞌin nusu sia naꞌak, “Tan saa emi kore kuda keledai neꞌe?” Sia moos nataa naꞌak, “Ulun atu saꞌe.” Kuda naꞌin moos simu. Hotu sia rua dada nodi baa Yesus. Sia taka tais hafuꞌut baa kuda keledai, hotu Yesus saꞌe baa.Iha nebaa, ema boot saꞌe kuda, mais ema kiꞌik saꞌe kuda keledai. Yesus saꞌe kuda keledai nia, dadi tadak naꞌak Nia naraik aan. Ema lear iha nia nola siakaan tais hafuꞌut no tais sakat, naꞌe baa dalan. Hodi nunia, sia simu Yesus hanesan simu Naꞌi boot. Oras Yesus nahuu tuun nosi Foho Saitun, ema lear nia no Niakaan maktuir sia nahii tonu-naboot Naꞌi Maromak, tan tadak blaar hotu-hotu mak sia naree tiꞌan nia. Sia nahii naꞌak,“Ema neꞌe, Naꞌin mak Maromak solok mai!Maromak foo matak-malirin baa Nia!Oras neꞌe, ema raiklaran bele dame malu no Maromak iha laleꞌan ona.Tonu-haboot Maromak mak nabesi aan kaer ukun iha laleꞌan mak aas kaliuk.”Kananuk Sia 118:26 Oras nia, noo ema Farisi sia iha ema lear nia leet. Sia nasara baa Yesus naꞌak, “Ama! Kahi sia nebee sia keta nahii nunia! Neꞌe, liu resik tiꞌan!” Mais Yesus nataa naꞌak, “Hoi! Haꞌu katak kedan! Kalo ema neꞌe sia taka ibun, fatuk sia mak tonu-naboot Maromak!” Yesus tanis tan ema YerusalemKreꞌis Yerusalem ona, Yesus titu-naree kota nia. Nia tanis nodi naꞌak, “Adeei, ema Yerusalem sia! Haꞌu kakara nebee emi simu dame mak kodi mai baa loron neꞌe. Mais emi la titu Maromak. Oras neꞌe, la noo leet ona. Dame dook tiꞌan nosi emi. Emikaan funu sia atu butuk satan nola emikaan kota, toꞌo emi la bele sasin. Hotu sia tama tuda emi, nodi naroꞌon emikaan kota weer toꞌo rai. Hotu sia noꞌo emi ho emikaan oan hotu-hotu. La nela fatuk ida mak nariik, tan Maromak namaan aan mai atu sori emi, mais emi la simu Nia!” Yesus tama Naꞌi Maromak Niakaan Uma Hamulak Huun(Mateus 21:12-17; Markus 11:15-19; Yohanis 2:13-22)Nunia hotu, Yesus tama baa Uma Hamulak Huun. Iha lalawar laran, ema faꞌan bibi no karau no manu mak ema sosa atu sera baa Naꞌi Maromak. Titu-naree nunia, Yesus teꞌur sai sia. Nia nakanas naꞌak, “Maromak makoꞌan nakerek kedan naꞌak,‘Haꞌu kariik Uma neꞌe,nebee ema hotu-hotu bele mai namulak baa.’Yesaya 56:7; Yeremia 7:11Mais emi halo fatik neꞌe dadi baa ema naꞌok nuuk!” Yesus dale notu nunia, sura loron Nia baa Uma Hamulak Huun atu nanorin. Mais naꞌilulik Yahudi, manorik ukun Yahudi, no fukun Yahudi sia buka dalan atu noꞌo Nia.Lukas 21:37 Mais sia la netan dalan, tan ema lear beer basuk nanono baa Yesus. Ema boot Yahudi sia nusu Yesus beran(Mateus 21:23-27; Markus 11:27-33)Loron ida Yesus baa Uma Hamulak Huun, hotu nanorin Manfatin Diꞌak iha lalawar laran. Baa oras nia, naꞌilulik sia, manorik ukun sia, no fukun Yahudi sia mai nusu lia baa Nia naꞌak, “Hori hirak nia, O tokar lauk iha neꞌe! See mak latan beran nia baa O? Katak kokon lai!” Yesus nataa naꞌak, “Haꞌu kakara kusu lia ida lai, foin Haꞌu kataa emi. Nuneꞌe: Ita hotu-hotu hatene Yohanis, ema nia mak sarani ema. See mak latan beran baa nia nebee sarani ema? Naꞌi Maromak ka, ema raiklaran? Emi haꞌak kokon!” Rona nola nunia, sia koꞌa lia baa-mai nodi dale naꞌak, “Adeei! Ita tatalik tiꞌan. Kalo ita haꞌak, ‘Naꞌi Maromak mak latan beran,’ Nia atu nataa nikar naꞌak, ‘Kalo nunia, tan saa emi la fiar Yohanis?’ Mais ita moos la bele haꞌak, ‘Ema raiklaran mak latan beran,’ tan kalo ita haꞌak nunia, ema neꞌe sia atu foti fatuk nitak noꞌo ita. Tan sia fiar naꞌak, Yohanis nia, Maromak makoꞌan.” Sia nanoin baa-mai nunia, hotu sia nataa Yesus naꞌak, “Ami la hatene.” Yesus moos nataa nikar naꞌak, “Kalo nunia, Haꞌu moos la kaꞌak baa emi, see mak latan beran baa Haꞌu.” Lia hatetek nosi ema serwisu toꞌos mak lisan aat(Mateus 21:33-46; Markus 12:1-12)Hotu, Yesus dale baa ema lear iha nia nodi lia hatetek naꞌak, “Noo ema ida mak nalo toꞌos anggor. Hotu nia seba toꞌos nia baa ema serwisu toꞌos, nebee sia faꞌe toꞌos isin baa malu. Hotu toꞌos naꞌin lori baa rai seluk, nein kleu-leur iha nebaa.Yesaya 5:1 Toꞌo oras kuꞌu, toꞌos naꞌin naruka niakaan ema ain-liman ida baa simu niakaan fafaꞌek. Mais ema mak serwisu toꞌos nia sia taꞌe nahoras ema nia, hotu teꞌur fila nodi liman mamuk. Naree nunia, toꞌos naꞌin solok ema ain-liman ida seluk baa. Mais ema serwisu sia moos taꞌe nahoras nodi namoe nia. Hotu sia teꞌur fila tenik nodi liman mamuk. Nunia hotu, toꞌos naꞌin solok tenik niakaan ema nomer tolu baa. Mais sia taꞌe nakane nia, hotu soe sai. Naree nunia, toꞌos naꞌin naneo naꞌak, ‘Haꞌu kmusti kalo nunabee tenik? Diꞌak liu, haꞌu ksolok haꞌukaan oan dadobe. Kalo haꞌu ksolok nia, nanis sia simu no rona nia diꞌa-diꞌak.’ Hotu, nia moos nakotu solok oan dadobe baa. Mais baa oras ema serwisu sia titu-naree oan nia mai, sia dale baa malu naꞌak, ‘Hoi, haree lai! Ama katuas solok oan duꞌuk mai tiꞌan. Nia neꞌe mak atu simu katuas sasoin hotu-hotu. Diꞌak liu ita hoꞌo nia, nebee hola toꞌos neꞌe bodik ita.’ Oan nia toꞌo baa, sia dada sai nia nosi toꞌos, hotu noꞌo.”Dale notu nunia, Yesus nusu baa ema boot nia sia naꞌak, “Oras neꞌe, Haꞌu atu kusu nuneꞌe: Toꞌos naꞌin nia atu nalo saa baa ema serwisu toꞌos nia sia? Tuir Haꞌu, nia nanis mai noꞌo mohu sia, hotu foo toꞌos nia baa ema seluk.”Rona nola Yesus dale nunia, ema boot nia sia natene naꞌak Yesus soe lia baa sia. Hotu sia nataa naꞌak, “Kalo bele, keta toꞌo noo kastikar nunia!” Mais Yesus natutuk makaꞌas sia, nodi nusu naꞌak, “Kalo la noo kastikar nunia, tan saa Maromak makoꞌan nakerek nela kedan naꞌak:‘Noo fatuk ida mak badaen fatuk sia soe lerek tiꞌan.Mais oras neꞌe fatuk nia dadi baa uma tatuur fatuk tiꞌan.’?Kananuk Sia 118:22 Rona diꞌa-diꞌak. Ema mak nakloti kona fatuk nia, nanis netan kastikar. Mais kalo fatuk nia monu kona ema, ema nia netan kastikar todan liu tan.” Rona nola nunia, manorik ukun no naꞌilulik sia natene naꞌak Yesus soe lia baa sia nodi lia hatetek nia. Sia manesak no ema serwisu toꞌos lisan aat sia no badaen mak soe fatuk nia. Tan baa nia, sia buka dalan atu kohi kedas Yesus. Mais sia nakerat baa ema lear mak beer Yesus hanorin. Hotu sia laꞌo nela Yesus. “Foo baa Maromak, saa mak Maromak Niakaan”(Mateus 22:15-22; Markus 12:13-17)Baa oras nia, ema mak funu Yesus buka dalan atu kohi Nia. Sia dale kabuar lia atu solok ema mak bele nalo aan nuꞌu ema matenek, atu baa nahonu Yesus. Sia nakara nebee Yesus sakar ukunrai Roma. Hodi nunia, sia bele nasaꞌe lia baa gubernur, nebee gubernur kohi Yesus. Dale notu tiꞌan, sia solok ema baa nalo lia no Yesus. Toꞌo baa, ema nia nasee Yesus naꞌak, “Ama Boot! Ami hatene Ama neon loos. Ama la naktolek, no la fihir oin. Ama moos nanorin Maromak dalan moris nodi moon. Oras neꞌe, ami atu husu lia ida baa Ama nuneꞌe: Tuir itakaan ukun-badu Yahudi, ita musti selu bea baa liurai Roma ka, lale?” Yesus natene siakaan kakutak aat nia. Hotu nataa naꞌak, “Hatudu kokon osan murak tomak ida baa haꞌu lai.” Hotu sia natudu osan baa. Yesus simu nola nodi leno diꞌa-diꞌak, hotu nusu baa sia naꞌak, “Neꞌe, see niakaan oin? Neꞌe, see niakaan naran?”Sia nataa naꞌak, “Nia, Keser, mak liurai Roma.” Yesus moos katak naꞌak, “Kalo nunia, foo baa ukunrai, saa mak ukunrai niakaan. Foo baa Maromak, saa mak Maromak Niakaan.” Rona nola nunia, sia blaar karin, tan la bele nahonu Nia iha ema waꞌin oin. Tan lia nia, sia taka ibun dei. Yesus nanorin lia moris hikar nosi mate(Mateus 22:23-33; Markus 12:18-27)Nunia hotu, ema naꞌin hira nosi partee Saduki mai buka atu nahonu Yesus. Ema Saduki sia nanorin naꞌak, loron ikus baa oras rai falu fila, ema mak mate tiꞌan, la moris nikar. Etuk, sia nalo lia no Yesus naꞌak,Kristus Klosan Lian 23:8 “Ama Boot! Ami husu Ama hanorin ami lia neꞌe lai. Bei Musa nakerek nela baa ita ema Yahudi, ukun-badu neꞌe naꞌak: Kalo mane ida mate nela feen, mais la noo oan, niakaan alin musti nola feto faluk nia, nebee foo husar-binan baa niakaan maun mak mate tiꞌan nia.Hanoin Hikar Dalan Moris 25:5 Bei Musa nanorin uluk tebes nunia. Mais noo lia ida nuneꞌe: Noo mane maun-alin naꞌin hitu. Mane ulun nola feto, hotu mate, mais la noo oan. Hotu, alin mak tuir nia, nola nikar feto faluk nia. Mais la kleur, alin moos mate, la noo oan. Nunia tenik, alin susu dala rua. Nia nola feto nia. Mais nia moos mate, la noo oan tenik. Nunia bei-beik toꞌo alin ikun moos mate. Nosi ikus, feto faluk nia moos mate. Oras neꞌe, ami hakara husu Ama nuneꞌe: Feto nia nalaꞌe mane naꞌin hitu tiꞌan. Nosi ikus, baa oras rai falu fila, Naꞌi Maromak nalo ema maten sia moris nikar, feto nia dadi feen bodik mane mak nabee?” Rona nola nunia, Yesus nataa naꞌak, “Ema raiklaran nola malu iha raiklaran neꞌe dei. (35-36) Iha laleꞌan, ema la nola malu tenik. Iha nebaa moos, sia la mate tenik. Tan sia dadi nuꞌu Maromak Niakaan makbukar laleꞌan sia tiꞌan. Baa oras Naꞌi Maromak nalo ema mak mate tiꞌan sia moris nikar, Nia moos boi nola sia, dadi baa Niakaan oan. (-) Haꞌu moos kalore tenik kosi lia ema mak mate tiꞌan sia bele moris nikar ka, lale. Uluk aan, Bei Musa nakerek lia nosi ai huun kiꞌik mak haꞌi naa mais la namotuk. Baa oras haꞌi naa ai huun nia, Bei Musa temi Naꞌi Maromak naꞌak, ‘Haꞌukaan Bei Abraham, Bei Isak no Bei Yakob, siakaan Maromak. Sia hotu-hotu loꞌu-sudur baa Naꞌi Maromak hori uluk toꞌo oras neꞌe.’Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 3:6 Kalo ita leno lia nia, ita hatene haꞌak, baa oras Bei Musa dale nunia, bei nia sia mate kleur tiꞌan. Mais Bei Musa dale naꞌak, sia sei loꞌu-sudur baa Naꞌi Maromak. Lia nia naꞌak, siakaan kmalar sei moris. Dadi, masik ema mate tiꞌan moos, bele moris nikar. Tan ema mak moris dei mak bele loꞌu-sudur baa Naꞌi Maromak!” Rona Yesus nataa nunia, manorik ukun naꞌin hira moos dale naꞌak, “Ama Boot hataa nunia, kona basuk.” Nahuu baa oras nia, la noo ema ida mak naksakar aan nusu tenik Yesus, tan la noo mak bele nahonu Nia. Kristus nia, Naꞌi Daud husar-binan tebes, mais Nia moos Naꞌi Daud Naꞌin(Mateus 22:41-46; Markus 12:35-37)Hotu, Yesus nanorin tenik ema iha Uma Hamulak Huun. Nia nusu fila sia naꞌak, “Tuir emikaan hanoin, nunabee? Itakaan ema manorik sia nanorin naꞌak, Kristus nia, Ema mak Naꞌi Maromak natudu hori uluk. Tuir sia, Nia dadi Naꞌi Daud husar-binan loos dei. Mais lia nia sei la toꞌo dauk. Tan uluk Naꞌi Daud duꞌuk nakerek iha Kananuk laran naꞌak,‘Naꞌi Maromak foo natene baa haꞌukaan naꞌi naꞌak,“Mai tuur baa fatin kneter neꞌe, iha haꞌukaan sorin kwana. Tan haꞌu atu kalo okaan funu sia,toꞌo loꞌu baa o.’ ”Kananuk Sia 110:1 Nosi hakerek nia, ita hatene Naꞌi Daud duꞌuk temi Kristus nia naꞌak, ‘Naꞌi.’ Tan lia nia, ita bele hatene kalo ema naꞌak Kristus nia, Naꞌi Daud husar-binan loos dei, lia nia sei la toꞌo dauk! Tan Nia moos Naꞌi Daud Naꞌin!” Sintidu baa ema boot mak subar mate siakaan salan(Mateus 23:1-36; Markus 12:38-40)Baa oras ema hotu-hotu taꞌan tilun nanono Yesus, Nia moos dale baa Niakaan maktuir sia naꞌak, “Sintidu baa ema manorik ukun sia. Sia tau faru klobor dasa rai, nodi labu baa nasoru ema lear, nebee ema tonu sia naꞌak, ema moon. Sia buka fatik kneter kaliuk iha uma hamulak, iha dahur, no iha ema lear oin. Mais sintidu! Tan sia naktolek feto faluk toꞌo nadau nola siakaan uma. Mais iha ema lear oin, sia subar mate siakaan aꞌaat. Sia nariik nodi namulak toꞌo kleu-leur, tan nakara nebee ema tonu sia naꞌak, ema moon. Mais Naꞌi Maromak natene siakaan aꞌaat. Nosi ikus, Nia atu natuun kastikar todan liu baa sia.” Feto faluk mukit ida foo sera mak boot kaliuk(Markus 12:41-44)Baa oras Yesus nanorin iha Uma Hamulak Huun, Nia titu-naree maksoin sia natama osan baa ai balun sera. La kleur, feto faluk mukit ida moos mai tuir namulak. Nia natama osan lahon rua baa ai balun nia. Osan nia folin, kiꞌik basuk. Naree nunia, Yesus dale baa Niakaan maktuir sia naꞌak, “Haree baa lai! Feto faluk mukit neꞌe natama osan lahon rua dei, mais niakaan sera nia, boot liu nosi ema hotu-hotu siakaan sera. Ema seluk sia foo sera nosi siakaan osan resin. Mais feto faluk neꞌe sera mohu niakaan osan hotu-hotu, toꞌo osan atu nola haan moos, la nela.” Yesus katak kedan naꞌak, Uma Hamulak Huun atu nakroꞌon(Mateus 24:1-2; Markus 13:1-2)Baa oras nia, Yesus Niakaan maktuir sia mose Uma Hamulak Huun naꞌak, “Ama! Haree kokon! Uma neꞌe, kabaas basuk! Ema nada fatuk fera boot sia, diꞌak basuk. Sia moos sera naha folin todan hodi hafutar Naꞌi Maromak Uman neꞌe!”Mais Yesus nataa naꞌak, “Uma neꞌe kabaas tebes. Mais la kleur ona, ema atu naroꞌon mohu fatuk neꞌe sia, toꞌo weer baa rai.” Loron susar no loot(Mateus 24:3-14; Markus 13:3-13)Hotu Yesus Niakaan maktuir sia nusu naꞌak, “Ama Boot! Hanorin ohin nia, wainhira atu dadi? Kalo kreꞌis tiꞌan, niakaan tadak oin nunabee?” Yesus nataa naꞌak, “Emi musti daka aan diꞌa-diꞌak, nebee keta kona beꞌur. Tan ema oi-oik atu mai loko aan naꞌak, ‘Haꞌu neꞌe, Kristus.’ Balu tenik naꞌak, ‘Kristus namaan aan mai nikar tiꞌan!’ Mais lalika fiar! Kalo rona lia naꞌak, ema rakut malu no natuda malu iha nabee dei, lalika sarebak. Tebes! Lia nia sia hotu-hotu musti dadi, mais rai falu fila sei la toꞌo dauk. Ema hunun ida atu natuda no hunun seluk. Ema rai ida natuda sakar rai seluk. Rai atu kakekuk boot, no salaen boot. Moras maufinu mosu lema rai. Ema atu naree lia mak nalo isin rahun nafuna, no tadak makaꞌas iha laleꞌan. Lia neꞌe sia hotu-hotu sei la dadi dauk, mais ema kohi nola emi nodi nahoras, tan emi fiar Haꞌu. Hotu, sia nodi emi baa uma hamulak atu tula lia baa emi, no neti emi iha bui laran. Sia moos naruka emi baa hataa lia baa naꞌin no ukunrai seluk sia. Hotu-hotu neꞌe sia atu dadi baa emi, tan tuir Haꞌu. Mais emi musti hodi leet nia sia, atu katak malorek Haꞌukaan Manfatin Diꞌak baa sia. Keta neo-neon haꞌak, emi atu haloos aan nunabee. Tan Haꞌu atu kfoo emi lia fuan makonak atu hodi haloos aan. Hodi nunia, emikaan funu sia benar karin.Lukas 12:11-12 (16-17) Ema waꞌin atu hirus emi, tan tuir Haꞌu. Emikaan familin duꞌuk, nuꞌu inan no aman, maun no alin, mamaluk sia no belun sia atu buka dalan faꞌan emi, toꞌo noꞌo emi balu. (-) Mais lalika hataꞌuk, tan Naꞌi Maromak la naluꞌa emi. Fuuk lahon ida moos la bele nakodan nosi emikaan ulun, kalo Nia la nakara. Mais kalo emi haterus aan bei-beik, Naꞌi Maromak nanis sori emi.” Yesus dale lia Yerusalem nakroꞌon(Mateus 24:15-21; Markus 13:14-19)Hotu, Yesus dale natutan naꞌak, “Kalo emi haree funu sia kabuun nola kota Yerusalem, emi bele hatene haꞌak, Yerusalem kreꞌis dodok ona. Naree nunia, ema iha rai Yudea musti nariik nalai baa foho. Ema iha kota moos, nalai ona. Ema iha leo lalika tama kota tenik. Tan Naꞌi Maromak solok susar nia sia, atu kastikar ema mak la noꞌuk nanono baa Nia. Lia nia sia hotu-hotu kona besik baa saa mak Niakaan makoꞌan nakerek kedan hori uluk.Hosea 9:7 Baa oras susar nia toꞌo, ema mak susar kaliuk, mak feto makoꞌus no feto mak nasusu oan. Baa oras nia, raiklaran tomak netan susar. Ema Yahudi sia moos kona susar, tan Naꞌi Maromak nahibu sia. Funu atu noꞌo sia balu, no sena balu dadi ata iha rai hotu-hotu. Ema maktabar mak la natene Maromak atu mai sama nadoor kota Yerusalem, nodi kaer nola kota isin, toꞌo siakaan oras nia mohu.” Yesus katak Niakaan oras mai nikar(Mateus 24:29-31; Markus 13:24-27)Hotu, Yesus katak tenik naꞌak, “Baa oras Haꞌu, Ema Raiklaran Isin neꞌe mai kikar, tadak sia sai iha loro, iha fulan no iha fitun. Iha raiklaran moos noo tadak nuꞌu tasi nakali saꞌe, no anin dadurus boot. Lia neꞌe sia hotu-hotu nalo ema raiklaran nataꞌuk toꞌo benar.Yesaya 13:10; Yeskiel 32:7; Yoel 2:31; Lia Raiklaran Falu Fila 6:12-13 Fafutar laleꞌan sia moos nawae karin. Naree nunia, ema nataꞌuk basuk, tan raiklaran atu netan dinu. Nunia tiꞌan, foin ema titu-naree ‘Ema Raiklaran Isin namaan aan tuun nodi kaloꞌan’. Baa oras nia, Haꞌu atu ktuun kodi beran no ahar kabaas.Daniel 7:13; Lia Raiklaran Falu Fila 1:7 Hanoin! Kalo tadak neꞌe hotu-hotu dadi tiꞌan, foti ulun ona, tan Naꞌi Maromak oras sori emi, toꞌo mai tiꞌan.” Lia hatetek nosi ai huun(Mateus 24:32-35; Markus 13:28-31)Hotu, Yesus foti lia hatetek ida naꞌak, “Ita hatadan diꞌa-diꞌak baa ai huun sia. Kalo ai tahan nahuu nakmodok, nia foo tadak naꞌak loro falin kreꞌis mai ona. Nunia moos, loron susar nia sia. Kalo loron susar nia sia toꞌo mai tiꞌan, nia foo tadak naꞌak, Naꞌi Maromak kreꞌis atu nabesi aan nodi kaer ukun ona. Rona, tan Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos! Haꞌu katak kedan lia nuneꞌe. Nosi ema hotu-hotu oras neꞌe, balu sei la mate dauk, toꞌo loron susar nia sia mosu mai. Masik laleꞌan no raiklaran lakon moos, Haꞌukaan lia fuan sia nafati nohuun.” Hadiꞌa aan hein Yesus namaan aan maiHotu, Yesus dale natutan naꞌak, “Sintidu, tan Haꞌu atu kmosu mai teki-tekis! Keta toꞌo emi haluꞌa moris makonak, hotu hemu lanuk, hodi hafurak aan dei. Keta toꞌo emi la leno niakaan tadak, tan halau aan baa serwisu seluk. Oras Haꞌu kmai kikar, la noo ema ida moos bele nakfunin nosi Haꞌu. Dadi, sintidu nohuun. Hamulak bei-beik, nebee bele terus susar nia sia hotu-hotu. Kalo emi halo nunia, oras Haꞌu, Ema Raiklaran Isin neꞌe mai kikar, emi la moe hariik iha Haꞌukaan oin.” Sura loron Yesus baa nanorin iha Uma Hamulak Huun. Mais kalan, Nia sai nosi Yerusalem, baa toba iha leo ida iha Foho Saitun tehen baa.Lukas 19:47 Seisawan nurak ema lear libur malu tiꞌan atu rona Nia nanorin iha Uma Hamulak Huun. Naꞌilulik sia buka dalan atu noꞌo Yesus(Mateus 26:1-5; Markus 14:1-2; Yohanis 11:45-53)Oras nia, ema Yahudi siakaan loron diꞌak kreꞌis mai ona. Loron diꞌak nia, sia temi naꞌak, Dahur Tubi Bakae. Sia moos temi naꞌak, Dahur Paska. Baa loron nia, sia koꞌa bibi malae nodi nanoin baa otas uluk, oras siakaan bei uluk sia sai nosi rai Mesir. Baa oras loron diꞌak nia kreꞌis mai tiꞌan, naꞌilulik no manorik ukun Yahudi sia buka dalan atu noꞌo Yesus. Mais sia buka dalan no-nook, tan sia nataꞌuk baa ema lear mak nakara rona Yesus.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 12:1-27 Yudas buka dalan atu faꞌan Naꞌi Yesus(Mateus 26:14-16; Markus 14:10-11)Nosi Yesus Niakaan maktuir naꞌin sanulu resin rua nia, ema naꞌin ida naran Yudas Iskariot. Baa oras ema buka dalan atu noꞌo Yesus, diabu ulun tama baa Yudas neon. Hotu, Yudas sai baa buka naꞌilulik ulun sia no makdaka ulun sia iha Uma Hamulak Huun, tan nakara faꞌan Yesus baa sia. Rona nola Yudas dale nunia, sia neon diꞌak tebes. Sia namate lia naꞌak, “Diꞌak tiꞌan! Kalo o makara faꞌan Yesus baa ami, ami nanis sosa.” Rona nola nunia, Yudas simu. Hotu, nia nahuu buka leet atu faꞌan no-nook Yesus baa sia, nebee ema lear lalika natene. Yesus Niakaan maktuir sia nadiꞌa Dahur Paska(Mateus 26:17-25; Markus 14:12-21; Yohanis 13:21-30)Hotu, ema Yahudi siakaan loron boot nia sia toꞌo. Yesus naruka Petrus no Yohanis naꞌak, “Emi rua baa uluk, atu hadiꞌa kedan fatin nebee ita hodi hadahur Paska bele-bele.” Rona nola nunia, sia rua nusu naꞌak, “Ama! Ami musti baa hadiꞌa fatin iha nabee?” Yesus nataa naꞌak, “Baa oras tama kota Yerusalem, emi hasoru mane ida noꞌi loi lolo nakonu wee. Emi baa tuir nia toꞌo uma baa. Toꞌo baa, katak baa uma naꞌin haꞌak, ‘Ama Boot nusu fatin ida atu nadahur Paska no Niakaan maktuir sia. Bele ka?’ Hotu, uma naꞌin nia atu natudu keꞌan luan ida iha tetu leten mak nadiꞌa kedan tiꞌan. Hela emi hadiꞌa loos haan dei.” Rona nola nunia, sia rua moos baa. Toꞌo baa, sia netan hotu-hotu tuir saa mak Yesus katak tiꞌan nia. Hotu, sia nadiꞌa haan Paska iha nia. Yesus nadahur Paska no maktuir sia(Mateus 26:26-30; Markus 14:22-26; 1 Korintus 11:23-25)Hotu-hotu tetuk tiꞌan, Yesus no maktuir seluk sia moos toꞌo. Yesus tuur atu naa-nemu no klosan sia. Nia katak baa sia naꞌak, “Oras Haꞌu sei dauk ketan susar, Haꞌu kbeer basuk kaa Dahur Paska neꞌe ko emi. Hatadan lia neꞌe diꞌa-diꞌak. Haꞌu la kaa tenik Dahur Paska ko emi ona. Da-dau toꞌo Haꞌukaan Ama nabesi aan kaer ukun tiꞌan, foin Haꞌu kaa tenik.” Hotu, Yesus foti nola hemu fatik mak noo anggor ween. Nia namulak sera dodan baa Naꞌi Maromak, hotu lolo foo hemu fatik nia baa sia, nodi dale naꞌak, “Simu hola hemu fatik neꞌe, nebee emi ida-idak hemu. Hanoin Haꞌukaan dalen neꞌe! Nahuu baa ohin kalan neꞌe, Haꞌu la kemu tenik anggor ween ona. Da-dau toꞌo Haꞌukaan Ama nabesi aan kaer ukun tiꞌan, foin Haꞌu kemu tenik.” Hotu, Nia foti nola tubi baluk ida. Nia namulak sera dodan baa Naꞌi Maromak, hotu tohi faꞌe tubi nia, lolo foo baa sia nodi naꞌak, “Tubi neꞌe, Haꞌukaan isin mak Haꞌu atu klatan bodik emi hotu-hotu. Emi haa neꞌe, hodi hanoin Haꞌu nohuun.” Baa oras sia naa notu, Nia nola hemu fatik mak noo anggor ween. Nia dale tenik naꞌak, “Anggor ween neꞌe, Haꞌukaan raan mak atu nakduar bodik emi. Naꞌi Maromak namate menon foun no emi, nodi raa neꞌe.Yeremia 31:31-34 Mais sintidu, tan ema ida mak tuur namutuk no ita iha neꞌe, atu faꞌan Haꞌu.Kananuk Sia 41:10 Tebes! Ema Raiklaran Isin musti mate tuir Naꞌi Maromak hakaran. Mais rona, tan ema mak faꞌan Haꞌu nia, atu natiu dinu duꞌuk!” Rona nola nunia, Yesus klosan sia nahuu nusu baa malu naꞌak, “See mak atu naseꞌi aat baa Nia nunia?” Yesus klosan sia toe nosi lia see mak boot liuHotu, Yesus klosan sia toe malu nosi lia see mak boot liu.Mateus 18:1; Markus 9:34; Lukas 9:46 Rona nola nunia, Yesus deꞌan sia naꞌak, “Naꞌin mak la natene Maromak, sia ukun hutun-renu todan liu resik. Masik nunia moos, hutun-renu simu nodi naꞌak, naꞌin nia naliku sia. Mais emi keta nunia. Ema mak boot, musti lisan hanesan ema kiꞌik, nebee naliku ema hotu-hotu. Ema mak ulun, musti lisan hanesan ema ain-liman, nebee serwisu bodik ema hotu-hotu.Mateus 10:42, 20:25-27, 23:11; Markus 9:35 Katak kokon, ema nabee mak boot. Ema mak tuur naa ka, ema mak naliku haan? Nanis, ema mak tuur naa, nia mak boot. Mais Haꞌu la kalo aan nunia, tan Haꞌu kmai atu kaliku emi.Yohanis 13:12-15 Baa oras Haꞌu ksusar, emi neꞌe mak hamutuk ho Haꞌu. Haꞌukaan Ama foti Haꞌu tiꞌan atu kaer ukun iha Niakaan Fohorai. Oras neꞌe Haꞌu moos foti emi atu tuur haa hamutuk ho Haꞌu iha laleꞌan. Haꞌu moos latan beran baa emi atu kaer ukun baa ema Israꞌel hunun sanulu resin rua.”Mateus 19:28 Yesus katak uluk naꞌak, Petrus atu neli Nia(Mateus 26:31-35; Markus 14:27-31; Yohanis 13:36-38)Hotu Yesus katak baa Petrus naꞌak, “Petrus! Diabu ulun atu sasa karin emi hosi Haꞌu, hanesan ema tataꞌek foos.Hakerek Moon lia Yunani naꞌak Simon. Naran Simon nia, Petrus naran ida seluk. Mais Haꞌu kamulak bodik o, Petrus, nebee o fiar Haꞌu bei-beik. Kalo o fila mikar mai Haꞌu tiꞌan, o musti makbiit mamaluk sia neon.” Petrus nataa naꞌak, “Lale Ama! Haꞌu la klaꞌo kela Ama. Haꞌu kadiꞌa aan tama bui ko Ama. Masik haꞌu kmate ko Ama moos, diꞌak.” Mais Yesus nataa naꞌak, “Petrus, rona diꞌa-diꞌak! Ohin kalan neꞌe moos, manu sei la kokoreek dauk, o meli Haꞌu dala tolu tiꞌan.” Yesus eman sia musti nadiꞌa aan netan susarHotu Yesus nusu baa sia naꞌak, “Hori hirak nia, baa oras Haꞌu ksolok emi baa katak Haꞌukaan Manfatin Diꞌak iha fatin hotu-hotu, Haꞌu kakahik emi nebee keta hodi osan, keta hodi kakaluk, no keta hodi kaso. Baa oras nia, emikaan saa mak la toꞌo?”Sia nataa bele-bele naꞌak, “Toꞌo hotu, Ama.”Mateus 10:9-10; Markus 6:8-9; Lukas 9:3, 10:4 Hotu Yesus dale tenik naꞌak, “Mais oras neꞌe, seluk tiꞌan. Kalo emi hoo osan, hodi baa. Kalo hoo kakaluk, hodi no. Kalo la hoo surik, baa faꞌan emikaan faru, hotu sosa. Tan ema Yahudi sia filak Haꞌu baa ema aat. La oras ona sia mai kohi Haꞌu. Tebes. Tan lia nia natoꞌo saa mak Yesaya nakerek nela kedan naꞌak:‘Sia nalo nia nuꞌu ema aat!’ ”Yesaya 53:12 Rona Yesus dale nunia, sia katak naꞌak, “Ama! Ami hodi surik rua.”Yesus nataa naꞌak, “Toꞌo ona.” Yesus baa namulak iha foho Saitun(Mateus 26:36-46; Markus 14:32-42)Yesus no klosan sia naa notu Dahur Paska, sia sai baa foho Saitun, hanesan loron-loron. Toꞌo baa, Yesus katak baa sia naꞌak, “Hamulak nebee emi keta monu baa sala.” Hotu Nia nakiduk nela sia. La dook nosi sia, Nia nakniꞌa nodi namulak naꞌak, “Ama! Kalo Ama nakara, tulun foti sees susar neꞌe nosi Haꞌu. Mais keta tuir Haꞌukaan hakara, tuir Ama nakara dei.” [Hotu makbukar laleꞌan ida, mai nakbiit Yesus neon. Tan Yesus susar basuk, Niakaan kosar turu hanesan raa.]Hakerek Moon lia Yunani mak tuan basuk la nakerek tohar haat nulu resin tolu toꞌo haat nulu resin haat neꞌe. Namulak notu, Yesus nariik baa matan Niakaan maktuir sia. Mais Nia netan sia toba dukur, tan sia kole no neon susar. Naree nunia, Nia nasee sia naꞌak, “Aikee! Tan saa emi toba?! Diꞌak liu hamulak nebee emi keta monu baa sala.” Ema kohi Yesus(Mateus 26:47-56; Markus 14:43-50; Yohanis 18:3-11)Yesus sei dale nunia, Niakaan maktuir ida naran Yudas mai no ema waꞌin. Nia mai nareꞌis aan baa Yesus nodi nakoꞌak deꞌi Nia. Mais Yesus nasee nia naꞌak, “Hoi, Yudas! Modi deꞌi, o faꞌan Ema Raiklaran Isin neꞌe ka?” Baa oras ema maktuir seluk sia natene nola Yudas naneo aat nunia, sia moos nusu baa Yesus naꞌak, “Ama! Ami hodi surik! Ami sakar sia ka?” Hotu ema ida nosi maktuir sia losu surik, taa siit ema ida tilun tahan kwana. Ema kanek nia, naꞌilulik ulun boot atan. Mais Yesus nataa naꞌak, “Toꞌo ona! Keta sakar!” Nia moos koko ema nia tilun, hotu diꞌak kedas. Ema mak kohi Yesus nia sia, mak naꞌilulik ulun sia, fukun sia no makdaka ulun nosi Uma Hamulak Huun. Yesus nusu baa sia naꞌak, “Nunabee toꞌo emi haneo haꞌak, Haꞌu neꞌe ema aat, hotu emi mai kohi Haꞌu hodi surik no ai kaliduk! Sura loron Haꞌu kamutuk ko emi iha Uma Hamulak Huun. Tan saa emi la kohi Haꞌu iha nia? Mais soin baa dei, tan emikaan oras toꞌo tiꞌan. Oras neꞌe, diabu ulun mak ukun ona!”Lukas 19:47, 21:37 Petrus neli Yesus(Mateus 26:57-58, 69-75; Markus 14:53-54, 66-72; Yohanis 18:12-18, 25-27)Sia kohi nola Yesus, hotu dada nodi Nia baa naꞌilulik ulun boot uman. Petrus moos tuir no-nook nosi kotuk. Iha uma nia lalawar ema nalaka haꞌi atu naniruk. Petrus moos baa naniruk iha nia. Oras naniruk, ata feto ida naree Petrus nodi nahilas diꞌa-diꞌak. Hotu feto nia nasaꞌe lia baa ema iha nia sia naꞌak, “Hoi! Ema neꞌe moos tuir no Yesus!” Mais Petrus neli naꞌak, “Lale! La katene ema nia. O matene saa?” La kleur tenik, ema ida seluk soe matan nahilas Petrus nodi dale naꞌak, “Tebes! O neꞌe, Yesus eman ida!”Mais Petrus sakar naꞌak, “Lale! Lahoos haꞌu!” La kleur, ema seluk tenik dale naꞌak, “Hoi! Ema neꞌe, Yesus eman ida, tan nia moos ema Galilea ida!” Mais Petrus neli nakaꞌas naꞌak, “O dumatak ema dei!” Petrus dale notu nunia, manu kokoreek kedas. Baa oras nia moos, Yesus fila kotuk mana baa Petrus. Naree nunia, Petrus nanoin nola Yesus dalen ohin nia naꞌak, “Ohin kalan neꞌe, manu sei la kokoreek dauk, o meli Haꞌu dala tolu tiꞌan.” Nanoin nunia, Petrus sai nosi lalawar nia nodi tanis nadeꞌun aan. Ema taꞌe no tolak nasasi Yesus(Mateus 26:67-68; Markus 14:65)Hotu, ema mak daka Yesus sia naleuk Nia, nodi taꞌe nakdiuk Nia. Sia tutus Yesus matan, hotu nusu naꞌak, “Hoi! Kalo o neꞌe Maromak makoꞌan tebes, katak kokon see mak tuku o neꞌe?” Hotu sia moos tolak nasasi Nia. Yesus iha moon-metan(Mateus 26:59-66; Markus 14:55-64; Yohanis 18:19-24)Seisawan tiꞌan, naꞌilulik, manorik ukun, no fukun adat sia libur malu atu leno Yesus lian ona. Sia naruka ema dada nodi Yesus mai baa moon-metan laran. Yesus tama tiꞌan, sia nusu Nia naꞌak, “O katak kokon lai! O neꞌe tebe-tebes Kristus ka, lale?”Yesus nataa naꞌak, “Masik Haꞌu kataa moos, emi la fiar. Kalo Haꞌu kusu lia ida baa emi, emi moos la hataa Haꞌu. La kleur ona, Naꞌi Maromak atu nodi Niakaan beran makaꞌas foti saꞌe Haꞌu, mak Ema Raiklaran Isin neꞌe. Hotu, Haꞌu ktuur iha Niakaan sorin kwana atu kaer ukun kamutuk ko Nia.”Kananuk Sia 110:1 Rona nola nunia, sia hotu-hotu nusu naꞌak, “Kalo nunia, O maneo Naꞌi Maromak Oan mak O ka?”Yesus nataa naꞌak, “Tebes. Nuꞌu emi dale nia!” Hotu, ema sia mak leno Yesus lia dale bele-bele naꞌak, “Ita hotu-hotu rona duꞌuk tiꞌan! Nia foti aan dadi Naꞌi Maromak Oan. Tuir itakaan ukun-badu, kalo ema nalo aan nuꞌu Maromak, nia musti mate. Nunabee? Ita lalika buka tenik saksiin ona. Taa ukun mate baa Nia dei.” Sia nodi Yesus baa Gubernur Pilatus(Mateus 27:1-2, 11-14; Markus 15:1-5; Yohanis 18:28-38)Tuir ukun oras nia, ema mak tuur iha moon-metan Yahudi la noo beran taa ukun mate baa ema. Tan baa nia, ema mak leno Yesus nodi Nia baa Gubernur Pilatus, tan gubernur mak kaer ukunrai Roma. Sia nakara nebee gubernur taa ukun mate baa Yesus. Toꞌo baa, sia katak Yesus salan sia naꞌak, “Ema neꞌe, maksakar ukunrai Roma. Nia nanorin naꞌak, keta selu bea baa ukunrai. Nia moos naksaꞌek aan naꞌak, nia neꞌe Kristus, mak ema Yahudi Naꞌin.” Rona nola nunia, gubernur nusu baa Yesus naꞌak, “Nunia tebes ka? O neꞌe, ema Yahudi Naꞌin tebes ka?”Yesus nataa naꞌak, “Tebes! Ama dale nia, loos.” Leno notu, gubernur seꞌi oin baa naꞌilulik sia no ema lear nia nodi dale naꞌak, “Nuneꞌe. Haꞌu la ketan ema neꞌe salan.” Mais sia nakaꞌas aan dale naꞌak, “Lale ama! Ema neꞌe nanorin iha nabee dei, sasuku hutun-renu naksakar aan. Nia tokar lauk nahuu nosi rai Galilea toꞌo kota Yerusalem neꞌe.” Gubernur Pilatus solok Yesus baa Naꞌi HerodesRona nola nunia, gubernur nusu baa sia naꞌak, “Kalo nunia, Ema neꞌe, ema Galilea ka?”Sia nataa naꞌak, “Tebes, Ama! Nia nosi Galilea.” Natene nola nunia, gubernur solok Yesus baa naꞌi Herodes, tan Herodes mak kaer ukun baa rai Galilea. Baa oras nia, Herodes iha Yerusalem. Herodes rona waꞌin nosi lia Yesus tiꞌan. Nia nakara atu nasoru Yesus, tan naloon nebee bele naree Yesus natudu tadak blaar ida-rua sia. Tan lia nia, baa oras ema nalaꞌo nodi Yesus baa, Herodes neon diꞌak. Nia nusu lia oi-oik baa Yesus, mais Yesus la nataa kois. Nia sei dale no Yesus, naꞌilulik no manorik ukun sia hetak tula sala oi-oik baa Yesus. Hotu Herodes no niakaan sondadu sia tuir naleuk nahaat Yesus. Sia natais faru klobor kabaas ida baa Nia, nodi naleuk Nia hanesan naꞌin. Hotu sia solok Nia fila baa gubernur Pilatus. Tuir loos, uluk Gubernur Pilatus no Naꞌi Herodes funu malu. Mais nahuu baa oras nia, sia rua soman malu nikar. Gubernur Pilatus taa ukun mate baa Yesus(Mateus 27:15-26; Markus 15:6-15; Yohanis 18:39—19:16)Naree ema nodi Yesus mai nikar, Gubernur Pilatus bolu nola naꞌilulik no fukun Yahudi sia, namutuk no ema lear, atu mai rona niakaan lia kakotun. Nia katak naꞌak, “Emi hodi Yesus mai baa haꞌu, hodi tula sala baa nia haꞌak, nia sasuku hutun-renu atu sakar ukunrai Roma. Haꞌu kleno nia toꞌo lotu-lotuk iha emikaan oin tiꞌan, mais la ketan sala ida kois. Naꞌi Herodes moos leno tenik Nia tiꞌan, mais nia moos la netan sala ida no. Tan baa nia, Naꞌi Herodes solok nikar ema neꞌe baa haꞌu. Mais haꞌu la kbele taa ukun mate baa Nia, tan Nia la noo sala saa ida. Dadi haꞌu kakotu nuneꞌe: Haꞌu karuka taꞌe nia dei. Taꞌe hotu, foin haꞌu kabusik Nia.” (17-18) Rona nola nunia, ema lear nahii bele-bele naꞌak, “La bele! Musti hoꞌo Nia. Habusik Barabas dei.”[Sia nahii nunia, tan sura tinan oras ema Yahudi sia nadahur Paska, gubernur nabusik ema bui ida, tuir siakaan hakara.]Lia fuan iha tadak lalutuk laran neꞌe, la noo iha Hakerek Moon lia Yunani tuan basuk sia. (-) (Barabas neꞌe, tama bui tan nia sasuꞌat aat ema. Nia nakara sakar ukunrai Roma iha kota Yerusalem. Nia moos noꞌo ema.) Masik ema lear nahii nunia moos, gubernur nakara nabusik luku Yesus. Nia nusu tenik baa ema lear sia naꞌak, “Kalo haꞌu kabusik Yesus, nunabee?” Mais sia nahii bele-bele naꞌak, “Lale! Musti hoꞌo Nia! Hedi baa ai karuus!” Mais gubernur noran la makonak. Nia nusu tenik baa dala tolu naꞌak, “Tan saa emi hakara haꞌu kmusti koꞌo Nia? Niakaan aꞌaat saa? Haꞌu la ketan lia krarain ida moos bodik taa ukun mate baa Nia. Dadi haꞌu atu karuka taꞌe nia dei, foin kabusik.” Mais ema nia sia hotu-hotu hetak nahii tuꞌan atu naseten luku gubernur nebee nisa Yesus baa ai karuus. Nosi ikus, gubernur la bele terus ona. Nia nakotu tuir ema lear hakaran. Nia nabusik Barabas, maksakar teen no mahoꞌo ema nia. Mais latan Yesus, nebee sia nalo baa Nia tuir siakaan hakaran. Ema nedi noꞌo Yesus baa ai karuus(Mateus 27:32-44; Markus 15:21-32; Yohanis 19:17-27)Gubernur Pilatus taa ukun mate baa Yesus tiꞌan, sondadu Roma dada nodi Nia sai nosi kota Yerusalem. Iha dalan klaran sia nasoru ema ida, naran Simon. Nia foin mai nosi kota Kirene. Sia seten nia seluk Yesus natiu ai karuus. Baa oras nia, ema lear mai nobun Yesus. Naree Yesus nunia, feto sia tanis nadeꞌun aan. Rona sia tanis nunia, Yesus titu fila baa sia nodi katak naꞌak, “Feto Yerusalem sia! Keta tanis baa Haꞌu. Diꞌak liu tanis baa emikaan isin lolon duꞌuk, no emikaan oan sia. Awan-wainrua susar boot atu mai, toꞌo ema dale naꞌak, ‘Sotir kaliuk, bodik feto kiuk mak la nasusu kedas oan.’ Baa oras susar boot nia mai, ema susar liu, toꞌo sia nakroꞌan naꞌak, ‘Diꞌak liu foho nakroꞌon nola ita!’ Sia moos atu dale naꞌak, ‘Tan susar oin nuneꞌe, diꞌak liu foho tunin nola ita!’Hosea 10:8; Lia Raiklaran Falu Fila 6:16 Kalo ema moon nuꞌu Haꞌu neꞌe bele netan susar nuneꞌe, saa tenik baa ema seluk?”Hakerek Moon lia Yunani isin naꞌak, “Kalo ema bele nalo nuneꞌe baa ai huun moris, saa tenik baa ai huun maten.” Oras sondadu sia nodi Yesus baa, sia moos dada nodi no ema aat naꞌin rua, nebee sia simu ukun mate bele-bele no Yesus. Sia laꞌo toꞌo fatin ida, naran ‘Fatin Ulun Ruin’. Toꞌo baa, sia nedi Yesus no ema aat naꞌin rua nia ida-idak baa ai karuus. Hotu, taman nariik ai karuus tolu nia. Ema aat ida iha Yesus sorin kwana, ida iha sorin karuk. [Baa oras nia, Yesus namulak naꞌak, “Ama! Maluꞌa lakon siakaan salan, tan sia la natene saa mak sia nalo.”]a: Lia tohar iha lalutuk laran nia, la noo iha Hakerek Moon lia Yunani tuan kaliuk. Hotu, sondadu sia suut liman atu nodi natene see mak atu netan Yesus farun.Kananuk Sia 22:19 Baa oras nia ema waꞌin mai nobun. Yahudi ulun sia moos naleuk Yesus naꞌak, “Nia bele sori ema seluk, mais la bele sori aan duꞌuk. Kalo Nia tebe-tebes Kristus mak mai nosi Naꞌi Maromak, habusik Nia naꞌin tuun nosi ai karuus.”Kananuk Sia 22:8 Sondadu nia sia moos naleuk Nia. Sia naroo Nia nodi tua siin,Kananuk Sia 69:22 nodi nahii naleuk naꞌak, “Kalo O neꞌe tebe-tebes ema Yahudi naꞌin, sori aan duꞌuk ona!” Hotu sia nakerek baa ai kabelak ida naꞌak,“Neꞌe, ema Yahudi Naꞌin.”Hotu, sia nedi ai kabelak nia baa Yesus ulun fafuhun, atu katak lia krarain mak sia nodi taa ukun mate baa Nia. Ema aat ida mak sia nisa iha Yesus sorin moos tuir naleuk naꞌak, “O Kristus tebes ka? Kalo nunia tebes, sori mola ita hotu-hotu ona.” Mais niakaan maluk deꞌan nia naꞌak, “Hoi! O la mataꞌuk Maromak ka? O moos metan ukun mate nuꞌu ema neꞌe. Ita rua kona ukun makonak no itakaan aꞌaat. Mais ema neꞌe la nalo aat.” Hotu, ema nia dale tuꞌan naꞌak, “Yesus! Oras Ama tama baa Ama Fohorai, manoin haꞌu.” Yesus nataa naꞌak, “Rona mai! Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos! Haꞌu katak kedan, ohin loron neꞌe moos, o tama laleꞌan bele-bele mo Haꞌu.” Yesus mate(Mateus 27:45-56; Markus 15:33-41; Yohanis 19:28-30)(44-45) Baa oras nia, loro natetu tiꞌan. Mais loro matan la laka. Nakukun luri taka nola fatin nia, toꞌo tuku tolu loro malirin. Iha Uma Hamulak Huun noo tais odamatan belar, mak naꞌilulik sia nodi heli Naꞌi Maromak Keꞌan Lulik Kaliuk. Teki-tekis, tais odamatan nia naksira faꞌe baa rua.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 26:31-33 (-) Iha Golgota, Yesus nahii naꞌak, “Ama! Oras neꞌe, Haꞌu klatan Haꞌukaan kmalar baa Ama liman.” Dale notu nunia, Yesus nawan kotu.Kananuk Sia 31:5 Noo sondadu ulun Roma ida mak nariik kreꞌis baa Yesus karuus. Baa oras titu-naree Yesus nawan kotu, nia tonu Naꞌi Maromak naꞌak, “Adeei! Ema neꞌe tebe-tebes ema moon!” Ema waꞌin iha nia titu-naree Yesus nawan kotu, sia laran moras. Hotu sia fila nodi neon susar. Yesus eman sia mak nariik nosi dook moos naree Nia nawan kotu. Feto sia mak tuir Nia nosi Galilea toꞌo Yerusalem, moos iha nia.Lukas 8:2-3 Ema nakoi Yesus(Mateus 27:57-61; Markus 15:42-47; Yohanis 19:38-42)(50-51) Yesus mate tiꞌan, ema ida buka dalan atu natuun Yesus maten nosi ai karuus. Ema nia, naran Yusuf nosi kota Arimatea. Nia ema moon mak nalo lia diꞌak waꞌin. Nia nein bei-beik, nebee Naꞌi Maromak kaer ukun baa hutun-renu. Nia moos ema mak leno lia iha moon-metan Yahudi. Mais nia la simu siakaan lia kakotun ohin nia mak taa ukun mate baa Yesus. (-) Tan Yusuf nakara natuun Yesus maten nosi ai karuus, nia baa gubernur Pilatus atu nusu nahulin maten nia. Gubernur foo leet tiꞌan, Yusuf moos baa natuun maten nia, falun nodi tais mamar. Hotu nia baa rai iha rate fatuk kuak ida, mak ema foin baꞌat notu. Rate nia sei foun. Yesus mate nia, kona baa loron lima. Baa oras sia nakoi Yesus, loro malirin tiꞌan. Kalo loro monu ona, ema Yahudi siakaan loron hamulak nahuu ona. Feto mak mai namutuk no Yesus nosi Galilea sia moos tuir Yusuf atu naree Yusuf rai Yesus maten iha rate nabee. Naree rate fatik tiꞌan, feto nia sia fila nadiꞌa ai morin no mina morin. Mais tan loro monu ona, sia musti nanawa serwisu, tuir ema Yahudi siakaan ukun-badu baa loron hamulak. Sia nein toꞌo loron hamulak siku lai, foin sia baa nisik Yesus maten.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 20:10; Hanoin Hikar Dalan Moris 5:14 Yesus moris nikar!(Mateus 28:1-10; Markus 16:1-8; Yohanis 20:1-10)Baa loron domiku seisawan oan, feto nia sia nodi ai morin no mina morin baa Yesus raten. Toꞌo nebaa, sia titu-naree fatuk boot mak ema nodi taka rate odamatan. Mais fatuk nia nakduir baa tehen tiꞌan. Hotu sia tama baa rate laran, mais Yesus maten la iha tiꞌan. Sia moos benar karin. Mais teki-tekis, ema naꞌin rua nariik iha siakaan sorin. Sia rua tau faru naksinak. Naree nunia, feto nia sia nataꞌuk toꞌo sudur baa rai. Hotu, ema naꞌin rua nia nusu baa sia naꞌak, “Tan saa ina sia mai ema maten fatik atu buka ema mak moris? Yesus la iha neꞌe! Nia moris nikar tiꞌan. Ina sia naluꞌa Niakaan dale baa oras Nia sei iha Galilea ka? Uluk, Nia dale tiꞌan naꞌak, ema atu faꞌan Ema Raiklaran Isin baa ema aat liman. Hotu, sia nedi noꞌo baa ai karuus. Mais wainrua, Nia moris nikar.”Mateus 16:21, 17:22-23, 20:18-19; Markus 8:31, 9:31, 10:33-34; Lukas 9:22, 18:31-33 Rona nola nunia, foin feto nia sia nanoin nola Yesus dalen uluk nia. Sia fila lai-lais, nasara lia hotu-hotu nia baa Yesus klosan naꞌin sanulu resin ida, no ema seluk sia mak tuir no Yesus. (Feto sia mak baa rate nia, neꞌe mak Yakobus inan Maria, Maria nosi leo Magdala, Yohana, no feto seluk naꞌin hira tenik. Sia nia, mak baa nasara lia neꞌe baa Yesus klosan sia.) Rona nola feto nia sia dalen, klosan sia naneo naꞌak feto nia sia dale bosok. Masik nunia moos, Petrus nariik nalai baa rate. Toꞌo nebaa, nia nateke baa rate laran. Naree loos tais mak hodi falun maten. Hotu nia fila kedan nodi naneo naꞌak, “Neꞌe, nunabee tiꞌan?”Hakerek Moon lia Yunani balu la nakerek tohar sanulu resin rua neꞌe. Ema naꞌin rua nasoru Yesus iha dalan baa Emaus(Markus 16:12-13)Baa loron nia moos, noo ema naꞌin rua baa leo ida, naran Emaus. Leo nia dook nosi kota Yerusalem kreꞌis kilo sanulu resin ida. Uluk, sia rua moos tuir Yesus, etuk sia laꞌo nodi dale lia Yesus mamaten. Teki-tekis, Yesus nareꞌis aan baa sia, hotu laꞌo no sia. Mais sia la natene Nia, tan Naꞌi Maromak nalo sia keta natene. Hotu Yesus nusu baa sia naꞌak, “Emi hoꞌi dale saa?”Rona nola nunia, sia oin tuun kedas, hotu sia nariik. Ida mak naran Kleopas, nusu Yesus naꞌak, “Ama neꞌe, ema foun ka? Ama la natene lia mak foin dadi iha Yerusalem neꞌe ka?” Yesus moos nusu naꞌak, “Lia saa nia?”Sia nataa naꞌak, “Lia Yesus nosi Nasaret! Nia tebe-tebes Maromak makoꞌan. Naꞌi Maromak latan beran baa Nia nebee naseꞌi tadak blaar oi-oik. Nia moos matenek nanorin ema. Ema hotu-hotu beer Nia. Naꞌi Maromak moos beer Nia. Mais hatene hodi baa, naꞌilulik no fukun Yahudi sia kohi nola Nia, latan baa gubernur nebee taa ukun mate baa Nia. Hotu, sia nedi noꞌo Nia baa ai karuus. Uluk fohon ami hotu-hotu haloon, nebee Nia mak Kristus. Tan kleur tiꞌan ami hein Kristus mai atu nabusik amikaan ema nosi ukunrai Roma mak tonan ami. Mais loron lima foin dau-dauk neꞌe, sia noꞌo Nia tiꞌan. Oras neꞌe, ami hetak benar. Tan ohin nia amikaan feto sia mai katak naꞌak, sia baa rate seisawan oan. Mais sia la naree Yesus maten. Hotu makbukar laleꞌan katak baa sia naꞌak, Yesus moris nikar tiꞌan! Rona nola nunia, amikaan mamaluk naꞌin hira nalai baa rate. Sia moos naree manesak nuꞌu feto sia dalen. Yesus maten la iha tebes.” Ema rua nia dale notu nunia, Yesus deꞌan naꞌak, “Beik sia! Tan saa la hoꞌuk fiar saa mak Maromak makoꞌan sia katak kedan hori uluk naꞌak, Kristus musti netan susar oi-oik lai, foin simu kneter no beran makaꞌas.” Hotu Yesus nanorin sia lia hotu-hotu mak Maromak makoꞌan sia nakerek nela kedan nosi Kristus. Nahuu nosi Bei Musa toꞌo makoꞌan seluk sia siakaan hakerek. Kreꞌis leo Emaus, Yesus asufanu atu laꞌo liu. Mais sia rua tene naꞌak, “Ama! Mein heik mo ami ohin kalan neꞌe, tan loro atu monu ona.” Yesus moos simu nodi tama namutuk no sia baa uma laran. Baa oras sia tuur naa, Yesus nola tubi rohan ida. Nia namulak sera dodan baa Naꞌi Maromak, hotu tohi faꞌe tubi nia. Nia lolo foo baa sia rua, foin sia natene naꞌak, Nia neꞌe mak Yesus. Mais Nia lakon tekis nosi siakaan oin. Sia moos dale naꞌak, “Etuk oin! Baa oras ita rona Nia nalore makoꞌan siakaan hakerek, itakaan neon malirin.” Dale notu nunia, sia fila kedan baa Yerusalem. Toꞌo nebaa, sia nasoru nola Yesus klosan naꞌin sanulu resin ida, no ema seluk sia mak naklibur iha nia. Yesus klosan sia katak baa sia naꞌak, “Tebes! Yesus moris nikar tiꞌan! Ohin nia, Nia natadu aan baa Mau Petrus.”Hakerek Moon lia Yunani naꞌak ‘Simon’ iha tohar neꞌe. Simon nia, Petrus naran seluk. Hotu, ema naꞌin rua nia moos dale lia hotu-hotu mak dadi iha dalan, toꞌo sia bele natene ema nia mak Yesus, baa oras Nia tohi faꞌe tubi. Yesus natadu aan baa Niakaan maktuir sia(Mateus 28:16-20; Markus 16:14-18; Yohanis 20:19-23; Kristus Klosan Lian 1:6-8)Ema naꞌin rua nia sei noꞌi dale no maktuir seluk nunia, teki-tekis Yesus nariik iha siakaan klaran. Nia foo tabe naꞌak, “Dame!” Mais sia hotu-hotu sarebak no nataꞌuk, tan sia naneo naꞌak ema kmalar. Mais Yesus nusu naꞌak, “Tan saa emi hataꞌuk nuneꞌe? Emi la fiar haꞌak, Haꞌu mak neꞌe ka? Haꞌu kmoris kikar tiꞌan. Tebes! Haree kokon haꞌukaan liman no ain. Lolo emikaan liman hodi koko duꞌuk baa, nebee emi fiar haꞌak, Haꞌu neꞌe lahoos ema kmalar. Tan ema kmalar la noo isin, mais Haꞌu koo isin.” Yesus dale nunia nodi natudu kanek fitar iha liman no ain. Hotu, sia neon boot tan natene naꞌak Yesus moris nikar tiꞌan. Mais sia sei benar, tan la natene, nunabee bele dadi nunia. Hotu Yesus nusu baa sia naꞌak, “Emi haa saa iha neꞌe?” Sia moos lolo foo naꞌan tasi tunun rohan ida baa Nia. Yesus simu nola naꞌan tasi nia, hotu naa iha siakaan oin. Hotu Yesus dale naꞌak, “Nunabee? Emi sei hanoin oras Haꞌu kamutuk ko emi ka? Hori hirak nia, Haꞌu katak tiꞌan kaꞌak, lia hotu-hotu mak Maromak makoꞌan sia nakerek nosi Haꞌu, musti dadi. Hori uluk Bei Musa no makoꞌan seluk sia nakerek nela kedan lia nosi Haꞌu iha Hakerek Moon. Iha Kananuk sia moos, noo hakerek nosi Haꞌu.” Dale hotu nunia, Yesus natutan tenik nodi hanorin malorek nebee sia natene tebe-tebes Hakerek Moon isin. Nia dale naꞌak, “Maromak makoꞌan sia nakerek lia nosi Kristus mak Naꞌi Maromak nameno atu solok mai. Kristus musti netan susar oi-oik lai, foin mate. Mais, baa wainrua, Nia moris nikar. Sia nakerek kedan lia nia sia hotu-hotu. Oras neꞌe, Haꞌu klatan beran baa emi nebee emi hodi Manfatin Diꞌak nia baa ema iha rai-rai, nahuu nosi Yerusalem neꞌe. Katak baa sia haꞌak, ema mak nalo neon aat tan siakaan salan no fila baa Naꞌi Maromak, Naꞌi Maromak nanis kasu mohu siakaan salan hotu-hotu. Emi musti baa foo hatene haꞌak, Haꞌu ketan susar, Haꞌu kmate, hotu moris kikar tiꞌan. Haꞌu moos atu solok Kmalar Lulik, mak Haꞌukaan Ama nameno kedan tiꞌan. Mais, emi musti hein iha Yerusalem neꞌe lai, toꞌo simu hola beran nosi laleꞌan.”Yoel 2:28-29; Yohanis 14:16-17; Kristus Klosan Lian 1:4 Yesus saꞌe baa laleꞌan(Markus 16:19-20; Kristus Klosan Lian 1:9-11)Baa loron ida, Yesus nodi Niakaan maktuir sia sai nosi kota. Kreꞌis leo Betania, Nia foti liman nodi dale natuun matak-malirin baa sia.Kristus Klosan Lian 1:9-11 Oras sei foo matak-malirin nunia, Nia moos niꞌit aan saꞌe baa laleꞌan. Titu-naree nunia, sia hotu-hotu nakniꞌa nodi loꞌu-sudur baa Nia. Nunia hotu, sia fila baa Yerusalem nodi neon boot lo-loos. Sura loron, sia naklibur iha Uma Hamulak Huun nodi tonu-naboot Naꞌi Maromak.Ama Teofilus! Haꞌukaan lia nosi Yesus toꞌo neꞌe dei.Tabe,Lukas Yesus Lia Diꞌak tuir YohanisYesus nia, see?Uluk fohon, Naꞌi Maromak Manfatin iha kedan tiꞌan.Manfatin nia, manesak no Ema ida.Nia namutuk no Naꞌi Maromak.Nia duꞌuk moos Naꞌi Maromak. Tebes. Hori uluk fohon,Nia namutuk kedan no Naꞌi Maromak. Naꞌi Maromak nodi Nia naseꞌi nola hotu-hotu.La noo saa ida mak Nia la naseꞌi. Nia, mak Moris Huun.Nia moos, Kroman maksinaknaroma ema neon. Kroman nia, naksinak nima-nimak,toꞌo makukun moos la bele terus. Noo ema raiklaran ida, naran Yohanis. Naꞌi Maromak solok niaMateus 3:1; Markus 1:4; Lukas 3:1-2 atu foo natene nosi Kroman nia, nebee ema hotu-hotu bele fiar baa Nia. Yohanis neꞌe, lahoos Kroman nia. Mais Naꞌi Maromak solok nia mai atu katak baa ema nosi Kroman nia. Tan Kroman nia, Kroman malolok mak mai baa raiklaran neꞌe, atu naroma ema hotu-hotu neon. Masik Naꞌi Maromak nodi Nia naseꞌi hotu-hotu moos, ema la natene Nia baa oras Nia mai nein iha raiklaran neꞌe. Niakaan ema sia moos la noꞌuk simu Nia. Mais ema mak simu Nia nodi fiar baa Nia, Naꞌi Maromak foo beran baa sia atu dadi baa Niakaan oan. Sia dadi baa Naꞌi Maromak oan, la manesak no ema nahoris oan. Lahoos tan mane ida beer netan husar-binan. Lale. Sia dadi baa Naꞌi Maromak oan, tan Nia duꞌuk mak foo moris nunia baa sia. Naꞌi Maromak Manfatindadi baa ema raiklaran.Nia tuur heik iha itakaan klaran.Ita hobun Niakaan kabaas, tan Nia,Naꞌi Maromak Oan mesak mak kabaas manesak no Aman.Nia natudu laran diꞌak baa ita,tan lisan nunia tebes.Nia nanis tebes no loos. Yohanis foo natene Naꞌi Maromak Manfatin nia see, nodi nahii naꞌak, “Rona mai! Neꞌe, ema mak haꞌu kdale tiꞌan baa emi kaꞌak, ‘Ema ida atu mai. Nia boot liu haꞌu, tan haꞌu ksei la moris dauk, Nia iha kedan tiꞌan!’ ” Yohanis dale nunia, tan Ema nia beer basuk natudu laran diꞌak baa ita nima-nimak. Uluk aan, itakaan bei uluk sia simu Ukun-badu nosi Bei Musa. Mais oras neꞌe, ita simu matak-malirin no hanorin loos nosi Yesus Kristus. La noo ema ida mak naree Naꞌi Maromak. Oan mesak duꞌuk mak naree. Oan nia bele nalore Naꞌi Maromak baa ita, tan Nia namutuk kedan no Aman. Yohanis sarani ema nodi nalore lia Kristus(Mateus 3:1-12; Markus 1:1-8; Lukas 3:1-18)Dala ida, ema Yahudi ulun sia iha Yerusalem bolu naꞌilulik naꞌin hira, no ema naꞌin hira nosi hunun Lewi mak naliku Naꞌi Maromak Niakaan Uma Hamulak Huun. Bolu nola notu, sia solok ema nia sia baa mota Yordan balu baa,Ita hatene sia baa mota Yordan balu baa, tan Yohanis sarani ema iha fatin nia. Leno hosi tohar 28. atu nusu Yohanis Mak Sarani Ema naꞌak, “O neꞌe, Kristus mak Naꞌi Maromak nameno tiꞌan atu solok mai ka?”Rona sia nusu nunia, Yohanis nataa naꞌak, “Lale. Haꞌu neꞌe, lahoos Kristus.” Hotu, sia nusu tenik naꞌak, “Kalo nunia, o neꞌe see? Bei Elia ka?”Yohanis nataa tenik, naꞌak, “Lale.”Hotu sia nusu tenik naꞌak, “Keta toꞌo o neꞌe, Maromak makoꞌan seluk mak ida nia ka?”Nia nataa naꞌak, “Lale.”Hanoin Hikar Dalan Moris 18:15, 18; Maleaki 4:5 Hotu, sia nusu tenik naꞌak, “Kalo nunia, o neꞌe see? Katak malorek lai, tan ami musti fila baa hasara hikar baa amikaan ulun sia mak solok ami.” Rona nola nunia, Yohanis nataa sia tuir saa mak Yesaya nakerek kedan hori uluk naꞌak,“Haꞌu neꞌe, ema mak nahii iha rai fuik naꞌak,‘Ema hotu-hotu hadiꞌa dalan,atu simu Naꞌin!Haweer dalan, hodi simu Nia.’ ”Yesaya 40:3 Baa oras nia, ema naꞌin hira nosi partee Farisi moos mai baa Yohanis. Sia nusu nia naꞌak, “Lia nuneꞌe. Kalo o lahoos Kristus, lahoos bei Elia, no lahoos Maromak makoꞌan seluk nia, tan saa o sarani ema? See mak foo beran nia baa o?” Yohanis nataa naꞌak, “Haꞌu neꞌe, sarani ema kodi wee dei. Mais noo Ema ida iha emikaan klaran tiꞌan mak emi la hatene. Masik haꞌu kahuluk Nia moos, Nia boot liu haꞌu. Haꞌu kdadi ata baa Nia moos, haꞌu la kfatan.”Hakerek Moon lia Yunani naꞌak, “Kore niakaan kaso talin dei moos, haꞌu la kfatan.” Serwisu kaso talin nia, serwisu ata. Tan lia nia, ita hatene Yohanis lia isin naꞌak, nia ema kiꞌik basuk. Masik dadi baa Naꞌi Yesus atan moos, la fatan. Lia neꞌe sia hotu-hotu dadi iha leo Betania, iha mota Yordan balu baa. Yohanis no niakaan maktuir sia sarani ema iha fatin nia.Leo ‘Betania’ neꞌe, seluk nosi leo Betania mak kreꞌis baa kota Yerusalem. Mais, Betania neꞌe niakaan fatin la malorek. Ema matenek sia naneo naꞌak, arumak Betania neꞌe manesak no rai ida naran ‘Basan’ iha debu Galilea lorosaꞌe, tan ema ida naran Yosefus nakerek fatin nia naran ‘Batanea’. Yosefus nia, ema Yahudi ida mak nakerek Israꞌel niakaan rai lian bodik ukunrai Roma. Bibi Malae Oan mak Naꞌi Maromak nadiꞌa kedan dadi baa seraBaa awan, Yohanis naree Yesus mai baa sia. Hotu Yohanis dale naꞌak, “Mana lai! Bibi malae oan mak Naꞌi Maromak nadiꞌa kedan, Nia mai tiꞌan. Nia mak atu dadi sera, kasu ema raiklaran salan. Ema nia mak hori sehik haꞌu katak kaꞌak, “Ema ida atu mosu mai. Nia boot liu haꞌu, tan oras haꞌu ksei la moris dauk, Nia iha tiꞌan.” Uluk, haꞌu la katene ema neꞌe mak Kristus. Mais Naꞌi Maromak solok haꞌu baa ema Israꞌel sia, atu foo katene nosi lia Kristus. Tan lia nia, haꞌu kmai sarani sia kodi wee. (32-33) Uluk, Naꞌi Maromak katak baa haꞌu naꞌak, ‘Ema ida atu mai baa o. Hotu, Haꞌukaan Kmalar Lulik atu tuun mai nein iha Nia. Hotu, Nia nodi Haꞌukaan Kmalar Lulik, foo beran baa Haꞌukaan ema sia.’ Naꞌi Maromak katak kedan nunia, mais baa oras Ema neꞌe mai baa haꞌu, haꞌu la katene Nia mak Kristus. Dau-dau haꞌu ktitu-karee Maromak Kmalar Lulik tuun nosi laleꞌan hanesan lakateu sina, hotu nein baa Nia, foin haꞌu katene kaꞌak, ‘Nia neꞌe, mak Kristus!’ (-) Lia nia, karee kodi matan duꞌuk. Etuk, haꞌu katak baa emi kaꞌak, ‘Ema mak mai neꞌe, Naꞌi Maromak Oan!’ ” Yesus boi nola maktuir naꞌin ruaBaa awan, Yohanis noꞌi nariik no niakaan maktuir naꞌin rua. Naree Yesus laꞌo liu, nia katak baa maktuir sia naꞌak, “Mana lai! Ema nia, bibi malae oan mak Naꞌi Maromak nadiꞌa kedan atu dadi baa sera!” Rona nola nunia, Yohanis niakaan ema maktuir naꞌin rua nia, laꞌo nela nia, baa tuir Yesus. Yesus mana kotuk, naree sia tuir Nia. Hotu Nia nusu sia naꞌak, “Nunabee? Emi tuir Haꞌu baa saa?”Sia nusu fila baa Nia naꞌak, “Rabi hein iha nabee?” [Iha siakaan lia Aram, sia temi ema boot naꞌak ‘Rabi’. Lia isin naꞌak, ‘ema manorik’.] Hotu Yesus nataa naꞌak, “Mai, baa haree duꞌuk.” Hotu sia tuir Nia, baa naree Niakaan hein fatin. Toꞌo nebaa, takseer tuku haat loro malirin. Sia moos nein no Nia toꞌo loro monu. Ema naꞌin rua mak tuir Yohanis, hotu tuir Yesus nia, ida naran Andreas, Simon Petrus alin. Fila no fila, Andreas lai-lais baa buka maun Simon nodi katak naꞌak, “Hei, mau! Ami hasoru Mesias tiꞌan!” [Iha siakaan lia Aram, ‘Mesias’ naꞌak, ‘Kristus.’ Kristus nia, mak Naꞌi Maromak nameno kedan atu solok mai.] Hotu, Andreas no maun baa nasoru Yesus.Toꞌo baa, Yesus mana Simon nodi katak naꞌak, “O neꞌe, Simon. Okaan aman, mak Yohanis. Nahuu baa oras neꞌe, ema bolu o naꞌak, ‘Kefas’ ” [‘Kefas’ lia isin manesak no ‘Petrus’ mak naꞌak ‘fatuk’].Naran Kefas nia, nosi kefa, tuir lia Aram. Lia isin naꞌak, ‘fatuk’. Naran Petrus nia, nosi petra, tuir lia Yunani. Lia isin moos naꞌak, ‘fatuk’. Yesus bolu nola Filipus no Natanel(43-44) Iha fatin nia moos, noo ema ida seluk naran Filipus. Niakaan leo huun naran Betsaida. Petrus no Andreas moos huun nosi leo nia.Baa awan, Yesus nakotu atu baa rai Galilea. Toꞌo baa, Yesus nasoru Filipus, hotu tene naꞌak, “Mai tuir Haꞌu, dadi baa Haꞌukaan ema!” (-) Rona nola nunia, Filipus baa buka nola ema ida naran Natanel. Nia katak naꞌak, “Mau! Ami hasoru tiꞌan Ema mak ita hoꞌi hei-hein nia. Nia naran Yesus, nosi leo Nasaret. Aman, naran Yusuf. Ema nia mak hori uluk Bei Musa no Maromak makoꞌan seluk sia nakerek nela kedan iha Hakerek Moon.” Rona nola nunia, Natanel naꞌak, “Ema Nasaret!? Aikee! Leo nia, la noo folin. La noo diꞌak saa mak naksain nosi leo nia.”Mais Filipus nakahik nia naꞌak, “Hoi! Keta nunia. Mai maree duꞌuk baa!” Rona nola nunia, Natanel moos nakara, hotu baa. Oras Yesus titu-naree Natanel, Yesus katak naꞌak, “Ema neꞌe, ema Israꞌel isin. Nia ema moon mak la natene tolek.”Uluk aan, Naꞌi Maromak foo naran foun Israꞌel baa Bei Yakob. Mais naran tuan Yakob, lia isin naꞌak, ‘bosok teen.’ (Haree Lia Uluk Fohon 27:1-40, 32:22-32.) Iha neꞌe, Yesus soe lia naꞌak, Natanel neꞌe, ema Israꞌel mak ilas seluk nosi Bei Yakob. Tan Natanel, ema moon. Rona nola nunia, Natanel nusu naꞌak, “Nunabee Ita Boot bele hatene haꞌu?”Yesus nataa naꞌak, “Nuneꞌe. Baa oras Filipus la baa bolu o dauk, o sei tuur iha ai ohak nia,Iha Hakerek Moon tuir lia Yunani, ai huun nia naꞌak sukei. Hakerek Moon tuir lia Indonesia naꞌak pohon ara. Mais, sukei natudu ai huun ida mak ema kuda atu naa fuan. Iha rai Timor, ema la naa ai huun ara fuan. Dadi, ai huun sukei iha Hakerek Moon, la manesak no itakaan ai huun ara iha rai Timor. Haꞌu ktitu-karee o tiꞌan.” Hotu Natanel katak naꞌak, “Ita Boot neꞌe, Naꞌi Maromak Oan tebe-tebes! Ita Boot neꞌe, tebe-tebes Naꞌin bodik ita ema Israꞌel!” Mais Yesus nusu baa nia naꞌak, “Arumak o fiar baa Haꞌu, tan ohin nia Haꞌu katak kaꞌak, ‘Baa oras o sei tuur iha ai ohak nia, Haꞌu ktitu-karee o tiꞌan.’ Nunia ka? Manoin, tan o atu maree lia mak makaꞌas liu tenik lia neꞌe! Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos. Loron ikus, emi atu haree laleꞌan nakloke no Naꞌi Maromak Niakaan makbukar laleꞌan sia saꞌe-tuun iha Haꞌukaan sorin, tan Haꞌu neꞌe, Ema Raiklaran Isin mak tuun mai nosi laleꞌan.”Iha Lia Uluk Fohon 28:10-17, Yakob meꞌi iha Betel. Iha meꞌi laran, nia naree Maromak Niakaan makbukar laleꞌan sia saꞌe-tuun tuir asodan ida. Yakob temi asodan nia, “odamatan baa laleꞌan”. Dahur iha leo KanaBaa wainrua, noo ema nalo uma kain foun, hotu sia nalo dahur iha leo Kana iha rai Galilea. Yesus inan iha nia. Yesus no Niakaan maktuir sia moos kona hamata. Hotu, sia baa. Mais kleu-leur, anggor ween nahuu mohu iha dahur nia. Yesus inan mai katak baa Nia naꞌak, “Oa! Tulun lai! Siakaan anggor ween mohu tiꞌan.” Yesus nataa naꞌak, “Ina. Tan saa ina nakara Haꞌu mak babilan? Haꞌukaan oras sei la toꞌo dauk.” Mais inan katak baa ema makserwisu iha nia sia naꞌak, “Rona! Nia naruka halo saa, halo tuir baa dei.” Iha fatin nia noo kusi fatuk neen. Kusi ida-idak nahisi wee takseer liter hitu nulu resin lima toꞌo atus ida sanulu resin lima. Ema Yahudi tau wee baa kusi nunia sia, atu nodi namoos aan tuir siakaan adat. Baa oras nia, Yesus naruka baa ema makserwisu sia naꞌak, “Hola wee, tau hakonu kusi neꞌe sia.” Rona nola nunia, ema makserwisu sia tau nakonu wee baa kusi nia sia. Hotu Yesus naruka naꞌak, “Oras neꞌe, kuru hola oda, foo baa dahur naꞌin.” Sia moos nalo tuir. Toꞌo nebaa, dahur naꞌin nemu kokon wee nia. Natene nodi baa, wee nia dadi anggor ween tiꞌan! Dahur naꞌin benar, tan nia la natene sia netan anggor ween nia nosi nabee. (Mais ema makserwisu sia natene.)Hotu, dahur naꞌin bolu nola sasudin mane. Nia katak naꞌak, “Tuir loos, ema foo uluk anggor ween mak diꞌak. Ema nemu waꞌin tiꞌan, foin nasai anggor ween la duun diꞌak. Mais o malo baku fila. O masai uluk anggor ween la duun diꞌak, foin o masai anggor ween diꞌak.” Lia nia dadi iha leo Kana, iha rai Galilea. Oras nia, Yesus naseꞌi tadak blaar uluk fohon mak ema bele naree. Nia natudu Niakaan kabaas nunia, toꞌo Niakaan maktuir sia fiar baa Nia. Nunia hotu, Yesus no Niakaan inan, Niakaan alin sia, no Niakaan maktuir sia, tuun baa kota Kapernaum. Mais sia nein iha nia loron hira dei.Mateus 4:13 Yesus teꞌur sai ema nosi Uma Hamulak Huun(Mateus 21:12-13; Markus 11:15-17; Lukas 19:45-46)Ema Yahudi siakaan loron boot Paska kreꞌis mai ona, Yesus saꞌe baa kota Yerusalem.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 12:1-27 Toꞌo Uma Hamulak Huun lalawar, Nia naree ema faꞌan karau baka, bibi malae, no manu lakateu sina. Sia faꞌan buat nia sia baa ema mak mai Uma Hamulak Huun atu nalo sera tunun bodik Naꞌi Maromak. Iha nia moos, Yesus naree ema tuur taruka osan mak ema nodi sera baa Naꞌi Maromak. Naree notu nunia, Yesus nodi oe teꞌur sai ema hotu-hotu nosi nia. Nia moos nabuꞌa sai karau baka no bibi malae sia. Nia naloti fatin taruka osan, nodi fakar keke karin osan nia sia. Hotu Nia naruka ema makfaꞌan lakateu sina nia sia naꞌak, “Hasai naha neꞌe sia hosi neꞌe! Fatik neꞌe lahoos faꞌan fatin! Keta halo Haꞌukaan Ama Uman dadi faꞌan fatin!” Baa oras nia moos, Niakaan maktuir sia nanoin nola Hakerek Moon naꞌak,“Haꞌu kadomi basuk Naꞌi Maromak Uman.Etuk haꞌu kbeer basuk daka Niakaan naran diꞌak.”Kananuk Sia 69:9 Nunia hotu, Yahudi ulun sia nusu Yesus naꞌak, “Tan saa o teꞌur ema nunia? Kalo O tebe-tebes moo beran nunia, matudu tadak blaar ida baa ami nebee dadi kakaꞌer.” Mais Yesus nataa naꞌak, “Masik emi hadodok fatin lulik neꞌe moos, baa wainrua Haꞌu kariik kikar.”Mateus 26:61, 27:40; Markus 14:58, 15:29 Mais sia sakar naꞌak, “Hetan hosi nabee? Ema nariik Uma Hamulak Huun neꞌe, tinan haat nulu resin neen laran. Tan saa O maneo maꞌak, loron tolu dei O bele mariik mikar?!” Sia nusu nunia, tan sia la natene Yesus natetek Niakaan isin lolon no fatin lulik ida. Yesus mate tiꞌan, hotu moris nikar, foin Niakaan maktuir sia nanoin nola saa mak Nia katak kedan baa sia nunia. Hodi nunia, sia moos fiar baa lia saa mak Maromak makoꞌan uluk aan sia nakerek nela kedan iha Hakerek Moon nosi lia Yesus nia. Yesus natene ema hotu-hotu neonBaa oras nia, Yesus nein heik iha kota Yerusalem atu tuir loron boot Paska iha nia. Ema waꞌin moos fiar baa Nia, tan sia naree tadak blaar mak Nia naseꞌi. (24-25) Mais Yesus la fiar sia, tan Nia natene nanis ema raiklaran neon. Nia la buka ema nalore ema raiklaran lisan baa Nia, tan Nia natene nanis. (-) Yesus dale no NikodemusNoo ema naꞌin ida naran Nikodemus. Nia, ema Yahudi siakaan ulun boot ida nosi partee Farisi. Baa kalan ida, nia mai nasoru Yesus nodi katak naꞌak, “Ita Boot! Ami hatene Naꞌi Maromak mak solok Ita Boot atu mai nanorin ami. Tadak blaar mak Ita Boot naseꞌi, foo lia kakaer baa ami naꞌak, Naꞌi Maromak mak foo beran baa Ita Boot. Tan, kalo lahoos nunia, tadak blaar nia sia la bele dadi.” Rona nola Nikodemus dale nunia, Yesus nataa naꞌak, “Tebes. Naꞌi Maromak mak foo beran baa Haꞌu. Mais rona, tan Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos: kalo ema nakara dadi Naꞌi Maromak eman, musti noo mak nahoris nikar nia.” Rona nola nunia, Nikodemus benar. Nia nusu naꞌak, “Mais nunabee bele nahoris nikar ema? Ema la bele tama nikar baa inan notak, hotu inan nahoris nikar nia. La bele.” Yesus nataa naꞌak, “Tebes! Mais rona, tan Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos: kalo Naꞌi Maromak la nodi Kmalar no wee atu foo moris foun baa ema, ema la bele dadi baa Niakaan ema. Ema raiklaran nahoris ema raiklaran. Mais Maromak Kmalar mak foo moris foun baa ema. Keta blaar, kalo Haꞌu katak kaꞌak, ‘Musti noo mak nahoris nikar ema.’ Hanoin kokon anin. Ita la bele haruka anin, tan anin nuu tuir niakaan hakara. Ita bele rona niakaan iis, mais ita la hatene anin mai nosi nabee, atu baa nabee. Ema moos simu moris foun nosi Maromak Kmalar nunia.” Rona nola nunia, Nikodemus nusu naꞌak, “Nunabee, toꞌo bele dadi nunia?” Yesus nataa naꞌak, “Ama neꞌe, ema manorik boot bodik ita ema Israꞌel tomak. Tan saa ama la natene lia neꞌe sia? Rona, tan Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos: Haꞌu ko Haꞌukaan ema sia hatene lia neꞌe sia, tan ami haree duꞌuk tiꞌan. Ami katak baa emi tiꞌan, mais emi la simu. Kalo Haꞌu katak kosi lia mak dadi iha raiklaran, emi la fiar. Saa tenik, kalo katak kosi saa mak dadi iha laleꞌan. Emi nanis hetak la fiar! Emi la hatene saa mak dadi iha laleꞌan baa, tan la noo ema ida kois mak bele saꞌe baa laleꞌan. Mais Haꞌu katene, tan Haꞌu neꞌe, Ema Raiklaran Isin mak tuun mai nosi laleꞌan. Uluk aan, oras itakaan bei uluk sia sei iha fatin fuik, Bei Musa naseꞌi samea ida nosi besi riti, hotu nisa baa ai leten. Hodi nunia, ema moras mak naree samea nia, bele netan isin diꞌak. Nunia moos Haꞌu, Ema Raiklaran Isin neꞌe. Ema atu nisa Haꞌu baa ai leten,Sura Renu Israꞌel 21:4-9 nebee ema mak fiar baa Haꞌu, netan moris nima-nimak. Naꞌi Maromak nadomi ema raiklaran, toꞌo Nia solok Oan Mane mesak mai raiklaran neꞌe. Hodi nunia, ema hotu-hotu mak fiar baa Oan, la kona kastikar mak sasa faꞌe sia nosi Naꞌi Maromak ona, mais sia netan moris nima-nimak no Nia. Tebes. Naꞌi Maromak solok Oan baa raiklaran neꞌe, lahoos atu taa ukun baa ema maksalan, mais atu sori ema maksalan nosi kastikar. Naꞌi Maromak la taa ukun baa ema mak fiar baa Oan. Mais Nia taa ukun baa ema mak la fiar, tan sia la fiar baa Oan Mane mesak neꞌe. Lia nuneꞌe: Naꞌi Maromak solok kroman mai tiꞌan atu naksinak iha raiklaran neꞌe. Mais ema la noꞌuk moris iha kroman nia. Sia nakara fila baa moris iha makukun, tan sia beer nalo aat. Etuk, Naꞌi Maromak atu kastikar sia. Ema hotu-hotu mak moris nalo aat, hirus kroman nia. Sia la nakara kroman nia naksinak baa sia, nebee kroman la loke loren siakaan hahalok aat. Mais ema mak moris tuir hanorin loos, sia mai baa kroman nia. Hotu kroman nia naksinak nalore siakaan hahalok mak sia nalo, tuir Naꞌi Maromak beer.” Yohanis dale tenik nosi YesusNunia hotu, Yesus no Niakaan maktuir sia sai nosi kota Yerusalem, mais sia nein heik iha rai Yudea. Iha nia, sia sarani ema. (23-24) Baa oras nia, Naꞌi Herodes sei la natama dauk Yohanis baa bui. Oras nia, Yohanis moos sarani ema iha leo Ainon, kreꞌis baa leo Salim, tan iha nia no wee waꞌin. Ema mai hei-hein baa Yohanis iha nia, sia nusu nebee Yohanis sarani sia.Mateus 14:3; Markus 6:17; Lukas 3:19-20 (-) Baa oras nia, ema Yahudi naꞌin ida nalo lia no Yohanis niakaan maktuir sia, nosi siakaan adat Yahudi naꞌak, ema musti namoos uluk isin, foin bele namulak. Tan baa nia, maktuir sia mai nusu Yohanis naꞌak, “Ama Manorik! Hanoin kokon Ema ohin nia mak buka ama iha mota Yordan nebaa, mak ama naꞌak Kristus? Oras neꞌe, Ema nia sarani ema iha nebaa! Keta toꞌo ema la mai baa ita tenik, tan hotu-hotu baa Nia bele!” Mais Yohanis nataa naꞌak, “Nuneꞌe! Ema la bele nalo sa-saa kalo Naꞌi Maromak la loke dalan bodik nia. Emi duꞌuk rona tiꞌan haꞌu katak malorek kaꞌak, ‘Haꞌu neꞌe, lahoos Kristus. Mais Naꞌi Maromak solok uluk haꞌu atu kloke dalan bodik Kristus. Nunia dei!’Yohanis 1:20 Hola hatetek hosi dahur uma kain foun. Ita mai tuir dahur, tan ita hakara haree sasudin mane nola feto. Lahoos haree niakaan matas hariik. Mais matas nia, musti nakara rona sasudin mane dalen. Nuneꞌe! Yesus, hanesan sasudin. Haꞌu, mak Niakaan matas hariik. Oras neꞌe, haꞌu neon diꞌak, kalo ema nanono baa Nia. Nia mak ema musti nakneter kaliuk, lahoos haꞌu.” Yesus nia, mak tuun mai nosi laleꞌanHotu, Yohanis dale natutan naꞌak, “Tebes. Yesus nia boot kaliuk, tan Nia tuun mai nosi Naꞌi Maromak iha laleꞌan. Ema mak mai nosi raiklaran, nia ema raiklaran dei. Nia moos dale loos lia raiklaran. Mais Yesus seluk, tan Nia mai nosi laleꞌan. Nia dale lia mak Nia naree no rona tiꞌan iha laleꞌan. Masik nunia moos, ema la noꞌuk simu. Mais kalo ema simu Nia, sia natebes naꞌak, Naꞌi Maromak Manfatin, tebes no loos. Naꞌi Maromak solok Nia mai atu katak Niakaan mamenon. Naꞌi Maromak moos fakar Niakaan Kmalar baa Nia. Ama Maromak nadomi tebe-tebes Oan nia toꞌo latan hotu-hotu baa Nia.Mateus 11:27; Lukas 10:22 Ema mak fiar baa Oan nia, simu moris nima-nimak. Mais ema mak la nanono baa Nia, la simu moris nia, tan Naꞌi Maromak nahibu sia nima-nimak.” Yesus dale no feto Samaria(1-2) Baa oras nia ema hetak waꞌin mai baa Yesus nodi nusu atu simu sarani, toꞌo ema mak tuir Yesus waꞌin liu ema mak tuir Yohanis. (Tuir loos, Yesus duꞌuk la sarani ema, Niakaan maktuir sia mak sarani ema.) La kleur, ema nosi partee Farisi moos rona nola naꞌak, ema hetak waꞌin tuir Yesus. Baa oras Yesus natene nola ema Farisi rona nunia tiꞌan, (-) Nia no maktuir sia laꞌo nela rai Yudea, fila baa rai Galilea. Iha dalan, sia laꞌo tuir rai Samaria, atu borut baa Galilea. Iha Samaria sia toꞌo leo ida naran Sikar, kreꞌis baa rai mak uluk aan Bei Yakob foo baa oan Yusuf.Lia Uluk Fohon 33:19; Yosua 24:32 (6-8) Iha leo diꞌin, noo wee knuuk ida, naran ‘wee knuuk Yakob’. Loro natetu, Yesus sia toꞌo wee knuuk nia. Hotu Yesus nanawa kole iha nia. Niakaan maktuir sia laꞌo nela Nia mesan, baa sosa hahaak iha leo laran.La kleur, feto ida nosi leo nia mai nola wee. Yesus nusu baa nia naꞌak, “Bii. Haꞌu kbele kusu wee hemu oan ida ka?” (-) (-) Rona nola nunia, feto nia sarebak, tan tuir loos, ema Yahudi la kahur no ema Samaria. Nia nusu fila baa Yesus naꞌak, “Ama! Ama, ema Yahudi. Haꞌu neꞌe, ema Samaria. Ama nusu wee hemu baa haꞌu, kona ka?”Esra 4:1-5; Nehemia 4:1-2 Yesus katak naꞌak, “Nuneꞌe. Kalo bii natene saa mak Naꞌi Maromak nakara foo baa ema, no natene See mak nusu wee hemu neꞌe, bii nanis nusu fila wee baa Haꞌu. Hotu, Haꞌu moos foo wee mak nodi moris.”Yeremia 2:13; Sakarias 14:8; Yeskiel 47:9 Feto nia nataa naꞌak, “Ama la noo kakuruk wee. Wee knuuk neꞌe moos leꞌan. Oin nunabee, Ama bele netan wee mak nodi moris nia? Uluk aan Bei Yakob rai nela wee knuuk neꞌe baa ami. Bei Musa duꞌuk nemu nosi wee neꞌe. Niakaan oa sia moos nemu. Niakaan bibi no karau moos nemu. Keta manoin, ama bele netan wee mak diꞌak liu wee neꞌe!” Yesus nataa naꞌak, “Ema mak nemu nosi wee neꞌe, nanis nanroo nikar tenik. Mais ema mak nemu wee mak Haꞌu kfoo, sia la nanroo kedas. Tan wee mak Haꞌu kfoo, hanesan wee matan ida, mak nakfuka saꞌe foo moris toꞌo nima-nimak.” Feto nia nataa naꞌak, “Kalo nunia, Ama foo wee nia baa haꞌu lai, nebee haꞌu lalika kanroo tenik! Hodi nunia, haꞌu lalika mai kuru tenik wee ona.” Hotu Yesus naruka naꞌak, “Bii fila lai, baa bolu mola okaan laꞌen mai neꞌe.” (17-18) Nia nataa naꞌak, “Mais haꞌu la koo laꞌen.”Yesus moos naꞌak, “Tebes. Bii dale moon. O moo laꞌen lima tiꞌan. Mane mak iha baa oras neꞌe moos, lahoos okaan laꞌen.” (-) Hotu, feto nia dale naꞌak, “Adeei! Ama neꞌe, nanis Maromak makoꞌan. Haꞌu atu kusu lia ida baa Ama nuneꞌe: ami ema Samaria, amikaan bei uluk sia loꞌu-sudur baa Naꞌi Maromak iha foho Gerisim neꞌe.Foho Gerisim nia, kreꞌis baa leo Sikem iha rai Samaria. Hakerek Moon lia Yunani, hakerek loos naꞌak, “iha foho neꞌe”. Mais ema matenek sia hotu-hotu naꞌak, foho nia naran “Gerisim”. Mais, emi, ema Yahudi haꞌak, kalo loꞌu-sudur baa Naꞌi Maromak, musti baa Yerusalem. Tuir Ama, lia malolok mak nabee?” Yesus nataa naꞌak, “Bii, fiar Haꞌu. Loꞌu-sudur baa Naꞌi Maromak iha foho neꞌe ka, iha Yerusalem ka, nosi ikus lia nia la noo folin. Emi ema Samaria, la hatene see mak emi loꞌu-sudur baa. Mais ami ema Yahudi hatene Maromak mak ami loꞌu-sudur baa, tan Nia nameno tiꞌan nodi ami atu loke dalan, nebee ema hotu-hotu bele netan moris. Toꞌo baa niakaan oras, ema mak loꞌu-sudur baa itakaan Ama tuir hanorin loos, sia atu loꞌu-sudur baa Nia nodi beran nosi Niakaan Kmalar Lulik. (Tuir loos, oras nia toꞌo tiꞌan.) Ema mak loꞌu-sudur oin nunia, mak Ama iha laleꞌan nakara. Naꞌi Maromak neꞌe, kmalar mak moris. Nia iha fatin hotu-hotu. Dadi, ema mak loꞌu-sudur baa Nia tuir hanorin loos, musti loꞌu-sudur baa Nia nodi beran nosi Kmalar Lulik.” Rona nola Yesus dale nunia, feto nia katak naꞌak, “Haꞌu katene Mesias atu mai. Nia mak ema temi naꞌak, ‘Kristus’, tan Naꞌi Maromak nameno kedan atu solok Nia mai. Kalo Nia mai tiꞌan, nanis Nia nalore lia hotu-hotu baa ita.” Yesus nataa naꞌak, “Ema nia mak Haꞌu, mak noꞌi dale no o neꞌe.” Oras nia moos, Yesus Niakaan maktuir sia mai nikar nosi leo laran. Naree Nia noꞌi dale no feto Samaria nia, sia blaar. Mais la noo ida nusu baa feto nia naꞌak, “O makara saa?” La noo ida moos nusu baa Yesus naꞌak, “Tan saa Ama Boot dale no feto nia?” Hotu, feto nia laꞌo nela niakaan kusi iha nia, fila baa leo laran. Nia dale baa ema iha nia sia naꞌak, “Mai haree kokon ema neꞌe lai! Nia dale loke fore hotu-hotu mak haꞌu kalo tiꞌan. Keta arumak, Nia neꞌe Kristus, mak Naꞌi Maromak nameno kedan atu solok mai!” Rona nola nunia, ema nia sia sai nosi leo laran, baa naree Nia. Oras feto nia foin fila, Yesus Niakaan maktuir sia namaus Nia naꞌak, “Ita Boot! Mai haa lai!” Mais Yesus nataa naꞌak, “Haꞌu koo tiꞌan hahaak mak emi la hatene.” Rona nola nunia, Niakaan maktuir sia nakusuk malu naꞌak, “Nunabee tiꞌan? See mak mai foo hahaak baa Nia?” Mais Yesus katak naꞌak, “Nuneꞌe mai. Naꞌi Maromak solok Haꞌu atu kalo tuir Niakaan beer, kodi kalaꞌo Niakaan serwisu toꞌo mohu. Lia nia manesak nuꞌu hahaak bodik Haꞌu. Lia hatetek nuneꞌe. Toꞌos naꞌin naꞌak, ‘Sei fulan haat lai, foin bele kuꞌu.’ Mais haꞌu kaꞌak, ‘Mana lai baa toꞌos nebaa sia. Tetuk tiꞌan atu kuꞌu.’ Toꞌos isin nia sia, hanesan ema lear mak mai baa ita. Sia nadiꞌa aan tiꞌan atu fiar baa Haꞌu. Ema mak kuꞌu no libur toꞌos isin, simu siakaan saseban. Sia nuꞌu ema mak natudu dalan, nebee ema fiar baa Haꞌu, hotu netan moris nima-nimak. Hodi nunia, ema mak kuda fini, no ema mak kuꞌu toꞌos isin, neon diꞌak bele-bele. Lia fuan ida naꞌak, ‘Ema ida kuda fini; seluk sia libur toꞌos isin.’ Tebes. Haꞌu ksolok emi baa libur toꞌos isin mak ema seluk kuda. Emi hetan sotir hosi siakaan kolen.” Baa oras nia, ema Samaria waꞌin fiar baa Yesus iha leo nia, tan feto nia nasara naꞌak, “Nia dale loke fore hotu-hotu mak haꞌu kalo tiꞌan.” Ema nia sia moos mai naroꞌan baa Yesus naꞌak, “Ama Boot, hein ho ami iha neꞌe dei!” Nia moos nein iha nia toꞌo loron rua. Rona Yesus dale duꞌuk, ema waꞌin tenik moos fiar baa Nia. Sia katak baa feto nia naꞌak, “Hori sehik nia, ami rona loos o dale dei. Mais oras neꞌe, ami fiar, tan rona duꞌuk hosi Nia. Ami hatene tebes haꞌak, Ema neꞌe, Maksorin raiklaran.” Yesus nadiꞌak nola ema boot ida oanLoron rua nia siku tiꞌan, Yesus sia laꞌo liu baa rai Galilea mak Yesus rai huun. (Uluk, dala ida Yesus dale naꞌak, “Ema la nakneter Maromak makoꞌan iha niakaan leo duꞌuk.”)Mateus 13:57; Markus 6:4; Lukas 4:24 Mais baa oras neꞌe, ema Galilea waꞌin simu Nia diꞌa-diꞌak, tan sia tuir tiꞌan dahur Paska iha Yerusalem, no sia naree nodi matan duꞌuk hotu-hotu mak Nia nalo iha nebaa.Yohanis 2:23 Hotu, Yesus sia laꞌo baa leo Kana, leo mak uluk Nia nalo wee dadi baa anggor ween.Kreꞌis leo nia, noo ema boot ida iha kota Kapernaum. Niakaan oan mane moras.Yohanis 2:1-11 Oras nia rona nola naꞌak Yesus mai nikar tiꞌan nosi rai Yudea, nia moos laꞌo saꞌe baa buka Yesus iha Kana. Nasoru nola tiꞌan, nia namaus nebee Yesus tuun mai, nadiꞌak nola oan, tan kreꞌis mate ona. Mais Yesus katak baa ema nia naꞌak, “Kalo emi la haree Haꞌu kaseꞌi tadak blaar oi-oik, emi la hoꞌuk fiar baa Haꞌu!” Ema nia nataa naꞌak, “Ama Boot. Tulun mai lai. Kalo lale, haꞌukaan oa mate ona.” Rona nola nunia, Yesus katak naꞌak, “Fila ona. O oan diꞌak tiꞌan.”Hotu, ema nia taliꞌur nodi fila, tan nia fiar Yesus dalen. Baa oras fila, niakaan ema serwisu sia mai nasoru nia iha dalan, nodi naꞌak, “Lalika susar ona, tan ama oan diꞌak tiꞌan.” Hotu, nia nusu baa sia naꞌak, “Nia nahuu diꞌak baa tuku hira?”Sia nataa naꞌak, “Nahuu baa hori sehik, tuku ida loron natetu niakaan manas tuun kedas.” Hotu, ema boot nia nanoin nola naꞌak, niakaan oa nia nahuu diꞌak, kona besik baa oras Yesus katak naꞌak, “Ama oan diꞌak tiꞌan.” Hotu, nia no niakaan ema uma laran sia fiar bele-bele baa Yesus. Tadak blaar nia, tadak blaar dala rua mak Yesus naseꞌi baa oras Nia sai nosi Yudea baa Galilea. Yesus nadiꞌak nola ema moras ida iha BatesdaNunia hotu, loron boot Yahudi ida toꞌo mai tiꞌan. Yesus sia fila baa kota Yerusalem atu nadahur loron boot nia. Iha Yerusalem, noo wee lalihuk ida kreꞌis baa odamatan nanokar ida naran, Odamatan Bibi Malae. Iha siakaan lia Aram, wee lalihuk nia naran ‘Wee Lalihuk Batesda’. Noo tetek lima kreꞌis baa wee lalihuk nia.Hakerek Moon lia Yunani balu naꞌak ‘Betesda’, balu naꞌak ‘Betsata’, balu tenik naꞌak ‘Betsaida’. Lia nosi Odamatan Bibi Malae moos noo iha Nehemia 3:1, 32; 12:39. Kota Yerusalem noo odamatan nanokar waꞌin. Odamatan ida-idak noo niakaan serwisu ida-idak. Uluk aan, ema tau Odamatan Bibi Malae neꞌe, nebee bibi malae sia tama tuir nia. Loro-loron ema mak moras waꞌin tuur nein iha tetek nia sia. Nuꞌu: ema matan delek, ema ain asak, no ema mak la bele koen aan. [Sia nein, toꞌo wee nia nahuu kakoen. Tan isin ida-idak, Maromak Niakaan makbukar laleꞌan tama baa kakoen wee nia. Hotu, ema moras mak tama uluk baa wee nia laran, nia diꞌak kedas.]Lia fuan sia iha lalutuk laran neꞌe, la noo iha Hakerek Moon lia Yunani mak tuan kaliuk. Baa oras Yesus sia toꞌo baa fatin nia, noo ema ida mak moras tinan tolu nulu resin walu tiꞌan. Titu-naree ema nia noꞌi toba iha nia, Yesus natene kedan ema nia moras kleur tiꞌan. Hotu Yesus nusu nia naꞌak, “Mau! O makara dadi diꞌak ka?” Ema nia nataa naꞌak, “Kakara liu Ama Boot. Mais noo sohan boot. Kalo wee kakoen, la noo ema ida mak nakaꞌu natama haꞌu baa. Kalo haꞌu kakoen atu tama duꞌuk, ema seluk tama uluk tiꞌan.” Rona nola nunia, Yesus naruka naꞌak, “Mariik! Lulun mola okaan biti, fila ona.” Yesus dale notu nunia, ema nia moos diꞌak kedas. Hotu, nia nariik, foti nola niakaan biti atu fila.Lia nia kona besik baa ema Yahudi siakaan loron hamulak. Tan lia nia, oras ema Yahudi ulun sia naree ema mak foin diꞌak nia, sia nasee nia naꞌak, “Hoi! O matene ka lale? Ohin loron neꞌe, loron hanawa serwisu. Tuir itakaan ukun-badu, ema la bele natiu biti baa loron hanawa serwisu. Tan hatiu biti, neꞌe naꞌak, serwisu tiꞌan!”Nehemia 13:19; Yeremia 17:21 Ema nia nataa naꞌak, “Adeei, ama sia! Keta krakat, tan Ema mak nadiꞌak nola haꞌu, Nia mak naruka haꞌu naꞌak: ‘Lulun mola okaan biti, fila ona.’ ” Hotu ulun sia nusu baa nia naꞌak, “Ema mak naruka o nia, see?” Mais ema mak foin diꞌak nia la natene Yesus nia, see, tan Yesus la iha nia tiꞌan. Yesus sai no-nook tiꞌan, tuir ema waꞌin leet. La kleur, Yesus nasoru nikar ema nia iha Uma Hamulak Huun lalawar. Hotu Yesus katak baa nia naꞌak, “Manono! Oras neꞌe, o diꞌak tiꞌan. Keta malo sala tenik, nebee keta kona lia mak la diꞌak liu tan tenik.” Nunia hotu, ema nia baa buka Yahudi ulun sia, nodi katak naꞌak, “Ema mak nadiꞌak nola haꞌu nia, naran Yesus.” Natene nola nunia, Yahudi ulun sia nahuu buka dalan atu nasusar Yesus, tan nadiꞌak nola ema kona baa loron hamulak. Mais Yesus katak baa sia naꞌak, “Nuneꞌe. Haꞌukaan Ama la natene nanawa serwisu. Tan baa nia, Haꞌu moos serwisu bei-beik.” Yesus katak naꞌak Niakaan Aman mak MaromakNunia hotu, Yahudi ulun sia nasalak Yesus naꞌak, Nia nakur siakaan ukun-badu loron hanawa serwisu. Liu tenik, sia nasalak Yesus tan Nia katak naꞌak, Niakaan Aman mak Maromak. Nodi dale nunia, Yesus foti aan manesak no Naꞌi Maromak. Tan lia nia, ulun sia hetak buka dalan atu noꞌo Yesus. Mais Yesus katak baa sia naꞌak, “Rona, tan Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos: Haꞌu la kserwisu tuir Haꞌukaan beer duꞌuk, mais Haꞌu kserwisu tuir saa mak karee kosi Haꞌukaan Ama iha laleꞌan. Haꞌukaan Ama nalo lia ida, Haꞌu moos kalo tuir nunia. Haꞌukaan Ama nadomi tebes Haꞌu. Nia natudu baa Haꞌu lia hotu-hotu mak Nia nalo. Tebes. Emi blaar tan Haꞌu kadiꞌak kola ema ohin nia. Mais Haꞌukaan Ama atu natudu baa Haꞌu lia makaꞌas liu tenik, toꞌo emi hetak blaar! Haꞌukaan Ama bele nalo ema mak mate tiꞌan moris nikar. Nunia moos, Haꞌu kbele foo moris nima-nimak baa se-see dei, tuir Haꞌukaan hakara. Tuir loos, lahoos Haꞌukaan Ama mak taa ukun baa ema. Nia latan beran nia baa Haꞌu, tan Haꞌu neꞌe, Niakaan Oan. Dadi haꞌu mak kakotu kaꞌak, ema ida loos ka, lale. Haꞌukaan Ama nakara, nebee ema hotu-hotu nakneter Haꞌu, nudaar sia nakneter Nia. Ema mak la nakneter Haꞌu, mak Ama Oan neꞌe, ema nia moos la nakneter Ama mak solok Haꞌu kmai. Nunia tebes! Mais rona, tan Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos: ema mak la nakneter Haꞌu, nia moos la nakneter Naꞌi Maromak. Haꞌu kfoo katene kaꞌak, ema mak nanono baa Haꞌu, nodi fiar baa Naꞌi Maromak mak solok Haꞌu, nia netan moris nima-nimak. Naꞌi Maromak la kastikar nia tenik. Nia la kona ukun mate ona, mais nia tama tiꞌan dadi baa ema mak moris nohuun no Naꞌi Maromak. Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos: la kleur ona, ema mak mate tiꞌan sia atu rona Haꞌukaan lian, tan Haꞌu neꞌe, Naꞌi Maromak Oan. Tuir loos, oras nia toꞌo mai tiꞌan. Ema mak rona Haꞌukaan lian, sia netan moris nima-nimak. Haꞌukaan Ama kaer beran atu foo moris baa ema. Nia latan beran nia baa Haꞌu, tan Haꞌu neꞌe, Niakaan Oan. Nia moos latan beran baa Haꞌu atu kakotu lia no taa ukun baa ema raiklaran, tan Haꞌu neꞌe moos Ema Raiklaran Isin. Keta blaar, tan la kleur ona, ema hotu-hotu mak mate tiꞌan atu rona Haꞌukaan lian. Sia moris nikar sai nosi rate. Hotu, ema mak uluk nalo lia diꞌak, sia netan moris toꞌo nima-nimak. Mais, ema mak uluk nalo lia aat, sia kona kastikar toꞌo nima-nimak.”Daniel 12:2 Lia kakaer waꞌin natebes naꞌak Yesus nia, Naꞌi Maromak OanHotu, Yesus dale natutan baa Yahudi ulun sia naꞌak, “Haꞌu la kbele kalo sa-saa, kalo sei la krona dauk kosi Haꞌukaan Ama. Haꞌu krona kola tiꞌan, foin bele kakotu lia no bele taa ukun baa ema raiklaran. Tan Haꞌu krona duꞌuk kosi Ama, neꞌe naꞌak, saa mak Haꞌu kakotu, nanis tebes no loos. Haꞌu la kakotu tuir Haꞌukaan hakara duꞌuk, mais tuir Ama nakara, tan Nia mak solok Haꞌu. Kalo Haꞌu mesan kaꞌak Naꞌi Maromak mak solok Haꞌu, emi la hatene Haꞌukaan dalen nia, loos ka, lale. Mais, noo mak natebes Haꞌukaan dalen nia. Niakaan dalen moos tebes no loos. Emi duꞌuk solok ema baa nusu Yohanis nosi Haꞌu. Saa mak Yohanis nataa nia, tebes no loos.Yohanis 1:19-27, 3:27-30 Tuir loos, Haꞌu la kbuka ema raiklaran atu natebes naꞌak Naꞌi Maromak mak solok Haꞌu. Mais, Haꞌu kfoo katene lia nia sia baa emi, nebee emi bele hetan moris. Yohanis nia, hanesan badut lolon ida mak nakroma iha makukun. Baa oras sei nakroma, emi neon diꞌak. Mais neon diꞌak nia, la oras dei. Noo ida mak makaꞌas liu Yohanis mak bele natebes lia loos nosi Haꞌu. Nia mak Haꞌukaan Ama iha laleꞌan. Nia latan tiꞌan baa Haꞌu serwisu mak Haꞌu kmusti kalaꞌo toꞌo mohu. Serwisu neꞌe natudu lia kakaer naꞌak, Haꞌukaan Ama mak solok Haꞌu. Nia duꞌuk moos natebes nunia. Mais emi la rona Niakaan lian, la haree Niakaan ilas,Mateus 3:17; Markus 1:11; Lukas 3:22 no la rai Niakaan Manfatin baa emikaan neon, tan emi la fiar baa Haꞌu mak Nia solok neꞌe. Loron-loron emi leno lotu-lotuk Hakerek Moon, tan emi buka dalan baa moris loos hosi Hakerek nia. Tuir loos, Hakerek Moon nia natebes lia nosi Haꞌu. Masik nunia moos, emi sei la hoꞌuk mai baa Haꞌu atu simu moris loos nia. Haꞌu la kbuka mose nosi ema raiklaran, tan Haꞌu katene emi la hadomi Naꞌi Maromak. Haꞌu kmai kodi Haꞌukaan Ama naran, mais emi la simu Haꞌu. Kalo ema seluk mai nodi naran duꞌuk, emi simu nia. Loron-loron emi buka mose malu. Mais la buka mose nosi Naꞌi Maromak. Tuir loos, Naꞌi Maromak ida dei! La noo seluk tenik. Mais kalo emi la hikir Nia, oin nunabee emi bele fiar baa Nia? Keta haneo haꞌak, Haꞌu mak tula sala baa emi iha Haꞌukaan Ama oin. Lale. Ema mak tula sala baa emi nunia, neꞌe mak Bei Musa, tan nia mak foo Ukun-badu baa emi. Kalo emi fiar tebes baa nia, neꞌe naꞌak emi moos musti fiar baa Haꞌu, tan lia saa mak nia nakerek nela moos, kona baa Haꞌu. Mais kalo emi la fiar baa saa mak Bei Musa nakerek nela nia, oin nunabee emi bele fiar baa saa mak Haꞌu kdale neꞌe? La bele dadi!” Yesus nahaan ema naꞌin rihun lima resin(Mateus 14:13-21; Markus 6:30-44; Lukas 9:10-17)(1-4) Nunia hotu, ema Yahudi siakaan loron boot ‘Paska’ kreꞌis mai ona. Yesus no Niakaan maktuir sia moos baa debu Galilea sorin balu baa. (Debu nia naran seluk, ‘Tiberias’.) Ema waꞌin moos baa tuir, tan naree tiꞌan tadak blaar mak Yesus naseꞌi baa oras Nia nadiꞌak nola ema moras sia. Toꞌo debu balu baa, Yesus no maktuir baa tuur iha foho ida. (-) (-) (-) Ema waꞌin moos mai naklibur iha nia. Naree nunia, Yesus nusu baa maktuir naꞌin ida naran Filipus naꞌak, “Ita bele sosa haan iha nabee atu hodi hahaan ema neꞌe sia?” Baa oras nia, Yesus natene tiꞌan Nia atu nalo nunabee. Mais Nia dale nunia atu nodi koko Filipus neon. Hotu Filipus nataa naꞌak, “Aikee Ama! Masik badaen kansera loron atus rua moos, sei la toꞌo dauk hodi sosa tubi bodik ema neꞌe sia hotu-hotu! Masik ema ida netan loos rohan ida moos, sei la toꞌo dauk!” Iha nia noo maktuir ida seluk naran Andreas, mak Simon Petrus alin. Nia mai katak baa Yesus naꞌak, “Ama! Lawarik ida iha neꞌe nodi tubi baluk lima, no naꞌan tasi lolon rua. Mais tubi no naꞌan tasi nia, sei la toꞌo dauk atu hodi hahaan ema lear neꞌe!”Hakerek Moon lia Yunani nakerek naꞌak, sia nalo tubi nia nosi krithinos. Hakerek Moon lia Indonesia naꞌak, ‘jelai’. Krithinos musan kreꞌis manesak no batar ai naruk. Fatin nia hae molik ida. Dadi Yesus naruka Niakaan maktuir sia naꞌak, “Haliku nebee sia hotu-hotu tuur baa hae neꞌe.” Hotu, sia moos tuur. Sia, ema waꞌin basuk. Sura ema mane dei, takseer ema naꞌin rihun lima. Yesus nola tubi nia sia, hotu namulak nodi sera dodan baa Naꞌi Maromak. Hotu Nia faꞌe baa maktuir sia, nebee faꞌe baa ema lear nia. Nunia moos naꞌan tasi nia. Faꞌe hotu, ema hotu-hotu naa toꞌo bosu. Sia naa notu, Yesus naruka Niakaan maktuir sia naꞌak, “Libur hola hahaan resin nia sia, keta toꞌo soe butan.” Hotu maktuir sia libur nola hahaak resin nia sia, nakonu koꞌe sanulu resin rua. Baa oras ema lear nia naree tadak blaar mak Yesus naseꞌi nia, sia dale naꞌak, “Adeei! Nia neꞌe, nanis makoꞌan nia mak Naꞌi Maromak nameno tiꞌan atu solok mai iha raiklaran neꞌe.” Yesus natene nola ema lear nia nakara seten Nia atu dadi siakaan naꞌi. Tan lia nia, Nia nariik laꞌo, nadook aan tenik, nebee Nia bele mesan iha foho nia. Yesus laꞌo iha wee leten(Mateus 14:22-33; Markus 6:45-52)Oras loro foin monu, Yesus Niakaan maktuir sia tuun baa debu. Hotu, sia saꞌe baa bero ida atu baa kota Kapernaum iha debu balu baa. Baa oras fofer bero baa, loro kalan tiꞌan, mais Yesus sei la mai dauk naklibur no sia. La kleur, laloran debu nahuu nakfake baa-mai, tan anin dadurus nuu nakdiuk. Maktuir sia laꞌo nela debu tehen takseer kilo lima, sia titu-naree Yesus laꞌo iha wee leten. Nia mai nareꞌis aan baa siakaan bero, toꞌo sia nataꞌuk basuk. Mais Yesus katak baa sia naꞌak, “Hei! Keta hataꞌuk! Tan Haꞌu mak neꞌe.” Rona nola nunia, sia la nataꞌuk tenik. Sia nakara Yesus saꞌe bero bele-bele no sia. Fila falik, bero nia toꞌo balu tiꞌan. Ema buka Yesus(22-24) Baa awan, ema lear nia sei kreꞌis iha fatin mak ohin Yesus namulak sera dodan baa Naꞌi Maromak nodi nahaan sia nia. Sia buka Yesus iha fatin nia, tan sia natene naꞌak, Yesus la saꞌe tuir bero, tan hori sehik bero mesak dei. Niakaan maktuir sia saꞌe nodi bero nia baa tiꞌan.Hatene hodi baa, noo ema seluk mak saꞌe bero mai nosi Tiberias, katak naꞌak, Yesus toꞌo Kapernaum tiꞌan bele-bele no Niakaan maktuir sia. Rona nola nunia, ema lear nia baa buka Yesus iha Kapernaum, iha debu balu baa. (-) (-) Yesus nuꞌu Tubi mak foo morisHotu, ema lear nia nasoru Yesus iha debu balu baa. Sia nusu baa Nia naꞌak, “Ita Boot! Ita Boot toꞌo fatin neꞌe hori hirak?” Yesus nataa naꞌak, “Rona, tan Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos: emi la buka Haꞌu atu hatene tadak blaar isin. Emi buka Haꞌu, tan kahaan emi toꞌo bosu. Keta serwisu buka hahaan mak atu dois. Diꞌak liu, serwisu buka hahaan mak nafati nohuun no foo moris nima-nimak. Haꞌu neꞌe, Ema Raiklaran Isin. Haꞌu kbele foo moris nia baa emi, tan Ama iha laleꞌan latan tiꞌan beran nia baa Haꞌu.” Rona nola nunia, ema nia sia nusu baa Yesus naꞌak, “Kalo nunia, ami musti halo nunabee, nebee ami bele halaꞌo Naꞌi Maromak Niakaan serwisu?” Yesus nataa naꞌak, “Naꞌi Maromak Niakaan serwisu nia, nuneꞌe: emi musti fiar baa Haꞌu, tan Naꞌi Maromak mak solok Haꞌu.” Hotu sia nusu tenik naꞌak, “Kalo nunia, Ama atu natudu tadak blaar saa, nebee ami bele haree hodi fiar baa Ama? Nunia hotu, noo saa tenik mak Ama atu nalo bodik ami? Foo hahaan baa ami nuꞌu tubi manna mak itakaan bei uluk sia naa oras sia laꞌo iha fatin fuik ka? Tan Hakerek Moon naꞌak, ‘Nia foo tubi nosi laleꞌan, bodik sia naa.’ ”Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 16:4, 15; Kananuk Sia 78:24 Sia dale hotu nunia, Yesus katak naꞌak, “Rona, tan Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos: lahoos Bei Musa mak natuun tubi nia nosi laleꞌan bodik bei uluk sia. Mais Haꞌukaan Ama mak natuun. Oras neꞌe, Nia moos nadiꞌa tiꞌan tubi nosi laleꞌan bodik emi. Tubi neꞌe, Tubi tebes mak nafati nohuun. Tubi neꞌe, tuun mai nosi Naꞌi Maromak iha laleꞌan atu foo moris nima-nimak baa ema raiklaran.” Rona nola nunia, sia nusu naꞌak, “Kalo nunia, Ama Boot foo tubi nia baa ami lai! Ami hakara nohuun tubi oin nunia.” Hotu Yesus katak naꞌak, “Haꞌu neꞌe, mak Tubi nia. Tan Haꞌu mak kodi moris loos. Ema mak tama dadi baa Haꞌukaan ema, la salaen tenik ona! Ema mak fiar baa Haꞌu, la nanroo tenik ona! Haꞌu kdale kedan tiꞌan kaꞌak, masik emi haree tiꞌan Haꞌu moos, emi la fiar. Mais ema hotu-hotu mak Haꞌukaan Ama boi tiꞌan mai baa Haꞌu atu dadi Haꞌukaan ema, nanis Haꞌu ksimu sia! Haꞌu ktuun mai kosi laleꞌan lahoos atu kalaꞌok Haꞌukaan hakara duꞌuk, mais atu kalaꞌok Haꞌukaan Ama hakaran, tan Nia mak solok Haꞌu. Niakaan hakara, nuneꞌe: Haꞌu kmusti libur kola ema hotu-hotu mak Nia boi tiꞌan atu dadi baa Haꞌukaan ema. Ida moos, Haꞌu la kabusik lakon. Nosi ikus, baa oras rai falu fila, Haꞌu moos kalo sia moris nikar. Nunia tebes. Haꞌukaan Ama nakara nebee ema hotu-hotu natene Haꞌu no fiar baa Haꞌu, mak Niakaan Oa neꞌe. Hodi nunia, sia bele netan moris nima-nimak.” Yesus dale notu nunia, Yahudi ulun sia nakusuk malu, tan Nia dale naꞌak, “Haꞌu neꞌe, Tubi mak tuun mai nosi Naꞌi Maromak iha laleꞌan.” Hotu sia nakusuk malu tenik naꞌak, “Nunabee tiꞌan? Ema neꞌe, Yesus, Yusuf oan. Ita hatene malorek inan-aman. Oin nunabee Nia naꞌak, ‘Haꞌu ktuun mai kosi laleꞌan’? Netan nosi nabee?” Hotu Yesus naruka sia naꞌak, “Hoi! Hanawa hakusuk malu ona! La noo ema ida mak bele mai baa Haꞌu, kalo Haꞌukaan Ama la nakara. Baa oras rai falu fila, Haꞌu kalo sia moris nikar. Maromak makoꞌan uluk aan sia nakerek tiꞌan naꞌak, ‘Naꞌi Maromak atu nanorin ema hotu-hotu.’ Neꞌe naꞌak, ema hotu-hotu mak rona baa Ama iha laleꞌan, nodi simu hanorin nosi Nia, sia mai baa Haꞌu atu dadi baa Haꞌukaan ema.Yesaya 54:13 Haꞌu neꞌe, tuun mai kosi Naꞌi Maromak. Neꞌe naꞌak, Haꞌu mesan dei mak karee Nia tiꞌan. Ema seluk la naree Nia. Rona, tan Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos: ema mak fiar baa Haꞌu atu netan moris nima-nimak, tan Haꞌu neꞌe, Tubi mak nodi moris nia. Itakaan bei uluk sia naa tubi manna baa oras sia laꞌo nasirin fatin fuik. Masik nunia moos, kleu-leur sia mate. Mais tubi mak tuun nosi laleꞌan baa oras neꞌe, oin seluk. Ema hotu-hotu mak naa, netan moris nima-nimak. Tebes. Haꞌu neꞌe, Tubi mak nodi moris mak tuun mai nosi laleꞌan. Ema hotu-hotu mak naa Tubi nia, netan moris nima-nimak. Tan Haꞌu atu klatan Haꞌukaan isin lolon toꞌo mate, nebee ema raiklaran bele netan moris.” Rona nola nunia, Yahudi ulun sia dale baa malu naꞌak, “Hoi! Nia dale saa tiꞌan? Oin nunabee Nia bele foo isin lolon bodik ita atu haa?” Mais Yesus katak baa sia naꞌak, “Rona, tan Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos: Haꞌu neꞌe, Ema Raiklaran Isin. Ema mak nakara moris nima-nimak, musti talin aan no Haꞌu. Kalo emi la haa Haꞌukaan isin, no la hemu Haꞌukaan raan, emi la hetan moris.Baa oras Yesus dale nosi haa Niakaan isin, no hemu Niakaan raan, Niakaan nakara naꞌak, ema musti fiar baa Nia, no moris talin aan no Nia bei-beik. Hanesa baa Yohanis 6:40. Mais ema mak naa Haꞌukaan isin, no nemu Haꞌukaan raan, nia netan moris nima-nimak. Baa oras rai falu fila, Haꞌu moos kalo nia moris nikar. Haan malolok, mak Haꞌukaan isin. Hemun malolok, mak Haꞌukaan raan. Ema mak naa Haꞌukaan isin, no nemu Haꞌukaan raan, nia moris talin aan no Haꞌu. Haꞌu moos talin aan ko nia. Haꞌukaan Ama iha laleꞌan mak solok Haꞌu mai. Nia, mak moris huun. Haꞌu ketan moris loos kosi Nia. Etuk, ema mak naa Haꞌukaan isin, nia moos netan moris loos nosi Haꞌu. Bei uluk sia naa tubi manna mak tuun nosi laleꞌan. Kleu-leur sia mate. Mais tubi mak tuun nosi laleꞌan baa oras neꞌe, oin seluk, tan ema mak naa Tubi nia, netan moris nima-nimak.” Yesus nanorin lia neꞌe sia, iha ema Yahudi siakaan uma hamulak ida iha kota Kapernaum. Ema waꞌin nakiduk nela YesusBaa oras nia, ema waꞌin tuir Yesus tiꞌan. Mais oras sia rona Niakaan hanorin nia, balu dale naꞌak, “Hanorin nia nalo ami blaar, tan todan basuk! La noo mak atu simu!” Mais Yesus natene sia nakusuk baa malu nunia. Nia nusu baa sia naꞌak, “Emi horan susar simu Haꞌukaan hanorin neꞌe ka? Kalo nunia, oin nunabee tenik, baa oras emi haree Haꞌu, Ema Raiklaran Isin neꞌe, saꞌe kikar baa Haꞌukaan fatin uluk? Maromak Kmalar dei mak noo beran atu foo moris nima-nimak. Ema raiklaran la noo beran nunia. Tan Haꞌukaan hanorin neꞌe nahabut nosi Maromak Kmalar, Haꞌukaan hanorin moos bele foo moris nima-nimak. Mais emi balu la fiar.”Yesus dale nunia, tan Nia natene kedan, see sia mak la fiar no see mak atu faꞌan lakon Nia. Hotu Nia dale tenik naꞌak, “Etuk, Haꞌu katak baa emi tiꞌan kaꞌak, Haꞌukaan Ama iha laleꞌan musti loke dalan bodik ema lai, foin ema nia bele dadi baa Haꞌukaan ema.” Nahuu baa oras nia, ema waꞌin mak tuir Yesus nakiduk nela Nia. Naree nunia, Yesus nusu baa Niakaan maktuir naꞌin sanulu resin rua nia naꞌak, “Kalo emi, nunabee? Atu hakiduk hela Haꞌu no ka?” Mais Simon Petrus nataa naꞌak, “Ama Boot! Ami atu baa see tenik? La noo ema seluk tenik mak bele katak baa ami hosi dalan nunabee ami bele hetan moris nima-nimak. Ita Boot mesan! Ami fiar baa Ita Boot. Ami hatene tiꞌan haꞌak, Ita Boot neꞌe Naꞌi Maromak Eman Moon.”Mateus 16:16; Markus 8:29; Lukas 9:20 Hotu, Yesus katak baa sia naꞌak, “Haꞌu kboi kola tiꞌan emi naꞌin sanulu resin rua. Mais hanoin! Ida nosi emi nuꞌu diabu!” Ema mak Yesus dale nia, kona baa Yudas, mak Simon Iskariot oan. Yudas nia, ema ida nosi Yesus Niakaan maktuir naꞌin sanulu resin rua. Yudas, mak atu faꞌan Yesus. Yesus no alin siaNunia hotu, Yesus sia laꞌo nasirin rai Galilea. Nia la noꞌuk baa rai Yudea, tan Yahudi ulun sia iha nebaa buka dalan atu noꞌo Nia. Baa oras nia, ema Yahudi siakaan loron boot kreꞌis tiꞌan. Loron boot nia, sia temi naꞌak, “Dahur Batane”.‘Dahur Batane’ nia, laꞌo toꞌo loron walu. Dahur nia, boot basuk. Baa oras dahur nia sei laꞌo, ema Israꞌel sia nein heik iha batane mak nariik iha siakaan uma. Batane foo natene baa sia naꞌak, siakaan bei uluk sia moos nein iha batane baa oras laꞌo nasirin iha fatin fuik. Batane nia moos hanesan batane mak ema nariik iha toꞌos laran baa oras kuꞌu. Leno iha Sai hosi Mesir 23:16; Naꞌi Lulik siakaan Ukun-badu 23:33-36, 39-43; Dale Hikar Lia Moris Dalan 16:13-15; Sakaria 14:16-19. Tan loron boot kreꞌis ona, Yesus alin sia naruka Nia naꞌak, “Diꞌak liu, Mau baa Yudea, nebee ema mak tuir Mau iha nebaa moos bele naree lia mak Mau nalo. Kalo ema ida nakara nebee ema waꞌin naree niakaan hahalok makaꞌas, nia keta nalo nakfunin. Mau naseꞌi tiꞌan tadak blaar oi-oik. Diꞌak liu, ema waꞌin bele naree!” Yesus alin sia dale nunia, tan sia duꞌuk la duun fiar baa Nia. Mais Yesus nataa naꞌak, “Nuneꞌe, ali sia. Oras neꞌe, Haꞌukaan oras sei la toꞌo dauk. Mais kalo emi atu baa, wainhira moos bele. Ema raiklaran sia la hirus emi. Mais sia hirus Haꞌu, tan kalore mohu siakaan hahalok aat. Oras neꞌe, loron boot nia sia kreꞌis mai ona. Diꞌak liu, emi baa uluk Yerusalem lai. Haꞌu ksei la baa, tan niakaan oras sei la toꞌo dauk.” Yesus dale notu nunia baa alin sia, Nia moos nein heik iha rai Galilea. Yesus tuir loron boot YahudiYesus alin sia baa tuir ema Yahudi siakaan loron boot iha Yerusalem tiꞌan, Yesus moos baa tuir nadahur. Mais Nia laꞌo nakfunin, nebee ema keta natene. Oras loron boot nia toꞌo, Yahudi ulun sia buka Nia iha Yerusalem. Sia nusu ema iha nia naꞌak, “Ema nia iha nabee?” Ema waꞌin namaas baa malu tan Nia. Balu naꞌak, “Nia neꞌe, ema diꞌak.”Balu tenik naꞌak, “Lale! Nia neꞌe, tolek teen mak nakara bosok ema waꞌin.” Mais la noo ema ida mak naksakar aan dale malorek nosi Yesus, tan sia nataꞌuk ulun nia sia. Loron boot nia toꞌo klaran, Yesus tama baa Uma Hamulak Huun laran. Hotu Nia nahuu nanorin iha nia. Yahudi ulun sia moos blaar karin toꞌo dale naꞌak, “Ema neꞌe sakola la toꞌo. Oin nunabee Nia bele nanorin furak Hakerek Moon isin nuneꞌe?” Yesus katak baa sia naꞌak, “Hanono mai. Lia mak Haꞌu kanorin, lahoos nosi Haꞌu duꞌuk, mais nosi Naꞌi Maromak, tan Nia mak solok Haꞌu. Ema mak beer tuir Niakaan hakara, ema nia bele natene malorek naꞌak, Haꞌukaan hanorin neꞌe mai nosi Naꞌi Maromak. Kalo ema dale foti naran duꞌuk, keta fiar nia, tan nia buka tonun dei. Mais kalo ema dale foti ema mak solok nia naran, nia dale moon. Emi la hatene Ukun-badu Bei Musa ka? Kalo emi hatene, tan saa emi la halo tuir? Tan saa emi buka dalan atu hoꞌo Haꞌu?” Rona Yesus dale nunia, ema waꞌin nusu Nia naꞌak, “O dale saa mak neꞌe? O bulak tiꞌan ka? See mak atu noꞌo O?” Yesus nataa naꞌak, “Nuneꞌe. Haꞌu kfoin kaseꞌi tadak blaar kodi kadiꞌak kola ema ida baa loron hamulak dei, emi nawan saꞌe tiꞌan haꞌak, haꞌu kserwisu baa loron hamulak. Mais emi moos serwisu baa loron hamulak. Uras emi halo lahan hamane aan. Masik loron nia kona baa loron hamulak moos, emi halo luku dei, tan Bei Musa foo ukun-badu naꞌak, musti halo lahan hamane aan baa oras oan mane otas loron walu. (Tuir loos, Naꞌi Maromak natuun uluk ukun-badu nia baa Bei Abraham, foin Bei Musa.)Lia Uluk Fohon 17:10; Ukun-badu Naꞌilulik 12:3 Emi halo lahan kona baa loron hamulak nia, emi haꞌak, la hakur ukun-badu. Tan saa emi nawan saꞌe Haꞌu oras kadiꞌak kola ema ain asak baa loron hamulak?Yohanis 5:9 Keta tetu ema nosi isin luan dei. Hanoin halo naruk, nebee tetu diꞌa-diꞌak lai, foin hakotu.” Ema toe nosi lia Yesus mak KristusNunia hotu, ema kota Yerusalem benar nodi nusu baa malu naꞌak, “Ema neꞌe, ema mak ema buka atu noꞌo ka? Oin nunabee bele nunia? Tan Nia dale malorek iha ema waꞌin oin. Ema moos la nakahik Nia. Arumak itakaan ulun sia naneo naꞌak, Ema neꞌe mak Kristus! Lia nia la kona, tan kalo Naꞌi Maromak solok Kristus mai, ita la hatene Nia nosi nabee. Mais Ema neꞌe, ita hatene.” Baa oras nia, Yesus sei nanorin iha Uma Hamulak Huun lalawar. Rona nola ema nia sia dale nunia, Nia nusu sakar baa sia nodi lian makaꞌas naꞌak, “Emi haneo haꞌak, emi hatene Haꞌu neꞌe See, no Haꞌu kmai kosi nabee ka? Haꞌu kmai iha neꞌe, lahoos tuir Haꞌukaan hakara duꞌuk, mais tuir Naꞌi Maromak hakaran, tan Nia mak solok Haꞌu. Mais emi la hatene Nia! Haꞌu mak katene, tan Haꞌu kmai kosi Nia no Nia mak solok Haꞌu.” Tan Yesus dale nunia, ema buka atu kohi Nia nohuun. Mais la noo ema ida moos mak kohi Nia, tan Niakaan oras sei la toꞌo dauk. Nosi ema lear iha nia, waꞌin fiar baa Nia. Sia dale naꞌak, “Ema neꞌe naseꞌi tadak blaar waꞌin tiꞌan. Nia nanis mak Kristus.” Ulun sia naruka ema kohi YesusIha ema lear nia klaran, noo ema naꞌin hira nosi partee Farisi. Sia rona nola ema waꞌin namaas baa malu lia nosi Yesus. Hotu, sia no naꞌilulik ulun sia naruka ema makdaka Uma Hamulak Huun naꞌin hira, baa kohi Yesus. Natoon baa nia, Yesus katak baa ema lear nia naꞌak, “Haꞌu kamutuk ko emi, la oras dei. La kleur ona, Haꞌu fila kikar baa Haꞌukaan maksolok. Hotu, emi buka Haꞌu, mais la hetan, tan Haꞌu atu kbaa fatin ida mak emi la bele tuir.” Rona nola nunia, Yahudi ulun sia nakusuk baa malu naꞌak, “Takseer, ema neꞌe atu laꞌo baa fatin nabee toꞌo ita la bele hetan? Arumak Nia baa nakfunin iha itakaan ema Yahudi mak laꞌo rai leet ka? Nia atu baa nanorin ema mak dale lia Yunani iha nebaa ka? Nia nakara saa, toꞌo dale naꞌak, ‘Emi buka Haꞌu, mais la hetan.’ Nia moos dale naꞌak, ‘Haꞌu atu kbaa fatin ida, mak emi la bele tuir.’ Neꞌe naꞌak saa?” Wee mak foo morisDahur Batane nia loron rohan, loron mak boot kaliuk. Baa loron nia, Yesus nariik nodi nahii naꞌak, “Hanono diꞌa-diꞌak. See mak nanroo, mai baa Haꞌu atu nemu!Ukun-badu Naꞌilulik 23:36 See mak fiar, mai atu nemu! Tan Hakerek Moon naꞌak, ‘Wee mak foo moris atu nakduar sai nosi ema makfiar neon laran.’ ”Yeskiel 47:1-12; Sakarias 14:8; Nehemia 9:15, 19-20 Hodi dale nunia, Yesus dale nosi Maromak Kmalar Lulik, tan nosi ikus, ema hotu-hotu mak fiar baa Yesus simu Kmalar Lulik nia. Mais baa oras Yesus dale nunia, sia sei la simu Kmalar Lulik, tan Naꞌi Maromak sei la foo dauk. Tebes. Naꞌi Maromak sei la foo, tan Nia sei la foti-nahaas Yesus dauk. Ema faꞌe karin malu tan lia YesusEma lear iha nia rona nola Yesus dale nunia, balu dale naꞌak, “Ema neꞌe, nanis Maromak makoꞌan mak Nia nameno kedan tiꞌan hori uluk!”Hanoin Hikar Dalan Moris 18:18-19 Balu tenik naꞌak, “Lale! Nia neꞌe, Kristus!”Mais balu tenik sakar naꞌak, “La bele! Kristus lahoos ema Galilea. Tan Hakerek Moon naꞌak, Kristus, Naꞌi Daud husar-binan. Hakerek Moon moos naꞌak, Kristus nosi Betlehem, Naꞌi Daud leon.”2 Samuel 7:12; Mika 5:2 Hodi nunia ema sia faꞌe karin malu tan lia Yesus. Ema naꞌin hira nakara kohi Nia. Mais la noo ida mak bele. Yahudi ulun sia la fiar baa YesusNunia hotu, ema makdaka Uma Hamulak Huun mai nikar baa naꞌilulik ulun sia no ema Farisi sia. Ema boot nia sia nusu baa makdaka sia naꞌak, “Tan saa emi la kohi hodi Yesus mai?” Sia nataa naꞌak, “Aikee, ama boot sia! La noo ema ida mak dale manesak no Nia!” Hotu ema Farisi sia nusu naꞌak, “Emi moos kona beꞌur tiꞌan ka? Hanoin! Nosi ami, ema Farisi no ulun sia, la noo ida mak fiar baa Ema nia. Tebes. Ami ema boot hotu-hotu, la fiar. Tan saa emi fiar? Beik basuk! Ema kiꞌik dei mak fiar baa Nia, tan sia la natene Ukun-badu Bei Musa. Habusik sia kona kastikar baa!” Sia dale nunia, mais iha nia moos, noo ema Farisi ida naran Nikodemus. Uluk, nia mai dale no Yesus baa kalan. Nia nusu baa ema boot nia sia naꞌak,Yohanis 3:1-2 “Nunabee? Tuir itakaan Ukun-badu, ita bele taa ukun kedas baa ema ka, lale? La bele, tan ita musti rona uluk baa ema nia lai, atu hodi hatene nia nalo sala saa lai, foin ita bele taa ukun baa nia.” Rona nola Nikodemus dale nunia, sia nakbehek nia naꞌak, “Keta arumak o moos ema Galilea ida! Hoi! Leno diꞌa-diꞌak Hakerek Moon lai! Nebee matene malorek, tan la noo Maromak makoꞌan ida kois mak mai nosi Galilea!” Feto ida mak nakur biti-kluni[Nunia hotu, ema nia sia nakboꞌas atu fila.Hakerek Moon lia Yunani mak tuan kaliuk la nakerek lia nosi feto neꞌe. Takseer tinan rihun ida, foin lia neꞌe nahuu mosu iha hakerek lia Yunani. Mais Yesus baa foho Saitun. Baa awan seisawan, Nia tama tenik baa Uma Hamulak Huun lalawar. Ema waꞌin mai baa Nia. Nia moos tuur nanorin sia. Natoon baa nia, noo feto ida mak ema kohi nola noꞌi nakur biti-kluni. Manorik ukun no ema Farisi naꞌin hira dada nodi feto nia mai baa Yesus. Sia seten feto nia, nebee nariik iha sia hotu-hotu oin. Hotu sia katak baa Yesus naꞌak, “Ama. Feto neꞌe kona kohi oras noꞌi nakur biti-kluni. Tuir Ukun-badu Bei Musa, ‘Ema mak nakur biti-kluni musti kona ukun kastikar tuda hodi fatuk toꞌo mate.’ Dadi tuir Ama, nunabee?”Ukun-badu Naꞌilulik 20:10; Hanoin Hikar Dalan Moris 22:22-24 Ema nia sia nusu nunia, tan sia nakara nahonu Yesus.Mais Yesus la nataa kedas. Nia natuꞌu, nodi liman fuan nakerek baa rai. Sia nusu Nia bei-beik, foin Nia nariik, nodi katak baa sia naꞌak, “Nuneꞌe. See nosi emi mak la nalo sala dauk bele taa ukun nodi tuda fatuk uluk baa feto neꞌe.” Dale notu nunia, Yesus natuꞌu nikar, nakerek tenik baa rai. Rona nola Yesus dale nunia, ema nia sia noran moe. Ida-idak natene aan naꞌak, nia moos nalo sala. Tan baa nia, nahuu nosi matas toꞌo lawarik nakiduk ida-idak, toꞌo laꞌo nela Yesus mesan no feto nia. Hotu Yesus nariik nikar, nusu baa feto nia naꞌak, “Sia iha nabee tiꞌan? Sei noo ema mak atu taa ukun kastikar baa o ka?” Feto nia nataa naꞌak, “La noo tiꞌan, Ama.”Hotu Yesus katak baa nia naꞌak, “Haꞌu moos la koꞌuk taa ukun kastikar baa o. Fila ona. Mais manoin. Keta malo sala tenik ona!”]Hakerek Moon lia Yunani mak tuan kaliuk la nakerek lia nosi feto neꞌe sia. Takseer tinan rihun ida, foin lia neꞌe nahuu mosu iha hakerek lia Yunani. Yesus, kroman mak naroma raiklaranHotu Yesus dale nikar tenik no ema lear naꞌak, “Haꞌu neꞌe, kroman bodik ema raiklaran. Ema mak tuir Haꞌu la moris iha makukun ona, mais nein iha kroman mak natudu dalan baa moris.”Mateus 5:14; Yohanis 9:5 Rona Yesus dale nunia, ema Farisi naꞌin hira nakbehek Nia naꞌak, “Hoi! Ami la simu okaan dale nia, tan O dale lia mosi aan duꞌuk.”Yohanis 5:31 Mais Yesus nataa naꞌak, “Nuneꞌe. Masik Haꞌu kdale lia kosi aan duꞌuk, Haꞌukaan dalen nia, loos, tan Haꞌu katene, Haꞌu kmai kosi nabee, no Haꞌu atu kbaa iha nabee. Emi la hatene lia nia. Emi sukat Haꞌu hodi sasukat raiklaran. Mais Haꞌu la ksukat ema nunia. Kalo Haꞌu ksukat ema, Haꞌu kodi sasukat loos. Tan Haꞌu la ksukat mesan, mais ko Haꞌukaan Ama mak solok Haꞌu. Emi duꞌuk hatene Ukun-badu Bei Musa naꞌak, ‘Musti noo ema rua mak katak lia manesak lai, foin bele simu siakaan dale.’ Nunia tebes. Haꞌu kdale nunabee, Haꞌukaan Ama moos natebes nunia, tan Nia mak solok Haꞌu.” Hotu, sia nusu naꞌak, “Okaan Ama iha nabee?”Yesus nataa naꞌak, “Emi la hatene Haꞌu neꞌe See. Emi moos la hatene Haꞌukaan Ama. Kalo emi tebe-tebes hatene Haꞌu, emi moos nanis hatene Nia.” Lia neꞌe sia hotu-hotu, Yesus katak baa oras Nia nanorin iha Uma Hamulak Huun, kreꞌis baa fatik libur osan hamulak. La noo mak kohi Nia, tan niakaan oras sei la toꞌo dauk. Yesus katak naꞌak, Nia atu baa fatin ida mak ema la bele tuirHotu, Yesus dale natutan naꞌak, “Haꞌu atu klaꞌo kela emi, atu baa fatin ida seluk. Nunia tiꞌan, emi buka Haꞌu, mais la hetan, tan emi la bele baa fatin nia. Tebes. Emi la bele baa, tan nosi ikus, oras emi mate, emi sei hatiu hodi emikaan salan.” Rona nola Yesus dale nunia, Yahudi ulun sia nusu baa malu naꞌak, “Nia dale saa mak neꞌe? Nia atu noꞌo aan duꞌuk ka? Tan saa Nia dale naꞌak, ‘Emi la bele baa fatin nia.’ ” Mais Yesus katak baa sia naꞌak, “Emi hosi raiklaran mak iha raik. Mais Haꞌu neꞌe kosi laleꞌan mak iha leten. Emi hanoin loos lia raiklaran. Mais Haꞌu lale. Etuk, Haꞌu katak ohin nia kaꞌak, oras emi mate, emi sei hatiu hodi emikaan salan. Tebes. Tan kalo emi la fiar baa Haꞌu, oras emi mate, emi sei hatiu hodi emikaan salan.” Hotu sia nusu naꞌak, “O neꞌe, see?”Yesus nataa naꞌak, “Haꞌu neꞌe, Ema nia mak Haꞌu katak kedan baa emi hori uluk.Lia Yunani iha neꞌe bele noo lia isin oik rua. Ida naꞌak: ‘Haꞌu katak kedan hori uluk.’ Ida tenik naꞌak: ‘Tan saa Haꞌu atu kdale baa emi?’ Noo lia waꞌin mak Haꞌu kbele duu baa emi. Mais Haꞌu la kdale kasai. Haꞌu kdale loos tuir Haꞌukaan Maksolok, tan Niakaan dalen, tebes no loos. Saa mak Haꞌu krona tiꞌan kosi Nia, lia nia mak Haꞌu kdale katoꞌo baa ema raiklaran neꞌe.” (Nodi dale lia Maksolok, Yesus dale nosi Aman iha laleꞌan. Mais sia la kohi.) Hotu Yesus dale tenik naꞌak, “Nosi ikus, emi hasaꞌe Ema Raiklaran Isin tiꞌan, foin emi hatene haꞌak, Haꞌu neꞌe, mak Ema nia. Haꞌu la kalo saa ida tuir Haꞌukaan hakara. Haꞌu katoꞌo loos saa mak Ama iha laleꞌan nanorin baa Haꞌu. Tan Nia mak solok Haꞌu. Nia moos namutuk no Haꞌu nima-nimak. Nia la nabusik Haꞌu kedas, tan Haꞌu kalo tuir Niakaan hakara nohuun.” Yesus katak lia neꞌe sia, ema waꞌin moos fiar baa Nia. Yesus katak nosi hanorin loos mak sori nola ema nosi ataNunia hotu, Yesus katak baa ema Yahudi sia mak fiar baa Nia naꞌak, “Kalo emi moris talin aan ho Haꞌukaan Manfatin nohuun, emi dadi baa Haꞌukaan maktuir mak loos. Hodi nunia, emi hatene hola hanorin loos. Hanorin loos nia moos sori nola emi nosi ata.” Mais sia sakar naꞌak, “Hoi! Ami lahoos ema atan! Ami neꞌe, Bei Abraham husar-binan! Tan saa O dale maꞌak, ami atu hetan sori nosi ata?”Mateus 3:9; Lukas 3:8 Yesus nataa naꞌak, “Rona, tan Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos: ema hotu-hotu nalo sala, toꞌo dadi ata baa sala nia. Mais ata la bele simu bein sasoin. Oa uma laran dei mak bele simu. Haꞌu neꞌe, Naꞌi Maromak Oan. Kalo Haꞌu ksori emi, emi sasin tiꞌan hosi sala. Hotu, la dadi ata baa sala ona. Haꞌu katene tiꞌan kaꞌak, emi neꞌe Bei Abraham husar-binan. Masik nunia, emi sei buka dalan atu hoꞌo Haꞌu, tan la noo fatik bodik Haꞌukaan hanorin iha emikaan neon. Haꞌu katoꞌo tiꞌan lia saa mak Haꞌu ksimu kosi Haꞌukaan Ama. Mais emi la titu, tan emi halo tuir emikaan matas sia.” Yesus katak naꞌak, ema Yahudi mak sakar nia, ilas ida no diabu ulunYesus dale notu nunia, ema nia sia sakar naꞌak, “Keta dale nunia, tan ami neꞌe, Bei Abraham husar-binan!”Mais Yesus katak naꞌak, “Kalo emi Abraham husar-binan tebes, emi musti haninu baa nia. Haꞌu kanorin emi lia loos mak Haꞌu ksimu kosi Naꞌi Maromak, mais emi sei buka dalan hoꞌo Haꞌu. Abraham lisan, lahoos nunia. Emikaan hahalok tuir emikaan matas sia dei.”Mais sia sei sakar naꞌak, “Hoi! Ami neꞌe, oa kabun laran! Lahoos oa kabun luan! Tan amikaan Aman, mesak ida dei. Nia mak Naꞌi Maromak!” Yesus nataa sia naꞌak, “Kalo Naꞌi Maromak emikaan Aman tebes, emi nanis hadomi Haꞌu, tan Haꞌu kmai kosi Nia. Haꞌu kmai lahoos tan kakara duꞌuk, mais, tan Nia mak solok Haꞌu. Mais tan emi la hoꞌuk simu Haꞌukaan hanorin, nanis emi la kohi hola Haꞌukaan dalen nia. Emi neꞌe, ilas ida ho diabu ulun. Neꞌe naꞌak, nia mak emikaan ama, tan emi haninu baa nia! Hori uluk aan, nia mahoꞌo ema no sakar hanorin loos, tan nia la nakara hanorin loos. Kalo nia dale, dale naktolek, tan lisan nunia nanis. Nia, mak ama bodik ema tolek teen hotu-hotu. Masik Haꞌu kanorin hanorin loos moos, emi la fiar. Maꞌak kokon! See nosi emi bele natudu lia kakaer naꞌak, Haꞌu kalo sala? La noo. Dadi, tan saa emi la hoꞌuk fiar baa Haꞌu kalo kanorin hanorin loos? Nuneꞌe. Ema mak nanono baa Maromak Manfatin, nia mak Naꞌi Maromak oan. Mais, tan emi la hanono baa Haꞌu, neꞌe naꞌak, emi lahoos Niakaan oan.” Yesus katak naꞌak, oras Bei Abraham la moris dauk, Nia iha tiꞌanRona nola Yesus dale nunia, Yahudi ulun sia dale nahaat Nia naꞌak, “Hoi bulak! O neꞌe, ema Samaria, lahoos ema Yahudi.” Mais Yesus katak naꞌak, “Haꞌu lahoos bulak. Haꞌu kakneter Haꞌukaan Ama iha laleꞌan, mais emi la hakneter Haꞌu. Haꞌu la kbuka tonun, mais noo mak beer tonun Haꞌu. Habusik Nia mak tetu Haꞌukaan hanorin naꞌak, loos ka, lale. Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos: ema mak nalo tuir Haꞌukaan hanorin, nia la mate, mais netan moris nima-nimak.” Rona nola nunia, Yahudi ulun sia katak naꞌak, “Oras neꞌe, ami hatene nanis diabu tekar O, toꞌo O dale lia bulak. Bei Abraham mate. Maromak makoꞌan uluk sia moos mate. Tan saa O maꞌak, ‘ema mak nalo tuir okaan hanorin, la mate?’ Arumak O bula tiꞌan? O makaꞌas liu Bei Abraham ka? O makaꞌas liu Maromak makoꞌan sia ka? Sia hotu-hotu mate tiꞌan. Manoin kokon, O neꞌe, see?” Mais Yesus nataa naꞌak, “Kalo Haꞌu ktonun aan, lia nia la no folin. Mais lahoos nunia, tan Haꞌukaan Ama mak nakara tonun Haꞌu. Nia, mak emi haꞌak, emikaan Ama Maromak. Mais emi la hatene Nia. Haꞌu mak katene. Kalo Haꞌu kdale kaꞌak, Haꞌu la katene Nia, Haꞌu kaktolek tiꞌan nuꞌu emi. Mais Haꞌu kalo tuir Niakaan Manfatin, tan katene tebes Nia. Emikaan Bei Abraham neon diꞌak, tan nia natene Haꞌu atu kmai. Oras neꞌe, Haꞌu kmai tiꞌan. Nanis nia neon diꞌak basuk.” Hotu Yahudi ulun sia katak naꞌak, “Okaan otas sei la toꞌo tinan lima nulu dauk! Oin nunabee O bele maꞌak, O maree Bei Abraham tiꞌan?” Yesus nataa naꞌak, “Rona, tan Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos: Bei Abraham la moris dauk, Haꞌu iha tiꞌan.” Rona nola nunia, ema nia sia foti fatuk atu tuda Yesus, tan Nia foti aan manesak no Naꞌi Maromak. Mais Nia sai nakfunin, laꞌo nela Uma Hamulak Huun nia.Yohanis 5:18 Yesus nadiꞌak nola ema delek idaNunia hotu, Yesus sia foin laꞌo baa, sia naree ema delek ida mak moris nodi. Naree ema nia, maktuir sia nusu baa Yesus naꞌak, “Ama Boot! See mak nalo sala toꞌo ema neꞌe matan delek nunia? Nia duꞌuk ka, niakaan inan-aman?” Yesus nataa naꞌak, “Ema delek neꞌe la nalo sala, foin matan delek. Niakaan inan-aman moos la nalo sala. Nia moris nodi nunia, nebee ema hotu-hotu bele naree Naꞌi Maromak nalo lia kabaas baa nia. Baa oras rai sei nakroma, Haꞌu kmusti karui aan serwisu bodik Haꞌukaan Maksolok, tan la kleur tiꞌan, rai nakukun, hotu Haꞌu la kbele serwisu ona. Oras Haꞌu ksei iha raiklaran, Haꞌu hanesan kroman mak naksinak bodik ema hotu-hotu.”Mateus 5:14; Yohanis 8:12 Yesus dale notu nunia, Nia moos taniru kaban baa rai. Hotu Nia natuꞌu baa rai, kahur kaban no rai, nalo baa taꞌu. Hotu Nia kose taꞌu nia baa delek matan. Nia moos naruka delek nia naꞌak, “Baa fasi oin iha debu Siloam.” (Iha lia Ibrani, Siloam naꞌak, ‘solok mai’.) Rona nola Yesus dale nunia, delek nia moos baa. Oras mai nikar, matan moon tiꞌan!Lia Uluk Fohon 49:10; 2 Naꞌi Israꞌel Sia 20:20; Yesaya 8:6 Hotu, ema nia fila uma. Toꞌo baa, ema uma tehen sia naree nia. Sia blaar, tan sia natene nia delek mak moris nodi nadidu baa ema. Sia nusu baa malu naꞌak, “Delek mak loron-loron tuur nadidu nia, mak neꞌe ka?” Ema balu naꞌak, “Tebes! Ema nia mak neꞌe tiꞌan!”Mais ema balu seluk naꞌak, “Ema neꞌe lahoos delek nia. Arumak niakaan ilas nanesa malu no delek nia.”Rona nola nunia, ema nia katak duꞌuk baa sia naꞌak, “Delek uluk nia, mak haꞌu neꞌe!” Hotu sia nusu nia naꞌak, “Oin nunabee, toꞌo o matan moon tiꞌan neꞌe?” Nia nataa naꞌak, “Nuneꞌe! Ema ida naran Yesus nalo taꞌu, hotu kose baa haꞌukaan matan. Hotu Nia naruka haꞌu naꞌak, ‘Baa fasi oin iha debu Siloam.’ Hotu haꞌu kalo tuir. Oras neꞌe, haꞌukaan matan moon tiꞌan!” Hotu sia nusu baa nia naꞌak, “Ema nia iha nabee?”Nia nataa naꞌak, “Matene!” Ema Farisi leno ema mak uluk matan delek nia(13-14) Loron mak Yesus nalo taꞌu nodi nadiꞌak nola ema delek nia matan, loron nia kona baa ema Yahudi siakaan loron hanawa serwisu. Tan baa nia, ema nodi ema mak ohin delek nia baa nataa ema partee Farisi sia. (-) Toꞌo baa, ema Farisi nia sia nusu baa nia naꞌak, “O maꞌak lai! Tan saa o matan bele moon?”Nia nataa naꞌak, “Nuneꞌe, Ama sia. Ema ida kose taꞌu baa haꞌukaan matan. Hotu haꞌu kfasi oin. Hotu haꞌukaan matan moon kedas.” Ema Farisi balu naꞌak, “Ema mak nadiꞌak nola o nia, lahoos nosi Naꞌi Maromak. Ami hatene Nia tiꞌan, tan Nia nakur itakaan ukun-badu nosi loron hanawa serwisu.”Ema balu tenik naꞌak, “Oin nunabee ema mak nalo sala bele naseꞌi tadak blaar nunia?” Hodi nunia, ema nia sia toe malu toꞌo faꞌe karin malu. Sia moos nusu tenik baa ema mak ohin delek nia naꞌak, “Tuir o, Ema mak namoon okaan matan nia, Niakaan ilas nunabee?”Nia nataa naꞌak, “Tuir haꞌu, Ema nia, Maromak makoꞌan ida.” Yahudi ulun sia la fiar kalo uluk ema nia matan delek. Tan baa nia, sia naruka baa bolu inan-aman mai nataa sia. Inan-aman mai tiꞌan, ulun sia nusu naꞌak, “Ema neꞌe, emikaan oan ka? Nia moris mai, matan delek kedas ka? Oin nunabee, matan bele moon?” Inan-aman nataa naꞌak, “Nia neꞌe, amikaan oan tebes. Nia moris mai, matan delek kedas. Mais ami la hatene, nia nalo oin nunabee toꞌo oras neꞌe matan moon tiꞌan. See mak namoon matan, ami moos la hatene. Nia, boot tiꞌan. Husu duꞌuk baa nia, tan nia bele dale duꞌuk!” Sia dale nunia, tan sia nataꞌuk Yahudi ulun sia. Sia natene ulun sia tau mutu lia fuan tiꞌan naꞌak, kalo noo ema mak dale nasai naꞌak, Yesus nia, Kristus, ulun sia atu lelen ema nia nosi uma hamulak. Tan lia nia, inan-aman nataa loos dei naꞌak, “Nia boot tiꞌan. Husu duꞌuk baa nia dei.” Hotu, ulun sia bolu nikar ema mak ohin delek nia. Sia katak naꞌak, “Nuneꞌe! O musti dale moon iha Naꞌi Maromak oin, hodi daka Niakaan naran diꞌak. Ami hatene fukur, Yesus nia, ema aat.” Mais ema nia nataa naꞌak, “Ama sia keta nawan saꞌe, tan haꞌu la katene kalo Ema nia, ema aat. Lia mak haꞌu katene nuneꞌe: uluk haꞌukaan matan delek, mais oras neꞌe haꞌukaan matan moon tiꞌan.” Sia nusu tenik baa nia naꞌak, “Nia nalo saa baa o? Nia namoon okaan matan nunabee?” Nia nataa naꞌak, “Hoi! Ohin nia haꞌu kdale tiꞌan, mais emi la hoꞌuk rona. Tan saa emi haruka haꞌu kdale kikar tenik? Arumak, ama sia moos nakara dadi baa Niakaan maktuir ka?” Rona nola nunia, sia tolak nahaat ema nia naꞌak, “O dei mak dadi baa Niakaan maktuir ona! Ami neꞌe, Bei Musa niakaan maktuir. Ami hatene Naꞌi Maromak dale no Bei Musa. Mais ami la hatene Ema nia mai nosi kuak nabee.” Ema mak uluk matan delek nia nataa naꞌak, “Haꞌu kblaar tebes! Emi la hatene Nia mai nosi nabee. Mais tuir loos, Nia mak namoon haꞌukaan matan. Ita hotu-hotu hatene, Naꞌi Maromak la rona baa ema aat. Mais rona baa ema mak neon loos, no moris tuir Niakaan hakara.Kananuk Sia 66:18, 19 Nahuu nosi Naꞌi Maromak naseꞌi laleꞌan no raiklaran toꞌo baa oras neꞌe, la noo lia ida moos mak katak nosi ema mak nadiꞌak nola ema mak matan delek hodi moris. Kalo Yesus la mai nosi Naꞌi Maromak, Nia la bele nalo saa ida nuneꞌe.” Sia nataa naꞌak, “Hoi! O neꞌe, ema aat hori okaan inan nahoris nola o! Oin nunabee toꞌo o manorin fila ami? Notar lalek neꞌe!” Hotu sia teꞌur sai nia, toꞌo lelen nia nosi uma hamulak. Ema mak uluk matan delek fiar baa YesusYesus rona nola naꞌak, Yahudi ulun sia teꞌur sai ema mak uluk matan delek nia, Nia baa buka ema nia toꞌo netan. Nia nusu baa ema nia naꞌak, “Nunabee? O fiar baa Ema Raiklaran Isin ka?” Mais ema nia nusu fila naꞌak, “Nia see ida? Ita Boot tulun katak lai, nebee haꞌu kbele fiar baa Nia.” Yesus moos katak naꞌak, “O masoru mola Nia tiꞌan, tan Nia mak noꞌi dale no o neꞌe.” Rona nola nunia, ema nia naꞌak, “Haꞌu kfiar Ita Boot!” Nia moos nakniꞌa nodi loꞌu-sudur baa Yesus. Hotu Yesus katak baa nia naꞌak, “Haꞌu kmai iha raiklaran neꞌe atu tetu ema raiklaran. Nebee, ema matan delek bele naree, no ema mak natene aan matan moon, bele dadi delek.” Iha nia noo ema Farisi naꞌin hira mak rona Yesus dale nia. Sia nusu naꞌak, “Nunabee tiꞌan? Ami moos ema delek ka?” Yesus nataa naꞌak, “Kalo ema ida delek, tan nia la natene hanorin loos, nia la sala. Mais emi sala tiꞌan, tan emi dale haꞌak, emi matan moon.” Lia hatetek nosi makbalinHotu, Yesus dale nodi lia hatetek naꞌak, “Rona, tan Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos: hanoin baa bibi malae lalutuk. Kalo ema tama lalutuk la tuir nanokar, mais saꞌe tuir baꞌa, malorek tiꞌan naꞌak, ema nia ema naꞌok. Mais kalo makbalin, nia tama tuir nanokar, tan nia mak naliku bibi malae. Ema mak daka nanokar natene makbalin, hotu loke nanokar bodik nia. Bibi malae sia moos natene makbalin lian. Oras nia bolu naran ida-idak, sia tuir nia baa luan. Nia laꞌo uluk, foin sia lolok tuir, tan natene niakaan lian. Kalo ema mak lahoos siakaan makbalin, bibi malae sia la lolok tuir, mais nalai sasin, tan la natene ema nia lian.” Yesus dale lia hatetek neꞌe bodik ema nia sia, mais sia la kohi lia isin. Yesus, makbalin diꞌakHotu Yesus dale tenik naꞌak, “Rona, tan Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos. Haꞌu neꞌe, nanokar iha bibi malae lalutuk. Ema hotu-hotu mak mai uluk Haꞌu, sia hanesan naꞌok. Haꞌukaan bibi malae la rona baa sia. Tebes. Haꞌu neꞌe, mak nanokar. Ema mak tama tuir Haꞌu, netan moris. Sia dadi hanesan bibi malae mak tama-sai atu buka haa-hemun.Kananuk Sia 118:20 Naꞌok sia mai atu nanaꞌo, atu noꞌo, no nadodok mohu ema siakaan moris. Mais Haꞌu kmai atu foo moris kabaas. Haꞌu, makbalin diꞌak mak daka diꞌa-diꞌak Haꞌukaan bibi malae sia. Haꞌu kodi liman rua latan Haꞌukaan moris toꞌo mate, nebee Haꞌukaan bibi malae sia bele netan moris. Kalo ema seluk mak daka bibi malae sia, oras nia naree asu fuik ida mai, nia nalai nela. Hotu asu fuik nia kohi nola ida, rumak sia nalai karin. Ema mak daka oin nunia, lahoos bibi malae naꞌin. Nia serwisu nakara nola osan dei, lahoos nadomi bibi malae sia. Tebes! Haꞌu, makbalin diꞌak mak daka diꞌa-diꞌak Haꞌukaan bibi malae sia. Haꞌu katene sia. Sia moos natene Haꞌu. Nunia moos, Haꞌukaan Ama iha laleꞌan natene Haꞌu. Haꞌu moos katene Nia. Haꞌu kodi liman rua latan Haꞌukaan moris toꞌo mate, nebee Haꞌukaan bibi malae sia bele netan moris.Mateus 11:27; Lukas 10:22 Haꞌu moos koo bibi malae seluk sia mak sei la tama dauk baa lalutuk. Haꞌu kmusti baa libur kola sia. Kalo sia rona nola Haꞌukaan lian, sia natene kedan. Hodi nunia, Haꞌukaan bibi malae sia dadi baa natar ida, makbalin ida. Haꞌukaan Ama iha laleꞌan dadobe Haꞌu, tan Haꞌu kodi liman rua latan Haꞌukaan moris toꞌo mate, nebee Haꞌu kbele moris kikar. La noo ema ida mak naseten Haꞌu klatan Haꞌukaan moris toꞌo mate, mais Haꞌu naꞌin kakara. Haꞌu koo beran latan Haꞌukaan moris. Haꞌu moos koo beran atu kola kikar. Haꞌu ksimu kola ukun nia kosi Haꞌukaan Ama iha laleꞌan.” Rona nola Yesus dale nunia, ema Yahudi sia toe malu tenik. Ema waꞌin nosi sia naꞌak, “Hoi! Ema neꞌe bula tiꞌan! Arumak diabu tekar! Tan saa emi hanono baa Nia?” Mais ema balu naꞌak, “Neꞌe lahoos ema bulak mak dale. Hanorin mak kabaas nunia, la isin ida dauk sai nosi diabu ibun! Diabu moos la nalo ema matan delek toꞌo moon.” Yahudi ulun sia la simu YesusBaa oras nia, ema Yahudi sia nadahur loron boot ida atu nodi nanoin oras siakaan bei uluk sia namanas nikar Uma Hamulak Huun. Loron boot nia, kona baa rai udan.Oras neꞌe, ema Yahudi sia temi loron boot nia naꞌak, Hanuka. Loron boot nia kreꞌis no Natal. Kristus la moris dauk tinan atus ida neen nulu resin hitu (167 SM), lia neꞌe dadi nuneꞌe. Sondadu ulun boot Siria ida, naran Antiokus Epifanes, nadodok kota Yerusalem. Nia moos nadoor Uma Hamulak Huun, tan sobu karin sera fatik, hotu, seluk nodi niakaan aiꞌoi lulik. Ema Yahudi sia sakar tinan tolu laran, foin baa loron rua nulu resin lima (25), fulan Kislef, sia namoos hotu namanas nikar Uma Hamulak Huun. Oras nia, Yesus laꞌo iha Uma Hamulak Huun lalawar, toꞌo fatin ida naran ‘Fatin Naꞌi Soleman’. Naree Yesus mai, Yahudi ulun sia kabuun nola Nia, hotu sia katak naꞌak, “Hoi! O mabenar ami toꞌo wainhira? Kalo O neꞌe tebe-tebes Kristus, maꞌak malorek.” Yesus nataa naꞌak, “Haꞌu katak tiꞌan, mais emi la hoꞌuk fiar. Tadak blaar mak Haꞌu kaseꞌi hotu-hotu, kaseꞌi kodi Haꞌukaan Ama beran. Lia nia nalore naꞌak, Haꞌu neꞌe see. Mais emi sei la fiar, tan emi lahoos Haꞌukaan bibi malae. Haꞌukaan bibi malae malolok sia, natene Haꞌukaan lian. Haꞌu moos katene sia. Sia moos tuir Haꞌu. Haꞌu kfoo moris nima-nimak baa sia. Neꞌe naꞌak, sia la naksasa kedas nosi Naꞌi Maromak. La noo ema ida kois mak bele nadau nola sia nosi Haꞌu. Haꞌukaan Ama iha laleꞌan mak latan sia baa Haꞌu. Nia mak boot kaliuk. La noo ema ida kois mak bele nadau nola sia nosi Nia. Haꞌu neꞌe ko Haꞌukaan Ama, Ami mesak ida.” Rona nola nunia, Yahudi ulun sia foti tenik fatuk atu tuda noꞌo Yesus. Mais Yesus katak baa sia naꞌak, “Haꞌu katudu tiꞌan lia kabaas waꞌin nosi Haꞌukaan Ama. Emi hodi lia makonak ida nabee atu tuda hoꞌo Haꞌu?” Sia nataa naꞌak, “Ami atu tuda O, lahoos tan matudu lia kabaas. Mais tan O dale mahaat Naꞌi Maromak. O ema raiklaran, mais O mola aan nuꞌu Naꞌi Maromak!”Ukun-badu Naꞌilulik 24:16 Hotu Yesus nataa naꞌak, “Iha Hakerek Moon, Naꞌi Maromak duꞌuk katak kedan nosi emikaan bei uluk sia naꞌak ‘Emi neꞌe, nuꞌu maromak, tan emi dadi oan baa Nia Mak Aas Kaliuk’.Kananuk Sia 82:1, 2, 6 Ita hatene nanis la noo lia fuan ida mak bele hoꞌas lakon hosi Hakerek Moon laran. Dadi, kalo Naꞌi Maromak duꞌuk filak ema nuꞌu ‘maromak’, tan saa emi laran moras kalo Haꞌu katak kaꞌak, Haꞌu neꞌe, Naꞌi Maromak Oan? Neꞌe, la tama kakutak, tan Nia mak natudu Haꞌu, hotu solok Haꞌu kmai iha raiklaran neꞌe. Nuneꞌe. Kalo Haꞌu la kalaꞌo Niakaan serwisu, lalika fiar baa Haꞌu. Mais kalo Haꞌu kalaꞌo tebes, emi nokbiit fiar, tan haree tiꞌan tadak blaar mak kaseꞌi. Hodi nunia, emi hatene haꞌak, Haꞌu talin aan ko Haꞌukaan Ama. Nia moos talin aan no Haꞌu.” Rona nola nunia, sia buka kohi Nia tenik, mais Nia sasin luku. Hotu Yesus baa nikar mota Yordan balu baa, iha fatin mak uluk Yohanis sarani ema. Hotu, Nia nein heik iha nia.Yohanis 1:28 Ema waꞌin mai buka Nia, nodi dale naꞌak, “Yohanis la nalo tadak blaar ida kois. Mais lia hotu-hotu mak nia dale nosi Yesus neꞌe, loos!” Ema waꞌin moos fiar baa Nia iha fatin nia. Lasarus mate(1-2) Noo ema ida, naran Lasarus. Nia nein iha leo Betania namutuk no biin naꞌin rua naran Maria no Marta. (Maria neꞌe, mak uluk fui mina morin baa Yesus ain, hotu noꞌas nodi niakaan fuuk.) Baa dala ida, Lasarus moras todan.Lukas 10:38-39; Yohanis 12:3 (-) Niakaan biin sia solok lia baa Yesus naꞌak, “Ita Boot belun Lasarus, moras todan.” Rona lia nia, Yesus dale naꞌak, “Moras neꞌe la nodi nia baa mate. Naꞌi Maromak atu nodi lia neꞌe natudu Niakaan kabaas, nebee ema foti-nahaas Haꞌu, mak Niakaan Oan neꞌe.” Yesus dodan Marta no alin Maria no Lasarus. Mais oras Nia rona naꞌak, Lasarus moras, Nia sei nein loron rua tenik iha mota Yordan balu baa. Nunia hotu, Nia katak baa maktuir sia naꞌak, “Mai ita baa hikar Lasarus leon iha rai Yudea.” Mais sia sakar naꞌak, “Foin da-dauk neꞌe, Yahudi ulun sia atu tuda noꞌo Ita Boot iha nebaa. Oras neꞌe Ita Boot sei nakara tenik baa nebaa ka?” Yesus nataa naꞌak, “Keta hataꞌuk! Sura loron, loro matan naksinak hori seisawan toꞌo loraik. Neꞌe naꞌak, noo kroman tuku sanulu resin rua laran. Kalo laꞌo iha kroman, ema la sidi ain, tan loro nakroma raiklaran. Mais kalo laꞌo iha makukun, ema sidi ain, tan la noo kroman.”Yesus Niakaan hakara naꞌak, “Haꞌu neꞌe, hanesan kroman. Dadi, baa oras Haꞌu ksei iha kamutuk ko emi, emi manek dei.” Yesus dale notu nunia, Nia katak tenik naꞌak, “Itakaan belun Lasarus toba tiꞌan. Mais Haꞌu atu kbaa fuꞌa kadeer nia.” Rona Yesus dale nunia, maktuir sia naꞌak, “Ita Boot. Kalo nia toba, neꞌe naꞌak, nia atu diꞌak nikar.” Tuir loos, Yesus dale soe lia nosi Lasarus mamaten. Mais, sia la kohi. Hotu Nia katak malorek naꞌak, “Nuneꞌe. Lasarus mate tiꞌan. Mais Haꞌu neon diꞌak, tan baa oras nia mate, Haꞌu la iha. Mai ita baa Lasarus ona, nebee saa mak atu dadi, bele nalo emi fiar baa Haꞌu.” Iha nia moos no maktuir ida, naran Tomas, mak ema temi naꞌak, “oa karuak”. Rona Yesus dale nunia, nia katak baa maktuir rumak sia naꞌak, “Mai ona! Diꞌak liu ita hotu-hotu baa nebaa, nebee ita mate bele-bele ho Nia.” Yesus baa Betania atu nasoru Marta no Maria(17-19) Nunia hotu, Yesus sia baa leo Betania.Leo nia, dook nosi kota Yerusalem kilo tolu dei. Ema Yahudi waꞌin moos mai nosi nebaa atu namalu neon namutuk no Marta no Maria.Yesus sia toꞌo leo tehen, foin natene naꞌak, ema nakoi Lasarus loron haat tiꞌan. (-) (-) Oras Marta rona nola Yesus mai tiꞌan, nia sai baa nasoru Nia. Mais Maria nein iha uma laran dei. Nasoru tiꞌan, Marta katak baa Yesus naꞌak, “Adeei, Ama Boot! Kalo Ama iha neꞌe, nanis haꞌukaan alin la mate. Mais haꞌu kfiar, Ama nakara nusu saa baa Naꞌi Maromak, Ama nanis netan.” Hotu Yesus katak baa nia naꞌak, “Marta! Okaan alin atu moris nikar.” Marta nataa naꞌak, “Tebes. Haꞌu katene, baa oras rai falu fila Naꞌi Maromak atu nalo haꞌukaan alin moris nikar bele-bele no ema hotu-hotu mak mate tiꞌan.” Mais Yesus katak naꞌak, “Haꞌu koo beran atu kalo ema moris nikar, tan Haꞌu neꞌe, moris huun. Ema mak fiar baa Haꞌu, masik sia mate tiꞌan moos, sia netan moris toꞌo nima-nimak. Nunia moos baa ema mak sei moris. Marta, o fiar baa Haꞌukaan dalen neꞌe ka?” Marta nataa naꞌak, “Heꞌe, Ama Boot! Haꞌu kfiar Ama Boot neꞌe, Kristus, Naꞌi Maromak Oan mak Nia nameno tiꞌan atu solok mai raiklaran neꞌe.” Yesus tanisMarta dale notu nunia, nia moos fila uma. Toꞌo baa, nia bolu nola alin Maria. Sia rua mesan, hotu Marta katak naꞌak, “Ama Boot mai tiꞌan. Nia nakara nasoru o.” (29-31) Rona nola nunia, Maria nariik lai-lais baa nasoru Yesus. Ema Yahudi mak tuur iha uma laran naree nunia, sia moos tuir kedas Maria, tan sia naneo naꞌak, nia atu baa tanis iha rate.Baa oras nia, Yesus sia sei la tama dauk baa leo laran, tan sia sei iha fatin mak ohin sia nasoru Marta. (-) (-) Toꞌo fatin nia baa, Maria naree Yesus, hotu nia nakniꞌa iha Yesus ain nodi katak naꞌak, “Adeei, Ama Boot! Kalo Ama iha neꞌe, nanis haꞌukaan alin la mate.” Naree Maria no ema Yahudi mak tuir nia sia tanis nadeꞌun aan, Nia neon monu nodi noran susar. Hotu Nia nusu naꞌak, “Emi hakoi nia iha nabee?”Sia nataa naꞌak, “Mai Ama Boot! Mai haree duꞌuk baa.” Rona nola nunia, Yesus moos luun turu, tan neon susar basuk. Hotu ema Yahudi nia sia dale baa malu naꞌak, “Maree kokon baa. Nia nadomi Lasarus liu resik!” Mais balu dale naꞌak, “Ema neꞌe, bele namoon ema delek matan. Tan saa Nia la bele sori nola Lasarus nebee keta mate?” Lasarus moris nikarNunia hotu, Yesus neon susar tenik. Nia nareꞌis aan baa fatuk kuak mak ema nakoi Lasarus baa. Fatuk kuak nia, sia taka tiꞌan nodi fatuk boot ida. Naree nunia, Yesus naruka ema iha nia sia naꞌak, “Foti sees fatuk neꞌe!”Rona nola nunia, Marta, mak Lasarus biin, sakar naꞌak, “Keta, Ama Boot! Nia mate loron haat tiꞌan! Nanis dois tiꞌan.” Mais Yesus foo natene baa nia naꞌak, “O sei manoin ka lale, ohin Haꞌu kdale nia? Haꞌu katak tiꞌan kaꞌak, kalo o fiar tebe-tebes baa Haꞌu, o atu maree Naꞌi Maromak Niakaan makaꞌas.” Hotu, ema naꞌin hira dudu sees fatuk boot nosi rate nia. Yesus tanaat saꞌe baa laleꞌan, nodi katak naꞌak, “Ama! Haꞌu ksera dodan, tan Ama rona Haꞌu. Haꞌu katene hori uluk tiꞌan Ama rona Haꞌu nohuun. Tan baa nia, Haꞌu kdale tenik baa oras neꞌe iha ema waꞌin oin, nebee sia natene, Ama mak solok Haꞌu.” Dale notu nunia, Yesus nahii nodi lian makaꞌas naꞌak, “Lasarus! Sai mai ona!” Ema maten nia moos sai kedas nosi kuak nia. Tais mak ema nodi falun ain no liman, sei nafati. Tais lesu moos sei taka nola oin. Hotu Yesus naruka ema iha nia sia naꞌak, “Loke hola tais nia lai, nebee nia bele laꞌo!” Ema buka dalan atu noꞌo Yesus(Mateus 26:1-5; Markus 14:1-2; Lukas 22:1-2)Naree nunia, ema Yahudi waꞌin mak mai namalu neon no Maria, fiar baa Yesus. Mais balu baa nasara lia nia baa ema partee Farisi sia. Rona hotu lia nia, naꞌilulik ulun sia no ema Farisi sia naklibur atu kabuar lia fuan. Sia dale baa malu naꞌak, “Ema nia naseꞌi tadak blaar oi-oik tiꞌan! Ita musti halo nunabee tenik? Kalo ita habusik Nia dei, ema hotu-hotu bele fiar baa Nia hanesan naꞌin. Hodi nunia, sondadu ukunrai Roma nadodok itakaan Uma Hamulak Huun no ita ema Yahudi hotu-hotu.” Natoon baa tinan nia, Kayafas mak dadi siakaan naꞌilulik ulun boot. Nia dale baa sia naꞌak, “Hoi, beik sia! Emi la hatene saa ida! Diꞌak liu, ema ida mate bodik ema hotu-hotu. Kalo lale, sondadu Roma sia nadodok welon ita ema Yahudi tomak.” Tuir loos, Kayafas dalen nia, Naꞌi Maromak mak dale nodi Kayafas oin, tan tinan nia, Kayafas mak naꞌilulik ulun boot. Hodi nunia, nia katak kedan naꞌak, Yesus atu mate bodik ema Yahudi hotu-hotu. Mais tuir loos, Yesus la mate bodik ema Yahudi mesan dei. Nia mate bodik Naꞌi Maromak oan sia hotu-hotu iha raiklaran neꞌe. Sia tuur keke lema rai, mais Nia atu nalo sia dadi baa hutun ida. Nahuu baa oras nia, ema Yahudi ulun sia nametis lia mesak atu noꞌo Yesus, tuir Kayafas dalen. Tan baa nia, Yesus la nalore aan tenik iha Yahudi ulun siakaan klaran. Nia no maktuir sia nakiduk baa leo ida, naran Efraim, kreꞌis rai leet ida. Hotu, sia nein heik iha nia.Sura Renu Israꞌel 9:10 Natoon baa nia, ema Yahudi siakaan loron boot Paska kreꞌis tiꞌan. Sura tinan, ema waꞌin nosi luan mai kota Yerusalem atu tuir nadahur Paska iha nia. Sia mai uluk atu namoos aan tuir ukun-badu. Ema waꞌin mak mai Yerusalem baa tinan nia, nakara nasoru Yesus. Toꞌo Uma Hamulak Huun, sia nusu baa malu naꞌak, “Nunabee? Yesus moos mai dahur ka, lale?” Mais naꞌilulik ulun sia no ema Farisi sia naruka naꞌak, “Kalo noo ema mak natene Yesus iha nabee, hasara baa ami lai!” Sia dale nunia, tan sia nakara kohi Yesus. Maria fui mina morin baa Yesus ain(Mateus 26:6-13; Markus 14:3-9)Nunia hotu, sei hela loron neen foin loron Paska toꞌo mai. Yesus sia moos fila nikar baa leo Betania, mak Lasarus leon. Lasarus nia, ema mak Yesus nalo moris nikar nosi mate. Yesus sia toꞌo baa, Lasarus no feton sia sale Nia nebee naa kalan bele-bele no sia. Yesus moos simu. Marta naliku haan, Lasarus tuur naa bele-bele no Yesus. Hotu, Maria nola mina morin folin todan botir ida. Nia fui baa Yesus ain, hotu nia noꞌas Yesus ain nodi fuuk. Mina morin nuhar lema keꞌan nia tomak.Hakerek Moon tuir lia Yunani naꞌak, mina nia, naran ‘nardos’. Uluk ema nalo nosi ai abut morin. Hakerek Moon lia Indonesia naꞌak ‘narwastu’. Hakerek Moon lia Yunani moos naꞌak, botir nia boot ‘litra’ ida, kona gram atus tolu rua nulu resin lima. Dadi ita hatene mina nia waꞌin, takseer liter baluk ida.Lukas 7:37-38 Naree Maria nalo nunia, Yesus Niakaan maktuir ida naran Yudas Iskariot (mak atu faꞌan lakon Yesus), namuun aan naꞌak, “Tan saa la faꞌan mina morin nia dei? Mina morin nia folin todan hanesan ema kansera tinan ida. Diꞌak liu faꞌan baa dei, nebee faꞌe osan baa ema mukit sia!”Hakerek Moon lia Yunani naꞌak, mina morin nia folin ‘denari’ atus tolu. Denari ida, manesak no badaen kansera loron ida. Tuir loos, Yudas dale nunia, lahoos tan nia nadomi ema mukit sia. Mais tan nia naꞌok teen. Nia dadi baa Yesus siakaan ema makaer osan, mais isin ida-idak nanaꞌo nola. Mais Yesus nakahik naꞌak, “Habusik nalo baa. Nodi fui mina morin neꞌe, feto neꞌe nahulin kedan Haꞌukaan maten, foin ema nakoi Haꞌu. Ema mukit sia iha emikaan klaran nohuun. Mais la kleur ona, Haꞌu la kamutuk ko emi tenik.”Hanoin Hikar Dalan Moris 15:11 Naꞌilulik ulun sia buka dalan atu noꞌo LasarusEma waꞌin rona nola naꞌak Yesus iha leo Betania, sia mai atu nasoru Nia. Sia moos mai atu naree Lasarus, tan sia rona tiꞌan naꞌak, Yesus nalo Lasarus moris nikar nosi mate. Naree ema waꞌin nunia, naꞌilulik ulun sia kabuar lia fuan atu noꞌo Lasarus. Ulun sia nakara nunia, tan sia nataꞌuk ema Yahudi la rona baa sia ona. Tan ema waꞌin mak rona lia Lasarus, sia hotu-hotu fiar baa Yesus. Ema simu Yesus iha Yerusalem hanesan simu naꞌi boot(Mateus 21:1-11; Markus 11:1-11; Lukas 19:28-40)Baa awan, ema lear mak mai atu tuir dahur Paska iha Yerusalem, sia rona nola naꞌak, Yesus moos atu mai tuir dahur. Hotu, sia baa kotu nola beet tahan atu nodi simu Yesus mai, hanesan ema simu naꞌin boot. Sia nahii bele-bele naꞌak,“Hosana! Ita tonu-haboot Naꞌi Maromak!Naꞌi Maromak natudu tiꞌan laran diꞌak baa Naꞌi Israꞌel.Nia mai nodi Naꞌi Maromak naran!”Kananuk Sia 118:26 Baa oras nia, sia netan kuda keledai salak ida, hotu Yesus saꞌe. Lia nia natoꞌo lia mak hakerek tiꞌan iha Hakerek Moon naꞌak, “Emi, ema Yerusalem, keta hataꞌuk!Emi, ema ‘Sion’, mana baa nebaa lai!Kota Sion nia, mak kota Yerusalem naran seluk.Emikaan Naꞌin mai tiꞌan!Nia mai, saꞌe kuda keledai salak ida.”Sakarias 9:9 Baa oras nia, Yesus Niakaan maktuir sia la natene lia nia isin. Mais nosi ikus, oras Nia moris nikar tiꞌan nosi mate hotu Naꞌi Maromak foti-nahaas Nia, foin sia nanoin nola naꞌak, ema lear siakaan hahalok nia kona baa saa mak hakerek tiꞌan iha Hakerek Moon. Natoon baa Yesus nalo Lasarus moris nikar nodi bolu sai nosi rate, ema lear moos iha fatin nia. Sia dale keke lia nia tan naree nodi matan duꞌuk. Rona nola Yesus naseꞌi tadak blaar nia, ema hetak waꞌin mai simu Nia oras atu tama Yerusalem. Naree nunia, ema Farisi sia dale baa malu naꞌak, “Lei haree! Ema hotu-hotu iha raiklaran neꞌe nalau aan tuir Nia! Baa ikus, ita mak susar! Kalo nunia, ita atu halo nunabee tenik?” Ema Yunani naꞌin hira nakara nasoru YesusNatoon baa nia, ema Yunani naꞌin hira nosi rai seluk moos mai tuir nadahur bele-bele loron boot Paska iha Yerusalem. Masik sia lahoos ema Yahudi, sia moos loꞌu-sudur baa Naꞌi Maromak. Sia mai nasoru Yesus Niakaan maktuir ida naran Filipus, nosi leo Betsaida iha rai Galilea. Sia nusu baa Filipus naꞌak, “Mau! Ami bele hasoru Yesus ka?” Rona nola nunia, Filipus baa naꞌak Andreas. Hotu, sia rua baa nasara baa Yesus. (23-24) Yesus moos dale naꞌak, “Haꞌukaan oras toꞌo mai tiꞌan. Haꞌu kmusti mate uluk lai, foin Naꞌi Maromak foti-nahaas Haꞌu. Tebes! Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos. Kalo ita kuda hare fini musan ida, fini nia musti dodok iha rai lai, foin bele moris nodi nasai fuan waꞌin lear. Kalo la dodok nunia, fini nia nafati musan ida. (-) Ema mak la titu Naꞌi Maromak hakaran, mais nadomi resik niakaan moris iha raiklaran neꞌe, niakaan moris la noo folin. Mais ema mak nadiꞌa aan latan to-tomak niakaan moris iha raiklaran neꞌe, nia atu netan moris nima-nimak.Mateus 10:39, 16:25; Markus 8:35; Lukas 9:24, 17:33 Ema mak nakara serwisu bodik haꞌu, nia musti tuir Haꞌu bei-beik. Kalo Haꞌu iha nabee, nia iha nia. Kalo nia nalo nunia, Haꞌukaan Ama iha laleꞌan moos nakneter nia.” Yesus katak kedan nosi Niakaan mateNunia hotu, Yesus dale tenik naꞌak, “Haꞌukaan neon susar basuk, toꞌo la katene atu kaꞌak saa. Iha Haꞌukaan neon, Haꞌu kakara kusu baa Ama nuneꞌe: ‘Ama! Sori Haꞌu nebee Haꞌu lalika kona susar boot neꞌe toꞌo mate.’ Tebes. Haꞌu kakara kusu Ama nunia, mais la kusu falik, tan Nia solok Haꞌu kmai, nebee Haꞌu kmate. Tan baa nia, Haꞌu kusu nuneꞌe dei: ‘Ama. Haꞌu kalo tuir Ama hakaran dei, nebee ema hotu-hotu foti-nahaas Ama naran.’ ”Natoon baa oras nia moos, lia maliak ida nosi laleꞌan naꞌak, “Haꞌu kfoti-kahaas tiꞌan Haꞌukaan naran. Oras neꞌe, Haꞌu atu kfoti-kahaas tenik.” Ema lear mak nariik iha nia moos rona nola lia maliak nia. Sia dale naꞌak, “Hoi! Noo kokur lian!”Mais balu naꞌak, “Lale! Lia maliak nia, makbukar laleꞌan ida mak dale baa Yesus.” Mais Yesus katak baa sia naꞌak, “Lia maliak mak ohin sai nosi laleꞌan nia, bodik emi, lahoos bodik Haꞌu. Naꞌi Maromak Niakaan oras toꞌo tiꞌan atu tetu ema raiklaran. Niakaan oras moos toꞌo tiꞌan atu natoba nola aꞌaat huun mak kaer ukun iha raiklaran. Kalo ema nasaꞌe Haꞌu tiꞌan iha ai karuus, Haꞌu atu kalaꞌo kola ema hotu-hotu dadi baa Haꞌukaan ema.” (Hodi nunia, Yesus nalore kedan Nia atu mate oin nunabee.) Hotu, ema iha nia sia nusu naꞌak, “Ami leno tiꞌan iha Hakerek Moon naꞌak, Kristus atu moris nima-nimak. Kristus no Ema Raiklaran Isin nia, ema ida dei ka, lahoos? Kalo tebes nunia, tan saa Ama Boot naꞌak, ‘Ema atu nasaꞌe Ema Raiklaran Isin iha ai karuus?’ Ema Raiklaran Isin nia, mak see?”Kananuk Sia 110:4; Yesaya 9:6; Yeskiel 37:25; Daniel 7:14 Yesus nataa naꞌak, “La kleur tiꞌan, Haꞌukaan kroman la naroma baa emi ona. Tan baa nia, oras Haꞌu ksei ko emi, emi musti moris loos, nebee lia aat keta taka nola kroman iha emikaan neon laran. Tan ema mak laꞌo iha makukun laran, la natene dalan atu baa nabee. Oras Haꞌukaan kroman sei iha, emi musti fiar baa Haꞌu no moris iha kroman laran, nebee emi bele hatene dalan atu baa nabee.”Yesus dale notu nunia, Nia nakiduk nosi ema lear nia, tan nakara mesan. Ema Yahudi waꞌin la fiar baa YesusMasik Yesus naseꞌi tadak blaar waꞌin tiꞌan iha ema lear oin moos, noo ema mak sei la noꞌuk fiar baa Nia. Lia nia natebes saa mak Maromak makoꞌan Yesaya nakerek kedan hori uluk naꞌak,“Ama Boot! La noo ema mak fiar baa amikaan dale!Masik Ama Boot natudu beran tiꞌan moos,sia la naree saa ida!”Yesaya 53:1 Etuk, ema Yahudi balu la bele fiar, tan Yesaya moos nakerek nela tiꞌan lia nia naꞌak, “Naꞌi Maromak taka siakaan neon,toꞌo neon naktomak.Nia nabusik siakaan neon namonas aan,toꞌo sia la natene dalan loos.Nia nabusik sia nunia,nebee sia lalika fila mai buka Haꞌu.Haꞌu moos lalika kadiꞌak kola sia.”Yesaya 6:10 Uluk Yesaya nakerek nunia, tan nia naree nola tiꞌan Yesus Niakaan makaꞌas, hotu nia dale kedan lia nosi Yesus. Masik Yesaya katak nunia moos, sei noo Yahudi ulun balu fiar baa Yesus. Mais sia la dale nasai lia nia, tan sia nataꞌuk ema Farisi sia atu lelen sia nosi uma hamulak. Sia fiar no-nook dei, tan sia buka ema raiklaran tonun, lahoos buka Naꞌi Maromak tonun. Yesus hanorin mak ikus basuk bodik ema learNunia hotu, Yesus dale nodi lian makaꞌas naꞌak, “Ema mak fiar baa Haꞌu, sia moos fiar baa Ema mak solok Haꞌu. Kalo ema naree Haꞌu tiꞌan, sia moos naree Ema mak solok Haꞌu tiꞌan. Haꞌu kmai iha raiklaran neꞌe atu dadi kroman, nebee ema mak fiar baa Haꞌu la moris iha makukun. Kalo ema la tuir Haꞌukaan hanorin, Haꞌu la ukun sia. Tan Haꞌu kmai iha raiklaran neꞌe atu sori ema, lahoos atu ukun ema. Mais ema mak dudu sees Haꞌu tan la simu Haꞌukaan hanorin, siakaan makotu lia noo tiꞌan. Tan oras rai falu fila, Haꞌukaan hanorin mak atu nasalak sia. Haꞌu la kanorin kodi kakara duꞌuk, mais kanorin tuir Haꞌukaan Ama hakaran, tan Nia mak solok Haꞌu atu kanorin saa mak Nia naruka. Haꞌu katene kaꞌak, saa mak Nia naruka, foo moris toꞌo nima-nimak. Tan lia nia, saa mak Haꞌu kanorin neꞌe, Haꞌu ksimu kosi Haꞌukaan Ama.” Yesus fasi maktuir sia ainLoron boot Paska sei la nahuu dauk, Yesus natene kedan Niakaan oras toꞌo tiꞌan atu laꞌo nela raiklaran neꞌe, fila nikar baa Aman iha laleꞌan. Mais Nia nadomi basuk Niakaan ema sia iha raiklaran, toꞌo latan to-tomak Niakaan moris bodik sia. Noo Yesus Niakaan maktuir ida naran Yudas, mak Simon Iskariot oan. Baa oras Yesus sia tuur naa dahur Paska, diabu ulun babilan Yudas neon, nebee Yudas faꞌan Yesus. Yesus natene Nia mai nosi Naꞌi Maromak. Nia natene, la oras dei, Nia musti fila nikar baa Naꞌi Maromak. Nia moos natene, Niakaan Ama latan beran hotu-hotu baa Nia. Oras Yesus sia tuur naa dahur Paska, Nia nariik, hotu kolu faru. Nia moos nola tais ida, kobar baa notak. Nia fui wee baa hanek ida, hotu nodi fasi Niakaan maktuir sia ain. Fasi notu ida, noꞌas namara nodi tais mak iha notak nia. Nia fasi ida-idak ain nunia. Oras atu fasi Simon Petrus ain, Simon Petrus nusu naꞌak, “Ama moos atu fasi haꞌukaan ain ka?” Yesus nataa naꞌak, “Oras neꞌe, o sei la matene dauk saa mak Haꞌu kalo neꞌe. Mais kleu-leur moos, o matene.” Mais Simon Petrus sakar naꞌak, “Keta nunia Ama Boot! Keta fasi haꞌukaan ain.”Yesus naꞌak, “Kalo Haꞌu la kfasi, o la talin aan mo Haꞌu.” Simon Petrus naꞌak, “Kalo nunia, Ama keta fasi haꞌukaan ain dei. Mais fasi no haꞌukaan liman no ulun!” Yesus katak baa nia naꞌak, “Kalo ema nariis tiꞌan, niakaan isin moos tiꞌan, nia lalika fasi tenik. Musti fasi loos ain dei. Kalo emi, emi moos tiꞌan. Mais lahoos emi hotu-hotu.” (Yesus katak naꞌak “Lahoos emi hotu-hotu” tan Nia natene see ida nosi sia mak atu faꞌan Nia.) Fasi notu siakaan ain, Yesus tau nikar faru, hotu baa tuur naa nikar. Nia nusu baa sia naꞌak, “Nunabee? Oras Haꞌu kfasi emikaan ain, emi hatene hahalok neꞌe ka, lale? Emi simu Haꞌu ahan nuꞌu emikaan Manorik no emikaan Ulun. Lia nia makonak, tan Haꞌu nunia tebes. Haꞌu neꞌe, mak emikaan Manorik no emikaan Ulun. Mais oras neꞌe, Haꞌu kfasi tiꞌan emikaan ain ahan nuꞌu ata ida. Emi moos musti fasi malu ain nunia. Haꞌu kalo nunia nebee dadi knaninuk bodik emi. Haꞌu kalo nunabee, emi moos musti halo tuir nunia.Lukas 22:27 Haꞌukaan dalen neꞌe tebes no loos: ema ata ida la makaꞌas liu nosi naꞌin. Ema ain-liman ida la makaꞌas liu nosi ema mak solok nia.Mateus 10:24; Lukas 6:40; Yohanis 15:20 Kalo emi hatene tebes hanorin neꞌe tiꞌan, hotu emi halo tuir, emi sotir boot. Haꞌukaan hanorin neꞌe la kona baa emi hotu-hotu, tan Haꞌu katene kedan ema mak Haꞌu kboi tiꞌan. Mais noo lia mak musti dadi atu natoꞌo saa mak Hakerek Moon nakerek tiꞌan naꞌak, ‘Ema mak tuur naa namutuk no haꞌu, taliꞌur nodi laꞌo nela haꞌu.’Kananuk Sia 41:10 Haꞌu katak kedan lia nia baa emi, nebee nosi ikus, kalo ema laꞌo nela Haꞌu nunia tiꞌan, emi bele fiar haꞌak, Haꞌu neꞌe, mak Kristus. Rona diꞌa-diꞌak, tan Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos. Ema mak loke neon nodi simu ema mak Haꞌu ksolok, nia simu Haꞌu. Ema mak simu Haꞌu, nia moos simu Haꞌukaan Maksolok.”Mateus 10:40; Markus 9:37; Lukas 9:48, 10:16 Yesus katak kedan naꞌak, ema ida atu faꞌan Nia(Mateus 26:20-25; Markus 14:17-21; Lukas 22:21-23)Yesus dale notu nunia, Nia noran neon la diꞌak. Nia katak naꞌak, “Rona mai, tan Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos: ema ida nosi emi atu faꞌan Haꞌu.” Rona nola nunia, Niakaan maktuir sia benar. Sia titu baa malu, tan la natene Yesus dale kona baa see. Baa oras nia, haꞌu, Yohanis neꞌe, moos tuir bele-bele ko maktuir seluk sia.Hakerek Moon tuir lia Yunani naꞌak, maktuir mak tuur iha Yesus sorin nia, ‘maktuir mak Yesus dadobe’. Ema matenek Hakerek Moon naꞌak, maktuir nia, mak Yohanis, ema mak nalo hakerek neꞌe. Haꞌu mak tuur iha Yesus sorin. Tan nunia, Simon Petrus natadan nodi ulun baa haꞌu, nebee kusu Yesus dalen nia, kona baa see. Karee nunia, haꞌu kareꞌis aan baa Yesus, hotu kusu kaꞌak, “Ama. Ema mak Ama Boot dale nia, kona baa see?” Yesus nataa naꞌak, “Lei haree. Haꞌu atu kola tubi rohan neꞌe, lobas baa mako, hotu foo baa see, ema nia mak haꞌu kdale.” Hotu Yesus lobas tubi nia foo baa Yudas, Simon Iskariot oan. Oras Yudas simu nola tubi nia, diabu ulun moos tama baa nia. Hotu Yesus katak baa Yudas naꞌak, “Lai-lais ona! O atu malo saa, malo baa ona. Keta mein tenik.” Maktuir rumak sia mak tuur naa iha nia, la natene Yesus dalen nia isin. Sia balu naneo naꞌak, tan Yudas siakaan makaer osan, arumak Yesus naruka nia baa sosa sa-saa bodik haa dahur Paska. Balu moos naneo naꞌak, arumak Yesus naruka Yudas baa faꞌe osan oda baa ema mukit sia. Simu nola tubi nia, Yudas sai lai-lais. Baa oras nia, rai kalan tiꞌan. Yesus foo ukun founYudas sai tiꞌan, Yesus katak naꞌak, “Haꞌu neꞌe, Ema Raiklaran Isin mak tuun mai nosi laleꞌan. Naꞌi Maromak Niakaan oras toꞌo tiꞌan atu foti-nahaas Haꞌu. Hodi nunia, ema bele naree Niakaan kabaas. Lia nia, la kleur dadi. Nia atu foti-nahaas Haꞌu, tan Haꞌu ktalin aan ko Nia. Oa sia! Haꞌu kadomi emi basuk, mais la kleur tenik Haꞌu la kamutuk ko emi ona. Emi atu buka Haꞌu, mais la hetan. Saa mak Haꞌu katak tiꞌan baa Yahudi ulun sia, Haꞌu katak tenik baa emi kaꞌak, ‘Haꞌu atu kbaa fatin ida mak emi la bele tuir.’Yohanis 7:34, 8:22-23 Tan nunia, Haꞌu kfoo ukun foun ida baa emi nuneꞌe: emi musti hadomi malu. Haꞌu kadomi emi oin nunabee, emi moos musti hadomi malu oin nunia.Yohanis 15:12, 17; 1 Yohanis 3:23; 2 Yohanis 5 Kalo emi hadomi malu nunia, ema hotu-hotu bele natene malorek naꞌak, emi neꞌe Haꞌukaan maktuir.” Yesus katak kedan naꞌak, Petrus atu neli Nia(Mateus 26:31-35; Markus 14:27-31; Lukas 22:31-34)Nunia hotu, Simon Petrus nusu baa Yesus naꞌak, “Ama Boot atu baa nabee?”Yesus nataa naꞌak, “Haꞌu atu kbaa fatin ida mak oras neꞌe, o sei la bele baa dauk. Mais nosi ikus, o moos bele baa.” Mais Petrus nataa naꞌak, “Ama Boot! Haꞌu kadiꞌa aan tiꞌan atu mate bodik Ama. Tan saa oras neꞌe, sei la kbele dauk?” Yesus nataa naꞌak, “Tebes ka? O makara latan okaan moris atu mate bodik Haꞌu ka? Rona, tan Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos: manu sei la kokoreek dauk, o meli Haꞌu isin tolu tiꞌan.” La noo dalan seluk nalo ita diꞌak malu ho Ama, hela mesan Yesus deiHotu, Yesus dale tuꞌan tenik naꞌak, “Keta hanoin waꞌin. Emi fiar baa Naꞌi Maromak tiꞌan, dadi emi moos musti fiar baa Haꞌu. Iha Haꞌukaan Ama uman, noo keꞌan waꞌin. Kalo lahoos nunia, Haꞌu nanis katak kedan baa emi. Oras neꞌe, Haꞌu atu kbaa kadiꞌa fatin bodik emi iha nebaa. Kadiꞌa kola tiꞌan, foin Haꞌu kmai kola emi, nebee ita bele-bele hein fatik ida. Emi hatene tiꞌan dalan baa fatin mak Haꞌu atu kbaa nia.” Rona nola nunia, Tomas nusu naꞌak, “Ama Boot! Ami la hatene Ama Boot atu baa nabee. Nunabee ami bele hatene dalan baa nebaa?” Yesus katak naꞌak, “Haꞌu neꞌe, dalan baa Naꞌi Maromak. Haꞌu neꞌe, mak kaer hanorin loos. Haꞌu neꞌe, mak foo moris loos baa ema. La noo dalan seluk mak nodi ema baa Ama, Haꞌu kmesan dei. Kalo emi hatene tebe-tebes Haꞌu, neꞌe naꞌak, emi moos hatene tiꞌan Haꞌukaan Ama. Dadi, nahuu baa oras neꞌe, emi hatene Nia tiꞌan, no haree Nia tiꞌan.” Rona nola nunia, Filipus nusu naꞌak, “Ama Boot! Tulun matudu Ama Boot Aman baa ami lai! Haree loos dei moos, toꞌo tiꞌan.” Yesus katak baa nia naꞌak, “Filipus. Haꞌu kamutuk ko emi kleur tiꞌan. Tan saa emi sei la hatene tebe-tebes Haꞌu? Ema mak naree Haꞌu tiꞌan, nia moos naree Haꞌukaan Ama tiꞌan. Tan saa o sei musu tenik Haꞌu katudu Haꞌukaan Ama baa o? Haꞌu katak tiꞌan kaꞌak, Haꞌu ktalin aan ko Haꞌukaan Ama, Nia moos talin aan no Haꞌu. O fiar lia nia ka, lale? Saa mak Haꞌu kdale neꞌe, la nahabut baa Haꞌu duꞌuk, mais nahabut baa Haꞌukaan Ama, tan Nia nodi Haꞌu atu nalaꞌok Niakaan serwisu. Fiar baa Haꞌu dei, oras Haꞌu kaꞌak, Haꞌu ktalin aan ko Haꞌukaan Ama, Nia moos talin aan no Haꞌu. Masik emi la hakara simu Haꞌukaan lia fuan neꞌe, fiar baa dei, tan emi haree tiꞌan hotu-hotu mak Haꞌu kaseꞌi. Rona mai, tan Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos. Ema mak fiar baa Haꞌu, bele nalo lia hotu-hotu mak Haꞌu kalo. Nia moos bele nalo makaꞌas liu tan tenik, tan Haꞌu atu kbaa Haꞌukaan Ama. Tan emi talin aan ho Haꞌu, emi bele hodi Haꞌukaan naran. Emi hamulak husu saa hodi Haꞌukaan naran,Hamulak “hodi Haꞌukaan naran” lia nia isin naꞌak, ita hamulak tuir Yesus Niakaan hakara. Ita bele “hodi Yesus naran” kalo ita dadi baa Niakaan ema, kalo ita moris talin aan ho Nia, hodi hanono baa Nia, no fiar haꞌak, Nia mate nebee kasu mohu itakaan salan. Dadi hamulak “hodi Yesus naran” la manesak no “temi Yesus naran”. Haꞌu kalo bodik emi. Hodi nunia, Haꞌu katudu Haꞌukaan Aman kabaas. Tebes. Emi hamulak husu saa hodi Haꞌukaan naran, Haꞌu kalo bodik emi.” Yesus nameno atu solok Kmalar Lulik maiHotu, Yesus dale tenik naꞌak, “Kalo emi hadomi Haꞌu, emi halo tuir Haꞌukaan ukun sia. (16-17) Haꞌu kusu baa Haꞌukaan Ama, kalo Haꞌu la kamutuk tenik ko emi, Nia foo Malikuk ida baa emi. Malikuk nia, mak Niakaan Kmalar Lulik. Malikuk nia atu nanorin hanorin loos baa emi. Ema balu iha raiklaran neꞌe, la bele simu Nia, tan sia la natene Nia no la titu Nia. Mais emi hatene Nia, tan Nia talin aan no emi. Nia moos atu namutuk no emi nohuun. (-) Haꞌu la klaꞌo kela emi ahan nuꞌu oa kiak. Tan Haꞌu atu kmai kikar baa emi. La kleur falik, ema seluk iha raiklaran neꞌe la naree Haꞌu ona. Mais emi haree Haꞌu. Emi atu moris, tan Haꞌu kmoris kikar. Hodi nunia, emi bele hatene haꞌak, Haꞌu ktalin aan ko Haꞌukaan Ama; emi talin aan ho Haꞌu; Haꞌu moos talin aan ko emi. Ema mak simu Haꞌukaan ukun sia, hotu nalo tuir, nia nadomi Haꞌu. Haꞌukaan Ama moos nadomi nia. Haꞌu moos kadomi nia, no atu katadu aan baa nia.” Iha nia, noo ema ida naran Yudas (mais lahoos Yudas Iskariot). Rona nola Yesus dale nia, Yudas neꞌe nusu naꞌak, “Ama Boot nakara natadu aan baa ami. Mais tan saa Ama la noꞌuk natadu aan baa ema seluk sia iha raiklaran neꞌe?” Yesus nataa naꞌak, “Nuneꞌe. Haꞌu katadu aan baa ema mak nadomi Haꞌu no nalo tuir Haꞌukaan hanorin. Haꞌukaan Ama moos nadomi ema nia. Hotu, Ami atu mai moris neon ida ho nia. Mais ema mak la nalo tuir Haꞌukaan hanorin, nia la nadomi Haꞌu. Hanorin mak emi rona neꞌe, la mai nosi Haꞌu duꞌuk, mais nosi Haꞌukaan Ama mak solok Haꞌu. Haꞌu katak kedan lia neꞌe sia baa emi, tan oras neꞌe, Haꞌu ksei kamutuk ko emi. Mais la kleur ona, Haꞌukaan Ama atu solok Malikuk ida mai. Nia, mak Niakaan Kmalar Lulik. Kmalar Lulik nia atu seluk Haꞌu iha raiklaran neꞌe. Nia atu nanorin lia hotu-hotu baa emi, nodi foo natene lia hotu-hotu mak Haꞌu katak tiꞌan baa emi. Kalo Haꞌu kbaa tiꞌan, Haꞌu kfoo baa emi moris manek no dame. Moris oin nunia la mai nosi raiklaran, mais mai nosi Haꞌu duꞌuk. Dadi, keta haneo waꞌin no hataꞌuk. Emi rona tiꞌan Haꞌu kdale kaꞌak, ‘Haꞌu atu klaꞌo kela emi, mais atu mai kikar.’ Kalo emi hadomi Haꞌu, emi musti neon diꞌak bele-bele ho Haꞌu, tan Haꞌu kfila baa Haꞌukaan Ama. Nia makaꞌas liu Haꞌu. Haꞌu katak kedan tiꞌan lia neꞌe sia baa emi, nebee kalo lia neꞌe sia naksain, emi bele fiar baa Haꞌu. La kleur falik, Haꞌu la kdale tenik ko emi ona, tan diabu ulun mai tiꞌan. Nia kaer ukun iha raiklaran neꞌe, mais la kaer ukun baa Haꞌu. Masik nia mai moos, Haꞌu kalaꞌo luku Haꞌukaan Ama ukun. Tan lia nia natudu baa ema iha raiklaran neꞌe naꞌak, Haꞌu kadomi Haꞌukaan Ama liu resik.Nunia dei. Mai ita baa ona!” Yesus hanesan ai anggor huunHotu, Yesus dale tenik naꞌak, “Haꞌu neꞌe, mak ai anggor huun malolok.Iha Hakerek Moon Mamenon Tuan, ema makerek badaen sia, nakara nanesa ema Israꞌel no ai anggor huun ida, no toꞌos anggor ida. (Leno Kananuk Sia 80:8-16; Yeremia 2:21; Yeheskial 15:1-8, 19:10-14; Hosea 10:1; no hakerek seluk tenik no.) Mais ema Israꞌel sia sees tiꞌan nosi Naꞌi Maromak dalan loos. Tan lia nia, Yesus temi aan naꞌak, Nia ‘ai anggor huun mak malolok’, tan Nia la sees nosi Naꞌi Maromak hakaran. Haꞌukaan Ama, mak toꞌos naꞌin. Ai huun neꞌe, sorun waꞌin. Sorun mak la nafua, toꞌos naꞌin taa kotu hotu soe. Sorun mak nafua, toꞌos naꞌin namoos nodi tesi nabadak, nebee hetak nafua. Emi dadi moos tiꞌan, tan Haꞌukaan hanorin namoos emikaan neon, hanesan toꞌos naꞌin namoos ai sorun nodi tesi nabadak. Mais emi musti talin aan bei-beik baa Haꞌu. Haꞌu moos talin aan ko emi, tan ai sorun mak naksasa nela ai huun, la bele nafua. Hanoin! Kalo emi la talin aan bei-beik baa Haꞌu, emikaan moris la bele nasai hahalok diꞌak. Haꞌu neꞌe, mak ai huun. Emi mak ai sorun. Kalo emi talin aan bei-beik baa Haꞌu no Haꞌu moos talin aan ko emi, neꞌe naꞌak, emi hanesan ai sorun mak nafua waꞌin. Mais kalo emi la talin aan bei-beik baa Haꞌu, emikaan moris la bele nasai hahalok diꞌak. Ema mak la talin aan baa Haꞌu, nia hanesan ai sorun mak la nafua. Ai sorun oin nunia, nanis toꞌos naꞌin tesi kotu, nabusik dadi maran, hotu foti soe baa haꞌi. Mais kalo emi talin aan bei-beik baa Haꞌu no bali diꞌa-diꞌak Haꞌukaan hanorin iha emikaan neon, emi husu saa baa Naꞌi Maromak, nanis Nia nalo bodik emi. Kalo emikaan moris nasai hahalok diꞌak nuꞌu ai sorun mak nafua waꞌin, neꞌe naꞌak, emi foti-hahaas Naꞌi Maromak tiꞌan. Hodi lisan nunia, emi moos hatudu malorek haꞌak, emi Haꞌukaan maktuir. Haꞌu kadomi emi, hanesan Ama nadomi Haꞌu. Emi musti kreꞌis bei-beik baa Haꞌu, nebee emi bele simu hola Haꞌukaan dadomin. Kalo emi tuir Haꞌukaan ukun hodi moris talin aan baa Haꞌu, Haꞌu moos katudu Haꞌukaan dadomin baa emi. Lia nia nudaar Haꞌu ktuir Haꞌukaan Ama ukun, hotu Nia natudu dadomin baa Haꞌu. Haꞌu katak kedan lia neꞌe sia baa emi, nebee emi bele neon boot, nuꞌu Haꞌu moos neon boot. Tebes. Haꞌu kakara nebee emi neon boot lo-loos. Haꞌukaan ukun nuneꞌe: emi musti hadomi malu, hanesan Haꞌu moos kadomi emi.Yohanis 13:34, 15:17; 1 Yohanis 3:23; 2 Yohanis 5 Kalo ema ida nadiꞌa aan mate bodik sori belun, neꞌe naꞌak, nia nadomi tebes belun. La noo dadomin seluk mak makaꞌas liu dadomin nia. Kalo emi halo tuir bei-beik Haꞌukaan ukun, emi dadi baa Haꞌukaan belun. Haꞌu la ktemi emi kaꞌak Haꞌukaan ‘ain-liman’ ona, tan ema ain-liman la natene malorek ulun niakaan hakara. Mais Haꞌu ktemi emi kaꞌak Haꞌukaan ‘belun’, tan Haꞌu kdale loke fore baa emi tiꞌan lia hotu-hotu mak Haꞌukaan Ama nakara no katak tiꞌan baa Haꞌu. Emi la boi Haꞌu. Mais Haꞌu mak boi emi no foti emi atu moris halo lia diꞌak. Dadi, emi musti halo lia diꞌak bei-beik, hanesan ai huun nafua diꞌak bei-beik. Kalo emi halo nunia, emi husu saa baa Haꞌukaan Ama, nanis Nia nalo bodik emi. Dadi, lia mak Haꞌu karuka baa emi, mak neꞌe: emi musti hadomi malu.” Ema raiklaran hirus Yesus Niakaan emaHotu, Yesus dale tenik naꞌak, “Kalo ema raiklaran hirus emi, keta sarebak, tan sia hirus uluk Haꞌu tiꞌan. Kalo emi moris manesak ho sia, sia nadomi emi. Mais emi la bele moris manesak ho sia, tan Haꞌu kboi kola emi tiꞌan no faꞌe salin emi nosi sia. Tan lia nia, sia hirus emi. Keta haluꞌa lia mak Haꞌu katak tiꞌan baa emi kaꞌak, ‘Ema ain-liman la boot liu ulun.’ Kalo ema raiklaran nasusar Haꞌu, nanis sia moos nasusar emi. Kalo sia simu Haꞌukaan hanorin, sia moos simu emikaan hanorin.Mateus 10:24; Lukas 6:40; Yohanis 13:16 Mais sia atu nasusar emi, tan emi talin aan baa Haꞌu. Sia atu nalo nunia, tan sia la natene See mak solok Haꞌu. Kalo Haꞌu la kmai kanorin dalan moris loos baa sia, nanis sia la sala. Mais Haꞌu kmai kanorin tiꞌan baa sia, dadi sia la noo lia krarain tenik atu neli aan naꞌak, ‘Ami la sala.’ Ema mak hirus Haꞌu, nia moos hirus Haꞌukaan Ama. Haꞌu kaseꞌi tiꞌan tadak blaar oi-oik mak ema seluk la bele nalo. Kalo Haꞌu la kaseꞌi nunia iha siakaan oin, sia la sala kalo la simu Haꞌu. Mais sia duꞌuk naree tiꞌan tadak blaar nia sia. Masik nunia moos, sia sei hirus Haꞌu no Haꞌukaan Ama iha laleꞌan. Mais lia neꞌe sia hotu-hotu dadi atu natoꞌo saa mak hakerek tiꞌan iha Hakerek Moon naꞌak, ‘Masik la noo lia tatuur ida kois, sia sei hirus haꞌu.’Kananuk Sia 35:19, 69:5 Mais keta hataꞌuk, tan noo Malikuk ida atu mai. Nia, Maromak Kmalar Lulik mak mai nosi Haꞌukaan Ama. Nia atu nanorin emi hanorin loos. Haꞌu kbaa tiꞌan Haꞌukaan Ama, kfoin solok Kmalar Lulik nia mai baa emi. Kalo Nia mai tiꞌan, Nia atu natebes lia nosi Haꞌu. Hotu, emi musti hatoꞌo tenik lia nia baa ema seluk, tan emi mak hamutuk ho Haꞌu hori uluk tiꞌan. Haꞌu katak lia neꞌe sia baa emi, nebee emi keta soe Haꞌukaan hanorin. Nosi ikus, Yahudi ulun sia atu lelen emi nosi siakaan uma hamulak. Lahoos nunia dei, tan noo oras seluk ida, ema atu buka noꞌo emi, tan sia naneo naꞌak, hahalok nia bodik Naꞌi Maromak. Sia nalo nunia, tan la natene Haꞌu ko Haꞌukaan Ama. Haꞌu katak kedan lia neꞌe sia baa emi, nebee nosi ikus, kalo lia neꞌe sia dadi tiꞌan, emi bele hanoin haꞌak, Haꞌu katak uluk tiꞌan. Uluk aan, Haꞌu la katak dauk, tan Haꞌu ksei kamutuk ko emi. Mais oras neꞌe Haꞌu katak tiꞌan kaꞌak, Haꞌu atu kbaa ona.” Kmalar Lulik Niakaan serwisuHotu, Yesus nanorin tuꞌan tenik naꞌak, “Haꞌu atu kfila baa Nia mak solok Haꞌu. Mais, la noo ida nosi emi nusu baa Haꞌu naꞌak, ‘Ama Boot atu baa nabee?’ Haꞌukaan dalen neꞌe, nasusar emi tebes. Mais rona mai, tan Haꞌukaan dalen neꞌe tebes no loos. Diꞌak liu, Haꞌu kbaa. Tan kalo lale, Malikuk nia la mai emi. Haꞌu kmusti baa, nebee Haꞌu ksolok Nia mai emi. Kalo Nia mai tiꞌan, Nia atu nalore ema raiklaran salan. Nia moos nalore dalan moris mak loos. Nia nalore tenik, baa oras rai falu fila, Naꞌi Maromak taa ukun baa ema raiklaran. Malikuk nia atu natudu naꞌak, ema raiklaran sala tan sia la fiar baa Haꞌu. Hotu, Nia natudu dalan moris mak loos baa ema. Nia atu nalore lia nia sia, tan Haꞌu atu kfila kikar baa Haꞌukaan Ama. Emi la haree Haꞌu ona, mais Malikuk nia mak mai seluk Haꞌu. Hotu, Nia moos natudu naꞌak, Naꞌi Maromak atu taa ukun baa ema mak nalo sala, tan Nia taa ukun tiꞌan baa diabu ulun, mak ukun raiklaran neꞌe. Noo lia waꞌin mak Haꞌu kakara katak baa emi. Mais oras neꞌe, emi sei la kohi dauk. Kalo Kmalar Lulik mai tiꞌan, Nia nanorin emi nebee bele hatene lia loos hotu-hotu. Nia la dale aan duꞌuk, mais Nia katak saa mak Nia rona nola nosi Haꞌukaan Ama. Nia moos atu katak baa emi, saa mak atu dadi. Nia foti-nahaas Haꞌu, tan Nia atu dale natoꞌo baa emi, lia loos hotu-hotu nosi Haꞌu. Lia hotu-hotu mak Haꞌukaan Ama nanoin, lia nia sia Haꞌu moos kanoin. Etuk, ohin Haꞌu kaꞌak, Maromak Kmalar Lulik atu natoꞌo baa emi lia loos hotu-hotu nosi Haꞌu.” Yesus katak naꞌak, maktuir sia neon susar uluk lai, foin diꞌak nikarHotu, Yesus katak tuꞌan tenik naꞌak, “La kleur ona, emi la haree Haꞌu tiꞌan. Mais la kleur falik, emi moos haree hikar Haꞌu.” Rona nola nunia, Yesus Niakaan maktuir sia dale baa malu naꞌak, “Tan saa Nia dale naꞌak, ‘La kleur ona, emi la haree Haꞌu tiꞌan. Mais la kleur falik, emi moos haree hikar Haꞌu.’ Tan saa Nia dale tenik naꞌak, ‘Nia atu baa Niakaan Ama’? Nia naneo baa saa, toꞌo naꞌak ‘La kleur ona.’ Dale nia, ita la hatene.” Sia dale baa malu nunia, mais Yesus natene sia nakara nusu lia ida. Hotu, Nia dale naꞌak, “Ohin Haꞌu kaꞌak, ‘La kleur ona, emi la haree Haꞌu tiꞌan. Mais, la kleur falik, emi moos haree hikar Haꞌu.’ Emi husu malu nunia ka? Diꞌak, kalo emi hakara hatene nunia. Mais rona mai, tan Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes no loos: emi atu neon susar toꞌo tanis. Mais ema seluk iha raiklaran neꞌe atu neon diꞌak. Masik emikaan neon susar nunia moos, atu diꞌak nikar. Nudaar feto ida mak noran moras atu nahoris. Nia noran moras uluk lai, mais kalo nahoris tiꞌan, susar nia lakon kedas. Nia neon boot, tan ema foun ida moris mai tiꞌan. Emi moos nunia. Oras neꞌe, emi tanis hodi neon susar. Mais la kleur, Haꞌu kmai karee kikar emi, foin emi neon boot lo-loos. La noo ema ida kois mak bele nadau nola neon boot nia nosi emi. Kalo oras nia toꞌo tiꞌan, emi lalika husu sa-saa tenik baa Haꞌu. Tebes! Haꞌukaan dalen neꞌe tebes no loos. Baa oras nia, emi bele husu duꞌuk baa Haꞌukaan Ama. Nia nanis foo baa emi, tan emi husu hodi Haꞌukaan naran.Hamulak “hodi Haꞌukaan naran” lia nia isin naꞌak, ita hamulak tuir Yesus hakaran. Ita bele “hodi Yesus naran” kalo ita dadi baa Niakaan ema, kalo ita moris talin aan ho Nia, hodi hanono baa Nia, no fiar, haꞌak, Nia mate atu kasu mohu itakaan salan. Dadi, hamulak “hodi Yesus naran” la manesak no “temi Yesus naran”. Toꞌo oras neꞌe, emi sei la husu dauk sa-saa hodi Haꞌukaan naran. Husu baa dei, nebee emi simu. Hodi nunia, emikaan neon boot lo-loos.” Yesus natoba nola beran raiklaran hotu-hotuHotu, Yesus dale tuꞌan tenik naꞌak, “Toꞌo baa oras neꞌe, Haꞌu ksei kanorin emi kodi lia hatetek. Mais oras neꞌe, Haꞌu kanorin emi la kodi lia hatetek ona, tan Haꞌu atu kdale malorek lia isin kosi Haꞌukaan Ama. Emi moos bele hamulak duꞌuk baa Haꞌukaan Ama hodi Haꞌukaan naran. Haꞌu lalika kamulak bodik emi ona. Haꞌukaan Ama nadomi emi, tan emi hadomi Haꞌu. Emi moos fiar haꞌak, Nia mak solok Haꞌu. Uluk, Haꞌu klaꞌo kela Haꞌukaan Ama atu kein heik iha raiklaran neꞌe. Mais oras neꞌe, Haꞌu atu klaꞌo kela raiklaran neꞌe, baa kein kikar ko Nia.” Rona nola nunia, Yesus Niakaan maktuir sia katak naꞌak, “Tebes. Ama Boot dale malorek, la modi lia hatetek ona! Nunia foin diꞌak. Ami fiar haꞌak, Ama Boot natene lia hotu-hotu. Ami lalika husu sa-saa tenik baa Ama ona, tan Ama natene uluk tiꞌan saa mak ami atu husu. Etuk, ami fiar haꞌak, Ama Boot mai nosi Naꞌi Maromak.” Hotu, Yesus nusu baa sia naꞌak, “Emi fiar tebes baa Haꞌu ka lale? Hanoin! La kleur ona, emi hotu-hotu halai keen kari malu. Emi ida-idak halai hela Haꞌu, baa hakfunin aan duꞌuk. Masik nunia moos, Haꞌu la kmesan, tan Haꞌukaan Ama namutuk no Haꞌu. Haꞌu katak tiꞌan lia neꞌe sia baa emi, nebee emikaan neon diꞌak no neon manek, tan emi talin aan ho Haꞌu. Ema iha raiklaran neꞌe atu tonan no nasusar emi. Mais hakbiit emikaan neon, tan Haꞌu katoba kola tiꞌan beran raiklaran neꞌe hotu-hotu!” Yesus namulak bodik Nia duꞌuk(1-2) Yesus dale notu nunia, Nia tanaat baa laleꞌan, hotu namulak naꞌak:“Ama. Haꞌukaan oras toꞌo tiꞌan, nebee Ama foti-nahaas Haꞌu. Haꞌu neꞌe, Ama Oan. Ama latan beran tiꞌan baa Haꞌu atu kbabilan ema hotu-hotu iha raiklaran neꞌe. Hodi nunia, Haꞌu kbele foo moris loos toꞌo nima-nimak baa ema hotu-hotu mak Ama latan tiꞌan, dadi baa Haꞌukaan ema. Oras neꞌe, Haꞌu kusu nebee Ama foti-nahaas Haꞌu, nebee Haꞌu moos bele katudu Ama Niakaan kabaas. (-) Ema bele netan moris nima-nimak, kalo sia simu naꞌak, Ama mesan mak Maromak malolok. Sia moos musti simu naꞌak, Haꞌu mak Yesus Kristus, mak Ama solok tiꞌan mai raiklaran neꞌe. Haꞌu katudu Ama Niakaan kabaas tiꞌan iha raiklaran neꞌe kodi kalaꞌok mohu serwisu mak Ama latan baa Haꞌu. Uluk, baa oras raiklaran sei la iha dauk, Haꞌu kamutuk ko Ama. Haꞌukaan kabaas moos manesak no Ama. Oras neꞌe, Haꞌu kusu nebee Ama foti-nahaas Haꞌu, nebee Haꞌu kabaas kikar hanesan Ama.” Yesus namulak bodik Niakaan maktuir siaHotu, Yesus namulak tenik naꞌak, “Ama boi nola Haꞌukaan belun neꞌe sia nosi raiklaran, hotu Ama latan sia baa Haꞌu, dadi baa Haꞌukaan eman. Haꞌu kanorin sia tiꞌan, nebee natene Ama. Sia moos nalo tuir Ama Manfatin. Oras neꞌe, sia natene naꞌak, lia hotu-hotu mak Ama latan baa Haꞌu, nahabut baa Ama. Haꞌu kanorin tiꞌan Manfatin hotu-hotu mak Ama foo baa Haꞌu. Sia moos simu tiꞌan Manfatin nia. Sia natene, Haꞌu kmai kosi Ama. Sia moos fiar, Ama mak solok Haꞌu kmai iha raiklaran neꞌe. Haꞌu kamulak bodik sia. Haꞌu la kamulak bodik ema hotu-hotu iha raiklaran neꞌe, mais kamulak loos bodik ema neꞌe sia mak Ama latan tiꞌan baa Haꞌu, tan sia, Ama Niakaan. Ema hotu-hotu mak dadi baa Haꞌukaan moos, dadi baa Ama Niakaan. Hotu-hotu mak dadi Ama Niakaan moos, dadi baa Haꞌukaan. Sia nia, mak nahaas Haꞌu. Haꞌu la kein kafati iha raiklaran neꞌe, tan la kleur ona, Haꞌu kfila kikar baa Ama. Mais, Haꞌukaan ema neꞌe sia nein nafati iha raiklaran neꞌe. Ama mak moon kaliuk, Haꞌu kusu nebee Ama daka sia, modi Ama beran mak Ama foo tiꞌan baa Haꞌu. Haꞌu moos kusu nebee, sia talin malu dadi mesak, hanesan Haꞌu ktalin aan dadi mesak ko Ama. Baa oras Haꞌu ksei kamutuk ko sia iha raiklaran neꞌe, Haꞌu kaliku sia kodi beran mak Ama latan tiꞌan baa Haꞌu. Haꞌu kdaka sia diꞌa-diꞌak, nebee sia talin aan no Ama bei-beik. La noo ida mak lakon. Hela Yudas dei mak lakon, tuir saa mak hakerek kedan hori uluk iha Hakerek Moon.Kananuk Sia 41:9; Yohanis 13:18 Oras neꞌe, Haꞌu kreꞌis fila kikar baa Ama. Mais Haꞌu katak lia neꞌe sia, oras Haꞌu ksei iha raiklaran neꞌe, nebee Haꞌukaan ema neꞌe sia bele neon boot lo-loos, hanesan Haꞌu. Haꞌu katak tiꞌan Ama Manfatin baa sia. Tan baa nia, ema seluk iha raiklaran neꞌe hirus sia, tan sia la moris tuir raiklaran. Ema raiklaran moos hirus Haꞌu, tan Haꞌu la kmoris tuir raiklaran. Haꞌu la kusu Ama foti sai Haꞌukaan ema neꞌe sia nosi raiklaran. Mais Haꞌu kusu Ama daka sia, nebee nadook aan nosi aꞌaat huun. Haꞌu la ktuir raiklaran. Sia moos nunia. Hamoos siakaan neon hodi hanorin loos, tan Ama Manfatin nia, mak tebes no loos. Ama solok Haꞌu kmai raiklaran neꞌe. Hotu, Haꞌu moos solok sia, nebee baa moris keke lema iha ema raiklaran leet. Haꞌu klatan tiꞌan Haꞌukaan moris, kodi kalaꞌo Ama Niakaan serwisu moon. Hodi nunia, Haꞌukaan ema sia dadi moon. No sia bele latan siakaan moris bodik Ama, tan sia moris tuir Ama Manfatin mak tebes no loos.” Yesus namulak bodik ema makfiar hotu-hotuHotu, Yesus namulak tenik naꞌak, “Haꞌu kamulak tiꞌan bodik Haꞌukaan ema neꞌe sia mak tuir Haꞌu iha raiklaran. Oras neꞌe, Haꞌu moos kamulak bodik ema seluk sia mak nosi ikus mai fiar baa Haꞌu, tan Haꞌukaan maktuir neꞌe sia natutan Haꞌukaan hanorin. Ama. Haꞌu ktalin aan ko Ama, Ama moos talin aan no Haꞌu. Haꞌu kusu nebee, Haꞌukaan maktuir sia talin malu dadi mesak, hanesan Ita. Haꞌu moos kusu nebee sia talin aan dadi mesak no Ita. Hodi nunia, ema seluk iha raiklaran neꞌe bele fiar naꞌak, Ama mak solok Haꞌu. Haꞌu katudu tiꞌan Ama Niakaan kabaas baa sia, nebee sia bele talin malu dadi mesak, hanesan Ita. Haꞌu ktalin aan ko sia. Ama talin aan no Haꞌu. Sia moos musti talin malu dadi mesak nunia, toꞌo sia tebe-tebes moris neon ida. Hodi nunia, ema seluk iha raiklaran neꞌe bele natene naꞌak, Ama nadomi sia hanesan Ama nadomi Haꞌu. Sia moos bele natene naꞌak, Ama mak solok Haꞌu. Ama. Haꞌu kusu nebee ema hotu-hotu mak Ama latan tiꞌan baa Haꞌu, bele namutuk nafati no Haꞌu. Hodi nunia, sia bele naree Haꞌukaan kabaas mak Ama foo tiꞌan baa Haꞌu. Tan oras raiklaran sei la iha dauk, Ama nadomi Haꞌu tiꞌan. Ama. Ama mak loos kaliuk. Ema iha raiklaran neꞌe la natene Ama. Haꞌu mak katene Ama. Haꞌukaan ema neꞌe sia moos natene naꞌak, Ama mak solok Haꞌu kmai raiklaran neꞌe. Haꞌu katak baa sia tiꞌan, Ama neꞌe See. Haꞌu katak bei-beik nunia baa sia, tan kakara nebee, sia natene tebes Ama dadomin nuꞌu Haꞌu moos katene tebes Ama dadomin. Hodi nunia, Haꞌu kbele talin aan ko sia.” Ema kohi Yesus(Mateus 26:47-56; Markus 14:43-50; Lukas 22:47-53)Yesus namulak notu nunia, Nia sai no Niakaan maktuir sia, baa toꞌos ida iha mota Kidron balu baa. (2-3) Natoon baa oras nia moos, naꞌilulik ulun sia no ema Farisi sia, naruka sondadu Roma klibur ida no ema makdaka naꞌin hira, baa Yudas, tan sia natene Yudas nakara faꞌan Yesus. Yudas natene toꞌos nia, tan dala waꞌin Yesus no Niakaan maktuir sia naklibur iha fatin nia. Tan baa nia, Yudas nodi ema waꞌin nia baa buka Yesus iha toꞌos nia. Sia nodi klonus, badut, no roꞌat-meik. (-) Tuir loos, Yesus natene tiꞌan lia hotu-hotu mak atu dadi baa Nia. Tan lia nia, Nia laꞌo soruk baa, hotu nusu sia naꞌak, “Emi mai buka see?” Sia nataa naꞌak, “Ami buka ema ida, naran Yesus nosi leo Nasaret.”Hotu, Yesus katak naꞌak, “Nia, mak Haꞌu.” Baa oras nia, Yudas mak faꞌan Yesus moos nariik namutuk no sia. Oras Yesus dale naꞌak, “Nia, mak Haꞌu,” ema nia sia hotu-hotu nakiduk, nakloti baa rai. Hotu Yesus nusu tenik naꞌak, “Emi mai buka see?”Sia nataa naꞌak, “Yesus, ema Nasaret nia.” Yesus dale naꞌak, “Ohin Haꞌu katak tiꞌan kaꞌak, Nia, mak Haꞌu. Kalo emi buka Haꞌu, keta kohi ema seluk. Habusik sia baa.” (Nia dale nunia atu natebes lia ida mak Nia dale kedan tiꞌan naꞌak, “Ama. Ema hotu-hotu mak Ama latan tiꞌan baa Haꞌu, la noo ida mak lakon.”) Natoon baa nia, Simon Petrus nodi surik ida. Naree ema waꞌin nia mai buka Yesus, nia losu surik. Hatene baa, nia taa kotu ema ida tilun kwana. (Ema nia, naran Malkus. Nia, naꞌilulik ulun boot ain-liman.) Naree nunia, Yesus nakahik naꞌak, “Petrus! Maknua mikar okaan surik. Keta saseni, tan Haꞌukaan Ama katak tiꞌan naꞌak, Haꞌu kmusti ketan susar oin nuneꞌe.”Mateus 26:39; Markus 14:36; Lukas 22:42 Ema nodi Yesus baa nataa naꞌilulik ulun bootNunia hotu, sondadu sia no siakaan ulun, no makdaka sia, mai kohi Yesus, no kesi nola Nia. Hotu, sia nalaꞌo nodi uluk Nia baa Anas, mak Kayafas banin mane. Kayafas mak dadi naꞌilulik ulun boot baa tinan nia. Uluk, nia mak foo lia tateꞌan baa Yahudi ulun sia naꞌak, “Diꞌak liu, ema ida mate bodik ema hotu-hotu.”Yohanis 11:49-50 Petrus neli naꞌak, la natene Yesus(Mateus 26:69-70; Markus 14:66-68; Lukas 22:55-57)Sia nodi Yesus baa, Simon Petrus tuir nosi kotuk, bele-bele no maktuir seluk ida. Nia, mak haꞌu, Yohanis. Tan naꞌilulik nia natene haꞌu, haꞌu kbele tama ko Yesus baa uma lalawar. Mais, Petrus la tama. Nia nariik loos iha luan, kreꞌis odamatan nanokar. Hotu, haꞌu ksai kikar, dale ko feto ida mak daka iha nia, nebee Petrus bele tama. Oras ami tama, feto nia nusu baa Petrus naꞌak, “O moos Niakaan maktuir ida ka?”Mais Petrus nataa naꞌak, “Lale!” Iha lalawar nia, makdaka sia no ain-liman sia naniruk haꞌi, tan rai malirin. Naree nunia, Petrus baa naniruk no sia. Naꞌilulik ulun boot leno Yesus(Mateus 26:59-66; Markus 14:55-64; Lukas 22:66-71)Iha uma nia laran, naꞌilulik ulun boot nusu Yesus naꞌak, “Okaan maktuir sia, mak see? O manorin saa baa sia?” Yesus katak naꞌak, “Haꞌu la kdale subar. Loro-loron Haꞌu kanorin loke fore tiꞌan iha ema hotu-hotu oin. Haꞌu moos kanorin tiꞌan iha Uma Hamulak Huun no iha itakaan uma hamulak sia hotu. Fatin neꞌe sia, mak loron-loron ita ema Yahudi haklibur fatin. Tan saa o musu Haꞌu nunia? Diꞌak liu, musu duꞌuk baa ema mak rona tiꞌan Haꞌukaan dalen. Nanis, sia natene saa mak Haꞌu kanorin tiꞌan.” Rona Yesus nataa nunia, makdaka ida mak nariik iha nia, basa Nia nodi naꞌak, “Keta dale nunia baa ulun boot!” Yesus katak naꞌak, “Kalo Haꞌu kdale sala, maꞌak malorek sala nia. Mais kalo Haꞌu kdale loos, tan saa o basa Haꞌu?” Nunia hotu, Anas naruka sia nodi Yesus baa Kayafas, tan nia mak naꞌilulik ulun boot. Oras sia nalaꞌo nodi baa, sia sei kesi nafati Yesus. Petrus neli tenik Yesus(Mateus 26:71-75; Markus 14:69-72; Lukas 22:58-62)Natoon baa nia, Simon Petrus noꞌi naniruk haꞌi. Hotu, ema seluk ida nusu nia naꞌak, “O moos Niakaan maktuir ida ka?”Mais Petrus neli naꞌak, “Lale!” Iha nia moos, noo naꞌilulik ulun boot ain-liman ida. Nia famili nosi ema mak Petrus taa kotu tilun. Ema nia nusu Petrus naꞌak, “Hoi! Ohin nia, o mak iha toꞌos nia! Haꞌu karee o.” Mais Petrus neli tenik naꞌak, “Lale!” Baa oras nia moos, manu kokoreek kedas. Ema nodi Yesus baa nataa gubernur Pilatus(Mateus 27:1-2, 11-14; Markus 15:1-5; Lukas 23:1-5)Baa seisawan nia, sia nodi Yesus nosi Kayafas uman, baa gubernur uman iha sondadu Roma fatin.Sondadu Roma fatin nia, hodi lia Latin naꞌak, praetorium. Mais ema Yahudi sia la tama baa ema Roma fatin nia, tan lia nia nalo sia sasobo, toꞌo la bele naa Dahur Paska. Ema Yahudi sia toꞌo baa, gubernur Pilatus sai nasoru sia nodi nusu naꞌak, “Emi tula sala saa baa Ema neꞌe?” Sia nataa naꞌak, “Nuneꞌe, ama. Kalo Ema neꞌe lahoos ema aat, nanis ami la mai kakoen ama.” Mais gubernur la noꞌuk simu. Hotu nia katak naꞌak, “Loos emi dei mak tetu duꞌuk Niakaan lia tuir emikaan ukun-badu Yahudi.”Mais Yahudi ulun sia katak naꞌak, “La bele, ama. Ami ema Yahudi la hoo beran atu taa ukun mate baa ema. Ukunrai Roma dei mak noo beran nia.” (Baa oras sia dale nunia, saa mak Yesus dale kedan hori uluk, dadi tiꞌan. Tan uluk, Nia katak tiꞌan baa niakaan ema sia naꞌak, Nia atu mate tuir ukunrai Roma. Neꞌe mak, sia nedi noꞌo Nia baa ai karuus.)Yohanis 3:14, 12:32-33 Hotu gubernur tama nikar baa sondadu fatin. Nia bolu nola Yesus nodi nusu naꞌak, “Nunabee? O neꞌe, ema Yahudi naꞌin ka?” Yesus nusu fila naꞌak, “Ama duꞌuk mak nakara nusu nunia ka, ema seluk mak nasara baa ama?” Gubernur nataa naꞌak, “Hoi! Keta maneo maꞌak haꞌu neꞌe ema Yahudi. Okaan ema duꞌuk no naꞌilulik ulun sia mak latan O baa haꞌu. O malo sala saa tiꞌan? Maꞌak ona!” Yesus moos katak baa naꞌak, “Haꞌu lahoos naꞌin nosi raiklaran neꞌe. Kalo Haꞌu naꞌin raiklaran, nanis Haꞌukaan ain-liman sia mai lituk Haꞌu bele-bele, nebee ema Yahudi sia la bele kohi nola Haꞌu. Haꞌu neꞌe, Naꞌi tebes, mais lahoos ema raiklaran mak foti Haꞌu.” Hotu gubernur nusu nikar naꞌak, “Dadi, O neꞌe, naꞌin tebes ka lale?”Yesus nataa naꞌak, “Ama duꞌuk mak naꞌak Haꞌu neꞌe Naꞌin. Tuir loos, Haꞌu kmoris mai atu dadi Naꞌin. Haꞌu kmai iha raiklaran neꞌe atu kanorin hanorin loos. Ema hotu-hotu mak kaer metin hanorin loos nia, sia mak dadi Haꞌukaan renun.” (38a-38b) Rona nola nunia, gubernur nusu naꞌak, “Hanorin loos nia mak nabee?” 38b Yesus simu ukun mate(Mateus 27:15-31; Markus 15:6-20; Lukas 23:13-25)Gubernur Pilatus dale notu nunia, nia moos sai nikar baa ema Yahudi sia, nodi dale naꞌak, “Haꞌu kleno Nia tiꞌan, mais la ketan sala ida kois. Tuir itakaan kakotun, sura tinan baa oras dahur Paska, gubernur musti nabusik ema bui ida bodik emi. Dadi, nunabee? Tinan neꞌe, haꞌu kabusik Naꞌi Yahudi ka?” Rona nola nunia, sia hotu-hotu nahii bele-bele naꞌak, “Keta! Keta habusik Nia! Habusik Barabas dei!” Sia naꞌak nunia, mais tuir loos, Barabas nia, ema aat basuk.Iha lia Yunani “Ema mak aat basuk” noo lia isin, rua. Ida naꞌak, ema madauk teen mak nanaꞌo naha nodi nokbiit. No ida seluk naꞌak, ema mak nodi roꞌat-meik, atu nabuꞌa sai ukunrai Roma. Lukas 23:19 naꞌak, Barabas neꞌe, noꞌo notu ema tiꞌan, no sakar ukunrai Roma. Nunia hotu, gubernur Pilatus naruka sondadu sia baa noꞌat Yesus nodi oe besi tarak.Sondadu Roma sia nodi oe mak nalo nosi tali kulit lolon hira sia. Hotu, sia kesi ruin meik, lale, makdadi meik, baa tali kulit nia rohan sia. Kalo hoꞌat rua-ruan hodi oe nia, isin kulit nakluꞌas mohu. Ema Yahudi tau hoꞌat kladik toꞌo isin haat nulu dei. Mais, sondadu Roma sia la sura. Sia noꞌat bei-beik. (2-3) Sondadu nia sia moos nola ai tarak lain, nalo baa sabeo tarak. Hotu tuku natama sabeo tarak nia baa Yesus ulun, nodi naleuk Nia, hanesan foti naꞌi foun nodi sabeo naꞌin. Sia moos natais faru klobor ida baa Nia. Faru nia ilas mean asuaten ahan nuꞌu naꞌi isi belun. Hotu sia naleuk nakdiuk Nia nodi naꞌak, “Tonun-haboot Naꞌi Yahudi!” Sia moos basa lisuk Nia. (-) Nunia hotu, gubernur sai tenik nodi katak baa ema waꞌin nia naꞌak, “Nuneꞌe! Haꞌu klatan kikar Nia baa emi. Emi musti hatene, haꞌu kleno Nia tiꞌan, mais la ketan sala ida kois.” Baa oras Yesus sai, Nia sei tau sabeo tarak nia, no faru klobor nia. Hotu, gubernur katak baa ema waꞌin nia naꞌak, “Mana mai! Nia mak neꞌe.” Oras naꞌilulik ulun sia no makdaka sia naree Yesus sai, sia nahii bele-bele naꞌak, “Hoꞌo Nia dei! Hedi Nia baa ai karuus!”Mais gubernur katak baa sia naꞌak, “Kalo emi atu hodi Nia baa hoꞌo iha ai karuus, loos emi dei. Tan Haꞌu duꞌuk la ketan Niakaan salan ida kois. La fatan taa ukun mate baa Nia.” Hotu, ema Yahudi sia nataa naꞌak, “Ami hoo ukun-badu mak tuun mai nosi Naꞌi Maromak. Tuir ukun-badu nia, ema neꞌe musti mate, tan nia foti aan ahan Naꞌi Maromak Oan.” Rona nola siakaan dale nia, gubernur hetak nataꞌuk. Nia tama nikar baa sondadu fatin, hotu nusu baa Yesus naꞌak, “O neꞌe, Ema nabee?” Mais Yesus la nataa. Gubernur nakbehek naꞌak, “Hoi! Tan saa O la mataa haꞌu? O matene ka lale? Haꞌu koo beran atu kalo O mate. Haꞌu moos koo beran atu kabusik O.” Mais Yesus nataa naꞌak, “Nuneꞌe, ama. Kalo ama noo beran tebes nunia, ama netan nosi Naꞌi Maromak, tan Nia mesan dei mak foo leet baa ama atu babilan Haꞌu. Mais ema mak nodi Haꞌu baa ama, siakaan salan todan liu ama salan.” Nahuu baa oras nia, gubernur buka dalan atu nabusik Yesus. Mais ema Yahudi sia nahii bele-bele naꞌak, “Ema neꞌe foti aan hanesan naꞌin. Neꞌe naꞌak, Nia sakar Naꞌi Keser. Kalo ama nabusik Ema neꞌe, malorek tiꞌan ama lahoos Naꞌi Keser belun.” Rona nola sia nahii nunia, gubernur nodi Yesus sai baa luan. Hotu, nia tuur baa niakaan kadera hakotu lia iha fatin ida mak sia temi nodi lia Aram naꞌak, Gabata. Neꞌe naꞌak, Rai Molik Fatuk Kabelak. Loron nia, Loron Hadiꞌa Aan baa Dahur Paska. Takseer loro natetu, gubernur katak baa ema Yahudi sia naꞌak, “Mana ona! Nia neꞌe, emikaan naꞌin!” Mais sia nahii hetak makaꞌas naꞌak, “Hodi Nia sai hosi neꞌe! Hoꞌo Nia dei! Hedi Nia baa ai karuus!”Hotu gubernur nusu tenik naꞌak, “Nunabee? Emi hakara hoꞌo emikaan naꞌin neꞌe ka?”Naꞌilulik ulun sia moos nataa naꞌak, “Amikaan naꞌin, ida dei. Nia mak Keser! La noo seluk!” (16a-16b) Tan lia nia, gubernur latan Yesus baa sondadu sia, nebee nedi noꞌo baa ai karuus. 16b Ema nedi Yesus baa ai karuus(Mateus 27:32-44; Markus 15:21-32; Lukas 23:26-43)Hotu, sondadu sia nodi Yesus baa, atu noꞌo Nia. Sia naruka Nia natiu ai karuus, laꞌo sai nosi kota laran, nodi baa fatin ida mak sia temi nodi lia Aram naꞌak, Golgota. Neꞌe naꞌak, “Fatin Ulun Ruin.” Toꞌo nebaa, sia nedi Yesus baa ai karuus, hotu taman ai karuus nia. Sia moos nedi ema seluk naꞌin rua baa ai karuus. Ida taman iha Yesus sorin kwana, ida tenik iha sorin karuk. Yesus, iha siakaan leet. Hotu, sondadu sia nakerek baa ai kabelak ida, hotu nedi ai kabelak nia baa Yesus ulun fafuhun leten, tuir gubernur niakaan haruka. Iha ai kabelak nia, sia nakerek naꞌak, Sia nakerek ai kabelak nia, nodi lia oik tolu: lia Aram, lia Yunani, no lia Latin mak ukunrai Roma lian. Ema Yahudi waꞌin leno ai kabelak nia, tan fatin nia, kreꞌis Yerusalem. Mais naꞌilulik ulun sia la noꞌuk hakerek nunia. Hotu, sia baa katak gubernur naꞌak, “Ama! Keta hakerek haꞌak, Nia mak ‘Naꞌi Yahudi’! Diꞌak liu hakerek haꞌak, ‘Ema neꞌe mak naꞌak, Nia Naꞌi Yahudi.’ ” Mais gubernur katak naꞌak, “Haꞌu mak karuka sia nakerek nunia. Dadi, habusik nunia dei!” Sondadu sia nedi tiꞌan Yesus baa ai karuus, sia faꞌe Niakaan faru, nalo baa faꞌek haat. Faꞌek ida bodik sondadu ida. Sia moos nola Niakaan faru klobor. Faru klobor nia, soru tomak nosi leten toꞌo raik, la noo lalitak. Naree nunia, sia dale baa malu naꞌak, “Keta lees karin faru klobor neꞌe. Diꞌak liu, ita suut liman atu hodi hatene see mak netan.” Lia nia natoꞌo saa mak hakerek tiꞌan iha Hakerek Moon naꞌak,“Sia faꞌe haꞌukaan faru sia baa malu,sia moos suut liman atu nodi netan haꞌukaan faru klobor.”Oras nia, sondadu sia nalo tuir nunia.Kananuk Sia 22:19 Yesus latan inan baa YohanisOras sia nedi Yesus baa ai karuus, feto naꞌin hira moos nariik iha fatin nia. Sia neꞌe mak: Yesus inan, no Yesus inan feto malun ida, no Maria mak Klopas feen, no Maria ida seluk nosi leo Magdala. Yesus titu-naree inan noꞌi nariik bele-bele no maktuir ida mak Nia dadobe. Maktuir nia, mak haꞌu, Yohanis. Hotu, Yesus katak baa Niakaan inan naꞌak, “Ina. Oras neꞌe, o oan mak ema neꞌe.” Yesus moos katak baa haꞌu naꞌak, “Oras neꞌe, malo nia baa o inan.” Tan lia nia, nahuu baa oras nia, haꞌu mak kaliku Yesus inan. Yesus mate(Mateus 27:45-56; Markus 15:33-41; Lukas 23:44-49)Nunia hotu, Yesus natene Nia nalaꞌok Niakaan serwisu toꞌo mohu tiꞌan. Hotu Nia katak naꞌak, “Haꞌu kanroo.” Lia neꞌe moos natoꞌo saa mak hakerek kedan tiꞌan hori uluk iha Hakerek Moon.Kananuk Sia 69:22, 22:16 Iha nia noo anggor siin iha fatik ida. Sondadu sia nola wee teen, lobas baa anggor nia. Hotu, tau wee teen nia baa ai lolon ida rohan,Hakerek Moon lia Yunani naꞌak, sia tuu wee teen nia baa ai hussopos rohan. Hussopos nia, ai morin ida mak ema Yahudi tau baa siakaan lahan adat hira sia. Niakaan naruk takseer senti rua nulu toꞌo haat nulu. Leno hosi hussopos iha Sai Hosi Mesir 12:22; Naꞌi Lulik Siakaan Ukun-badu 14:4, 6, 49-52; Sura Ema Fuan 19:2-6; (hanesa ho Ibrani 9:19); Kananuk Sia 51:7. nodi lolo baa Yesus ibun. Norut nola anggor nosi wee teen nia, Yesus katak naꞌak, “Serwisu hotu-hotu mohu tiꞌan.” Dale notu nunia, Nia sudur, hotu nawan kotu. Sondadu nodi diman sona Yesus sorin iha ai karuusLoron Yesus mate nia, kona baa loron lima. Tuir ema Yahudi siakaan ukun-badu lalaꞌok, musti nadiꞌa aan baa loron lima, tan awan sia simu loron hamulak. Loron hamulak nia, sia nalo baa loron lulik. Tan baa nia, sia la noꞌuk ema maten sei hisa iha ai karuus baa loron hamulak. Baa oras Yesus mate, Yahudi ulun sia nusu baa gubernur, nebee naruka ema baa taꞌe tohar ain ruin nosi ema mak sei hisa iha ai karuus. Hodi nunia, ema nia sia bele mate lai-lais. Hotu ema bele natuun maten sia oras loron lulik sei la toꞌo dauk. Rona nola nunia, sondadu sia baa. Sia taꞌe tohar ema ida ain ruin. Nunia hotu, natohar tenik ema ida seluk ain ruin. Ema naꞌin rua nia, mak sia nedi bele-bele no Yesus. Oras sia toꞌo Yesus baa, sia la natohar ain ruin, tan naree Yesus mate tiꞌan. Hotu, sondadu ida nola diman, sona baa Yesus sorin. Raan no wee sai kedas. (Oras Yesus mate nia, ema waꞌin naree. Haꞌu, Yohanis, moos karee. Dadi, lia hotu-hotu mak kakerek iha neꞌe, haꞌu karee duꞌuk. Emi bele fiar, tan haꞌukaan dalen neꞌe tebes no loos.) Lia neꞌe sia hotu-hotu natoꞌo saa mak hakerek tiꞌan iha Hakerek Moon naꞌak, “Niakaan ruin sia, la noo ruin ida moos mak ema natohar.”Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 12:46; Sura Renu Israꞌel 9:12; Kananuk Sia 34:21 Hakerek Moon moos naꞌak, “Ema sia nobun ema mak sia sona tiꞌan nia.”Sakarias 12:10; Lia Raiklaran Falu Fila 1:7 Ema nakoi Yesus(Mateus 27:57-61; Markus 15:42-47; Lukas 23:50-56)Noo ema ida, naran Yusuf. Nia nosi leo Arimatea. Nia tuir Yesus, mais nia tuir nodi nakfunin, tan nataꞌuk Yahudi ulun sia. Oras Yesus mate tiꞌan, nia baa nusu Gubernur Pilatus, nebee gubernur foo leet baa nia atu nola Yesus maten nodi baa nakoi. Rona nola nunia, gubernur moos noꞌuk. Hotu Yusuf baa natuun nola Yesus maten, nodi baa. Nikodemus moos baa bele-bele no Yusuf. Nikodemus nia, mak uluk baa nasoru Yesus nodi kalan. Nia sosa nola ai raan morin waꞌin, takseer kilo tolu nulu resin tolu, atu kose baa Yesus maten.Hakerek Moon lia Yunani naꞌak, ‘litras atus ida’, takseer kilo tolu nulu resin tolu. Siakaan ai raan morin nia, lia Yunani naꞌak, sia kahur smurna (ai raan nosi ai morin oik ida) no aloe (ai raan nosi ai huun ida hanesan ai lafaek nanaan). Leno lia Nikodemus iha Yohanis 3:1-21. Sia falun Yesus maten nodi tais mamar, nodi kose ai raan morin, tuir ema Yahudi siakaan adat nakoi maten. La dook nosi Yesus mate fatin nia, noo toꞌos lalawar ida. Iha nia, ema foin baꞌat nola fatuk kuak ida, nalo baa rate. Ema sei la natama maten iha nia dauk. Tan loron lulik kreꞌis mai ona, sia lai-lais nodi Yesus maten baa rai iha nia. Yesus moris nikar!(Mateus 28:1-8; Markus 16:1-8; Lukas 24:1-12)Wainrua, kona baa loron domiku. Seisawan nurak, Maria nosi leo Magdala baa Yesus raten. Toꞌo nebaa, nia naree fatuk boot mak ema nodi taka rate, nakduir tiꞌan. Naree nunia, Maria nalai baa katak Simon Petrus no haꞌu, Yohanis. Nia katak naꞌak, “Ema nanaꞌo nola itakaan Ulun nosi rate tiꞌan! La hatene sia rai iha nabee!” Rona hola nunia, ami rua halai baa rate. Ami halai bele-bele, mais haꞌu mak toꞌo uluk. Toꞌo baa, haꞌu la ktama baa rate laran, mais kateke kosi luan dei. Haꞌu la karee Yesus maten, karee loos tais mamar mak sia nodi falun Yesus maten. Petrus toꞌo mai, nia tama liu baa rate laran. Nia moos naree tais mamar nia. Lesu mak sia nodi taka Yesus ulun moos, nakhiꞌas tiꞌan iha fatik seluk. Hotu, haꞌu moos tama tuir baa. Karee hotu-hotu nunia, haꞌu moos fiar baa Yesus dalen uluk mak naꞌak, Nia atu moris nikar nosi mate. Uluk, ami sei la hatene malorek dauk saa mak hakerek kedan tiꞌan iha Hakerek Moon naꞌak, Kristus musti moris nikar nosi mate. Haree hotu nunia, ami rua moos fila. Yesus natadu aan baa Maria nosi Magdala(Mateus 28:9-10; Markus 16:9-11)Oras nia, Maria sei iha rate. Nia tanis nodi nateke baa rate laran. Nia naree Maromak Niakaan makbukar laleꞌan naꞌin rua, tau tais mutin noꞌi tuur iha fatik mak hori hirak ema rai Yesus maten baa. Ida tuur baa ulun fatik, ida tenik tuur baa ain fatik. Hotu, sia nusu Maria naꞌak, “Tan saa o tanis?”Maria nataa naꞌak, “Ema foti nodi tiꞌan haꞌukaan Ulun maten. La katene sia rai iha nabee.” Dale notu nunia, Maria fila baa kotuk, naree ema ida nariik iha nia. Nia la natene naꞌak, Ema nia, mak Yesus. Hotu Yesus nusu Maria naꞌak, “O tanis baa saa? O buka see?”Maria naꞌak falik ema nia, makdaka toꞌos iha nia. Hotu, nia namaus naꞌak, “Ama. Kalo Ama mak foti nola maten nia, hotu baa rai iha nabee, katak haꞌu lai. Nebee haꞌu kodi baa kakoi diꞌa-diꞌak iha fatin seluk. Ama, tulun haꞌu lai!” Maria dale nunia, Yesus moos bolu nia nodi temi naꞌak, “Maria.”Rona nola nunia, Maria fila baa Yesus, hotu katak nodi lia Aram naꞌak, “Raboni!” (Lia isin naꞌak, “Haꞌukaan manorik!”) Hotu Yesus katak baa nia naꞌak, “Keta koko Haꞌu lai, tan Haꞌu ksei la saꞌe dauk baa Haꞌukaan Ama iha laleꞌan. Baa katak baa Haꞌukaan mamaluk sia maꞌak, ‘Haꞌu atu ksaꞌe baa Haꞌukaan Ama. Nia moos, emikaan Ama. Nia, mak Haꞌukaan Maromak. Nia moos, emikaan Maromak.’ ” Hotu, Maria baa katak Yesus Niakaan maktuir sia naꞌak, “Haꞌu kasoru kola tiꞌan itakaan Ulun Yesus!” Maria moos nasara Yesus mamenon baa sia. Yesus natadu aan baa maktuir sia(Mateus 28:16-20; Markus 16:14-18; Lukas 24:36-49)Loron domiku nia loro monu, Yesus Niakaan maktuir sia naklibur aan. Sia taka natoos uma odamatan sia, tan nataꞌuk Yahudi ulun sia. Mais teki-tekis, Yesus nariik iha siakaan klaran, nodi nasee naꞌak, “Kmanek no dame!” Hotu, Yesus natudu kanek fitar iha liman no sorin baa sia. Naree siakaan Ulun nunia, maktuir sia neon boot lo-loos. Hotu, Yesus nasee tenik naꞌak, “Kmanek no dame. Haꞌukaan Ama solok Haꞌu nunabee, Haꞌu moos solok emi nunia.” Dale notu nunia, Yesus nareꞌis aan baa sia, hotu nuu nawan baa sia ida-idak, nodi katak naꞌak, “Haꞌu kfoo Maromak Kmalar Lulik baa emi. Simu hola Nia. Kalo emi haluꞌa lakon ema salan, sala nia nanis lakon. Mais kalo emi la hoꞌuk haluꞌa lakon ema salan, sala nia nafati.”Mateus 16:19, 18:18 Yesus no TomasEma ida nosi Yesus Niakaan maktuir naꞌin sanulu resin rua nia, naran Tomas. Ema moos temi nia naꞌak, ‘Oa Karuak’. Oras Yesus mai natadu aan baa maktuir sia, Tomas la iha nia. Baa oras niakaan mamaluk sia katak naꞌak, “Ami hasoru itakaan Ulun tiꞌan,” Tomas nataa naꞌak, “Haꞌu kmusti karee kanek fitar besi baku fatik, no haꞌu koko baa kanek iha Yesus liman no sorin, foin haꞌu kfiar kaꞌak, Nia moris nikar tiꞌan.” Miku ida siku tiꞌan, Yesus Niakaan maktuir sia namutuk bele-bele no Tomas iha uma ida laran. Masik odamatan sia taka natoos moos, Yesus mai nariik iha siakaan klaran. Nia nasee sia naꞌak, “Kmanek no dame!” Hotu Nia katak naꞌak, “Tomas! Lolo liman mai, koko kanek iha Haꞌukaan liman neꞌe, no kanek iha Haꞌukaan sorin neꞌe. Keta makerat, mais fiar ona maꞌak, Haꞌu kmoris kikar tiꞌan!” Rona nola nunia, Tomas nataa naꞌak, “Aikee, Ama! Haꞌu kfiar tebes tiꞌan! Ama neꞌe, Haꞌukaan Ulun. Ama moos Haꞌukaan Maromak!” Hotu, Yesus katak naꞌak, “Tomas! O fiar tan o maree Haꞌu modi matan duꞌuk. Mais sotir liu tenik bodik ema mak fiar, masik sia la naree Haꞌu nodi matan duꞌuk.” Hakerek neꞌe isinYesus naseꞌi tadak blaar waꞌin seluk mak maktuir sia naree nodi matan duꞌuk. Mais Haꞌu la kakerek iha neꞌe. Lia mak kakerek iha neꞌe, kakerek nebee emi bele fiar haꞌak,Yesus nia, Kristus mak Naꞌi Maromak nameno kedan tiꞌan atu solok mai.Yesus moos, Naꞌi Maromak Oan.Kalo emi fiar baa Nia, emi hetan moris toꞌo nima-nimak, tan emi dadi Niakaan ema tiꞌan. Yesus natadu aan baa maktuir naꞌin hituLoron hira siku tiꞌan, Yesus natadu aan tenik iha debu Tiberias tehen. Lia nia lalaꞌok, nuneꞌe: Baa oras nia, Yesus Niakaan maktuir naꞌin hitu namutuk. Sia nia mak:Simon Petrus,Tomas, mak sia temi ‘Oa Karuak’,Natanel, nosi leo Kana iha rai Galilea,Sebadeus oan naꞌin rua, mak Yohanis no Yakobus,no maktuir naꞌin rua tenik. Hotu, Simon Petrus katak baa niakaan mamaluk sia naꞌak, “Haꞌu atu kbaa tiha naꞌan tasi.”Sia nataa naꞌak, “Heꞌe! Ami moos tuir.” Sia moos saꞌe bero, baa tiha naꞌan tasi. Mais, baa kalan nia tomak sia la tiha nola saa ida.Lukas 5:5 Baa awan seisawan, Yesus nariik iha debu tehen. Mais sia la natene Nia. Nia bolu nodi nusu sia naꞌak, “Mau sia! Emi hetan ka lale?”Sia nataa naꞌak, “Mamuk liu Mau!” Hotu Yesus naruka sia naꞌak, “Soe kokon daitiha nia baa bero sorin. Emi atu hetan.”Rona nola nunia, sia nalo tuir kedas. Sia moos netan naꞌan tasi waꞌin basuk, toꞌo la bele dada saꞌe daitiha baa bero laran.Lukas 5:6 Baa oras nia, haꞌu moos iha nia. Haꞌu neꞌe, Yohanis, maktuir mak Yesus dadobe. Haꞌu moos katak baa Petrus kaꞌak, “Adeei! Ema neꞌe, itakaan Ulun!”Rona haꞌu kdale nunia, Simon Petrus tau nikar farun, hotu soe aan baa debu laran, atu nani baa tehen. Roo nia takseer dook roꞌa atus ida nosi debu tehen. Hotu, Simon Petrus niakaan mamaluk sia fofer nikar bero baa debu tehen. Sia moos dada nodi daitiha mak nakonu naꞌan tasi nia. Toꞌo baa, sia naree haꞌi lutan noꞌi laka iha nia. Iha haꞌi leten noo naꞌan tasi. Iha nia moos noo tubi. Hotu Yesus katak baa sia naꞌak, “Hodi mai naꞌan tasi lolon hira mak emi foin hetan nia, nebee tunu atu hodi haa.” Rona nola nunia, Simon Petrus saꞌe nikar baa bero atu dada saꞌe daitiha nia baa debu tehen. Daitiha nia nakonu no naꞌan tasi boot. Sura hotu, kona atus ida lima nulu resin tolu. Masik naꞌan tasi waꞌin nunia moos, daitiha nia la naklees. Hotu, Yesus bolu naꞌak, “Mai ita haa lai!”La noo ida mak bele nusu naꞌak, “Mau neꞌe, see?”, tan sia natene tebes tiꞌan, Nia neꞌe, siakaan Ulun. Hotu, Yesus nola tubi no naꞌan tasi, foo baa sia. Oras nia, dala tolu tiꞌan Yesus natadu aan baa Niakaan maktuir sia, baa oras Nia moris nikar nosi mate. Yesus dale no PetrusSia naa notu tiꞌan, Yesus nusu baa Simon Petrus naꞌak, “Hei Simon, Yohanis oan. Nunabee? O madomi Haꞌu liu nosi belu neꞌe sia ka?”Petrus nataa naꞌak, “Tebes, Ama Boot! Ama Boot natene duꞌuk, haꞌu kadomi Ama Boot.”Hotu, Yesus naruka nia naꞌak, “Kalo nunia, maliku modi mahaan Haꞌukaan bibi malae oan sia.” Nunia hotu, Yesus nusu tenik naꞌak, “Simon, Yohanis oan. Nunabee? O madomi Haꞌu ka lale?”Nia nataa naꞌak, “Tebes, Ama Boot! Ama Boot natene duꞌuk, haꞌu kadomi Ama Boot.”Hotu, Yesus naruka tenik naꞌak, “Kalo nunia, maliku modi mahaan Haꞌukaan bibi malae sia.” Hotu, Yesus nusu tenik naꞌak, “Simon, Yohanis oan. Nunabee? O neꞌe, Haꞌukaan belun ka?”Rona nola nunia, Petrus neon susar kedas, tan Yesus nusu isin tolu tiꞌan naꞌak, “O madomi Haꞌu ka lale?” Hotu, nia nataa naꞌak, “Ama Boot natene lia hotu-hotu. Dadi, Ama Boot natene duꞌuk haꞌak, haꞌu neꞌe, Ama belun.”Hotu, Yesus naruka tenik naꞌak, “Kalo nunia, maliku modi mahaan Haꞌukaan bibi malae sia. O kohi tiꞌan Haꞌukaan dalen neꞌe ka, sei? Rona, tan Haꞌukaan dalen neꞌe tebes no loos. Uluk, baa oras o sei nurak, loron-loron o tau tais modi meti bolas duꞌuk, hotu laꞌo baa nabee dei, tuir okaan hakara. Mais, nosi ikus, kalo o katuas tiꞌan, o atu lolo liman baa ema. Hotu, sia kesi o, dada nodi o baa fatin ida mak o la moꞌuk baa.” (Hodi nunia, Yesus katak kedan nosi dalan oin nunabee Petrus atu mate. Tan nosi ikus, Petrus niakaan dalan mamaten, atu nodi natudu Naꞌi Maromak Niakaan kabaas.)Takseer baa tinan siwi nulu resin neen Kristus moris tiꞌan, ema sarani ulun ida, naran Klement nosi kota Roma, nakerek naꞌak, ema noꞌo Petrus. Takseer baa tinan atus rua sanulu resin rua, sarani ulun ida seluk, naran Tertulian, nakerek naꞌak, ema nedi nisa Petrus baa ai karuus. Noo ema seluk mak naꞌak, baa oras ema atu nedi nisa Petrus baa ai karuus, takseer baa tinan neen nulu resin haat toꞌo neen nulu resin lima, Petrus nusu nebee ema nisa baku fila. Petrus nakara nunia, tan nia noran nia la fatan mate nodi ulun iha leten, hanesan Yesus.Nunia hotu, Yesus katak baa Petrus naꞌak, “Mai tuir Haꞌu, dadi baa Haꞌukaan ema ona!” Maktuir mak Yesus dadobeNunia hotu, Petrus mana fila baa kotuk, naree haꞌu koꞌi tuir sia. (Haꞌu neꞌe, maktuir mak Yesus dadobe. Haꞌu mak tuur iha Yesus sorin baa oras ami tuur haa dahur Paska. Haꞌu moos mak kusu baa Nia kaꞌak, “Ama Boot! See mak atu faꞌan Ama?”)Yohanis 13:25 Baa oras Petrus naree nola haꞌu, nia moos nusu baa Yesus naꞌak, “Ama Boot! Ama dale tiꞌan hosi haꞌukaan tuur-hariik. Mais, ema neꞌe, nunabee?” Hotu, Yesus katak baa Petrus naꞌak, “Lia nia lahoos okaan serwisu. Kalo kakara nebee nia nein da-dau toꞌo Haꞌu kmai kikar, o atu malo saa? Mais o duꞌuk, tuir Haꞌu.” Tan Yesus dale nunia, Niakaan maktuir rumak sia nahuu dale baa malu naꞌak, “Yohanis neꞌe, la mate.” Mais tuir loos, Yesus la dale nunia. Nia dale naꞌak, “Lia nia lahoos okaan serwisu. Kalo kakara nebee nia nein da-dau toꞌo Haꞌu kmai kikar, o atu malo saa?” Yohanis taka niakaan hakerekMaktuir mak Yesus dale nia, neꞌe mak haꞌu, Yohanis. Haꞌu mak kakerek lia neꞌe sia hotu-hotu bodik emi. Hotu-hotu mak kakerek neꞌe, haꞌu karee kodi matan duꞌuk. Hodi nunia, ita bele hatene haꞌak, lia saa mak haꞌu katak neꞌe, tebes no loos. Sei noo lia waꞌin seluk mak Yesus nalo. Kalo hakerek hola lia hotu-hotu nahuu nosi Yesus nalaꞌo Niakaan serwisu toꞌo mohu, haꞌu kanoin, raiklaran ida tomak moos la bele loi nola.Nunia dei,Yohanis Kristus Klosan Lian tuir YohanisNaꞌi Maromak nameno atu solok Niakaan Kmalar Lulik mai(1-3) Ama TeofilusTuir lia Yunani, naran Teofilus naꞌak ‘ema mak nadomi Maromak’. Kristus Klosan Lian neꞌe, hakerek nomer rua mak Lukas nakerek bodik Teofilus. Uluk Lukas nakerek lia nosi Yesus bodik Teofilus. Haree Lukas 1:1-4. mak diꞌak. Tabe nosi haꞌu Lukas.Uluk, haꞌu kakerek tiꞌan kosi lia hotu-hotu mak Yesus nalo no nanorin, nahuu nosi uluk fohon toꞌo Nia namaan aan saꞌe nikar baa laleꞌan. Nia nahuu Niakaan serwisu nodi boi nola Niakaan klosan sia. Nosi ikus, ema nasusar Nia toꞌo noꞌo Nia, mais Naꞌi Maromak nalo Nia moris nikar. Baa oras Nia moris nikar tiꞌan, Nia natadu aan bei-beik baa Niakaan klosan sia iha loron haat nulu laran. Nia moos nalore baa sia oin nunabee Naꞌi Maromak sori ema nebee sia bele tama dadi baa Niakaan ema. Hotu, Yesus solok Niakaan klosan sia nodi Maromak Kmalar Lulik beran.Lia neꞌe sia, haꞌu kakerek tiꞌan baa ama iha haꞌukaan hakerek uluk. (-) (-) (4-5) Hotu, baa dala ida, Yesus tuur namutuk no Niakaan klosan sia iha Foho Saitun. Nia katak baa sia naꞌak,“Rona! Uluk Yohanis sarani ema nodi wee. Mais kalo emi hein loron hira tenik, Naꞌi Maromak atu nalo lia boot liu tenik bodik emi. Tan Nia atu naruka Niakaan Kmalar Lulik tuun baa emi. Tan baa nia, emi keta laꞌo hela kota Yerusalem neꞌe lai. Hein iha neꞌe toꞌo Haꞌukaan Ama naruka Niakaan Kmalar Lulik tuun baa emi. Haꞌu katak kedan lia neꞌe baa emi, tan Haꞌukaan Ama nameno nunia tiꞌan.”Lukas 24:49; Mateus 3:11; Markus 1:8; Lukas 3:16; Yohanis 1:33 (-) Yesus namaan aan saꞌe baa laleꞌanBaa loron ida, Yesus namutuk tenik no klosan sia. Sia nusu baa Nia naꞌak, “Ama! Oras neꞌe Ama atu sori ita nosi funu nebee itakaan rai Israꞌel ukun duꞌuk aan ka, ita sei hein tenik?” Yesus nataa naꞌak, “Emi lalika hatene niakaan oras! Haꞌukaan Ama mesan mak babilan oras nia. Mais kalo Niakaan Kmalar Lulik tuun baa emi tiꞌan, emi atu hetan beran. Hotu emi musti baa katak lia nosi Haꞌu baa ema hotu-hotu iha kota Yerusalem, no leo hotu-hotu iha rai Yudea no rai Samaria, liu toꞌo raiklaran sikun sia.”Mateus 28:19; Markus 16:15; Lukas 24:47-48 Dale notu nunia, Yesus namaan aan saꞌe baa laleꞌan iha siakaan oin. Hotu kaloꞌan taka nola Nia, toꞌo sia la naree Nia tenik.Markus 16:19; Lukas 24:50-51 Sia sei titu baa laleꞌan, teki-tekis ema naꞌin rua nariik iha siakaan klaran. Sia rua tau faru mutin moos. Hotu sia dale baa klosan sia naꞌak, “Hei! Ema Galilea sia! Tan saa emi hakaka mana baa laleꞌan? Yesus namaan aan saꞌe baa laleꞌan tiꞌan. Nosi ikus, Nia moos namaan aan mai nikar oin nunia.” Kristus klosan sia boi ema ida atu seluk YudasNunia hotu, klosan sia tuun nikar nosi Foho Saitun, fila baa kota Yerusalem. Foho nia dook nosi kota, takseer kilo ida.Baa oras nia, manorik ukun Yahudi nalo ukun-badu naꞌak, baa loron hanawa serwisu ema la bele laꞌo baa-mai liu nosi kilo rua. Hakerek Moon lia Yunani naꞌak, foho neꞌe dook nosi Yerusalem, manesak no ema laꞌo “baa loron hanawa serwisu.” Hodi nunia, ita hatene foho nia dook nosi kota, kilo ida. Toꞌo kota, sia tama baa uma mak sia nein, hotu saꞌe baa keꞌan tetu. Kristus klosan sia naran, mak neꞌe:Petrus,YohanisYakobus,Andreas,Filipus,Tomas,Bartolomeus,Mateus,Yakobus (Alfeus oan),Simon (ema partee Selot),Partee Selot neꞌe, partee politik ida mak nakara teꞌur nasai ukunrai Roma nosi rai Israꞌel.no Yudas (Yakobus oan).Mateus 10:2-4; Markus 3:16-19; Lukas 6:14-16 Sia hotu-hotu namulak nodi neon ida. Sia namulak namutuk no Yesus inan Maria, no ina seluk sia, no feto nurak sia, no tenik Yesus alin sia. Baa loron ida, sia namutuk tenik, takseer ema naꞌin atus ida rua nulu. Hotu Petrus nariik dale naꞌak, “Mamaluk sia! Emi nanis sei hanoin Yudas mak uluk nodi ema baa kohi Yesus. Lia hotu-hotu kona baa Yudas nia, natoꞌo saa mak Maromak Kmalar Lulik naruka Naꞌi Daud nakerek kedan hori uluk iha Hakerek Moon. Yudas nia, itakaan ema mak serwisu namutuk no ita.” (Baa oras Yudas faꞌan Yesus tiꞌan, nia nola osan kadoor nia, nodi sosa rai rohan ida. Hotu, rai nia dadi baa Yudas mate fatin, tan nia monu tabarakat iha rai nia, toꞌo kabun taba no teen nakbudi sai. Ema dale lia nia nosi ibun baa ibun, toꞌo ema hotu-hotu iha kota Yerusalem, rona nola Yudas mamaten nia. Tan lia nia, sia nanaran rai nia nodi siakaan lia Aram naꞌak, ‘Akeldama’. Lia fuan neꞌe naꞌak ‘Rai Raa’).Mateus 27:3-8 Hotu Petrus dale liu tenik naꞌak, “Hori uluk, Naꞌi Daud nakerek kedan nunia iha Hakerek Kananuk naꞌak,‘Habusik niakaan hein fatin dadi fuik,tan ema la nein tenik iha nia ona.’Naꞌi Daud moos nakerek naꞌak,‘Habusik niakaan serwisu nia, latan baa ema seluk.’Kananuk Sia 69:25, 109:8 (21-22) Tan lia nia, ita musti buka ema nebee seluk Yudas. Ita buka ema mak namutuk no ita kleur tiꞌan. Nia musti tuir kre-reꞌis no Naꞌi Yesus baa fatin hotu-hotu, nahuu nosi Yohanis sarani Nia. Nia moos musti naree duꞌuk Naꞌi Yesus moris nikar nosi mate, toꞌo namaan aan saꞌe nikar baa laleꞌan.”Mateus 3:16; Markus 1:9, 16:19; Lukas 3:21, 24:51 (-) Petrus dale notu nunia, sia natama naran rua. Ida naran Matias, ida tenik naran Yusuf (nosi Yustus ema uma laran. Ema moos bolu nia, Barsabas). (24-25) Hotu sia namulak naꞌak, “Ama iha laleꞌan! Ita Boot hatene tebe-tebes ema hotu-hotu neon. Yudas monu mate nela niakaan serwisu. Tan nunia, ami husu Ita Boot hatudu baa ami nosi ema naꞌin rua neꞌe, see ida mak Ita Boot boi hola hodi seluk Yudas, nebee ami foti nia dadi baa Kristus klosan.” (-) Namulak notu, sia suut liman. Suut liman nia kona baa Matias. Hotu sia foti Matias dadi klosan namutuk no sia naꞌin sanulu resin ida nia. Maromak Kmalar Lulik tuun baa ema(1-2) Kona besik baa ema Yahudi loron diꞌak mak ‘Loron Pentakosta’,Ema Yahudi sura loron Pentakosta, nahuu nosi loron Paska tuꞌan domiku hitu. Hodi nunia, ita hatene haꞌak, baa oras nia, Yesus mate loron lima nulu tiꞌan. Yesus eman sia hotu-hotu naklibur iha uma ida. Teki-tekis sia rona lia maliak ida mai nosi laleꞌan hanesan dadurus.Ukun-badu Naꞌilulik 23:15-21; Hanoin Hikar Dalan Moris 16:9-11 Lia maliak nia boot resik, toꞌo ema iha nia la bele rona malu tenik. (-) Sia moos naree nuꞌu haꞌi lakan nakfaꞌek aan, rani baa ida-idak ulun. Maromak Kmalar Lulik natiha baa sia, toꞌo nalo sia dale nodi ema seluk lian, tuir saa mak Kmalar Lulik foo baa sia. Baa oras nia, noo ema Yahudi waꞌin iha Yerusalem mak mai nosi rai-rai. Sia moos nakara Naꞌi Maromak. Baa oras sia rona nola lia maliak nia, sia mai kabuun malu iha fatin nia. Sia ida-idak rona siakaan lia duꞌuk sai nosi Yesus eman sia ibun, toꞌo sia blaar karin. Sia dale naꞌak, “Ema mak dale neꞌe sia, ema Galilea! Mais ita rona sia dale nodi ita ida-idak lian! Tan saa bele nunia? Ita neꞌe mai hosi rai Partia, Media, Elam, Mesopotamia, Yudea, Kapadokia, Pontus, Asia, Frigia, Pamfilia, Mesir, no nosi Libia kreꞌis baa kota Kirene. Ita balu moos hosi kota Roma. Balu tenik mai nosi rai Kreta no rai Arab. Ita balu ema Yahudi, balu ema lahoos Yahudi mak tama tuir hanorin Yahudi tiꞌan. Mais ita hotu-hotu bele rona ema neꞌe sia dale nodi itakaan lian ida-idak. Sia dale lia kasalak basuk mak Naꞌi Maromak nalo tiꞌan. Hoi! Ita blaar tebes!” Sia moos nusu baa malu naꞌak, “Tan saa bele dadi nuneꞌe? Lia neꞌe naꞌak saa?” Mais ema seluk sia naleuk naꞌak, “Hoi! Lalika titu sia! Ema nia sia lanu todan!” Petrus dale baa ema learBaa oras nia, Petrus no Kristus klosan naꞌin sanulu resin ida seluk iha nia. Oras sia naree ema kabuun malu iha nia, Petrus soruk baa oin, hotu dale makaꞌas naꞌak, “Mamaluk sia! Emi mak ema Yahudi no emi mak hein iha kota Yerusalem neꞌe, taꞌan tilun rona diꞌa-diꞌak haꞌukaan dalen neꞌe, tan haꞌu atu katak lia boot ida baa emi. Keta haneo ami neꞌe lanu! La bele nunia, tan oras neꞌe, foin tuku siwi. Ema la nemu tua baa seisawan nuneꞌe! Emi rona ema neꞌe sia dale nodi emi ida-idak lian. Tuir loos, Maromak katak kedan tiꞌan lia neꞌe nodi makoꞌan Yoel naꞌak: ‘Kalo raiklaran kreꞌis falu fila,Haꞌu atu katuun Haꞌukaan Kmalar Lulik baa ema hotu-hotu.Emikaan oan feto no oan mane sia,Haꞌu kalo baa Haꞌukaan makoꞌan.Emikaan ema nurak sia,bele naree saa mak Haꞌu katudu baa sia.Emikaan matas sia,bele meꞌi nola saa mak Haꞌu katudu baa sia. Kalo raiklaran kreꞌis falu fila,Haꞌu katuun Haꞌukaan Kmalar Lulik baa Haꞌukaan atan sia hotu-hotu.Haꞌu katuun baa feto,Haꞌu moos katuun baa mane.Sia atu dale saa mak Haꞌu katak baa sia. (19-21) Haꞌukaan Loron Kabaas sei la toꞌo dauk,Haꞌu kalo kedan tadak blaar iha laleꞌan.Tadak blaar hanesan loro matan nakukun,no fulan mean laak hanesan raa.Haꞌu moos kalo lia kasalak basuk iha raiklaran.Lia hanesan raa no haꞌi dubun fuꞌak saꞌe baa leten.Mais baa oras nia moos,ema mak nahii nusu tulun baa Haꞌu,Haꞌu nanis sori nia.’ ”Yoel 2:28-32Lia nia mak Maromak katak kedan hori uluk nodi makoꞌan Yoel. (-) (-) Mamaluk Israꞌel sia! Taꞌan tilun rona diꞌa-diꞌak haꞌukaan dalen neꞌe. Yesus ema Nasaret nia, Nia mak Naꞌi Maromak boi kedan hori uluk atu solok mai sori ita. Tebes! Ami naꞌin duꞌuk haree Nia nalo lia kasalak basuk no nalo tadak blaar nodi Maromak beran. Emi moos haree, tan Nia moos nalo tadak blaar iha emikaan oin. Naꞌi Maromak solok Nia nunia, mais emi hoꞌo Nia hodi hamaus hola ema aat, nebee sia nedi Nia baa ai karuus. Tuir loos, Naꞌi Maromak natene tiꞌan lia nia sia hotu-hotu, tan Nia nakotu kedan nunia hori uluk.Mateus 27:35; Markus 15:24; Lukas 23:33; Yohanis 19:18 Tebes! Emi neꞌe hoꞌo Yesus toꞌo mate, mais Naꞌi Maromak nalo Nia moris nikar, tan Nia la nakara Yesus nafati iha maten fatin.Mateus 28:5-6; Markus 16:6; Lukas 24:5 Naꞌi Daud nakerek kedan hori uluk lia nosi Yesus nuneꞌe:‘Haꞌu katene Maromak no haꞌu nima-nimak.La noo saa ida moos mak bele naloti haꞌu,tan Maromak no haꞌu nima-nimak. Tan baa nia, haꞌu neon boot.Haꞌu moos tonu-kaboot Maromak.Haꞌu kein Nia kodi neon metin, tan baa oras haꞌu kmate, Nia la nabusik haꞌukaan kmalar nafati iha ema maten fatin.Nia la nabusik Niakaan Ema Moon maten dois iha rate laran. Nia natudu dalan moris loos baa haꞌu.Haꞌukaan neon nanis boot lo-loos,tan Nia namutuk no haꞌu.’Kananuk Sia 16:8-11Naꞌi Daud mak nakerek nela lia nia tiꞌan. Mamaluk sia! Foo leet baa haꞌu kalore lia nia. Bei Daud dale nunia, mais ita hatene nia la dale nosi niakaan maten duꞌuk, tan nia mate, hotu ema nakoi nia tiꞌan. Niakaan rate moos sei iha itakaan leet toꞌo oras neꞌe. Naꞌi Daud nia, Maromak makoꞌan. Baa oras nia dale nunia, nia natene naꞌak Naꞌi Maromak narai aan tiꞌan nodi nameno naꞌak, Nia atu boi Naꞌi Daud husar-binan ida atu kaer ukun.Kananuk Sia 132:11; 2 Samuel 7:12-13 Baa oras nia, Naꞌi Daud natene kedan lia mak sei dook basuk. Nia dale nosi Ema mak Naꞌi Maromak boi kedan hori uluk. Ema nia atu mate, mais Nia moos atu moris nikar. Hodi nunia, Nia la nafati iha ema maten fatin. Niakaan maten moos la dois. Rona! Ema mak Naꞌi Daud dale tiꞌan nia, neꞌe mak Yesus! Nia mate, mais Naꞌi Maromak nalo Nia moris nikar. Ami neꞌe haree duꞌuk Nia moris nikar tiꞌan. Oras neꞌe Niakaan Ama Maromak foti Nia kaer beran mak aas kaliuk. Nia nabesi aan iha Naꞌi Maromak sorin kwana iha fatin mak Naꞌi Maromak nadiꞌa kedan tiꞌan bodik Nia. Niakaan Ama moos foo Kmalar Lulik baa Nia, tuir saa mak Nia nameno kedan hori uluk. Oras neꞌe Niakaan Kmalar Lulik nia moos tuun baa ami. Lia mak emi rona no haree ohin nia, neꞌe mak Naꞌi Maromak foo Niakaan Kmalar Lulik. Tuir loos, Naꞌi Daud la saꞌe baa laleꞌan, mais nia dale nosi lia Yesus saꞌe baa laleꞌan. Lia nia nuneꞌe:‘Naꞌi Maromak katak baa haꞌukaan Naꞌin naꞌak,“Mai tuur baa fatin hakneter iha Haꞌukaan sorin kwana neꞌe. Haꞌu atu kalo Okaan funu sia loꞌu baa O.’ ”Kananuk Sia 110:1 Tan lia nia, ema Israꞌel hotu-hotu musti natene tebes naꞌak, Ema mak emi hedi hoꞌo baa ai karuus nia, Nia mak Maromak boi tiꞌan dadi baa itakaan Naꞌin. Maromak moos foti-nahaas Nia tiꞌan.” Rona Petrus dale nunia, ema nia sia neon monu. Sia moos nusu baa Petrus no klosan seluk sia naꞌak, “Mau sia! Kalo nunia, ami musti halo saa?” Petrus nataa naꞌak, “Emi ida-idak musti soe lakon emikaan salan, hotu husu hetan sarani, nebee dadi tadak naꞌak, emi fila tuir Yesus Kristus no Naꞌi Maromak kasu mohu emikaan salan tiꞌan. Nia moos atu foo Niakaan Kmalar Lulik baa emi. Tebes. Naꞌi Maromak nameno tiꞌan atu foo Kmalar Lulik baa Niakaan ema hotu-hotu. Hodi nunia, Nia foo baa emi ho emikaan husar-binan sia. Nia moos foo baa ema seluk mak sei dook.” Petrus moos dale natutan naꞌak, “Oras neꞌe, ema lear laꞌo sees tiꞌan nosi dalan loos. Tan lia nia, emi musti sintidu, keta tuir ema aat dalan. Musti tuir Naꞌi Maromak dalan. Hodi nunia, emi bele moris nima-nimak ho Nia.” Rona nola nunia, ema lear nia moos simu Petrus dalen. Sia nakara tuir Yesus dalan moris nodi simu sarani. Sura ema nia sia hotu-hotu, ema rihun tolu. Sia hotu-hotu diꞌa-diꞌak malu no Yesus eman seluk sia. Sura loron, sia madinas rona hanorin nosi Kristus klosan sia. Sia hotu-hotu namulak namutuk, naa-nemu namutuk. Yesus eman moris lalaꞌokBaa oras nia, Kristus klosan sia nalo tadak blaar toꞌo ema blaar tebes. Ema mak fiar baa Yesus, sia libur malu moris neon ida, laran ida. Toꞌo siakaan sa-saa hotu-hotu, sia tau namutuk.Kristus Klosan Lian 4:32-35 Nosi sia noo mak faꞌan siakaan sasoin, hotu faꞌe osan baa mamaluk mak fiar sia mak moris sei la toꞌo. Sura loron sia libur malu iha Uma Hamulak Huun. Sia naa-nemu namutuk nodi neon diꞌak nosi uma ida baa uma ida. Sia moos tulun malu. La noo ida mak toos kamoruk. Loron-kalan sia tonu-naboot Naꞌi Maromak. Ema hotu-hotu moos nakara basuk sia. Sura loron Naꞌi Maromak sori ema. Hodi nunia, Yesus eman sia hetak tuꞌan, hetak waꞌin. Petrus nadiꞌak nola ema ai asak idaBaa loron ida, oras tuku tolu loro malirin, Petrus no Yohanis baa Uma Hamulak Huun atu namulak namutuk no ema seluk sia. Sia atu tama tuir odamatan nanokar ida, naran ‘Odamatan Kabaas’. Iha nia, sia naree mane ida mak ai asak moris nodi. Sura loron ema nasaan nodi baa fatin nia, nebee nia bele nadidu nosi ema mak tama baa Uma Hamulak Huun. Naree Petrus no Yohanis tama, nia lolo liman nodi nusu naꞌak, “Ama sia! Hadomi haꞌu lai. Foo saa ida baa haꞌu lai.” Sia rua mana diꞌa-diꞌak nia, hotu Petrus dale naꞌak, “Mau! Titu mai lai!” Ema nia moos foti oin, titu baa sia rua. Nia naneo naꞌak, “Sia rua neꞌe nanis atu foo sa-saa baa haꞌu.” Mais Petrus dale naꞌak, “Mau! Haꞌu la koo osan. Mais saa mak haꞌu koo, atu kfoo baa mau. Rona! Kodi Yesus Kristus ema Nasaret nia beran, karuka o mariik, laꞌo ona!” Hotu Petrus kaer nola ai asak nia liman kwana, foti nariik nia. Baa oras nia moos, ain diꞌak kedas. Teki-tekis nia niꞌit aan, nariik naksoit. Hotu nia laꞌo tuir Petrus no Yohanis baa Uma Hamulak lalawar. Nia laꞌo so-soit nodi tonu-naboot Naꞌi Maromak. Ema hotu-hotu iha nia naree nia laꞌo baa-mai nodi tonu-naboot Naꞌi Maromak. Mais oras sia natene nola naꞌak nia, ema ai asak mak sura loron tuur nadidu iha Odamatan Kabaas, sia blaar karin. Hotu sia dale naꞌak, “Nansaa bele nuneꞌe?” Petrus dale iha Uma Hamulak HuunHotu ema ai asak mak foin diꞌak nia laꞌo nodi kaer Petrus no Yohanis toꞌo uma talobon ida iha Uma Hamulak lalawar. Uma talobon nia naran ‘Uma Talobon Naꞌi Salomo’. Ema lear naklibur tiꞌan iha nia. Naree nola Petrus sia mai, sia blaar karin. Hotu Petrus katak baa sia naꞌak, “Hoi! Ema Israꞌel sia! Emi blaar baa saa? Tan saa emi mana ami nunia? Emi haneo ema neꞌe bele laꞌo tan amikaan matenek ka? Amikaan madinas tuir Naꞌi Maromak ka? Lale! Haꞌu katak kalore nuneꞌe: Itakaan bei uluk sia mak Bei Abraham, Bei Isak no Bei Yakob, sia hotu-hotu loꞌu-sudur baa Naꞌi Maromak. Oras neꞌe, Naꞌi Maromak foti-nahaas Niakaan Ema mak Nia boi kedan tiꞌan. Ema nia, mak Yesus. Nia, mak emi soe hodi latan baa Gubernur Pilatus hori hirak nia. Tuir loos, gubernur nakara nabusik Nia. Mais emi sakar nebee keta nabusik.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 3:15 Hodi nunia, emi soe Yesus, mak Ema Moon no Laran Diꞌak nia. Aat liu tenik, emi sasuꞌat gubernur nebee nabusik fila ema aat ida baa emi.Mateus 27:15-23; Markus 15:6-14; Lukas 23:14; Yohanis 19:12-15 Hodi nunia, emi hoꞌo Yesus, mak itakaan Moris Huun. Nia mate tiꞌan, mais Naꞌi Maromak nalo Nia moris nikar. Ami haree lia nia hodi matan duꞌuk. Ema ai asak neꞌe diꞌak tiꞌan, lahoos tan amikaan beran. Lale! Nia diꞌak tiꞌan, tan Yesus beran. Tan nia fiar baa Yesus, Yesus nadiꞌak nola nia iha emikaan oin. Mamaluk sia! Haꞌu katene emi ho emikaan ulun sia halo aat baa Yesus tiꞌan, mais emi la hatene hahalok nia folin. Naꞌi Maromak katak kedan hori uluk nodi makoꞌan sia naꞌak, Ema mak Nia boi nola atu solok mai, Nia musti natiu susar. Lia nia dadi tiꞌan. Tan baa nia, emi musti fila hikar baa Naꞌi Maromak nebee Nia kasu emikaan salan. Hodi nunia emikaan neon biit nikar. Nosi ikus, Naꞌi Maromak solok nikar Yesus baa emi, tan Nia, Kristus mak Naꞌi Maromak boi kedan tiꞌan hori uluk. Mais oras neꞌe, Yesus musti nein iha laleꞌan, toꞌo oras Naꞌi Maromak nalo foun lia hotu-hotu, tuir saa mak Niakaan makoꞌan sia dale kedan hori uluk. Uluk Bei Musa dale baa itakaan bei uluk sia naꞌak,‘Emikaan Naꞌin, mak Naꞌi Maromak. Nosi ikus, Nia atu solok Ema ida, dadi makoꞌan bodik emi, hanesan haꞌu neꞌe. Emi musti taꞌan tilun, nebee rona lia hotu-hotu mak ema nia katak baa emi.Hanoin Hikar Dalan Moris 18:15, 18 Ema mak la noꞌuk rona, sia dodok no kona lelen nosi Naꞌi Maromak.’Hanoin Hikar Dalan Moris 18:19 Lahoos Bei Musa mesan mak katak nunia. Mais Maromak makoꞌan seluk sia nuꞌu Bei Samuel moos katak kedan lia mak oras neꞌe ita haree hodi matan. Tenik, Naꞌi Maromak namate menon no Bei Abraham naꞌak,‘Nosi okaan husar-binan, ema klubun hotu-hotu iha raiklaran netan matak-malirin.’Lia Uluk Fohon 22:18Oras neꞌe, lia nia dadi tiꞌan bodik ita ema Israꞌel. Naꞌi Maromak solok tiꞌan Niakaan Oan baa ita atu natudu dalan, nebee ita soe lakon itakaan hahalok aat sia. Hodi nunia, Nia natudu laran diꞌak baa ita.” Ema boot sia kohi Petrus no Yohanis nodi baa moon-metanPetrus no Yohanis sei dale baa ema lear nia, ema boot naꞌin hira mai. Sia mak naꞌilulik, no makdaka rai ulun iha Uma Hamulak Huun, no ema partee Saduki sia. Sia krakat Petrus no Yohanis tan sia katak baa ema naꞌak, “Yesus moris nikar, no loke dalan nebee ema mak mate moos bele moris nikar.”Ema nosi partee Saduki fiar naꞌak, ema mak mate tiꞌan la moris nikar. Tan lia nia, sia naruka ema kohi sia rua mai nataa iha moon-metan. Mais tan loro atu monu ona, la noo leet tiꞌan atu leno siakaan lia. Tan baa nia, sia natama Petrus no Yohanis baa bui toꞌo awan, foin bele leno. Mais ema waꞌin mak rona Petrus no Yohanis dalen, sia fiar naꞌak tebes. Tan baa nia, Yesus eman makfiar sia hetak waꞌin tuꞌan, nareꞌis ema rihun lima. Baa seisawan, ema boot Yahudi sia libur malu iha kota Yerusalem atu nalo moon-metan. Sia mak naꞌilulik ulun sia, manorik ukun sia, no fukun adat sia. Naꞌilulik ulun boot moos iha nia. Nia naran Hanas. Noo naꞌilulik seluk sia, mak Kayafas, Yohanis, no Aleksander. Hanas familin seluk sia moos iha nia. Ema boot nia sia tama moon-metan tiꞌan, sia naruka ema baa nola Petrus no Yohanis atu mai nataa. Sia rua mai tiꞌan, ema boot sia nakusuk naꞌak, “Oin nunabee emi bele hadiꞌak hola ema ai asak nia? See mak foo beran nia baa emi?” Baa oras nia Maromak Kmalar Lulik babilan Petrus. Hotu Petrus nataa naꞌak,“Ama boot sia no fukun Israꞌel sia! Keta krakat kalo ami benar oda. Ami horan ama sia atu nalo lia no ami, tan ami hadiꞌak hola ema ai asak neꞌe. Oras neꞌe, emi hakara hatene ami hadiꞌak hola ema nia hodi see beran? Tan nunia, haꞌu kataa malorek nuneꞌe: Ama sia nanis sei nanoin Ema Nasaret naran Yesus. Nia, Kristus mak Naꞌi Maromak natudu kedan hori uluk. Masik emi hedi hoꞌo Nia baa ai karuus moos, Naꞌi Maromak nalo Nia moris nikar tiꞌan. Haꞌu kakara nebee ama sia no ema Israꞌel hotu-hotu hatene haꞌak, ami hadiꞌak hola ema ai asak nia hodi Yesus beran. Maromak makoꞌan nakerek kedan hori uluk lia nosi Yesus neꞌe naꞌak,‘Noo fatuk ida mak badaen fatuk sia soe lerek tiꞌan.Mais oras neꞌe fatuk nia dadi baa uma tatuur fatuk tiꞌan!’Kananuk Sia 118:22 Iha raiklaran tomak, la noo dalan seluk mak bele sori ita nosi sala. Dalan mesak dei! Neꞌe, mak Yesus. Kalo lahoos Nia, la noo seluk mak bele sori ita.” Rona Petrus dale nunia, ema boot sia blaar, tan natene naꞌak Petrus no Yohanis nia, ema kiꞌik mak fatik lalek. Mais sia blaar tuan, tan sia rua matenek basuk dale Hakerek Moon isin. Ema boot sia moos natene sia rua tuir Yesus hori hirak nia. Mais sia la bele dale waꞌin baa Petrus no Yohanis, tan ema ai asak mak diꞌak tiꞌan nia, nariik iha siakaan oin. Tan lia nia, sia naruka Petrus no Yohanis naꞌak, “Sai heik lai!” Petrus no Yohanis sai tiꞌan, sia koꞌa lia buka dalan. Sia katak baa malu naꞌak, “Mamaluk sia! Ita musti halo saa ho ema naꞌin rua neꞌe? Ema hotu-hotu iha Yerusalem natene sia rua mak nalo tadak neꞌe. Ita atu heli saa tenik, tan lia kakaer iha tiꞌan! Diꞌak liu, ita buka dalan nebee lia neꞌe keta lema rai. Ita tarata taꞌuk sia no hakahik sia, nebee sia keta nanorin tenik lia Yesus. Kalo sia la tuir, sia lei naree!” Hotu, sia bolu nikar Petrus no Yohanis nodi katak naꞌak, “Sintidu! La bele hanorin tenik lia Yesus!” Mais Petrus no Yohanis nataa naꞌak, “Ama boot sia duꞌuk hanoin kokon baa. Nabee mak diꞌak? Tuir ama siakaan ukun ka, tuir Naꞌi Maromak ukun? Ami naꞌin duꞌuk haree hodi matan no rona hodi tilun lia waꞌin tiꞌan. Nansaa ami musti taka ibun?!” Rona nola nunia, ema boot sia tarata nataꞌuk tenik Petrus no Yohanis. Mais sia la natene taa ukun oin nunabee. Kalo sia taa ukun, sia nataꞌuk ema waꞌin mak iha luan krakat sia. Ema waꞌin nia tonu-naboot Naꞌi Maromak, tan ema ai asak nia diꞌak tiꞌan. Tan sia la bele nalo sa-saa tenik, ema boot sia nabusik Petrus no Yohanis nunia dei. (Ema nia, ain asak tinan haat nulu resin tiꞌan, foin bele laꞌo.) Yesus eman sia namulak nebee nakbiit neonEma boot sia nabusik Petrus no Yohanis sai tiꞌan, sia rua fila nikar baa siakaan mamaluk sia. Toꞌo nebaa, sia dale lia hotu-hotu mak ema boot sia badu baa sia. Rona nola nunia, mamaluk sia libur malu nodi neon ida. Sia namulak naꞌak, “Naꞌi Maromak. Ita Boot mak haseꞌi laleꞌan no raiklaran no sa-saa hotu-hotu.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 20:11; Nehemia 9:6; Kananuk Sia 146:6 Hori uluk, Ita Boot Kmalar Lulik foti Bei Daud nalo baa makoꞌan, nebee nia nakerek nela lia nosi ema sakar Yesus naꞌak:‘Ema nosi rai seluk krakat tan rona lia anin.Sia tokar lauk tan lia mak la noo huun-dikin. Naꞌi raiklaran sia nadiꞌa roꞌat-meik atu natuda.Ulun sia moos kabuar lia fuan atu sakar Naꞌi Maromak no Kristus mak Naꞌi Maromak boi kedan hori uluk.’Kananuk Sia 2:1-2 Baa oras neꞌe, ami hatene tiꞌan Bei Daud niakaan hakerek nia, dadi ona. Lia nia isin moos malorek tiꞌan. Iha kota neꞌe, Naꞌi Herodes no Gubernur Pontius Pilatus namutuk no itakaan fukun Israꞌel sia, no tenik ema ulun seluk sia hotu-hotu kabuar lia atu sakar Yesus.Mateus 27:1-2; Markus 15:1; Lukas 23:1, 7-11; Yohanis 18:28-29 Mais oras neꞌe ami hatene siakaan hahalok nia kona baa Ita Boot hakaran no Ita Boot lia kakotun hori uluk. Ami hakroꞌan nebee Ita Boot mana netik ami, tan ema tarata nataꞌuk ami. Nebee Ita Boot hakbiit amikaan neon nebee ami baa katak Ita Boot Manfatin bodik ema hotu-hotu. Nebee Ita Boot hatuun beran baa ami hodi hadiꞌak ema mak moras. No beran hodi halo tadak blaar, nebee ema natene beran nia nosi Ita Boot Eman Lulik, mak Yesus. Aaa Naꞌi Maromak! Amikaan hamulak, nunia dei.” Sia sei namulak, uma nia moos nakdoko. Maromak Kmalar Lulik moos tuun baa sia hotu-hotu. Nunia hotu, sia naberan aan baa katak Maromak Manfatin. Yesus eman sia moris neon ida, laran idaYesus eman sia hotu-hotu moris neon ida, laran ida. Sia ida-idak babilan nahan duꞌuk, nodi baa tau namutuk.Kristus Klosan Lian 2:44-45 Kristus klosan sia nodi Naꞌi Maromak beran boot, katak lia nosi Naꞌi Yesus moris nikar nosi mate. Naꞌi Maromak moos natuun matak-malirin naresin rua-ruan baa sia. (34-35) Noo ema mak faꞌan niakaan rai, lale, niakaan uma. Sia latan osan nia baa Kristus klosan sia nodi babilan ema waꞌin. Hodi nunia, la noo ema ida mak noran la toꞌo. (-) (36-37) Hatete baa Yusuf. Nia neꞌe, Lewi husar-binan nosi rai Siprus. Kristus klosan sia temi nia naꞌak ‘Barnabas’, tan naran nia naꞌak, ‘ema mak nakbiit maluk neon’. Nia baa faꞌan rai rohan ida, hotu nodi osan nia latan baa Kristus klosan sia. (-) Ananias no Safira mateIha Yesus eman sia, noo mane ida naran Ananias. Feen naran Safira. Sia rua faꞌan siakaan rai rohan ida. Mais sia rua kabuar lia nebee subar osan balu nosi rai folin nia. Hotu Ananias baa katak Kristus klosan sia naꞌak, “Ami foin faꞌan amikaan rai rohan ida. Oras neꞌe ami hakara latan osan hotu-hotu baa Naꞌi Maromak.” Mais Petrus deꞌan naꞌak, “Hoi! Ananias! O neꞌe liu basuk! Tan saa o subar osan balu? O aat basuk tan o tuir diabu ulun modi maksakar aan tolek Kmalar Lulik! Nuneꞌe! O makara faꞌan rai ka lale moos, loos o! Faꞌan tiꞌan, o makara latan mohu osan ka lale moos, loos o! Mais hahalok nuneꞌe, la bele basuk! O bele mabeik ami ema raiklaran, mais la bele mabeik Naꞌi Maromak nunia!” Petrus dale notu nunia, teki-tekis Ananias nakloti baa rai, mate kedas. Rona lia nia, ema nataꞌuk tebe-tebes. Hotu mane nurak naꞌin hira tama baa, falun nola Ananias maten, nodi baa nakoi. Kreꞌis tuku tolu liu, Ananias feen moos tama mai. Mais nia la natene lia nia. Petrus moos nusu nia naꞌak, “Nunabee, ina? Ina sia faꞌan rai, hotu folin nuneꞌe ka?”Nia moos nataa naꞌak, “Tebes, Ama! Folin nunia tebes!” Hotu Petrus deꞌan nia naꞌak, “Tan saa emi rua o laꞌen kabuar lia atu koko Kmalar Lulik? Maree! Ema foin nodi o laꞌen baa nakoi. Oras neꞌe, sia mai nikar tiꞌan. La oras tenik, sia natiu nodi okaan maten baa nakoi iha o laꞌen sorin.” Petrus sei dale, teki-tekis feto nia nakloti, mate kedas. Mane nurak sia moos tama nikar baa, naree feto nia mate tiꞌan. Hotu, sia natiu nola niakaan maten, nodi baa nakoi iha laꞌen sorin. Rona lia nia, Yesus eman sia nataꞌuk. Ema seluk mak rona lia Ananias no Safira moos, nataꞌuk hotu. Kristus klosan sia nadiꞌak nola ema waꞌinBaa oras nia, Kristus klosan sia nalo tadak blaar iha ema lear oin. Yesus eman sia neon ida, laran ida naklibur bei-beik iha Uma Talobon Naꞌi Salomo iha Uma Hamulak Huun lalawar. Masik ema waꞌin nakneter Yesus eman sia moos, ema mak la fiar Yesus dauk, la noꞌuk namutuk no sia. Mais Yesus eman sia, hetak kleur, hetak waꞌin. Feto moos noo, mane moos noo. Baa oras nia, ema nodi ema moras mai, natoba baa biti, rai baa dalan tehen. Sia naneo naꞌak, “Kalo Petrus no Yohanis laꞌo tuir neꞌe, masik ema moras kona siakaan lalatak dei moos, sia bele diꞌak.” Baa oras nia, ema lolok mai nosi leo-leo mak kreꞌis kota Yerusalem. Sia mai nodi siakaan ema moras. Hotu Kristus klosan sia nadiꞌak nola sia hotu-hotu. Sia moos mai nodi siakaan ema mak diabu tekar. Hotu klosan sia moos teꞌur sai diabu nia sia. Kristus klosan sia netan susar oi-oikBaa oras nia, Yesus eman sia hetak waꞌin tuꞌan. Naree nunia, naꞌilulik ulun boot no niakaan mamaluk sia nosi partee Saduki, hirus tebe-tebes, toꞌo sia kohi nola Kristus klosan sia, natama baa bui.Iha lia Yunani, lia fuan nia bele naꞌak, “hatama baa bui mak bodik ema hotu-hotu.” Bele noo naꞌak, “hatama baa bui, nebee hamoe sia iha ema lear oin.” Mais baa kalan nia, Maromak Niakaan makbukar laleꞌan ida mai iha bui nia, hotu loke bui odamatan. Nia nalaꞌo sai sia nodi dale naꞌak, “Oras neꞌe, baa kedan Uma Hamulak Huun. Katak baa ema iha nebaa sia, nebee tuir Naꞌi Maromak Moris Dalan foun.” Awan seisawan oras sei nakukun, sia moos nalaꞌok kedan tuir makbukar laleꞌan harukan nia. Sia tama baa Uma Hamulak Huun, hotu nanorin ema.La kleur falik, ulun boot no niakaan ema sia libur malu bele-bele no ema boot nosi rai Israꞌel tomak. Sia atu leno lia nosi Kristus klosan sia. Libur malu iha moon-metan tiꞌan, sia naruka ema baa nola Petrus sia nosi bui. Mais oras ema toꞌo bui baa, Petrus sia la iha tiꞌan. Hotu, sia baa nasaꞌe lia baa ema boot sia iha moon-metan naꞌak, “Ama boot sia, keta krakat. Oras ami toꞌo bui baa, ami haree bui odamatan hotu-hotu sei kusa mate! Ema makdaka sia moos nariik iha nia! Mais baa oras sia loke odamatan, hotu ami tama baa, ema ida moos la noo!” Rona nola nunia, naꞌilulik ulun sia no makdaka ulun nosi Uma Hamulak Huun, neon lakon toꞌo benar karin. La kleur, ema ida mai nasaꞌe lia tenik naꞌak, “Ama sia! Ema mak emi hatama baa bui nia, sia noꞌi nanorin ema iha Uma Hamaluk Huun nebaa!” Rona nola nunia, makdaka ulun nia bolu nola niakaan sasiꞌan, nebee baa kohi nola nikar Petrus no niakaan mamaluk sia. Mais sasiꞌan sia nataꞌuk, tan ema waꞌin sei rona Petrus dale. Sia naneo naꞌak, keta toꞌo ema waꞌin nia krakat, hotu nalatu sia nodi fatuk. Tan baa nia, oras sia baa kohi nikar Petrus sia, sia la kohi nodi makaꞌas. Kohi nola tiꞌan, sia nodi Petrus sia baa moon-metan. Hotu naꞌilulik ulun boot deꞌan sia naꞌak, “Ami hakahik emi tiꞌan nebee keta hanorin lia nosi ema mak nakara nalo moris dalan foun nia! Mais emi ulun fatuk! Emi la halo tuir amikaan ukun, mais halo tuir emikaan hakara dei! Emi baa hasiri kota Yerusalem neꞌe, hodi hanorin tokar lauk! Emi moos tula sala baa ami haꞌak, ami mak haruka ema noꞌo Yesus.”Mateus 27:25 Rona naꞌilulik ulun boot dale nunia, Petrus nariik dadi klosan hotu-hotu ibun-nanaan. Nia katak naꞌak,“Ama sia! Kalo ema raiklaran ukun sakar Naꞌi Maromak ukun, ami la tuir. Ami tuir Naꞌi Maromak ukun dei! Ema mak loke itakaan moris dalan foun nia, neꞌe mak Yesus! Nia mak emi hedi hoꞌo baa ai karuus. Mais Naꞌi Maromak mak itakaan bei uluk sia loꞌu-sudur baa, nalo Nia moris nikar nosi mate! Hotu Naꞌi Maromak foti Nia nalo baa Liman Kwana. Oras neꞌe Nia kaer beran manesak no naꞌin boot. Nia loke dalan nebee ema bele kore aan nosi sala. Nia nakara foo dalan baa ita ema Israꞌel neꞌe, nebee soe lakon itakaan salan. Hodi nunia, Naꞌi Maromak laran bele malirin, toꞌo kasu itakaan salan. Ami dale nuneꞌe, tan ami haree hodi matan duꞌuk Yesus mate, hotu moris nikar. Maromak Kmalar Lulik moos katak lia neꞌe baa ema mak tuir Yesus dalan moris.” Rona Petrus dale nunia, ema hotu-hotu mak iha moon-metan nia, krakat tebe-tebes, toꞌo atu noꞌo Kristus klosan sia. Mais iha nia moos noo ema ida, naran Gamaliel. Ema waꞌin nakneter nia, tan nia manorik ukun mak matenek ida nosi partee Farisi. Ema nakara noꞌo Petrus sia, mais Gamaliel nariik naruka ema nasai heik sia. Sai tiꞌan, Gamaliel dale baa ulun nia sia naꞌak,“Mamaluk sia! Ita musti sintidu! Ita keta halobak aan halo aat baa ema neꞌe sia. Ita musti hanoin naruk! Emi sei hanoin ka lale, ema mak naran Teudas? Nia mate kleur tiꞌan, mais oras sei moris, nia naksaꞌek aan naꞌak, nia ema boot. Toꞌo ema tama atus haat tuir nia. Nosi ikus, ema noꞌo nia, hotu niakaan maktuir sia nalai keen karin. Lakon toꞌo oras neꞌe, la mosu tenik. Emi musti hanoin lia ida tenik. Oras ukunrai sura ema fuan iha rai neꞌe, noo ema ida naran Yudas nosi rai Galilea. Ema waꞌin moos tuir nia. Mais ema moos noꞌo nia. Hotu niakaan maktuir sia moos nalai keen karin, toꞌo lakon. Dadi mamaluk sia, haꞌu kanoin nuneꞌe: lalika hoꞌo sia. Habusik baa! Tan kalo siakaan hanorin nia mai nosi ema raiklaran, nanis la kleur mohu. Mais kalo siakaan hanorin mai tebes nosi Naꞌi Maromak, emi la bele hahonu sia. Sintidu! Keta toꞌo emi duꞌuk mak sakar Naꞌi Maromak.”Rona nola nunia, sia hotu-hotu simu Gamaliel lia tateꞌan nia. Sia natama nikar Kristus klosan sia mai, hotu sia naruka ema taꞌe naboba sia. Sia moos nakahik nebee keta temi Yesus naran ona. Hotu, sia nabusik sai sia. Kristus klosan sia moos sai nela moon-metan nia. Masik sia netan naran aat tan tuir Yesus moos, sia neon diꞌak, tan Naꞌi Maromak nafoli sia bele netan susar nunia. Sura loron, sia nanorin naꞌak, “Ema mak Naꞌi Maromak natudu kedan hori uluk nia, Ema nia mak Yesus.” Sia katak nima-nimak lia nia sura uma no iha Uma Hamulak Huun. Yesus eman sia boi nola ema naꞌin hitu, nebee naliku tuꞌan klosan siaBaa oras nia, Yesus eman sia hetak waꞌin. Mais kleu-leur sia moris la kona malu. Sia balu, ema Yahudi mak dale nodi lia Aram. Balu tenik moos ema Yahudi, mais sia dale nodi lia Yunani. Klibur mak dale lia Yunani la nakara klibur mak dale lia Aram. Klibur lia Yunani tula sala baa klibur lia Aram naꞌak, “Emi keta fihir oin! Sura emi faꞌe haan, amikaan feto faluk sia la netan fafaꞌek.” Tan lia nia, Kristus klosan naꞌin sanulu resin rua nia bolu libur Yesus eman sia hotu-hotu. Hotu sia katak naꞌak, “Mamaluk sia! Kalo ami mak babilan emikaan haa-hemun, nia moos bele. Mais la fatan, tan kalo ami mak babilan, ami la hoo leet hanorin Naꞌi Maromak Manfatin ona. Tan baa nia, ami haneo nuneꞌe. Diꞌak liu, emi boi hola ema naꞌin hitu nosi emi. Buka ema mak naran diꞌak, no ema mak bele moris diꞌa-diꞌak no ema waꞌin. Kmalar Lulik moos musti babilan niakaan moris. Kalo emi boi hola ema oin nunia tiꞌan, ami foti sia nebee babilan lia haa-hemun bodik emi. Hodi nunia, ami ho leet atu hamulak no hanorin Naꞌi Maromak Manfatin.” Rona nola klosan sia dale nunia, ema lear moos simu. Hotu sia boi nola katuas naꞌin hitu. Siakaan naran mak neꞌe:Stefanus (Nia neꞌe fiar Yesus tebe-tebes. Kmalar Lulik moos babilan niakaan moris),Filipus,Prokorus,Nikanor,Timon,Parmenas,no Nikolaus (Nia neꞌe nosi kota Antiokia. Nia lahoos ema Yahudi isin, mais uluk nia tuir tiꞌan ukun-badu Yahudi.). Boi hotu tiꞌan, sia nalaꞌo katuas naꞌin hitu nia baa Kristus klosan sia. Klosan sia moos rai liman baa, nodi namulak foti sia nalo baa ema mak babilan haa-hemun, nebee ema hotu-hotu netan fafaꞌek manesak. Hodi nunia, Naꞌi Maromak Manfatin keke lema rai. Ema mak tuir Yesus hetak waꞌin iha kota Yerusalem. Naꞌilulik ulun sia moos, waꞌin fiar baa Yesus no moris tuir Niakaan Moris Dalan. Ema kohi nola StefanusNunia hotu, Naꞌi Maromak natudu laran diꞌak baa Stefanus. Nia moos natuun beran baa nia atu nalo tadak blaar, nebee ema waꞌin bele naree nodi matan duꞌuk. Baa oras nia, noo ema Yahudi naꞌin hira iha Yerusalem mak mai nosi rai dook sia. Sia mai nosi kota Kirene, kota Aleksandria, rai Kalikia no rai Asia. Uluk, sia neꞌe ema seluk atan, mais nosi ikus sia sai tiꞌan. Hotu, sia ida-idak lori baa kota Yerusalem. Iha nia, sia nariik uma hamulak duꞌuk, hotu sia nanaran naꞌak ‘Uma Libertini’ (lia isin naꞌak ‘Uma Sai Hosi Ata’). Baa oras sia rona Stefanus dale, sia la nakara. Hotu sia mai toe no nia. Mais sia la bele nahonu nia, tan Kmalar Lulik babilan nalo Stefanus dale matenek basuk. Tan la bele, sia buka dalan aat. Sia baa seba nola ema naꞌin hira, nebee dale tolek naꞌak, “Ami rona hodi tilun duꞌuk ema neꞌe dale nahaat Musa no Naꞌi Maromak!” Sia sasuku ema toꞌo fukun Yahudi no manorik ukun sia moos krakat. Hotu sia baa kohi nola Stefanus, dada nodi nia baa nataa iha moon-metan. Siakaan saksiin kaleꞌuk sia dale matak lia nosi Stefanus naꞌak, “Ema neꞌe la nanawa dale nahaat lia Uma Hamulak Huun. Nia moos dale nahaat Naꞌi Maromak Ukun-badu mak Bei Musa natuun baa ita. Tenik, ami rona duꞌuk tiꞌan nia dale naꞌak, Yesus ema Nasaret nia atu naroꞌon Uma Hamulak Huun neꞌe. Nia moos nakara seluk itakaan adat mak Bei Musa natuun baa ita!” Rona nola saksiin sia dale nunia, ema sia mak tuur iha moon-metan natutuk Stefanus. Sia naree niakaan oin, ilas manesak no Maromak Niakaan makbukar laleꞌan oin. Stefanus dale iha moon-metanHotu ema Yahudi siakaan naꞌilulik ulun boot nusu baa Stefanus naꞌak, “Lia mak sia tula baa o nia, tebes ka lale?” (2-3) Stefanus nataa naꞌak, “Ama sia! Rona kokon lai. Itakaan bei uluk Abraham sei la lori dauk nosi niakaan leo huun, Naꞌi Maromak mak Beran Kaliuk natadu aan baa nia. Nia naruka Bei Abraham naꞌak, ‘Baa ona! Laꞌo mela rai neꞌe mo okaan familin sia. Baa rai ida mak Haꞌu atu katudu baa o!’ Rona nola nunia, Bei Abraham laꞌo nela rai Mesopotamia.Rai Mesopotamia nia, oras neꞌe naran rai Irak. Kota Haran fatin, oras neꞌe sei noo fitar iha rai Siria. Haree no Lia Uluk Fohon 12:1. (-) Hodi nunia, nia laꞌo nela ema Kasdim rain, lori baa leo ida naran Haran. Baa oras aman susu mate tiꞌan, Naꞌi Maromak nodi nia lori mai rai mak ama sia nein fatin toꞌo baa oras neꞌe.Lia Uluk Fohon 11:31, 12:4 Baa oras nia, Naꞌi Maromak sei la foo rai rohan ida moos baa Bei Abraham. Mais Nia nameno naꞌak, ‘Haꞌu atu klatan rai neꞌe baa o mo okaan husar-binan sia.’ Naꞌi Maromak nameno nunia, mais baa oras nia Bei Abraham la noo oan.Lia Uluk Fohon 12:7, 13:15, 15:18, 17:8 Masik nunia moos, Naꞌi Maromak dale baa nia naꞌak, ‘Okaan husar-binan atu baa nein iha ema seluk rain. Ema rai nia atu tonan namukit sia nalo baa ata, toꞌo tinan atus haat laran. Tinan atus haat siku tiꞌan, Haꞌu atu kastikar ema rai nia. Hotu okaan husar-binan atu laꞌo nela rai nia, mai nikar fatin neꞌe. Iha neꞌe, sia atu namulak nodi loꞌu-sudur baa Haꞌu.’Lia Uluk Fohon 15:13-14; Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 3:12 Naꞌi Maromak nameno notu nunia, Nia namate menon nia nodi lahan hamane aan, nebee dadi tadak naꞌak, Bei Abraham sia dadi baa Niakaan ema tiꞌan. Hotu, oras Bei Abraham oan Isak otas foin loron walu, Bei Abraham nalo lahan hamane aan baa nia. Nosi ikus Isak moos nalo lahan hamane aan baa oan Yakob. Hotu, Yakob moos nalo lahan hamane aan baa oan mane naꞌin sanulu resin rua, baa oras ida-idak otas loron walu. Sia nia mak itakaan bei uluk sia.Lia Uluk Fohon 17:10-14, 21:2-4, 25:26, 29:31—35:18 Dala ida, itakaan bei uluk nia sia hirus no alin Yusuf, toꞌo faꞌan nia dadi baa ata iha rai Mesir. Mais Naꞌi Maromak la nabusik nia.Lia Uluk Fohon 37:11, 28, 39:2, 21 Naꞌi Maromak sori nia nosi niakaan susar hotu-hotu. Nia moos foo kakutak matenek baa Yusuf, nebee bele natene lia oi-oik. Toꞌo Naꞌi Mesir moos nadomi nia, hotu foti nia nalo baa gubernur iha rai Mesir tomak. Baa oras nia, Yusuf moos kaer ukun iha naꞌin tofatik.Lia Uluk Fohon 41:39-41 Nosi ikus, rai salaen boot mosu iha rai Mesir no rai Kanaꞌan. Rai salaen nia boot liu resik, toꞌo ema susar iha fatin hotu-hotu. Baa oras nia, itakaan bei uluk nia sia moos la noo haan.Lia Uluk Fohon 42:1-2 Mais siakaan ama Yakob rona naꞌak, noo haan iha rai Mesir. Hotu nia naruka oan sia baa sosa haan iha nebaa. Oan nia sia, mak itakaan bei uluk sia. Sosa nola tiꞌan, sia moos fila. Baa oras haan nia atu mohu ona, Bei Yakob naruka nikar sia baa sosa tenik haan. Foin dala ida neꞌe, Yusuf nalore lia naꞌak, nia mak siakaan alin susu. Hotu nia natudu maun-alin sia baa Naꞌi Mesir.Lia Uluk Fohon 45:1, 16 Nia moos nusu nebee niakaan aman no ema uma laran hotu-hotu lori baa rai Mesir. Sia hotu-hotu nia, ema naꞌin hitu nulu resin lima.Lia Uluk Fohon 45:9-10, 17-18, 46:27 Hodi nunia, Bei Yakob lori baa rai Mesir, toꞌo nia no itakaan bei uluk sia mate iha nebaa.Lia Uluk Fohon 46:1-7, 49:33 Mais nosi ikus, sia nodi nikar bei uluk siakaan ruin baa leo Sikem iha rai Kanaꞌan. Hotu, sia nakoi iha rate fatik mak uluk Bei Abraham sosa nosi Hemor husar-binan sia.”Lia Uluk Fohon 23:3-16, 33:19, 50:7-13; Yosua 24:32 Stefanus dale nosi lia Bei MusaHotu Stefanus dale natutan naꞌak, “Itakaan ema Yahudi sia bea iha rai Mesir, toꞌo kreꞌis baa loron Naꞌi Maromak nakotu atu nalaꞌok Niakaan mamenon baa Abraham. Oras nia, noo naꞌi foun ida iha Mesir. Nia la natene lia Yusuf.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 1:7-8 Naꞌi nia tonan namukit itakaan ema sia. Nia seten nebee soe siakaan kau mea oan sia toꞌo mate.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 1:10-11, 22 Baa oras nia, Bei Musa moos moris mai. Niakaan isin lolon kabaas toꞌo. Tan inan-aman la noꞌuk nalo tuir naꞌin ukun, sia subar nia iha uma, toꞌo otas fulan tolu.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 2:2 Otas fulan tolu tiꞌan, sia la bele subar tenik. Hotu sia soe nia, mais naꞌi Mesir oan feto foti nola, nalo baa oan duꞌuk.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 2:3-10 Hodi nunia, manorik Mesir sia nanorin siakaan matenek hotu-hotu baa Musa, toꞌo nia dadi ema mahalok boot ida. Nia dale matenek. Serwisu moos matenek. Baa otas tinan haat nulu, Musa beer natene niakaan ema Israꞌel sia. Loron ida, nia sai baa, hotu naree ema Mesir ida taꞌe ema Israꞌel ida. Nia moos baa tulun niakaan ema Israꞌel nia, hotu noꞌo ema Mesir nia. Musa naneo naꞌak niakaan ema sia natene tiꞌan naꞌak, Naꞌi Maromak solok nia nebee sori sia nosi susar. Mais tuir loos, sia sei dauk natene lia nia. Baa awan, Musa sai tenik baa naree niakaan ema Israꞌel sia. Nia naree ema naꞌin rua tuku malu. Hotu nia baa atu nalo sia rua dame malu nodi naꞌak, ‘Hoi! Emi rua neꞌe, maun-alin. Tan saa emi hakaat malu nuneꞌe?’ Mais ema ida nosi sia rua nia dudu sees Bei Musa nodi naꞌak, ‘See mak foti o baa amikaan ulun? See mak foti o baa amikaan makotu lia? O maneo o bele moꞌo haꞌu, hanesan o moꞌo ema Mesir hori sehik nia ka?’ Rona nola nunia, Bei Musa noran ema natene nia noꞌo ema tiꞌan. Tan baa nia, nia laꞌo nela rai Mesir, baa nein iha ema Midian rain. Iha nia, nia nola feto, hotu netan oan mane naꞌin rua.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 2:11-15, 18:3-4 Tinan haat nulu liu tiꞌan, Bei Musa baa rai leet ida kreꞌis baa foho ida, naran Foho Sinai. Iha nia Maromak Niakaan makbukar laleꞌan mai natadu aan baa nia nosi haꞌi lakan laran. Haꞌi lakan nia noꞌi naa ai huun kiꞌik ida, mais la namotuk. Naree nunia, Bei Musa benar karin. Nia nareꞌis aan baa, atu nodi natene saa mak nia. Mais teki-tekis, nia rona Naꞌi Maromak dale nosi haꞌi laran nia naꞌak, ‘Haꞌu neꞌe, okaan bei uluk siakaan Maromak. Sia, mak okaan Bei Abraham, Bei Isak, no Bei Yakob.’ Rona nola nunia, Bei Musa nataꞌuk toꞌo kiki. Nia la bele foti oin atu naree ai huun mak laka nia. Hotu Naꞌi Maromak dale tenik naꞌak, ‘Musa! Kolu okaan kaso, tan o mariik iha fatin lulik! Keta maneo Haꞌu kaluꞌa tiꞌan Haꞌukaan ema Israꞌel sia iha Mesir. Lale! Haꞌu ksei kanoin sia. Haꞌu katene siakaan susar. Haꞌu krona sia nakroꞌan no nahii nusu tulun. Tan baa nia, Haꞌu kamaan aan tuun mai atu sori sia. Oras neꞌe, Haꞌu ksolok o baa Mesir. Baa ona!’Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 3:1-10 Hodi nunia, Naꞌi Maromak natadu aan iha haꞌi laran nodi naruka Bei Musa fila baa Mesir tan Naꞌi Maromak boi nia tiꞌan atu sori ema Israꞌel nosi susar. Musa neꞌe, mak uluk ema nusu naꞌak, ‘See mak foti o baa amikaan ulun?’ Mais baa oras neꞌe, Naꞌi Maromak duꞌuk mak foti nia baa ulun!Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 2:14 Rona nola Naꞌi Maromak naruka nunia, Bei Musa fila nikar baa Mesir. Iha nebaa, Naꞌi Maromak nalo tadak blaar. Nosi ikus, nodi ema Israꞌel sai nosi Mesir, laꞌo liu Tasi Mean. Hotu, nalaꞌo sia nasiri fatin fuik sia, iha tinan haat nulu laran.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 7:3, 14:21; Sura Renu Israꞌel 14:33 Bei Musa moos katak baa ema Israꞌel sia naꞌak, ‘Nosi ikus, Naꞌi Maromak atu foti ema ida nosi emi, dadi baa Niakaan makoꞌan hanesan haꞌu neꞌe.’Hanoin Hikar Dalan Moris 8:15, 18 Oras nia, Bei Musa namutuk no itakaan ema Israꞌel sia iha fatin fuik. Nia dadi ailalete bodik itakaan bei uluk no Maromak Niakaan makbukar laleꞌan, oras nia natuun Naꞌi Maromak Manfatin baa Bei Musa iha Foho Sinai. Hotu, Bei Musa natutan Manfatin nia baa itakaan bei uluk sia. Manfatin nia mak natudu dalan moris baa ita.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 19:1—20:17; Hanoin Hikar Dalan Moris 5:1-33 Masik nunia moos, itakaan bei uluk sia la noꞌuk rona baa Musa. Sia dudu sees nia, tan sia nakara fila nikar baa Mesir. Sia baa namaus Harun naꞌak, ‘Okaan alin Musa nodi ami sai nosi rai Mesir tiꞌan. Mais oras neꞌe, ami la hatene nia iha rai kuak nabee. Tan nunia, ami husu o malo aiꞌoi lulik bodik ami, nebee aiꞌoi lulik nia mak nalaꞌo nodi ami baa.’Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 32:1 Namaus nola Harun tiꞌan, sia nalo aiꞌoi lulik ida mak ilas karau baka oan. Hotu sia natetu sera tunun baa aiꞌoi lulik nia. Sia nadahur bele-bele, tan neon diꞌak baa aiꞌoi lulik mak sia nalo nodi liman duꞌuk.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 32:2-6 Naree nunia, Naꞌi Maromak seꞌi kotuk baa sia. Sia moos nahuu loꞌu baa sa-saa mak iha laleꞌan, nuꞌu loro matan, fulan, no fitun. Mais Naꞌi Maromak nabusik lerek sia. Hahalok nia, tuir saa mak Maromak makoꞌan sia nakerek kedan hori uluk naꞌak,‘Hoi! Emi, ema Israꞌel sia!Oras emi laꞌo hasiri fatin fuik sia tinan haat nulu laran,emi hatetu sera tunun niahodi loꞌu-sudur baa Haꞌu ka, baa see? Emi la loꞌu-sudur baa Haꞌu!Emi loꞌu-sudur baa emikaan aiꞌoi lulik.Emi tama-sai diabu ida naran Molok uman lulik.Emi loꞌu-sudur baa fitun diabu ida naran Refan.Emi loꞌu-sudur baa buat mak emi halo hodi liman duꞌuk!Tan nunia, Haꞌu atu ksoe lakon emi baa Babel sorin balu baa.’ ”Amos 5:25-27 Stefanus dale nosi lia Uma HamulakHotu Stefanus dale natutan tenik naꞌak, “Baa oras nia, Naꞌi Maromak natudu baa Bei Musa uma hamulak ida ilas. Hotu Bei Musa sia nariik Batane HamulakHakerek Moon lia Yunani naꞌak ‘Batane Saksiin’. Ema Israꞌel sia temi Ukun Sanulu naꞌak ‘Saksiin’. Tan sia rai Ukun Sanulu nia iha Batane Hamulak, sia moos temi Batane Hamulak nia naꞌak, ‘Batane Saksiin’. ida tuir ilas nia. Batane nia, sia nalo nosi tais no kulit. Itakaan ema Israꞌel sia mai namulak baa Naꞌi Maromak iha batane nia. Kalo sia lori nosi fatin ida baa fatin ida, sia sobu, hotu loi nodi baa nariik nikar iha fatin foun nia.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 25:9, 40 Nosi ikus, Yosua sia natuda no ema rai Kanaꞌan, toꞌo Naꞌi Maromak teꞌur sai ema Kanaꞌan sia. Hotu Naꞌi Maromak faꞌe rai nia, foo baa itakaan bei uluk sia. Baa oras bei uluk sia tama baa nadau nola rai nia, sia moos loi nodi Batane nia. Batane nia nariik nafati iha nia, da-dau toꞌo Naꞌi Daud kaer ukun.Yosua 3:14-17 Naꞌi Daud nalo Naꞌi Maromak neon diꞌak. Naꞌi Maromak moos natuun matak-malirin baa nia. Naꞌi Daud namulak baa Maromak mak uluk Bei Yakob loꞌu-sudur baa. Naꞌi Daud nusu nebee nia mak nariik Uma Hamulak bodik Naꞌi Maromak.2 Samuel 7:1-16; 1 Lia Rai Israꞌel no Rai Yahuda 17:1-14 Mais Naꞌi Maromak la nakara nunia. Nosi ikus, Naꞌi Daud oan Salomo mak nariik Uma Hamulak nia.1 Naꞌi Israꞌel Sia 6:1-38; 2 Lia Rai Israꞌel no Rai Yahuda 3:1-17 Masik nariik Uma Hamulak bodik Naꞌi Maromak moos, ita hatene Naꞌi Maromak la nein iha uma mak ema raiklaran nalo. Tan uluk Maromak makoꞌan ida nakerek nela tiꞌan naꞌak, ‘Laleꞌan nia, Haꞌukaan tuur fatik.Raiklaran nia, Haꞌukaan ain leut.Emi hanoin emi bele hariik uma ida mak fatan bodik Haꞌu kein ka? La bele! Tan laleꞌan no raiklaran sasoin hotu-hotu, Haꞌu mak kaseꞌi!’ ”Yesaya 66:1-2 Stefanus tula lia baa ema boot sia naꞌak, sia mak noꞌo Naꞌi Maromak Eman MoonHotu Stefanus deꞌan ema boot sia iha moon-metan naꞌak, “Etuk oin, emi neꞌe ulun fatuk! Emi nuꞌu ema mak la natene Maromak no ema mak la noꞌuk rona baa Nia. Emi sakar Naꞌi Maromak, hanesan emikaan bei uluk sia! Oras neꞌe, emi sei hakara sakar tenik Niakaan Kmalar Lulik ka?Yesaya 63:10 Emikaan bei uluk sia nasusar bei-beik Maromak makoꞌan sia. Emi katak kokon makoꞌan see mak sia la nasusar. La noo! Uluk, sia katak bei-beik naꞌak, Naꞌi Maromak atu solok Niakaan Ema Moon mai. Mais emikaan bei uluk sia noꞌo makoꞌan nia sia. Toꞌo baa oras neꞌe moos, emi faꞌan Ema Moon nia, hotu hoꞌo Nia baa ai karuus. Emi simu Naꞌi Maromak Ukun-badu mak Niakaan makbukar laleꞌan foo baa itakaan bei uluk sia, mais emi la halo tuir.” Ema nitak noꞌo Stefanus nodi fatukRona nola Stefanus lia fuan nia sia, ema iha moon-metan nia natene Stefanus tula sala baa sia. Sia laran moras toꞌo ruun neꞌan. Baa oras nia moos, Maromak Kmalar Lulik babilan Stefanus. Nia tanaat baa laleꞌan, naree Naꞌi Maromak ahar maksinak. Nia moos naree Yesus nariik iha Naꞌi Maromak sorin kwana, iha fatin kneter kaliuk. Hotu nia dale naꞌak, “Nuneꞌe, ama sia. Haꞌu karee laleꞌan nakloke. Ema Raiklaran Isin noꞌi nariik iha fatin kneter kaliuk iha Naꞌi Maromak sorin kwana.” Rona nola nunia, ema mak leno lia nia sia taka tilun nodi nakanas Stefanus nebee taka ibun. Sia moos naksoit bele-bele, baa sira lisuk nia. Hotu, sia dada sarat nia baa kota luan. Ema saksiin sia mak ohin dale tolek nia, kolu siakaan faru, nakaer baa mane nurak ida mak sasuꞌat teen, naran Saulus. Hotu, sia baa nitak lisuk Stefanus nodi fatuk. Sia nitak nunia, Stefanus moos nakrake naꞌak, “Naꞌi Yesus! Simu mola haꞌu!” Hotu, nia nakloti tuur nodi nakrake tenik naꞌak, “Ama, keta kastikar sia tan baa sala neꞌe!” Dale notu nunia, nawan moos kotu. Oras Stefanus mate nia, Saulus moos iha nia. Nia neon diꞌak tan Stefanus mate tiꞌan. (-) Saulus moos buka dalan bei-beik atu nadodok Yesus eman sia iha fatin hotu-hotu. Nia tama-sai uma, dada sarat feto no mane, natama baa bui.Kristus Klosan Lian 22:4-5, 26:9-11 Filipus katak Lia Diꞌak iha rai SamariaMasik ema nasusar Yesus eman sia toꞌo nalai keen karin malu moos, sia la nanawa katak nalore Lia Diꞌak nosi Yesus baa ema iha fatin hotu-hotu. Hatete baa Filipus. Baa oras nia, nia baa kota ida iha rai Samaria atu katak lia nosi Yesus, nebee ema natene Yesus nia Kristus mak Naꞌi Maromak natudu kedan hori uluk. Toꞌo baa, Filipus nalo tadak blaar oi-oik. Ema lear naree saa mak nia nalo, sia moos libur malu atu rona niakaan dale. Baa oras nia, ema mak diabu tekar sia moos iha nia. Diabu sia sai nela ema nia sia, nodi nakrake makaꞌas. Ema kmaꞌas no ema ai asak moos dadi diꞌak. Naree nunia, ema iha kota nia neon diꞌak tebe-tebes. Iha kota nia moos noo ema ida naran Simon. Nia matenek aitahan kukun. Kleur tiꞌan, nia nalo ema Samaria sia fiar niakaan matenek. Nia loko aan naꞌak, “Haꞌu neꞌe, ema makaꞌas!” (10-11) Tan nunia, ema kiꞌik-boot, feto-mane, hotu-hotu fiar baa nia. Sia dale niakaan naran iha kota nia naꞌak, “Ema neꞌe, makaꞌas tebes! Saa mak nia nalo, nanis mai nosi Maromak beran!” (-) Mais oras Filipus toꞌo iha siakaan kota nia, nia nanorin Lia Diꞌak nosi Yesus baa sia. Nia moos natudu dalan, nebee sia bele tama dadi baa Naꞌi Maromak eman. Rona nola nunia, ema lear feto-mane fiar baa Yesus, hotu sia nusu simu sarani. Simon moos fiar baa Yesus, hotu nusu simu sarani. Sarani hotu tiꞌan, Simon tuir Filipus baa fatin hotu-hotu. Oras nia naree Filipus nalo tadak blaar no lia kasalak basuk sia, nia kaku ulun nodi naꞌak, “Makaꞌas tebes!” Baa oras nia, Kristus klosan sia iha Yerusalem rona nola ema iha rai Samaria sia, simu tiꞌan Naꞌi Maromak Manfatin. Hotu sia solok tenik Petrus no Yohanis baa nebaa. (15-17) Toꞌo nebaa, foin sia rona ema Samaria sei la simu dauk Maromak Kmalar Lulik. Sia simu loos sarani nodi Yesus naran dei. Hotu Petrus no Yohanis rai liman baa ema nia sia ulun nodi namulak nusu nebee, ema nia sia moos bele simu Maromak Kmalar Lulik. Namulak notu tiꞌan, sia moos simu. (-) (-) Oras Simon naree nunia, nia lolo osan baa Petrus no Yohanis nodi nusu naꞌak, “Ama sia! Foo beran nia baa haꞌu, nebee haꞌu krai liman baa ema, sia moos bele simu Maromak Kmalar Lulik.” (20-23) Mais Petrus nakanas naꞌak, “O atu kona kastikar mo okaan osan nia! O manoin o bele sosa Naꞌi Maromak beran modi osan ka? La bele! O la fatan serwisu mo ami, tan okaan neon la loos! Haꞌu katene o neꞌe, ema mahirus ema. Lia aat waꞌin moos kesi o! Diꞌak liu, soe lakon okaan aꞌaat, hotu mamulak baa Naꞌi Maromak, nebee Nia kasu okaan neon dois nia.” (-) (-) (-) Rona nola nunia, Simon nakroꞌan naꞌak, “Adeei, ama sia! Tulun hamulak lai, nebee kastikar nia keta kona haꞌu!” Hotu, Petrus no Yohanis katak nalore Naꞌi Yesus Manfatin iha kota nia. Hotu, sia fila nikar baa Yerusalem. Iha dalan, sia tuli leo-leo iha rai Samaria atu keke Lia Diꞌak nosi Yesus. Filipus nasoru ema boot Afrika idaBaa loron ida, Maromak Niakaan makbukar laleꞌan ida katak baa Filipus naꞌak, “Filipus! Baa lorokbelan, mais laꞌo tuir dalan tuan mak nosi kota Yerusalem borut sai rai Gasa.” (27-28) Rona nola nunia, Filipus moos laꞌo kedan. Iha dalan, nia naree ema boot ida.Hakerek Moon lia Yunani moos naꞌak ema boot neꞌe, kona kuꞌit tiꞌan. Natoon baa oras nia, ema mak serwisu naliku naꞌi feto iha tofatik, musti kona kuꞌit. Ema nia mai nosi rai Etiopia. Baa oras nia, rai Etiopia noo naꞌi feto ida naran Kandake. Ema boot neꞌe mak babilan Naꞌi Feto Kandake sasoin hotu-hotu iha naꞌin tofatik. Nia foin tuir namulak iha kota Yerusalem. Oras neꞌe, nia fila nikar baa niakaan rai. Oras Filipus naree nia, nia noꞌi saꞌe kareta nodi leno hakerek. (-) Maromak Kmalar Lulik katak baa Filipus nebee nareꞌis aan baa kareta nia, hotu nasoru ema boot nia. Kreꞌis tiꞌan, nia rona ema boot nia leno Yesaya niakaan hakerek. Hotu nia nusu naꞌak, “Ama! Ita hatene hakerek mak ita leno nia ka lale?” Ema boot nia nataa naꞌak, “Lale! Musti noo ema nalore baa haꞌu lai, foin bele katene. Saꞌe mai, tuur mo haꞌu iha neꞌe.” Hakerek mak ema boot leno nia, lian nuneꞌe:“Nia hanesan bibi malaemak ema dada nodi atu sona noꞌo.Nia hanesan bibi malae oan mak ema teri rahun,mais Nia la nakmee kois.Nia la loke ibun.Nia la nataa lia fuan rohan ida. Ema deꞌan nahaat Nia.Ema nakotu Niakaan lia la nodi moon.Masik Nia la noo sala moos,ema noꞌo luku.See mak bele dale nosi Niakaan husar-binan? La noo, tan ema noꞌo Nia iha raiklaran tiꞌan.”Yesaya 53:7-8 Leno hotu tiꞌan, ema boot nia nusu Filipus naꞌak, “Nuꞌunabee? Bei Yesaya dale nosi niakaan isin lolon duꞌuk ka, nosi ema seluk?” Rona nunia, Filipus moos nanorin lia Yesus baa ema boot nia nosi Yesaya niakaan hakerek ohin nia, nebee nia bele natene dalan moris atu tuir Yesus. Sia sei noꞌi laꞌo, ema boot nia naree wee iha mota ida. Nia dale teri Filipus naꞌak, “Ama! Maree! Noo wee iha nebaa. Kalo la noo saseni, ita tuun ona nebee ama sarani haꞌu.” [Filipus nataa naꞌak, “Diꞌak! Kalo ama fiar tebe-tebes baa Naꞌi Yesus, la noo saa ida mak saseni! Mai tuun ona, nebee haꞌu ksarani ama.”Hotu, ema boot nia katak naꞌak, “Haꞌu kfiar tebe-tebes kaꞌak Yesus nia, Naꞌi Maromak Oan mak Nia natudu kedan hori uluk.”]Lia tohar neꞌe la noo iha Hakerek Moon lia Yunani mak tuan basuk. Hotu, ema boot nia naruka kareta nanawa. Sia tuun baa wee, Filipus moos sarani kedas nia. Oras sia rua sai nosi wee laran, Kmalar Lulik foti nola Filipus baa fatin seluk. Ema boot nia la naree Filipus ona, mais nia laꞌo liu nodi neon diꞌak lo-loos. Hotu Filipus mosu iha leo ida naran Asotus.Iha lia Yunani, leo nia naran Asotus. Uluk, baa oras ema Filistin kaer ukun iha rai Israꞌel, leo nia naran Asdod. Hotu nia laꞌo liu baa katak Lia Diꞌak nosi Yesus iha leo hotu-hotu, toꞌo kota Kaisarea. Saulus fiar baa Yesus(Kristus Klosan Lian 22:6-16, 26:12-18)Baa oras nia, Saulus nasusar bei-beik Yesus eman sia. Nia moos buka dalan atu noꞌo sia. Nia baa nasoru naꞌilulik ulun boot atu nusu hakerek latan beran. Nia beer nodi hakerek nia foo baa uma hamulak ulun sia iha kota Damsik. Hodi nunia, kalo nia nasoru ema mak tuir Yesus dalan moris iha Damsik, nia bele kohi sia, hotu kesi nodi baa Yerusalem, nebee sia netan kastikar iha nia. Feto ka, mane ka, nia kohi luku. Simu nola hakerek latan beran nia, Saulus no niakaan mamaluk sia baa Damsik. Toꞌo kota luan, teki-tekis kroman maksinak ida tuun nosi laleꞌan, kona besik baa Saulus. Nia nakloti baa rai. Hotu nia rona lia maliak ida bolu naꞌak, “Saulus! Saulus! Tan saa o masusar Haꞌu nuneꞌe?” Rona nola nunia, Saulus nusu naꞌak, “Ita Boot mak dale neꞌe, see?”Lia maliak nia moos nataa naꞌak, “Haꞌu neꞌe, Yesus mak o masusar! Madeer, tama baa kota ona! Iha nia foin Haꞌu atu katak saa mak o musti malo.” Baa oras nia Saulus niakaan mamaluk sia moos rona lia maliak nia. Mais sia la naree saa ida. Sia neon lakon, toꞌo la bele dale sa-saa. Hotu Saulus nadeer nariik. Nia loke kokon matan, mais la bele naree tiꞌan. Niakaan mamaluk sia kaer nola liman, nadaek tama baa kota Damsik. Loron tolu laran, nia la bele naree sa-saa. Nia moos la naa-nemu sa-saa. Iha kota nia, noo Yesus eman ida naran Ananias. Naꞌi Maromak natadu aan baa nia tuir meꞌi, nodi bolu nia naꞌak, “Ananias!”Ananias nataa naꞌak, “Heꞌe, Naꞌi Maromak!” Naꞌi Maromak katak naꞌak, “Mai lai! Baa buka mola Haꞌukaan ema ida. Nia nein no ema ida naran Yudas. Yudas uman nia iha dalan ida naran Dalan Loos. Iha uma nia, noo ema Tarsus ida naran Saulus. Oras neꞌe, nia noꞌi namulak. Haꞌu katudu baa nia tiꞌan kaꞌak, mane ida naran Ananias atu mai baa nia. O musti baa rai liman baa nia, nebee nia bele naree nikar.” Mais Ananias nataa naꞌak, “Keta nunia, Ama Boot! Ami rona ema dale karuk-kwana nosi ema nia. Nia ema aat basuk mak nasusar tebe-tebes Yesus eman sia iha Yerusalem. Oras neꞌe, nia mai iha Damsik neꞌe tiꞌan. Ami rona haꞌak naꞌilulik ulun sia foo hakerek latan beran baa nia, atu nodi kohi mohu ema mak tuir Yesus dalan moris iha neꞌe.” Mais Naꞌi Maromak nataa naꞌak, “Keta sakar Haꞌu! Baa ona! Tan Haꞌu kboi nia tiꞌan atu loke dalan bodik Haꞌu. Nia atu keke Haꞌukaan Manfatin baa ema Israꞌel sia no ema nosi klubun seluk sia. Nia moos atu katak no baa naꞌi sia. Haꞌu duꞌuk atu kalore baa nia nosi susar oi-oik mak nia atu netan, tan tuir Haꞌu.” Rona Naꞌi Maromak dale nunia, Ananias baa kedan uma nia. Nia rai liman baa Saulus nodi naꞌak, “Mau Saul. Naꞌi Yesus mak o maree iha dalan klaran oras mai iha Damsik neꞌe, Nia mak naruka haꞌu kmai atu kamulak kodi rai liman baa o, nebee o bele maree mikar. Nia moos nakara o simu Niakaan Kmalar Lulik.” Ananias dale notu nunia, Saulus noran buat ida hanesan naꞌan tasi klalanus nakluꞌas sai nosi matan. Sai tiꞌan, matan moon kedas. Nia nadeer, hotu nia simu sarani. (19a-19b) Simu sarani tiꞌan, nia naa-nemu toꞌo isin moos biit nikar. 19b Saulus katak Lia Diꞌak nosi Yesus iha kota DamsikNunia hotu, Saulus sei nein loron hira tenik no Yesus eman sia iha kota Damsik. Nia moos tama baa uma hamulak Yahudi nodi katak naꞌak, “Rona! Yesus nia, tebe-tebes Naꞌi Maromak Oan!” Mais ema mak rona Saulus dale nunia, sia blaar no benar. Sia dale baa malu naꞌak, “Nia neꞌe, ema aat nia mak nasusar Yesus eman sia iha Yerusalem! Nia mai neꞌe atu kohi sia nodi baa naꞌilulik ulun sia. Tan saa oras neꞌe, nia nanorin lia nosi Yesus! Aaa! Nunabee tiꞌan?” Mais Saulus beran hetak kleur, hetak makaꞌas. Sura loron nia foo lia kakaer naꞌak, Yesus nia, tebe-tebes Kristus mak Naꞌi Maromak nameno kedan hori uluk. Nia nanorin kabaas nunia, toꞌo ema Yahudi sia la bele nataa sa-saa. La kleur, ema Yahudi sia koꞌa lia atu noꞌo nia. Loron-kalan ema daka iha kota nanokar atu noꞌo nia. Mais Saulus natene nola siakaan kakutak dois nia. Hotu, baa kalan ida, niakaan mamaluk naꞌin hira natama nia baa koꞌe boot ida, natuun nia tuir kota kadidin. Hodi nunia, nia sai nela kota Damsik.2 Korintus 11:32-33 Saulus baa YerusalemSaulus niakaan mamaluk sia nasai nia nosi Damsik tiꞌan, nia baa Yerusalem. Toꞌo nebaa, nia nakara namutuk no Yesus eman sia. Mais sia nataꞌuk, keta-keta nia asu fanu tuir Yesus, nebee nia bele kohi tenik sia. Mais iha nia, noo ema ida naran Barnabas. Nia namalu Saulus, hotu nodi nia baa nasoru Kristus klosan sia. Barnabas katak baa klosan sia naꞌak, Saulus nasoru Yesus tiꞌan iha dalan baa Damsik. Yesus moos dale duꞌuk no Saulus. Hotu Saulus la nataꞌuk katak lia nosi Yesus baa ema iha Damsik. Rona nola nunia, sia moos simu Saulus. Hotu Saulus nein namutuk no sia iha Yerusalem. Nia la nataꞌuk katak lia Yesus baa se-see dei. Nia moos toe no ema Yahudi naꞌin hira mak dale lia Yunani. Mais sia la noꞌuk simu niakaan dalen, toꞌo sia buka dalan atu noꞌo nia. Yesus eman seluk sia rona ema buka dalan aat nunia baa Saulus, sia nodi Saulus baa kota Kaisarea. Hotu, sia solok nikar nia baa niakaan kota Tarsus. Nunia hotu, Yesus eman sia iha rai Galilea no rai Samaria moris mamatek. Sia moos hetak waꞌin. Sia moris tuir Naꞌi Maromak hakaran. Kmalar Lulik moos nakbiit siakaan neon. Petrus nadiꞌak nola mane ida iha leo LidaBaa oras nia, Petrus laꞌo nasirin fatin hotu-hotu atu naree Yesus eman sia. Dala ida nia baa leo ida naran Lida. Toꞌo baa, nia nasoru mane ai kmaꞌas ida naran Eneas. Ema nia la nadeer nosi toba fatin tinan walu tiꞌan. Naree nunia, Petrus katak baa ema nia naꞌak, “Eneas! Oras neꞌe, Yesus Kristus nadiꞌak nola o tiꞌan. Madeer ona! Mahulin toba fatik.”Rona nola nunia, Eneas moos nadeer, hotu nahulin toba fatin. Oras ema leo Lida no leo Saron naree nia diꞌak tiꞌan, sia hotu-hotu moos fiar baa Yesus. Petrus nalo Ina Tabita moris nikarIha kota Yope tasi tehen, noo feto ida naran Tabita. (Tuir lia Yunani, naran Tabita naꞌak, Dorkas.)Ina neꞌe naran oik rua, mais lia isin manesak. Hodi lia Aram, Tabita naꞌak ‘bibi fuik’. Hodi lia Yunani, Dorkas moos naꞌak ‘bibi fuik’. Feto nia moos fiar baa Yesus. Loron-loron nia nalo diꞌak baa ema no tulun ema susar sia. Baa loron ida, Tabita moras, hotu mate. Ema nariis nia, hotu falun niakaan maten, natoba iha keꞌan tetu leten. Oras nia moos, sia rona Petrus iha leo Lida. Leo nia dook nosi kota Yope, laꞌo rai kreꞌis loron baluk ida. Sia solok ema naꞌin rua baa bolu nola Petrus. Nasoru tiꞌan, sia katak naꞌak, “Ama! Ami hakara ama mai lai-lais baa kota Yope lai.” Rona nola nunia, Petrus baa kedan no sia. Toꞌo nebaa, nia tama liu baa ina Tabita keꞌan. Keꞌan nia nakonu no feto faluk mak noꞌi tanis Tabita maten. Sia moos natudu baa Petrus faru no tais mak Tabita lita bodik sia. Hotu Petrus naruka sia sai. Nia moos nakniꞌa namulak. Hotu nia mana baa maten nia nodi dale naꞌak, “Tabita! Madeer ona!” Teki-tekis feto nia loke matan. Titu-naree Petrus, nia moos nadeer tuur. Hotu Petrus kaer liman, nodi foti nariik nia. Nia moos bolu nola feto faluk no ema seluk sia, hotu latan nikar baa sia Tabita mak moris nikar tiꞌan nia. Lia Tabita nia keke lema kota Yope toꞌo ema waꞌin fiar baa Naꞌi Yesus. Petrus sei nein iha Yope loron hira iha ema ida uman. Ema nia naran Simon. Niakaan serwisu, namoos kulit. Sondadu ulun Roma ida naran Kornelius, bolu PetrusBaa oras nia, noo sondadu ulun kiꞌik ida, naran Kornelius. Nia ulun bodik sondadu naꞌin atus ida. Sia mai nosi rai dook Italia, nein iha kota Kaisarea atu serwisu bodik ukunrai Roma. Kornelius nia, lisan seluk nosi ema Roma waꞌin, tan nia beer Naꞌi Maromak. Niakaan ema uma laran isin tomak moos nunia. Dala waꞌin nia tulun ema mukit sia. Sura loron nia moos namulak baa Naꞌi Maromak. Baa loro malirin ida, takseer tuku tolu, nia noran nuꞌu meꞌi. Nia naree lo-loren Maromak Niakaan makbukar laleꞌan ida mai bolu nia naꞌak, “Kornelius!” Naree nunia, Kornelius nataꞌuk tebes. Nia nusu naꞌak, “Saa, Ama Boot?”Makbukar nia nataa naꞌak, “Naꞌi Maromak rona okaan hamulak tiꞌan. Nia moos nanoin okaan laran diꞌak baa ema. Oras neꞌe, maruka ema baa kota Yope, baa bolu nola ema ida naran Simon Petrus. Nia nein iha uma ida iha tasi tehen. Uma naꞌin, naran Simon. Niakaan serwisu, namoos kulit.” Dale hotu nunia, makbukar laleꞌan nia laꞌo nela Kornelius. Hotu Kornelius bolu nola niakaan ema serwisu naꞌin rua no niakaan sondadu ida. Sondadu nia moos fiar baa Naꞌi Maromak. Kornelius katak lia ohin nia baa sia, hotu naruka sia baa kota Yope. Petrus mai Kornelius umanBaa awan, oras Kornelius eman sia kreꞌis baa Yope, Petrus saꞌe baa namulak iha Simon uma tetu leten. Kreꞌis loro natetu, Petrus salaen tiꞌan. Nia sei nein ema nadiꞌa haan, Naꞌi Maromak natudu lia ida baa nia nuꞌu meꞌi. Petrus naree laleꞌan nakloke, hotu tais fafalun boot ida mosu tuun mai. Tais nia nawisa baa lidun haat. Iha tais nia laran Petrus naree osa no lotuk oi-oik. Balu ain haat, balu maneꞌek no manu oi-oik. Hotu Petrus rona lia maliak ida naruka naꞌak, “Petrus! Madeer! Moꞌo osa no lotuk neꞌe sia, maa ona!” Mais Petrus nataa naꞌak, “La bele, Ama Boot! Haꞌu la kaa kokon, tan ami ema Yahudi hakribi buat nia sia.” Mais lia maliak nia dale nikar naꞌak, “Kalo Naꞌi Maromak katak naꞌak la hakribi ona, o la bele katak maꞌak sei hakribi!” Tais nia mosu nunia toꞌo isin tolu, foin niꞌit aan saꞌe nikar baa laleꞌan. Meꞌi notu nunia, Petrus nanoin baa-mai buka meꞌi isin. Baa oras nia moos, Kornelius eman sia toꞌo Simon uman, hotu nariik iha odamatan oin. Sia bolu uma naꞌin, hotu nusu naꞌak, “Ama, ami mai buka bainaka ida mak nein iha uma neꞌe. Nia naran Simon Petrus. Arumak ama natene nia ka?” Baa oras nia Petrus sei iha tetu leten nodi nanoin baa-mai buka meꞌi isin. Maromak Kmalar Lulik katak baa nia naꞌak, “Petrus! Noo emaHakerek Moon lia Yunani hira naꞌak, ‘ema naꞌin tolu’ mak mai. Hakerek ida seluk naꞌak, ‘ema naꞌin rua’ dei. Mais hakerek waꞌin la naꞌak ema naꞌin hira mak mai buka Petrus. mai buka o. Tuun ona, baa tuir sia. Lalika makerat! Masik sia lahoos ema Yahudi moos, keta makribi sia. Tan Haꞌu mak karuka sia mai saka o.” Rona nola nunia, Petrus moos tuun baa nasoru sia nodi dale naꞌak, “Haꞌu mak emi buka. Emi hakara saa?” Sia nataa naꞌak, “Sondadu Roma ida mak naruka ami mai. Nia ulun bodik sondadu naꞌin atus ida. Nia neon loos. Nia moos beer Naꞌi Maromak. Ema Yahudi waꞌin natene niakaan dadiꞌak. Hori sehik Maromak Niakaan makbukar laleꞌan ida tuun mai, naruka nia nusu ita boot mai iha niakaan uma, nebee nia rona duꞌuk nosi ita boot.” Rona nola nunia, Petrus moos simu. Mais nia tene sia toba baa kalan nia. Baa awan, sia nadeer, hotu sia baa no Petrus. Yesus eman naꞌin hira nosi Yope moos namalu sia. Sia laꞌo loron ida tomak, awan foin sia toꞌo kota Kaisarea. Toꞌo nebaa, Kornelius noꞌi nein sia, bele-bele no niakaan ema uma laran no belun sia. Oras Petrus atu tama baa Kornelius uman, Kornelius nalai baa nakniꞌa iha Petrus ain, atu sudur baa nia. Mais Petrus foti nariik nia nodi katak naꞌak, “Ama! Mariik! Keta sudur baa haꞌu, tan haꞌu moos hanesan ama.” Rona nola nunia, Kornelius moos nariik. Hotu sia rua laꞌo nodi dale baa malu, atu tama baa Kornelius uman. Sia sei la tama dauk, Petrus naree ema waꞌin libur malu, nein nia tiꞌan. Naree nunia, nia dale naꞌak, “Maluk sia. Emi hatene haꞌak, ami neꞌe ema Yahudi. Tuir amikaan adat, ami hakribi ema seluk. Saa tenik, tama baa siakaan uma. Mais foin da-dauk neꞌe, Naꞌi Maromak katak baa haꞌu naꞌak, haꞌu la kbele kakribi ema ona, mais haꞌu kmusti kahur ko sia kodi kafoli sia, hanesan haꞌukaan ema uma laran duꞌuk. Tan baa nia, baa oras emi bolu haꞌu kmai, haꞌu moos mai kedan. Haꞌu la kbele kaseꞌi lia oi-oik, tan Naꞌi Maromak katak kedan nunia baa haꞌu! Oras neꞌe, emi katak kokon! Emi hakara saa?” Hotu Kornelius katak lia hotu-hotu naꞌak, “Loron haat foin liu neꞌe, baa oras loro atu malirin, haꞌu kamulak iha uma neꞌe. Teki-tekis mane ida nariik iha haꞌukaan oin. Niakaan tais molen naksinak. Nia moos bolu haꞌu naꞌak, ‘Kornelius! Naꞌi Maromak rona tiꞌan okaan hamulak. Nia moos nanoin okaan laran diꞌak baa ema hotu-hotu. Oras neꞌe o maruka ema baa kota Yope, baa bolu ema ida naran Simon Petrus. Nia nein iha uma ida iha tasi tehen. Uma naꞌin naran Simon. Niakaan serwisu, namoos kulit.’ Tan lia nia, haꞌu karuka kedan ema baa bolu ita boot. Ami sera dodan tebe-tebes, tan ita boot nakara mai tiꞌan. Oras neꞌe ami libur malu iha neꞌe, atu rona duꞌuk lia mak Naꞌi Maromak naruka ita boot katak baa ami.” Petrus katak Lia Diꞌak nosi Yesus baa ema mak lahoos YahudiRona Kornelius dale nunia, Petrus nataa naꞌak, “Oras neꞌe, foin haꞌu katene Naꞌi Maromak nafoli ema hotu-hotu manesak. Nia la fihir oin.Hanoin Hikar Dalan Moris 10:17 Ema nosi hunun nabee dei, kalo nia neon loos, nia beer namulak baa Naꞌi Maromak, nodi tuir Niakaan hakaran, ema nia nanis nalo Naꞌi Maromak neon diꞌak. Lia diꞌak neꞌe mak Naꞌi Maromak katak tiꞌan baa ami ema Israꞌel. Yesus mate atu nalo ema raiklaran diꞌa-diꞌak nikar no Naꞌi Maromak. Yesus moos Naꞌin bodik ema hotu-hotu. Emi hatene tiꞌan lia mak dadi iha rai Yudea tomak, nahuu nosi Yohanis nalaꞌo niakaan serwisu. Nia katak baa ema naꞌak sia musti soe siakaan salan no simu sarani atu dadi tadak naꞌak sia diꞌa-diꞌak nikar no Naꞌi Maromak tiꞌan. Emi moos hatene haꞌak, Naꞌi Maromak natuun Niakaan Kmalar Lulik baa Yesus ema Nasaret nia. Hotu Yesus nodi Naꞌi Maromak beran laꞌo sura leo, nalo lia diꞌak bodik ema. Nia moos tulun ema mak diabu ulun nasusar. Nia bele nalo nunia, tan Naꞌi Maromak namutuk no Nia. Ami haree duꞌuk saa mak Yesus nalo iha kota Yerusalem no iha rai Yahudi tomak.Mais nosi ikus, ema nedi noꞌo Nia baa ai karuus toꞌo mate. Mais toꞌo wainrua,Kalo ita sura loron hodi lia Yunani, oin seluk nosi sura loron hodi lia Tetun. Lia Yunani sura loron ohin neꞌe naꞌak “loron ida”; awan naꞌak “loron rua”; wainrua naꞌak “loron tolu”; waintolu naꞌak “loron haat”. Hakerek Moon tuir lia Yunani naꞌak, τῃ τρίτῃ ἡμέρᾳ (tei tritei heimera). Neꞌe naꞌak “iha loron tolu”. Mais ita sura loron nia hodi lia Tetun naꞌak “wainrua”. Ita hatene haꞌak Yesus mate baa loron lima. Awan, loron neen (mak ema Yahudi sura naꞌak, loron rua). Hotu, Yesus moris nikar baa loron domiku (mak ema Yahudi sura naꞌak, loron tolu). Naꞌi Maromak nalo Nia moris nikar. Hotu Nia natadu aan baa ema. Mais ami mesan mak haree Nia, lahoos ema hotu-hotu. Tan Naꞌi Maromak boi nola ami dadi ain-liman. Tan lia nia, oras Yesus moris nikar, ami mak haa-hemu hamutuk ho Nia. Yesus moos naruka ami baa katak halore haꞌak, Nia neꞌe, Kristus mak Naꞌi Maromak nameno kedan hori uluk. Naꞌi Maromak foti Nia dadi Makotu Lia. Nosi ikus Nia atu tetu lia bodik ema moris no ema mate, naꞌak see mak bele moris nima-nimak no Naꞌi Maromak, no see mak lale. Hori uluk fohon Maromak makoꞌan sia nakerek nosi Yesus neꞌe naꞌak, see mak fiar baa Nia, Naꞌi Maromak nanis simu sia. Nia moos kasu siakaan salan.” Ema mak lahoos Yahudi simu Maromak Kmalar LulikPetrus sei dale nunia, teki-tekis Maromak Kmalar Lulik tuun baa ema nia sia hotu-hotu. Petrus niakaan mamaluk ema Yahudi sia nosi kota Yope moos iha nia. Oras sia naree ema waꞌin nia simu Maromak Kmalar Lulik, sia blaar karin, tan sia foin naree Naꞌi Maromak natuun Niakaan Kmalar Lulik bodik ema mak lahoos Yahudi. Sia moos rona ema nia sia dale nodi lia oi-oik no tonu-naboot Naꞌi Maromak.Naree nunia, Petrus katak baa niakaan mamaluk sia naꞌak, “Emi haree duꞌuk baa! Ema neꞌe sia simu Maromak Kmalar Lulik tiꞌan, nuꞌu ita. Tan baa nia, kalo ita sarani sia, la noo ema ida mak bele saseni ita.” Hotu Petrus naruka sia sarani Kornelius bele-bele no niakaan ema sia, nebee sia dadi Yesus Kristus eman. Sarani notu, Kornelius sia nusu Petrus nein loron hira tenik, foin fila baa Yerusalem. Petrus naloos aan, tan nia sarani ema mak lahoos YahudiPetrus sei la fila dauk nosi Kaisarea, Kristus klosan sia no ema makfiar seluk sia iha Yerusalem rona tiꞌan naꞌak, ema mak lahoos Yahudi simu Naꞌi Maromak Manfatin. Oras Petrus fila nikar baa Yerusalem tiꞌan, ema makfiar naꞌin hira nalo lia no nia, tan sia nakara Yesus eman sia musti tuir metin adat Yahudi.Ema neꞌe sia naꞌak, kalo ema mak lahoos Yahudi nakara tuir Yesus, musti hamane aan tuir adat Yahudi. Sia moos musti tuir ukun-badu Yahudi seluk sia. Sia nasalak Petrus naꞌak, “Hoi! O malo oinsaa mak nia? O matene itakaan adat ka lale? Oin nunabee bele sakar adat toꞌo tama baa ema lahoos Yahudi uman? Saa tenik, maa-memu mo sia? La bele nunia, tan sia la tuir itakaan lahan hamane aan. Sia la fatan kahur malu no ita.” Rona nola nunia, Petrus moos katak lia hotu-hotu mak dadi tiꞌan naꞌak, “Baa loron ida, oras haꞌu kein iha kota Yope, haꞌu kbaa kamulak. Naꞌi Maromak moos natudu baa haꞌu tuir meꞌi. Haꞌu karee laleꞌan nakloke, tais fafalun boot ida mosu tuun mai. Tais nia nawisa baa lidun haat. Iha tais fafalun laran, haꞌu karee osa no lotuk oi-oik. Balu ain haat, balu maneꞌek no manu oi-oik. Ita ema Yahudi hakribi buat nia sia. Haꞌu moos rona lia maliak ida naruka naꞌak, ‘Petrus! Madeer! Moꞌo osa no lotuk neꞌe sia, maa ona.’ Mais haꞌu kataa kaꞌak, ‘La bele, Ama Boot! Haꞌu la kaa kokon buat oin nunia sia, tan ami hakribi.’ Mais lia maliak nia nataa naꞌak, “Kalo Naꞌi Maromak katak naꞌak la hakribi ona, o la bele katak maꞌak sei hakribi.” Tais nia mosu nunia toꞌo isin tolu, foin niꞌit aan saꞌe nikar baa laleꞌan. Baa oras nia moos, ema naꞌin tolu toꞌo uma nia. Sia nosi Kaisarea mai buka haꞌu. Naꞌi Maromak Kmalar Lulik katak baa haꞌu naꞌak, ‘Tuun baa tuir sia. Lalika makerat. Masik sia lahoos ema Yahudi moos, keta makribi sia.’ Hotu itakaan maluk naꞌin neen neꞌe moos tuir no haꞌu baa Kaisarea. Iha nia, ami hotu-hotu tama baa sondadu ulun Roma ida uman. Ulun nia dale naꞌak, foin loron hira liu neꞌe, nia naree Maromak Niakaan makbukar laleꞌan ida nariik iha niakaan uma, hotu dale naꞌak, ‘Maruka ema baa Yope, baa bolu ema ida naran Simon Petrus. Ema nia atu katak baa o mo okaan ema uma laran sia, lia nosi Yesus mak bele sori emi.’ Tan lia nia, haꞌu kanorin lia nosi Yesus baa sia. Baa oras nia moos, Maromak Kmalar Lulik tuun baa sia, manesak nuꞌu tuun baa ita hori hirak nia. Haꞌu karee kola sia simu Maromak Kmalar Lulik nunia, haꞌu kanoin kola Naꞌi Yesus dalen uluk mak naꞌak, ‘Yohanis sarani emi nodi wee, mais Naꞌi Maromak atu nalo lia boot liu nia, tan Nia atu natuun Niakaan Kmalar Lulik bodik emi.’Kristus Klosan Lian 1:5 Lia neꞌe malorek tiꞌan. Naꞌi Maromak natuun Niakaan Kmalar Lulik baa ema mak lahoos Yahudi, nuꞌu Nia moos natuun baa ita, tan ita fiar baa Naꞌi Yesus Kristus. Haꞌu atu kdale saa tenik? Emi hakara haꞌu ksakar Naꞌi Maromak ka?” Rona Petrus naloos aan nunia, sia la nasalak tenik nia ona. Sia moos tonu-naboot Naꞌi Maromak naꞌak, “Makaꞌas basuk! Naꞌi Maromak loke dalan tiꞌan, nebee ema mak lahoos Yahudi moos bele soe lakon siakaan salan. Nia nakara nebee sia moos bele moris nima-nimak no Nia.” Yesus eman sia nalai keen karin malu, toꞌo balu libur malu iha kota AntiokiaNahuu baa oras Stefanus mate tiꞌan, ema nasusar Yesus eman sia. Tan nunia, sia nalai keen karin malu baa fatin hotu-hotu. Balu baa rai Fenisia, balu moos baa rai Siprus, no balu tenik nalai dook toꞌo kota Antiokia iha rai Siria. Toꞌo nebaa, sia katak lia nosi Yesus iha nia. Mais sia katak baa ema nosi siakaan klubun Yahudi duꞌuk. La katak baa ema seluk.Kristus Klosan Lian 8:1-4 Mais Yesus eman sia nosi rai Siprus no kota Kirene mak nalai toꞌo kota Antiokia iha rai Siria, sia balu katak Lia Diꞌak nosi Naꞌi Yesus baa ema Yunani iha nia. Naꞌi Maromak moos natuun beran baa sia, toꞌo ema waꞌin fiar baa Naꞌi Yesus. (22-24) Oras Yesus eman sia mak iha Yerusalem rona naꞌak, ema Yunani iha Antiokia moos fiar baa Yesus tiꞌan, sia solok ema ida naran Barnabas, baa naree sia iha nebaa. Barnabas neꞌe, ema laran diꞌak. Nia fiar tebe-tebes baa Naꞌi Maromak. Maromak Kmalar Lulik moos babilan niakaan moris.Toꞌo nebaa, Barnabas neon diꞌak tan naree Naꞌi Maromak moos serwisu tiꞌan iha ema lahoos Yahudi siakaan moris. Hotu, nia nakbiit siakaan neon, nebee tuir tebe-tebes Naꞌi Yesus dalan moris. Hodi nunia, Naꞌi Yesus eman sia hetak kleur, hetak waꞌin. (-) (-) Nunia hotu, Barnabas baa buka Saulus iha kota Tarsus. Nasoru nola tiꞌan, nia namaus nebee sia rua fila bele-bele baa Antiokia. Saulus moos nakara. Hotu sia rua nein namutuk no Yesus eman sia iha Antiokia tinan ida laran. Sura loron sia rua nanorin Yesus dalan moris baa ema lear. (Iha kota Antiokia nia, ema foin nahuu nanaran Yesus eman sia naꞌak, ‘ema Kristen’).Lia fuan ‘Kristen’ nahuu nosi lia fuan ‘Kristus’. Niakaan isin naꞌak, ‘ema mak tuir Kristus’. Kristus lia isin naꞌak, ‘Ema Moon mak Naꞌi Maromak natudu atu solok mai’. Oras sia rua sei nein iha Antiokia, ema naꞌin hira mai nosi Yerusalem. Ema nia sia, Maromak nalo baa makoꞌan. Nosi sia, ema ida naran Agabus. Maromak Kmalar Lulik katak baa nia naꞌak, “Rai salaen boot atu dadi iha raiklaran tomak.” Hotu, Agabus baa katak lia nia baa ema. (Niakaan dale nia naksain tebes, baa oras ukunrai Roma ulun ida naran Klaudius kaer ukun.)Kristus Klosan Lian 21:10 Rona Agabus dale kedan nunia, Yesus eman sia iha Antiokia koꞌa lia atu libur osan, nebee foo baa mamaluk makfiar sia mak moris susar iha rai Yudea. Ida-idak foo tuir niakaan babelen. Libur hotu tiꞌan, sia boi Barnabas no Saulus atu nodi osan nia foo baa ema susar sia iha Yudea nebaa. Ema noꞌo Yakobus, hotu natama Petrus baa buiBaa oras nia, Naꞌi HerodesNaꞌi Herodes neꞌe, ema moos natene nia nodi naran Herodes Agripa. Niakaan bein, ema natene nodi naran Herodes Boot. Nia mak naruka hoꞌo lawarik oan sia baa oras Yesus moris iha Betlehem. moos nahuu nasusar Yesus eman balu. Nia naruka ema baa noꞌo Yakobus nodi surik. (Yakobus nia, mak Yohanis maun.) Yakobus mate nia nalo ema boot Yahudi sia neon diꞌak. Naree nunia, Herodes hetak nalo tuꞌan. Kona baa loron diꞌak mak ‘Dahur Tubi Bakae’,Loron diꞌak nia, kreꞌis no Dahur Paska. Herodes moos naruka ema baa kohi nola Petrus. Kohi nola tiꞌan, sia natama baa bui. Hotu, sia naruka sondadu klibur haat nebee sia seluk malu daka Petrus loron-kalan. Klibur ida, ema naꞌin haat. Herodes nakara hein toꞌo loron diꞌak siku lai, foin nia nakotu Petrus lian iha ema lear oin.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 12:1-27 Baa oras Petrus iha bui nia, Yesus eman seluk sia namulak la nakotu. Sia nakroꞌan nebee Naꞌi Maromak naliku Petrus iha bui. Naꞌi Maromak nasai Petrus nosi buiBaa awan, loron diꞌak siku tiꞌan, Herodes atu nakotu Petrus lian iha ema lear oin. Kalan nia moos, sia kesi Petrus nodi besi talik matan rua iha bui laran. Hotu, sia naruka Petrus toba iha sondadu naꞌin rua klaran. Sondadu seluk sia daka odamatan. Teki-tekis Maromak Niakaan makbukar laleꞌan ida mai nariik iha nia. Keꞌan nia moos nakroma no naksinak. Makbukar nia fuꞌa nadeer Petrus nodi dale naꞌak, “Petrus! Madeer lai-lais!” Naruka nunia, besi talik nakbudi kedas nosi Petrus liman. Hotu makbukar naruka tenik naꞌak, “Tau faru no kaso ona.” Petrus tau tiꞌan, makbukar naruka tenik naꞌak, “Tau faru luan, hotu mai tuir haꞌu.” Hotu Petrus tuir kedas makbukar nia, atu laꞌo sai nosi bui. Petrus naneo naꞌak, nia meꞌi dei. Mais tuir loos, lia tebes nunia. Sia laꞌo liu daka fatik nomer ida no nomer rua, hotu toꞌo odamatan besi. Odamatan nia naꞌin nakloke duꞌuk. Sia rua sai liu, hotu laꞌo tuir dalan mak baa kota. Teki-tekis, makbukar laleꞌan nia laꞌo nela Petrus, nabusik nia mesan iha dalan nia. Makbukar lakon tiꞌan, foin Petrus neon nakloke. Nia naneo naꞌak, “Neꞌe tebes! Oras neꞌe foin haꞌu katene, Naꞌi Maromak mak solok makbukar nia mai nabusik haꞌu nosi Herodes liman. Nia nalo nunia, nebee haꞌu la kona ema Yahudi siakaan kakutak dois.” Hotu Petrus baa feto ida naran Maria uman. Feto neꞌe, Yohanis inan. Yohanis neꞌe, naran seluk Markus. Iha uma nia, ema waꞌin naklibur malu tiꞌan. Sia noꞌi namulak no nakroꞌan nebee Naꞌi Maromak tulun Petrus. Toꞌo uma nia, Petrus deku odamatan nanokar nodi bolu. Ata feto ida naran Rode rona ema bolu, nia moos baa nateke see mak mai nia. Rona Petrus lian, Rode natene kedan. Nia neon diꞌak toꞌo. Mais tan benar, nia naluꞌa loke odamatan baa Petrus. Hotu nia nalai tama lai-lais, katak baa ema sia naꞌak, “Rona! Petrus nariik iha luan!” Rona Rode dale nunia, sia nataa naꞌak, “Lale! O keta dale makdiuk nunia.”Mais feto nia kaer metin niakaan lia fuan naꞌak, “Tebes! Haꞌu krona tebes Petrus lian! Nia iha luan nebaa.”Mais sia la fiar. Sia dale naꞌak, “Keta arumak ema nia, Maromak Niakaan makbukar laleꞌan ida mak daka Petrus.” Sia sei dale baa-mai, Petrus bolu bei-beik, toꞌo sia baa loke odamatan. Loke tiꞌan, sia blaar, tan ema nia Petrus tebes. Hotu Petrus nodi liman nakahik sia hotu-hotu, nebee sia no-nook. Hotu nia katak baa sia, lia oin nunabee toꞌo Naꞌi Maromak nasai nia nosi bui. Nia moos naruka naꞌak, “Emi baa katak lia neꞌe hotu-hotu, baa Yakobus no Kristus klosan seluk sia.” Naruka notu nunia, Petrus laꞌo baa fatin seluk. Awan seisawan, sondadu mak daka bui sia naree Petrus la iha tiꞌan. Sia benar no nataꞌuk basuk, tan la natene saa mak atu dadi baa sia. Oras Herodes natene nola lia nia, nia naruka ema baa buka Petrus, mais la nasoru. Rona nunia, Herodes naruka ema leno sondadu mak daka bui sia. Leno tiꞌan, nia naruka hoꞌo hotu-hotu.Nunia hotu, Herodes laꞌo nela Yudea, baa nein iha kota Kaisarea. Naꞌi Herodes mateBaa oras nia, ema nosi kota Tirus no kota Sidon nakara sosa haan nosi Naꞌi Herodes rain. Mais naꞌi nia funu malu kleur tiꞌan no sia. Nosi ikus, ema Tirus no ema Sidon kabuar lia buka dalan atu dame no Naꞌi Herodes. Sia boi nola ema naꞌin hira atu baa nasoru Naꞌi Herodes. Toꞌo Kaisarea, sia nalo belu no ema ida naran Blastus mak serwisu iha naꞌin tofatik. Sia kabuar lia no Blastus, nebee nia buka dalan bodik sia bele nasoru Naꞌi Herodes. Nosi ikus, Naꞌi Herodes moos nakara. Hotu sia boi leet ida atu nasoru malu. Baa loron nia, Naꞌi Herodes nalo dahur boot. Nia tau niakaan isi belun, hotu natodan aan baa niakaan kadera ukun iha ema lear oin. Hotu nia nahuu dale. Rona nola niakaan lian, ema lear nia tonu-naboot nia naꞌak, “Rona! Niakaan lian nia kabaas! Neꞌe lahoos ema raiklaran lian. Lian neꞌe nosi laleꞌan.” Teki-tekis Maromak Niakaan makbukar laleꞌan ida natuun moras baa Naꞌi Herodes, tan nia simu ema lear tonun nodi sesu sees Naꞌi Maromak. La kleur Naꞌi Herodes mate dodok, tan oras sei moris, ular aat naa niakaan isin tiꞌan. Baa oras nia, Naꞌi Maromak Manfatin hetak keke lema. Ema mak tuir Yesus moos, hetak waꞌin tuꞌan. Baa oras nia moos, Barnabas no Saulus nodi ema Antiokia siakaan tatulun baa Yerusalem. Hotu sia fila nikar Antiokia. Sia nodi mane nurak ida naran Yohanis. Yohanis neꞌe, mak sia temi naꞌak; Markus. Ema Antiokia sia solok Barnabas no SaulusBaa oras nia, ema waꞌin fiar baa Yesus tiꞌan iha kota Antiokia. Maromak nalo sia naꞌin hira baa makoꞌan. Naꞌin hira tenik nanorin ema. Sia hotu-hotu mak neꞌe:Barnabas,Simeon (mak ema bolu ‘Manek Metan’),a: Hakerek Moon lia Yunani naꞌak ‘Niger.’ Neꞌe naꞌak ‘metan’, lale, ‘nakukun’.Lukius (nosi kota Kirene),Menahem (mak ema nawaꞌi hori sei kiꞌik namutuk no Naꞌi Herodes),b: Naꞌi Herodes neꞌe, ema natene nodi naran Herodes Antipas. Nia mak noꞌo Yohanis, Mak Sarani Ema. Niakaan ama, naran Herodes Boot. Nia mak naruka hoꞌo lawarik oan sia, baa oras Yesus moris iha Betlehem. Naꞌi Herodes mak noꞌo Yakobus, no mate tan ular aat naa isin, ema natene nia nodi naran Herodes Agripa.no Saulus. Loron ida, sia nalirin aan nodi libur malu atu loꞌu-sudur baa Naꞌi Maromak. Oras nia, Kmalar Lulik katak baa sia naꞌak, “Boi hola Barnabas no Saulus! Sia musti nalaꞌok serwisu mak Haꞌu atu klatan baa sia.” Sia nalirin aan nodi namulak hotu tiꞌan, sia rai liman baa Barnabas no Saulus, foti sia rua baa nalaꞌok Naꞌi Maromak Niakaan serwisu. Barnabas no Saulus baa rai Siprus(4-5) Hotu Maromak Kmalar Lulik solok Barnabas no Saulus baa laꞌo nasirin rai. Sia baa nahuluk kota ida iha tasi tehen naran Seleukia. Yohanis moos baa no sia (nia mak ema moos bolu naꞌak Markus). Toꞌo nebaa, sia saꞌe roo tasi baa rai Siprus. Hotu sia tuun iha kota ida naran Salamis. Iha nia, sia tama baa uma hamulak Yahudi atu nanorin Naꞌi Maromak Manfatin. (-) (6-8) Nunia hotu, sia laꞌo tuli nosi leo baa leo, toꞌo kota ida naran Pafos iha rai Siprus rohan balu. Gubernur ida naran Sergius Paulus nein iha kota nia. Nia neꞌe kakutak diꞌak. Oras nia rona nola Barnabas no Saulus mai, nia naruka ema baa bolu sia, tan nia beer basuk atu rona Naꞌi Maromak Manfatin.Mais iha kota nia moos noo ema Yahudi ida naran Baryesus (niakaan naran seluk tuir lia Yunani naꞌak ‘Elimas’). Nia, makaer aitahan kukun nodi tolek ema naꞌak nia Maromak makoꞌan. Tan nia la nakara gubernur fiar baa Yesus, nia sasuku gubernur nebee keta rona baa Barnabas no Saulus. (-) (-) Mais Maromak Kmalar Lulik babilan Saulus (ema moos bolu nia naꞌak Paulus). Nia naklosu matan fuan nodi natutuk makaꞌas baa ema nia, hotu dale naꞌak, “Elimas! O neꞌe, diabu ain-liman. O beꞌur teen! O sakar lia diꞌak hotu-hotu. Toꞌo wainhira o maleꞌuk Naꞌi Maromak dalan loos?! Manawa ona! Rona! Naꞌi Maromak atu kastikar o! Okaan matan atu delek, hotu o la bele maree sa-saa toꞌo loron hira sia.”Paulus dale hotu nunia, Elimas moos matan delek kedas. Nia laꞌo le-lemas, buka ema nadaek nia. Naree Elimas kona kastikar nunia, gubernur blaar karin. Oras nia rona Barnabas no Paulus nanorin lia nosi Yesus, Nia neon monu kedas. Hotu nia moos fiar baa Yesus. Paulus no Barnabas nodi Lia Diꞌak baa kota Antiokia iha rai PisidiaNunia hotu, Paulus sia laꞌo nela kota Pafos iha rai Siprus. Sia saꞌe roo tasi, hakur baa balu, toꞌo kota Perga iha rai Pamfilia. Toꞌo nebaa, sia tuun. Hotu Yohanis Markus laꞌo nela sia, fila nikar Yerusalem. Nosi Perga, Paulus no Barnabas laꞌo rai baa kota Antiokia iha rai Pisidia.Sia toꞌo nebaa kona baa ema Yahudi siakaan loron boot. Hotu sia moos baa tuir namulak iha uma hamulak Yahudi. Baa oras nia, ema leno hakerek nosi Bei Musa no Maromak makoꞌan seluk sia. Leno hotu tiꞌan, uma hamulak ulun sia nusu baa Paulus no Barnabas naꞌak, “Ama sia! Kalo emi hakara hanorin ami, ami husu hodi hakneter, nebee emi dale hakbiit amikaan neon.” Paulus dale baa ema Yahudi iha AntiokiaRona nola uma hamulak ulun sia nusu nunia, Paulus soruk baa oin. Nia natadan nodi liman, nebee hotu-hotu no-nook. Hotu nia katak naꞌak, “Mamaluk ema Israꞌel sia, no emi hosi klubun seluk sia mak beer tuir Naꞌi Maromak. Haꞌu kusu nebee emi taꞌan tilun, rona baa haꞌu lai. Hori uluk fohon, Naꞌi Maromak boi nola ema Israꞌel siakaan bei uluk. Sia nein iha rai Mesir mak lahoos siakaan rain. Mais Naꞌi Maromak natuun manek no dame baa sia iha nia, toꞌo siakaan husar-binan bea tuꞌan. Hotu Naꞌi Maromak nodi Niakaan beran boot, nasai sia nosi Mesir.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 1:7, 12:51 Hotu sia moris lori baa-mai iha fatin fuik sia toꞌo tinan haat nulu. Masik sia ulun fatuk nohuun moos, Naꞌi Maromak naterus aan nalaꞌok sia.Sura Renu Israꞌel 14:34; Hanoin Hikar Dalan Moris 1:31 Nosi ikus, Nia nabeꞌo dodok ema klubun hitu iha rai Kanaꞌan. Hotu Nia faꞌe siakaan rain nia, dadi bein sasoin bodik bei uluk sia.Hanoin Hikar Dalan Moris 7:1; Yosua 14:1 Sia moris nunia toꞌo tinan atus haat lima nulu.Nunia tiꞌan, Naꞌi Maromak foti ema makotu lia sia atu naliku sia. Nosi ikus, Nia foti makoꞌan ida naran Samuel bodik sia.Ema Makotu Lia 2:16; 1 Samuel 3:20 Mais baa oras nia, bei uluk sia nakara tebes atu nanaꞌi baa naꞌin ida. Tan lia nia, Naꞌi Maromak foti ema ida nosi hunun Benyamin, nalo baa naꞌin. Ema nia, Kis oan naran Saul. Saul kaer ukun toꞌo tinan haat nulu.1 Samuel 8:5, 10:21 Nosi ikus, Naꞌi Maromak natuun nikar nia, seluk nodi Isai oan naran Daud. Naꞌi Maromak dale nosi Daud nia naꞌak, “Isai oan Daud neꞌe, kona baa Haꞌukaan neon. Nia nanis atu nalo tuir Haꞌukaan hakaran hotu-hotu.”1 Samuel 13:14, 16:12; Kananuk Sia 89:20 Baa oras nia, Naꞌi Maromak nameno solok Daud husar-binan ida atu sori ema Israꞌel sia. Oras neꞌe, haꞌu kakara katak baa emi hotu-hotu kaꞌak, Daud husar-binan mak Naꞌi Maromak nameno nia, Nia mak Yesus.” Paulus nanorin naꞌak Yesus mak KristusHotu Paulus dale natutan naꞌak, “Yesus sei la nahuu dauk Niakaan serwisu, ema ida naran Yohanis baa katak ema Israꞌel sia, nebee sia soe lakon siakaan salan. Hotu sia musti simu sarani, dadi tadak naꞌak sia diꞌa-diꞌak tiꞌan no Naꞌi Maromak.Markus 1:4; Lukas 3:3 Oras Yohanis niakaan serwisu kreꞌis mohu oan, nia katak baa ema naꞌak, ‘Keta haneo haꞌak, haꞌu neꞌe, Ema nia mak Naꞌi Maromak nameno atu solok mai. Hanoin diꞌa-diꞌak! Emi sei hein tenik ema ida atu mai. Nia boot liu haꞌu, toꞌo dadi niakaan ata dei moos, haꞌu la kfatan.’Hakerek Moon lia Yunani naꞌak ‘katuꞌu atu kore niakaan kaso talin moos, haꞌu la kfatan’. Lia neꞌe naꞌak, hanesa baa Yesus, Yohanis noran isin lolon ema kiꞌik dei. Leno iha hakerek Mateus 3:11; Markus 1:7; Lukas 3:16; Yohanis 1:20,27. Mamaluk sia! Emi mak Abraham husar-binan no emi hosi klubun seluk mak beer Naꞌi Maromak. Rona haꞌu lai! Naꞌi Maromak katak lia neꞌe, tan Nia nakara atu sori ita, nebee ita moris tuir Niakaan dalan. Hori uluk, Naꞌi Maromak naruka kedan Niakaan makoꞌan sia nakerek lia nosi Ema mak Nia atu solok mai. Ema Yerusalem no siakaan ulun sia, leno lia nia dala waꞌin tiꞌan. Sura loron boot, sia tama baa uma hamulak, leno lia nia. Mais sia la natene naꞌak, Ema mak Naꞌi Maromak nameno kedan nia, mak Yesus. Sia buka dalan atu taa ukun mate baa Nia. Mais lia neꞌe natoꞌo saa mak Maromak makoꞌan sia nakerek nela tiꞌan. Masik sia la noo lia tatuur atu nodi nahonu Nia moos, sia baa nusu Gubernur Pilatus, nebee noꞌo Nia.Mateus 27:22-23; Markus 15:13-14; Lukas 23:21-23; Yohanis 19:15 Gubernur moos simu. Hotu sia nedi noꞌo Nia baa ai karuus, toꞌo mate. Mais lia neꞌe moos natoꞌo saa mak Maromak makoꞌan sia nakerek nela tiꞌan. Hotu, sia natuun Niakaan maten nosi ai karuus, nodi baa nakoi.Mateus 27:57-61; Markus 15:42-47; Lukas 23:50-56; Yohanis 19:38-42 Mais Naꞌi Maromak nodi Niakaan beran nalo Nia moris nikar. Moris nikar tiꞌan, Nia natadu aan dala waꞌin baa Niakaan ema sia. Sia nia mak mai bele no Nia nosi rai Galilea baa Yerusalem. Oras neꞌe, sia moos dadi saksiin bodik ita ema Israꞌel.”Kristus Klosan Lian 1:3 Paulus nanorin naꞌak Maromak makoꞌan nakerek kedan lia Yesus(32-33) Hotu Paulus dale natutan tenik naꞌak, “Nuneꞌe! Haꞌu ko Barnabas mai hosi rai dook atu katak lia ida baa emi nuneꞌe: lia mak Naꞌi Maromak nameno kedan baa bei uluk sia, oras neꞌe lia nia dadi tiꞌan. Naꞌi Maromak nalo Yesus moris nikar tiꞌan. Iha Kananuk tonun nomer rua, Naꞌi Maromak naruka ema nakerek kedan lia Yesus naꞌak,‘O neꞌe, Haꞌukaan Oan.Ohin loron neꞌe, Haꞌu kfoti O atu kaer ukun.’Kananuk Sia 2:7 (-) Hori uluk Naꞌi Maromak nameno atu nalo Ema nia moris nikar. Hotu, Ema nia la mate tenik ona. Tan lia nia, Maromak naruka makoꞌan nakerek kedan lia Yesus naꞌak,‘Uluk Haꞌu kamate menon ko Daud atu katuun matak-malirin baa nia.Oras neꞌe Haꞌu moos kamate menon nia ko O, tan O neꞌe, Daud husar-binan.’Yesaya 55:3 Noo tenik Kananuk ida naꞌak,‘Naꞌi Maromak la nabusik Niakaan Ema Moon isin lolon dodok iha rate.’Kananuk Sia 16:10 (36-37) Lia isin nuneꞌe: Ema Moon nia lahoos Naꞌi Daud, mais ema ida seluk. Naꞌi Daud nalo lia diꞌak waꞌin bodik niakaan renu sia, hotu nia mate. Ema nakoi nia tiꞌan. Niakaan maten moos dodok ona. Hodi nunia ita bele hatene haꞌak, Ema Moon nia lahoos Naꞌi Daud, mais ema seluk mak Naꞌi Maromak nalo moris nikar, toꞌo Niakaan isin lolon la dodok iha rate. (-) (38-39) Mamaluk sia, rona diꞌa-diꞌak! Ema Moon nia, mak Yesus! Kalo ita fiar baa Nia, nanis Nia kasu itakaan salan. Masik ita haruꞌi aan tuir Ukun-Badu Bei Musa hotu-hotu moos, ita la biit. Naꞌi Maromak nanis nafoli ita naꞌak, ema maksalan. Mais, kalo ita fiar baa Yesus, Naꞌi Maromak nafoli ita naꞌak, ema loos. (-) (40-41) Tan nunia, emi musti hanoin diꞌa-diꞌak. Keta toꞌo lia saa mak Maromak makoꞌan sia katak tiꞌan nia, kona baa emi. Tan sia nakerek nela naꞌak,‘Sintidu, ema mak naleuk Haꞌu!Tan Haꞌu neꞌe, Maromak. Haꞌu kalo lia mak nalo ema blaar.Masik ema nalore tiꞌan lia nia baa emi moos, emi la simu.Sintidu! Nosi ikus emi hetan kastikar toꞌo mate.’Habakuk 1:5Tan lia nia, hanoin diꞌa-diꞌak mamaluk sia. Lia mak haꞌu katak neꞌe, keta firuk lakon, hanesan ema maleuk teen sia. Haꞌukaan dalen, toꞌo neꞌe dei.” (-) Dale hotu nunia, Paulus no Barnabas nariik atu laꞌo nela uma hamulak nia. Mais ema nia sia nusu nebee domiku oin, sia mai nikar nalore tenik lia Yesus nia. Sia rua sai nosi uma hamulak, ema waꞌin moos sai tuir sia. Paulus no Barnabas foo lia tateꞌan baa sia naꞌak, “Naꞌi Maromak laran diꞌak tebes baa ita. Tan nunia, emi musti fiar metis baa Nia.” Ema Yahudi sia la simu Paulus no BarnabasDomiku oin, kona baa ema Yahudi siakaan loron boot, ema hotu-hotu mak iha kota nia tomak, kreꞌis mai hotu atu rona Naꞌi Maromak Manfatin. Baa oras ema Yahudi sia naree ema waꞌin mai rona Paulus nunia, sia hirus. Hotu, sia sakar Paulus dalen, hotu dale nahaat nia. Mais Paulus no Barnabas la nakiduk kois. Sia katak naꞌak, “Rona! Naꞌi Maromak loke uluk dalan bodik ita ema Yahudi, nodi foo Niakaan Manfatin baa ita. Tebes! Mais emi la simu Niakaan Manfatin nia. Tan baa nia, emi la fatan moris nima-nimak ho Nia. Oras neꞌe ami atu hodi Manfatin nia baa ema nosi klubun seluk sia. Naꞌi Maromak duꞌuk mak naruka nunia hori uluk. Nia nodi Bei Yesaya nakerek nosi ita ema Yahudi naꞌak,‘Haꞌu kfoti emi ema Yahudi, dadi hanesan badut bodik ema nosi klubun seluk sia,nebee emi haroma dalan mai baa Haꞌu,nebee Haꞌu ksori sia kosi siakaan salan.Emi musti hatudu dalan nia baa ema iha raiklaran tomak.’ ”Yesaya 42:6, 49:6 Baa oras ema lahoos Yahudi sia rona Paulus dale nunia, sia neon diꞌak tebe-tebes. Sia katak naꞌak, “Tonu-haboot Naꞌi Maromak! Ami foti-hahaas Maromak Manfatin!” Baa oras nia moos, ema mak Naꞌi Maromak boi hori uluk atu moris nima-nimak no Nia, sia hotu-hotu fiar baa Naꞌi Yesus. Hodi nunia, Maromak Manfatin keke nosi ibun baa ibun iha rai nia tomak. Iha kota nia noo ema boot sia, feto no mane. Sia naꞌin hira beer Naꞌi Maromak. Mais ema Yahudi ulun sia mai sasuku sia, toꞌo sia teꞌur nasai Paulus no Barnabas nosi siakaan rain. Oras sai, Paulus no Barnabas nakbaas nela ahukresan nosi ain atu dadi tadak naꞌak, ema iha kota nia la simu sia. Hotu, sia rua seꞌi kotuk, laꞌo nela kota nia baa kota ida seluk, naran Ikonium.Mateus 10:14; Markus 6:11; Lukas 9:5, 10:11 Mais ema mak tuir Yesus iha kota Antiokia, sia neon diꞌak lo-loos, tan Kmalar Lulik nakbiit siakaan neon. Paulus no Barnabas iha kota IkoniumPaulus no Barnabas toꞌo kota Ikonium, sia tama baa uma hamulak Yahudi. Sia hanorin ema iha nia, toꞌo ema waꞌin moos fiar baa Yesus. Sia, mak ema Yahudi no ema lahoos Yahudi. Mais noo ema Yahudi naꞌin hira mak neon monas tan sia la noꞌuk simu Paulus no Barnabas hanorin. Sia sasuku ema toꞌo hirus tebe-tebes ema makfiar baa Yesus. Mais Paulus no Barnabas la nataꞌuk. Sia nein kleur iha kota nia, nodi katak bei-beik lia nosi Naꞌi Yesus baa se-see dei. Sia nalore naꞌak, Naꞌi Yesus laran diꞌak bodik ema hotu-hotu. Naꞌi Maromak moos latan beran baa sia atu nalo tadak blaar oi-oik, nebee ema bele natene naꞌak, Naꞌi Maromak mak naruka sia. Mais toꞌo ikus, ema mak iha kota nia faꞌe malu dadi baa kabuun rua. Kabuun ida tuir ema Yahudi mak neon monas. Kabuun ida tenik nariik nafati no Kristus klosan sia. Loron ida ema neon monas sia koꞌa kabuar lia no Yahudi ulun sia no ema lahoos Yahudi, atu nasusar Kristus klosan sia. Sia nakara nitak noꞌo Paulus no Barnabas nodi fatuk. Mais Paulus no Barnabas natene nola, hotu sia nalai baa tuur iha kota Listra no kota Derbe, no leo seluk sia iha rai Likonia. Toꞌo nebaa, sia moos katak Lia Diꞌak nosi Yesus iha nia. Ema nakara loꞌu-sudur baa Paulus no Barnabas iha kota ListraToꞌo kota Listra, Paulus no Barnabas nasoru mane ida mak ai kmaꞌas hotu moris nodi. Oras nia tuur nodi rona Paulus dale, Paulus natutuk matan baa nia. Paulus naneo naꞌak, “Ema neꞌe niakaan fiar bele nadiꞌak nola nia!” Hotu Paulus bolu ema nia naꞌak, “Mau! Mariik ona!” Rona nola nunia, ema nia naksoit nadeer kedas, hotu laꞌo. Naree nunia, ema lear iha nia blaar. Sia dale baa malu nodi siakaan lia Likonia naꞌak, “Hoi! Rona lai! Sia naꞌin rua neꞌe, ema kukun mak tuun mai filak aan baa ema roman. Diꞌak liu ita loꞌu baa sia.” Sia dale nunia, tan sia naneo naꞌak Barnabas manesak no siakaan ema kukun ida naran Zeus. Sia fiar naꞌak Zeus mak naseꞌi laleꞌan no raiklaran. Sia moos naneo naꞌak Paulus hanesan ema kukun ida tenik naran Hermes, mak Zeus makoꞌan. Iha kota nia nanokar, noo uma kakaluk ida bodik Zeus. Naree nola Paulus no Barnabas nadiꞌak nola ema kmaꞌas nia, kakaluk naꞌin loi nodi mai ai funan no karau baka aman boot ida, atu sera baa Kristus klosan sia. Ema lear moos laꞌo tuir kakaluk naꞌin nia. Oras Paulus no Barnabas natene nola ema nakara loꞌu-sudur baa sia, sia moos sakar. Sia soruk baa ema lear oin, hotu sira nahaat siakaan faru duꞌuk, nalo baa tadak naꞌak sia la simu. Sia moos nahii naꞌak, “Adeei! Emi halo nuneꞌe baa saa? Keta loꞌu baa ami. Ami moos hanesan emi! Ami mai neꞌe atu katak lia diꞌak baa emi. Lia nia isin nuneꞌe: keta loꞌu-sudur baa ema kukun aat mak la noo folin. Musti loꞌu-sudur baa Naꞌi Maromak mak moris. Nia mak naseꞌi laleꞌan no raiklaran no sasoin hotu-hotu.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 20:11; Kananuk Sia 146:6 Hori uluk aan Nia foo leet baa ema klubun hotu-hotu iha raiklaran moris tuir siakaan hakara duꞌuk. Mais Nia moos natuun tadak oi-oik, nebee ema bele natene Niakaan dadiꞌak. Nia natuun udan nebee toꞌos no isin, tua no ween. Nia foo haan baa emi nodi nalo emi neon diꞌak.” Masik Paulus no Barnabas dale nunia moos, ema lear nia nodi luku siakaan sera. Mais baa oras nia noo ema Yahudi naꞌin hira nosi kota Antiokia no kota Ikonium mak mai kota Listra. Sia sasuku ema lear nia atu sakar Kristus klosan sia. Hotu sia nitak Paulus nodi fatuk, toꞌo sia naneo naꞌak nia mate tiꞌan. Hotu sia dada soe nia baa kota luan. Mais baa oras Yesus eman sia kabuun nola Paulus, nia moos nadeer. Hotu nia tama nikar baa kota laran. Baa awan, nia no Barnabas laꞌo baa kota ida seluk, naran Derbe. Paulus no Barnabas fila nikar baa ema sarani sia iha kota Antiokia iha rai SiriaToꞌo kota Derbe, Paulus no Barnabas nanorin Lia Diꞌak nosi Yesus iha nia. Ema waꞌin moos fiar. Hotu sia rua baa tenik kota Listra. Nosi nia, sia fila nikar baa kota Ikonium. Hotu sia liu baa kota Antiokia iha rai Pisidia. Toꞌo kota Antiokia, sia dale nakbiit Yesus eman sia neon naꞌak, “Mamaluk sia! Kalo ita hakara dadi Naꞌi Maromak hutun-renu, keta hanoin ita la hetan susar. Nuꞌunabee moos, ita musti hetan susar. Mais ita musti haterus aan tuir Yesus bei-beik.” Paulus no Barnabas baa kota nabee iha rai nia, sia buka ema atu foti baa fukunIha lia Yunani, lia fuan ‘fukun sarani’ naꞌak, presbuteros. bodik ema sarani iha fatin nia. Sia namulak nodi nalirin aan, nusu Naꞌi Maromak natudu ema. Hotu sia rai liman nodi namulak, foti ema nia sia nalo baa fukun sarani. Nunia hotu, Paulus no Barnabas laꞌo nela rai Pisidia, liu baa rai Pamfilia. Sia toꞌo kota ida naran Perga. Iha nia sia nanorin lia nosi Yesus. Hotu sia laꞌo la dook, toꞌo kota Atalia. Iha nia sia saꞌe roo baa nikar kota Antiokia iha rai Siria. Hori hirak nia, Yesus eman sia iha kota Antiokia neꞌe, solok Paulus no Barnabas atu nalaꞌok serwisu nodi nusu nebee Naꞌi Maromak natudu laran diꞌak baa sia. Oras neꞌe, Paulus no Barnabas nakara fila baa katak ema sarani sia iha Antiokia naꞌak, siakaan serwisu nia tetuk tiꞌan. Toꞌo Antiokia, Paulus no Barnabas libur nola Yesus eman sia iha uma hamulak laran, nodi dale naru-naruk nosi lia hotu-hotu mak Naꞌi Maromak nalo tiꞌan bodik sia. Sia moos katak naꞌak, Naꞌi Maromak loke dalan tiꞌan, toꞌo ema mak lahoos Yahudi moos fiar Yesus. Nunia hotu, Paulus no Barnabas nein kleur no Yesus eman sia iha kota nia. Fukun sarani sia libur malu iha YerusalemBaa oras nia, ema Yahudi naꞌin hira mak fiar baa Yesus tiꞌan, mai nosi rai Yudea baa kota Antiokia. Toꞌo baa, sia nanorin Yesus eman mak lahoos Yahudi naꞌak, “Emi fiar baa Yesus tiꞌan. Diꞌak. Mais sei la toꞌo dauk. Kalo emi hakara hetan moris, emi musti hamane aan tuir adat mak ami ema Yahudi simu hosi amikaan Bei Musa.”Ukun-badu Naꞌilulik 12:3 Mais Paulus no Barnabas la simu lia nia. Sia sakar makaꞌas naꞌak, “Keta! Yesus eman mak lahoos Yahudi lalika tuir adat Yahudi.” Rona Paulus dale nunia, ema sarani sia naree sia la kona malu. Hotu sia koꞌa kabuar lia atu solok lia nia baa Yerusalem. Sia solok Paulus no Barnabas no mamaluk naꞌin hira seluk nodi lia nia baa Kristus klosan sia no fukun sarani seluk sia iha Yerusalem. Hotu, sia laꞌo baa rai Fenisia no rai Samaria. Iha dalan sia tuli iha Yesus eman siakaan uma nodi katak naꞌak, “Ema lahoos Yahudi moos fiar tiꞌan baa Yesus.” Rona nola nunia, ema nia sia moos neon diꞌak. Toꞌo Yerusalem baa, Kristus klosan sia, no fukun sarani seluk sia no ema sarani hotu-hotu simu sia diꞌa-diꞌak. Hotu Paulus no Barnabas dale lia hotu-hotu mak Naꞌi Maromak nalo tiꞌan bodik sia, toꞌo ema waꞌin mak lahoos Yahudi moos tuir Yesus. Sia moos katak naꞌak ema iha kota Antiokia solok sia mai, tan lia hamane aan. Baa oras Paulus no Barnabas dale nunia, ema sarani naꞌin hira nosi partee Farisi moos tuir rona. Oras rona lia hamane aan, sia nariik, dale makaꞌas naꞌak, “Rona diꞌa-diꞌak! Kalo ema lahoos Yahudi nakara tuir Yesus, sia musti tuir adat hamane aan no ukun seluk hotu-hotu mak ita ema Yahudi simu hosi itakaan Bei Musa.” Rona nola nunia, ema sarani sia hotu-hotu nusu nebee Kristus klosan sia no fukun sarani seluk sia, libur malu atu leno lia hamane aan nia. Sia sei dale naru-naruk, Petrus nariik hotu katak naꞌak, “Mamaluk sia! Emi hatene tiꞌan haꞌak Naꞌi Maromak boi haꞌu nosi emi, nebee haꞌu kbaa katak Lia Diꞌak baa ema mak lahoos Yahudi, tan Nia nakara nebee sia moos fiar baa Yesus.Kristus Klosan Lian 10:1-43 Nia natene ema ida-idak neon. Nia moos foo Niakaan Kmalar Lulik baa ema lahoos Yahudi, manesak nuꞌu Nia foo baa ita. Tan nunia, ita hatene Nia moos simu sia.Kristus Klosan Lian 2:4, 10:44 Nia la nafoli sia seluk nosi ita. Kalo ema lahoos Yahudi fiar baa Yesus, Yesus nanis namoos siakaan neon, hanesan Nia namoos itakaan neon. (10-11) Tan lia nia, ita hatene haꞌak, Naꞌi Maromak simu sia tiꞌan. Lalika tula hatodan sia hodi adat hamane aan. Tan tuir loos, ita ho itakaan bei uluk sia la bele hatiu itakaan adat no ukun hotu-hotu. Ita keta hatodan ema lahoos Yahudi sia! Haꞌu atu kusu emi nuneꞌe: Naꞌi Maromak sori ita ema Yahudi tan ita tuir itakaan ukun-badu ka? Lale! Nia sori ita tan Naꞌi Yesus natudu laran diꞌak baa ita. Keta haluꞌa! Nia moos natudu laran diꞌak baa ema lahoos Yahudi sia.” (-) Rona nola nunia, sia la bele dale sa-saa.Hotu Paulus no Barnabas dale tenik lia oin nunabee Naꞌi Maromak babilan sia atu nalaꞌok Niakaan serwisu. Sia katak nosi tadak blaar mak Naꞌi Maromak natudu iha ema lahoos Yahudi oin. Dale notu nunia, ema boot ida naran Yakobus nariik, katak naꞌak, “Mamaluk sia! Hanono haꞌu lai! Mau PetrusHakerek Moon lia Yunani naꞌak ‘Simon’. Simon naran seluk, Petrus. foin katak baa ita naꞌak, Naꞌi Maromak nakara nebee ema lahoos Yahudi dadi baa Niakaan eman. Lia nia tuir saa mak Maromak makoꞌan sia nakerek kedan hori uluk naꞌak, ‘Kona baa niakaan oras, Haꞌu kmai kikar.Tan Haꞌu atu kariik kikar Naꞌi Daud renun.Niakaan husar-binan dodok welon tiꞌan,mais Haꞌu atu kariik kikar kodi kakbiit tenik. (17-18) Toꞌo ema nosi klubun seluk sia moos mai loꞌu-sudur baa Haꞌu.Tan Haꞌu kboi sia tiꞌan atu dadi baa Haꞌukaan ema.Lia nia mak Naꞌi Maromak katak kedan hori uluk.’Amos 9:11-12 (-) (19-20) Lia nunee, mamaluk sia. Tuir haꞌu Yakobus neꞌe, kalo ema nosi klubun seluk sia nakara loꞌu-sudur baa Naꞌi Maromak, ita ema Yahudi keta hasusar no hatodan sia hodi itakaan adat hamane aan. Diꞌak liu, ita solok hakerek ida baa sia haꞌak, sia lalika tuir halo moos adat Yahudi. Mais sia musti tuir lia neꞌe sia: Keta halo lia kfoꞌer. Keta haa naꞌan sera baa kukun. Keta haa naꞌan raan. Keta haa naꞌan mak ema nisak noꞌo.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 34:15-17; Ukun-badu Naꞌilulik 17:10-16, 18:6-23 (-) Ukun nia sia lahoos lia foun. Ema waꞌin natene tiꞌan, tan sura loron boot ita leno Ukun-badu Musa neꞌe iha uma hamulak hotu-hotu. Tan baa nia, ema nosi klubun seluk sia moos nanis natene ukun nia sia tiꞌan. Haꞌukaan dalen toꞌo neꞌe dei.” Fukun sia solok hakerek bodik ema sarani mak lahoos YahudiHotu Kristus klosan sia no fukun sarani seluk sia koꞌa kabuar lia atu solok ema baa katak siakaan lia kakotun bodik ema sarani sia iha fatin hotu-hotu. Sia buka ema makonak no serwisu nia, no ema mak ema sarani sia nakneter. Sia nakotu nunia tiꞌan, sia boi nola ema naꞌin rua. Ida naran Silas, ida tenik naran Yudas (sia moos nanaran nia Barsabas). Hotu sia naruka Silas no Yudas baa bele-bele no Paulus no Barnabas. Sia nodi hakerek bodik ema nosi klubun seluk sia iha kota Antiokia iha rai Siria, liu toꞌo rai Kilikia. Hakerek nia isin nuneꞌe:“Tabe no hadomi nosi ami, mak Kristus klosan no fukun sarani seluk sia iha kota Yerusalem. Ami solok hakerek neꞌe bodik emi mak ami hadomi hanesan maun-alin duꞌuk. Ami solok hakerek neꞌe, tan ami rona ema naꞌin hira nosi ami iha Yerusalem baa nanorin emi tiꞌan nosi lia hamane aan. Mais hanorin nia la makonak, toꞌo nasusar no nabenar emi. Nebee emi hatene, lahoos ami mak haruka sia. Baa oras ami rona sia nasusar emi nunia, ami libur malu hodi leno lia nia. Oras neꞌe, ami kabuar lia tiꞌan. Tan nunia, ami solok ema naꞌin rua nodi amikaan lia kakotun neꞌe baa emi. Ida naran Yudas, ida naran Silas. Sia baa bele-bele no Barnabas no Paulus mak ami hadomi. Ema naꞌin rua nia natiu susar toꞌo kreꞌis mate, tan sia tuir itakaan Naꞌin Yesus Kristus. Tan lia nia, ami solok Yudas no Silas atu katak duꞌuk amikaan lia kakotun nia isin baa emi. Naꞌi Maromak Kmalar Lulik katak baa ami tiꞌan, no ami hotu-hotu moos simu haꞌak, emi lalika tuir amikaan adat hamane aan no amikaan adat Yahudi seluk sia. Tan adat nia sia natodan butan emi dei. Mais emi musti hanoin lia ida-rua neꞌe: Keta halo lia kfoꞌer.Keta haa naꞌan sera baa kukun.Keta haa naꞌan raan.Keta haa naꞌan mak ema nisak noꞌo.Kalo emi daka isin lolon hodi tuir lia nia sia, emikaan maun-alin Yahudi sia la nakribi emi. Hodi nunia, emi bele kahur malu diꞌa-diꞌak ho sia. Amikaan hakerek, nunia dei. Dame!” Simu nola hakerek nia, Paulus sia tami atu baa kota Antiokia. Toꞌo nebaa, sia libur nola ema sarani sia hotu-hotu, foin latan hakerek nia. Rona nola hakerek nia isin, sia neon boot lo-loos. Baa oras nia, Naꞌi Maromak moos nalo Yudas no Silas dadi baa makoꞌan. Sia rua dale lia waꞌin baa mamaluk makfiar sia nodi nakbiit siakaan neon. Sia nein iha nia kleur oda tiꞌan, ema sarani sia iha nia nabusik sia fila nikar baa ema mak solok sia. Sia nabusik nodi neon diꞌak. [Mais Silas nakara nein nafati iha Antiokia dei.]Hakerek Moon lia Yunani balu la noo lia tohar tolu nulu resin haat neꞌe. Paulus no Barnabas moos nein loron hira sia iha Antiokia. Sia nanorin Lia Diꞌak bele-bele no ema seluk mak nanorin nosi Maromak Manfatin. Paulus no Barnabas laꞌo faꞌe maluPaulus no Barnabas nein kleur oda tiꞌan iha Antiokia, Paulus katak baa Barnabas naꞌak, “Mau! Ita baa hikar fatin hotu-hotu mak uluk ita laꞌo tuli. Ita baa haree mamaluk sia mak hori hirak nia ita foin hahuu hanorin sia. Sia nunabee tiꞌan?” Rona Paulus nusu nunia, Barnabas moos simu. Mais nia nakara Yohanis baa no sia. (Yohanis neꞌe, naran seluk Markus.) Mais Paulus la noꞌuk, tan hori hirak iha rai Pamfilia; Markus niꞌit aan laꞌo nela sia.Kristus Klosan Lian 13:13 Paulus no Barnabas toe makaꞌas, toꞌo sia faꞌe malu. Hotu Barnabas nodi Markus, saꞌe roo baa rai Siprus. Mais Paulus nodi Silas. Baa oras sia atu laꞌo, Yesus eman sia iha Antiokia namulak nodi nakroꞌan nebee Naꞌi Maromak daka Paulus no Silas, no natudu laran diꞌak baa sia. Hamulak hotu, sia rua moos laꞌo. Sia laꞌo nasirin rai Siria no rai Kilikia, nodi nakbiit Yesus eman sia neon. Timotius namalu no Paulus no SilasNunia hotu, Paulus no Silas laꞌo baa kota Derbe. Toꞌo tiꞌan, sia liu tenik baa kota Listra. Iha Listra sia nasoru mane nurak ida, naran Timotius. Timotius aman, ema Yunani. Mais inan, feto Yahudi mak fiar baa Yesus tiꞌan. Timotius moos tuir Yesus tiꞌan. Ema sarani hotu-hotu iha kota Listra no kota Ikonium natene Timotius nia, ema diꞌak. Nasoru Timotius tiꞌan, Paulus nakara Timotius namalu nia no Silas. Mais ema Yahudi iha nia natene naꞌak Timotius aman, ema Yunani. Ema Yunani la namane aan nuꞌu ema Yahudi. Tan baa nia, Paulus nahulin nebee Timotius moos namane aan.Ema mak la namane aan, la bele tama baa uma hamulak Yahudi. Kalo Timotius nakara tulun Paulus katak Lia Diꞌak baa ema Yahudi iha siakaan uma hamulak, nia musti namane aan lai. Nodi nunia, nia bele kahur no ema Yahudi sia. Nunia hotu, sia laꞌo nosi fatin ida baa fatin ida atu nalore lia kakotun mak Kristus klosan sia no fukun sarani seluk sia nakotu iha Yerusalem. Hodi nunia, sia hetak nakbiit Yesus eman sia neon. Sura loron, ema makfiar sia hetak tuꞌan. Naꞌi Maromak bolu Paulus baa MakedoniaHotu Paulus sia laꞌo nasirin rai Frigia no rai Galatia, tan Kmalar Lulik nakahik sia nebee keta baa nalore Maromak Manfatin iha rai Asia. Toꞌo rai ida kladik no rai Misia, sia nakara tama baa rai Bitinia. Mais Yesus Kmalar Lulik nakahik sia.Oras neꞌe, rai Frigia, rai Galatia, rai Asia, rai Misia no rai Bitinia, hotu-hotu iha rai Turki. Tan baa nia, sia laꞌo liu rai Misia, toꞌo kota Troas. Kalan nia, nuꞌu Paulus meꞌi. Nia titu-naree ema ida nariik iha tasi balu iha rai Makedonia tasi tehen. Ema nia nahii nusu tulun naꞌak, “Ama! Mai tulun ami iha Makedonia neꞌe lai!” Titu-naree nunia, amiLia fuan ‘ami’ mosu iha neꞌe, tan Lukas namutuk tiꞌan no Paulus sia. Lukas mak nakerek hakerek neꞌe. hakotu atu baa Makedonia. Ami hanoin Naꞌi Maromak naruka nunia, nebee ami baa katak Lia Diꞌak baa ema iha tasi balu baa. Tan lia nia, Nia nakahik ami nebee keta baa fatin seluk. Feto ida naran Lidia fiar baa Yesus iha kota FilipiNunia hotu, ami saꞌe roo tasi iha kota Troas, baa rai kiꞌik ida naran Samotrake. Baa awan, ami liu toꞌo kota ida naran Neapolis. Ami moos tuun iha nia. Hotu ami laꞌo rai baa kota ida naran Filipi. (Kota Filipi neꞌe, kota boot basuk iha rai Makedonia. Ukunrai Roma kaer ukun iha nia.) Toꞌo Filipi tiꞌan, ami hein loron hira sia iha nia. Natoon baa ema Yahudi siakaan loron boot, ami baa buka siakaan hamulak fatin iha kota nia. Ami sura, hamulak fatin nia iha mota diꞌin. Ami laꞌo soruk oda hosi kota, toꞌo mota ida. Iha nia ami hasoru feto naꞌin hira.Tuir ukun, musti noo ema mane Yahudi naꞌin sanulu iha fatin ida, foin bele halo uma hamulak. La sura feto. Tan feto naꞌin hira namulak iha mota Gangites diꞌin, ami bele hatene, ema mane Yahudi iha kota Filipi oan ida dei. Ami moos tuur dale ho sia. Nosi feto nia sia, ida naran Lidia. Nia nosi kota Tiatira mak dook iha rai Asia. Nia makfaꞌan tais baa ema boot sia. Tais nia sia, ilas mean asuaten mak folin todan. Nia moos madinas namulak baa Naꞌi Maromak. Tan nunia, oras feto nia rona Paulus dale, nia simu kedas. Hotu ami sarani feto nia no niakaan ema uma laran hotu. Sarani tiꞌan, nia tene ami naꞌak, “Ama sia. Kalo ama sia hanoin haꞌu neꞌe fiar tebe-tebes Naꞌi Yesus, mai hein iha haꞌukaan uma.” Nia namaus bei-beik, toꞌo ami moos tuir. Ema natama Paulus no Silas baa bui iha kota FilipiLoron ida, oras ami laꞌo baa hamulak fatin, ami hasoru hola feto nurak ida iha dalan. Nia neꞌe, ema atan. Diabu kaer nia, toꞌo nia bele natene ema niakaan sotir. Nia moos natene lia huun-dikin. Tan nunia, ema waꞌin selu osan, nebee nia leno siakaan sotir. Niakaan ulun sia soi tiꞌan, tan sia mak netan osan nia. Loron nia, oras ami laꞌo, feto nia tuir ami bei-beik. Nia nahii naꞌak, “Ema neꞌe sia, klosan nosi Maromak Mak Beran Kaliuk. Sia mai natudu dalan nebee ema bele netan moris no sai nosi sala!” Sura oras ami laꞌo, feto nia nahii bei-beik nunia. Kleu-leur Paulus moos lekan rona feto nia nahii. Nia seꞌi oin mana baa feto nia, nodi naruka naꞌak, “Hoi, diabu aat! Kodi Yesus Kristus beran, haꞌu karuka o sai mosi feto neꞌe, oras neꞌe ona!” Dale hotu nunia, diabu sai kedas. Oras niakaan ulun sia natene ata nia beran lakon tiꞌan, sia krakat tan la netan osan ona. Hotu sia kohi Paulus no Silas, dada nodi baa fatin hakotu lia iha ema lear oin. Hotu sia nahii makaꞌas naꞌak, “Hoi! Ema neꞌe sia mai nahaat itakaan kota! Sia ema Yahudi maktabar mak mai tokar lauk ita. Siakaan hanorin la kona malu no ukunrai Roma hanorin. Ami ema Roma la bele simu sia.” Rona nola nunia, ema waꞌin moos krakat. Sia taꞌe Paulus no Silas. Ulun ida naruka ema baa loke siakaan tais, hotu noꞌat nalik sia. Noꞌat notu, sia natama Paulus no Silas baa bui. Hotu sia naruka bui ulun, nebee daka diꞌa-diꞌak ema rua nia, keta toꞌo sia nalai sai. Rona nola nunia, bui ulun natama sia baa keꞌan ida iha bui laran. Nia moos nabit siakaan ain nodi ai dadur. Kalan boot, Paulus no Silas namulak no nananu tonu-naboot Naꞌi Maromak. Ema bui seluk sia moos rona sia nananu nunia. Teki-tekis rai kakekuk, toꞌo uma bui kakoen. Bui odamatan moos nakloke maluak. Ema bui siakaan besi talik moos nakbudi sai. Baa oras nia, bui ulun sarebak nadeer. Naree bui odamatan sia nakloke maluak, nia naneo naꞌak, arumak ema bui sia hotu-hotu nalai lakon tiꞌan. Hotu nia losu surik atu noꞌo aan. Mais Paulus nahii makaꞌas naꞌak, “Hei, Ama! Keta moꞌo aan! Ami hotu-hotu sei iha neꞌe.” Rona lia maliak nia, bui ulun naruka ema nodi klonus. Nia nalai tama baa bui nodi isin nataꞌuk. Hotu nia nakniꞌa iha Paulus no Silas ain. Hotu nia nalaꞌo sai sia nosi bui nodi nusu naꞌak, “Ama sia! Haꞌu neꞌe, susar tebes! Haꞌu kmusti kalo saa, atu sai kosi susar neꞌe?” Paulus nataa naꞌak, “Lia nuneꞌe: O musti fiar Naꞌi Yesus, nebee Nia sori o mo okaan ema uma laran sia.” Hotu Paulus no Silas nalore lia nosi Naꞌi Yesus baa nia no niakaan ema uma laran hotu. Baa oras nia moos, bui ulun no sia baa namoos siakaan kanek nosi ema noꞌat hori sehik nia. Hotu sia sarani bui ulun nia no niakaan ema uma laran hotu. Nunia tiꞌan, bui ulun nodi sia baa niakaan uma atu foo haan baa sia. Nia no niakaan ema uma laran tomak neon boot lo-loos, tan sia fiar baa Naꞌi Maromak tiꞌan. Seisawan oan, ema boot makotu lia sia solok ema baa katak bui ulun nia, nebee nabusik sai Paulus no Silas. Rona nola nunia, bui ulun katak baa Paulus no Silas naꞌak, “Ama sia! Ema boot sia nakotu tiꞌan atu nabusik emi. Ama sia bele baa hodi neon diꞌak ona.” Mais Paulus la simu. Nia katak fila baa ema mahodi lia naꞌak, “La bele nunia! Ami neꞌe, ema Roma! Ema boot sia musti tetu amikaan lia neꞌe, tuir rai Roma ukun. Hori sehik sia naruka noꞌat ami iha ema lear oin. La noo lia krarain moos, sia natama ami baa bui. Oras neꞌe sia nakara nasai no-nook ami nunia dei. La bele nunia! Haruka ema boot nia sia mai nasai ami duꞌuk, foin ami simu.” Hotu, ema mahodi lia nia baa nasara Paulus dalen. Rona nunia, ema boot sia foin natene Paulus no Silas moos ema Roma. Sia nataꞌuk tebes. Hotu sia mai nasoru Paulus no Silas iha bui. Sia nusu pardua, hotu nasai sia nosi bui nodi nusu nebee sia rua laꞌo nela kota nia. Sai nosi bui tiꞌan, Paulus no Silas baa Lidia uman. Iha nia sia libur malu no mamaluk makfiar sia. Sia nakbiit tenik mamaluk sia neon, hotu sia laꞌo nela kota nia. Paulus sia baa kota TesalonikaPaulus no Silas sai nosi kota Filipi, sia baa kota ida naran Amfipolis. Hotu sia baa kota ida seluk, naran Apolonia. Nosi nia, sia liu baa kota Tesalonika. Iha kota nia, noo uma hamulak Yahudi ida. Toꞌo fatik mak noo uma hamulak, sura loron boot Paulus tama namulak iha nia. Nunia moos iha Tesalonika. Paulus tama uma hamulak, hotu taruka lia fuan no ema nosi lia Hakerek Moon. Nia tuir namulak no sia nunia, sura loron boot toꞌo domiku tolu tuir malu. Nia nalore naꞌak, “Kalo ita leno diꞌa-diꞌak Hakerek Moon nosi lia Ema mak Naꞌi Maromak nameno atu solok mai, ita bele hatene haꞌak nia atu netan susar waꞌin toꞌo mate. Mais Naꞌi Maromak nodi Niakaan beran, nalo Nia moris nikar. Rona! Oras neꞌe ita hatene tiꞌan haꞌak, Ema mak Naꞌi Maromak nameno nia, mak Yesus!” Rona nola nunia, ema waꞌin moos fiar, hotu tuir Paulus sia. Sia, balu ema Yahudi, balu ema Yunani mak beer Naꞌi Maromak, no balu ferik boot naꞌin hira nosi kota nia. Mais ema boot Yahudi balu iha kota nia hirus no laran moras. Oras ema lear naklibur tiꞌan, sia sasuku ema labuk teen sia atu tokar lauk. Sia buka Paulus no Silas, nebee dada nodi baa ema lear mak nakrakat aan. Hotu sia nababu ema ida naran Yason uman, tan Paulus no Silas nein iha nia. (6-7) Mais sia la netan Paulus no Silas. Tan baa nia, sia dada nodi Yason no ema makfiar seluk naꞌin hira, baa hakotu lia fatin. Sia duu baa sia naꞌak, “Oras neꞌe, ema mai iha itakaan kota. Sia baa nabee dei, sia tokar lauk. Yason neꞌe, mak simu sia iha niakaan uma. Sia mai sobu itakaan ukun, seluk nodi siakaan ukun. Sia sakar itakaan rai Roma ukun hotu-hotu, tan sia la simu itakaan Naꞌi rai Roma. Sia simu loos siakaan Naꞌin ida, naran Yesus!” (-) Rona nola nunia, ema boot sia no ema lear nia nahuu benar. Hotu ema boot sia naruka Yason sia selu osan kakaer, nebee dadi tadak naꞌak sia la tokar lauk ona. Selu hotu tiꞌan, sia moos nabusik Yason sia. Paulus no Silas iha kota BereaBaa kalan nia, mamaluk sarani mak iha kota Tesalonika naneo naꞌak, diꞌak liu solok Paulus no Silas baa fatin seluk. Hotu sia solok sia rua baa kota ida naran Berea. Toꞌo nebaa, Paulus no Silas tama baa uma hamulak Yahudi. Sia naree ema Yahudi iha kota Berea seluk nosi ema Yahudi iha kota Tesalonika. Ema Yahudi iha kota Berea beer rona lia nosi Yesus. Sura loron sia leno Hakerek Moon toꞌo lotu-lotuk atu nodi natene Paulus dalen nia tebes ka lale. Tan baa nia, ema Yahudi waꞌin fiar baa Yesus iha kota nia. Ferik boot Yunani naꞌin hira, no mane Yunani waꞌin moos fiar. Mais baa oras ema Yahudi sia iha kota Tesalonika rona naꞌak, Paulus no Silas nanorin Maromak Manfatin iha Berea, sia tuir mai. Toꞌo tiꞌan, sia sasuku ema atu tokar lauk tenik iha nia. Haree nunia, mamaluk sia iha Berea solok kedan Paulus baa tasi tehen. Mais Timotius no Silas sei iha Berea. Mamaluk sia no nela Paulus toꞌo kota boot ida naran Atena, hotu sia fila. Mais sia nodi lia mamenon nosi Paulus, nebee Silas no Timotius mai lai-lais namutuk no nia iha kota Atena. Paulus iha kota AtenaOras Paulus sei nein Silas no Timotius mai kota Atena, nia neon susar tan nia naree noo taroman waꞌin iha kota nia. Iha kota nia moos, noo ema Yahudi no ema lahoos Yahudi naꞌin hira mak namulak baa Naꞌi Maromak. Paulus tama baa siakaan uma hamulak, hotu taruka lia fuan no sia. Sura loron nia moos taruka lia fuan no ema iha dalan-dalan. Nia moos taruka lia fuan no ema matenek iha kota nia mak tuir hanorin nosi Epikuros no hanorin nosi Stoa.Baa oras nia, ema Atena balu tuir manorik ida naran Epikuros. Nia nanorin naꞌak, lia mak boot kaliuk, neꞌe mak moris furak aan dei. Ema Atena balu seluk tuir klibur Stoa. Siakaan manorik naran Seno. Nia nanorin naꞌak, ema musti nahulin aan nebee masik netan moras, mais la noran moras. Mais baa oras Paulus dale nosi lia Yesus naꞌak, Yesus moris nikar nosi mate tiꞌan, ema sia nakmulis ibun nodi katak naꞌak, “Keta nia bula arumak!” Balu moos naleuk naꞌak, “Keta arumak ema neꞌe atu nalo ita loꞌu-sudur baa kukun seluk sia!” (19-21) Kalo ema Atena no ema seluk mak nein iha kota nia netan hanorin foun, siakaan ema matenek nanis tuur namutuk taruka lia fuan naru-naruk iha foho kiꞌik ida naran Areopagus. Loron ida, ema nodi Paulus baa nebaa, hotu sia nusu naꞌak, “Ama Boot halore kokon hanorin foun nia baa ami, tan hanorin foun nia nabenar ami oda. Ami husu ama halore tuꞌan tenik, nebee ami bele hatene.” (-) (-) (22-23) Rona nola nunia, Paulus nariik hotu katak naꞌak, “Ema Atena sia! Haꞌu kasiri emikaan kota neꞌe tiꞌan, kodi karee emi madinas loꞌu-sudur. Haꞌu karee emikaan taroman noo iha fatin hotu-hotu! Haꞌu moos karee taroman ida mak noo hakerek naꞌak, taroman neꞌe ‘bodik kukun mak ami la hatene.’ Neꞌe naꞌak, masik emi sei la hatene dauk moos, emi loꞌu-sudur tiꞌan baa Naꞌi Maromak. Nia neꞌe, mak haꞌu koꞌi kalore baa emi. (-) Nia mak naseꞌi laleꞌan no raiklaran no sasoin hotu-hotu. Hotu-hotu iha laleꞌan no raiklaran nanaꞌi baa Nia. Nia la nein iha uma sera mak ema raiklaran nalo. Nia la naloon baa ema raiklaran, tan Nia mak moris huun. Nia mak foo hotu-hotu.1 Naꞌi Israꞌel Sia 8:27; Yesaya 42:5; Kristus Klosan Lian 7:49 Nia mak naseꞌi ema klubun hotu-hotu iha raiklaran tomak. Nia mak faꞌe rai foo baa ida-idak. Nia moos mak nahulin hutun ida-idak moris saꞌe-tuun, tuir niakaan oras. Nia nalo nunia, tan Nia nakara nebee ita ema raiklaran buka Nia toꞌo ita hasoru Nia. Mais tuir loos, Nia la dook nosi ita. Dala ida, ema dale naꞌak,‘Nia, itakaan nawan huun.Nia, itakaan moris abut.’Emikaan ema matenek kananuk moos dale tiꞌan naꞌak,‘Ita moris, tan nia.Tan nunia, ita dadi niakaan husar-binan.’ Tebes! Ita hotu-hotu neꞌe, Naꞌi Maromak husar-binan. Keta haneo Nia manesak no aiꞌoi lulik mak ema nalo nosi mean, lale, mutin, lale, fatuk, tuir siakaan beer. Uluk, ema sei la natene lia nia. Kalo ema loꞌu-sudur baa aiꞌoi lulik nunia, Naꞌi Maromak nabusik sia moris nunia dei. Mais oras neꞌe, Nia la noꞌuk ona. Nia naruka ita laꞌo hela aiꞌoi lulik sia, hotu tuir Nia. Nia nahulin kedan leet ida atu kastikar ema raiklaran tomak, tan siakaan salan. Nia moos natudu kedan Ema ida dadi Niakaan Ema Makotu Lia. Ema nia atu nakotu lia nodi moon. Oras neꞌe, malorek tiꞌan Ema Makotu Lia nia, see ida. Nia, Ema mak mate tiꞌan, mais Naꞌi Maromak nalo Nia moris nikar.” Baa oras ema nia sia rona Paulus dale nosi lia ema moris nikar nosi mate, sia moos nanasa. Mais ema naꞌin hira rona diꞌa-diꞌak. Sia katak baa Paulus naꞌak, “Ami hakara rona ama dale tenik. Mais loron seluk dei ona.” Nunia hotu, Paulus laꞌo nela fatin nia. Mais ema balu namutuk no nia, tan fiar baa Yesus tiꞌan. Nosi sia, noo makotu lia ida nosi Areopagus, naran Dionisius. Noo feto ida, naran Damaris. No ema naꞌin hira tenik mak tuir namutuk no sia. Paulus natene malu no Priskila no Akila iha kota Korintus(1-3) Baa oras nia, naꞌi fohorai Roma naran Klaudius. Nia krakat no ema Yahudi mak nein iha kota Roma iha rai Italia, toꞌo nia nalatu sai sia. Hotu sia nalai keen karin malu baa fatin hotu-hotu. Nosi ema Yahudi nia sia, noo ema ida naran Akila no feen naran Priskila. Sia rua tuir nalai sai nosi rai Italia, baa kota ida naran Korintus. Akila huun nosi rai Pontus. Nia serwisu nalo batane nosi kulit.Baa oras nia, Paulus moos laꞌo nela kota Atena, baa kota Korintus. Iha nia, nia nasoru Akila no Priskila, tan nia moos serwisu nalo batane nosi kulit. Sia nein namutuk, serwisu namutuk. (-) (-) Toꞌo ema Yahudi loron boot, Paulus tama baa siakaan uma hamulak. Nia namaus ema Yahudi no ema seluk sia, nebee fiar baa Yesus. Oras Silas no Timotius mai tiꞌan nosi rai Makedonia, Paulus nanawa serwisu kulit. Sura loron nia serwisu makaꞌas nodi nanorin ema Yahudi naꞌak, “Kristus mak Naꞌi Maromak nameno atu solok mai, mak ita hotu-hotu hein hori uluk, Nia mai tiꞌan. Nia mak Yesus!” Rona Paulus dale nunia, ema Yahudi hira sakar bei-beik nia no dale naraik nia. Paulus moos nakbaas ahukresan nosi niakaan tais, nalo baa tadak naꞌak nia la noꞌuk ulun kalanuk tenik no sia ona, tan sia la noꞌuk simu nia. Nia katak naꞌak, “Emi neꞌe liu resik! Emi hodi neon no laran hadiuk aan. Mais soꞌin! Emi mak hatiu emikaan salan duꞌuk. Haꞌu la kataa bodik emi ona. Nahuu oras neꞌe, haꞌu la koo lia ko emi ema Yahudi ona. Haꞌu atu kbaa klubun seluk, kanorin ema mak lahoos Yahudi.” Dale hotu nunia, Paulus sai nela ema Yahudi nia sia. Iha uma hamulak nia sorin, noo uma ida. Uma naꞌin, naran Titius Yustus. Nia lahoos ema Yahudi, mais nia beer Naꞌi Maromak. Oras Paulus sai, nia tama baa Titius uman. Uma hamulak ulun iha kota nia naran Krispus. La kleur, Krispus moos fiar baa Naꞌi Yesus. Niakaan ema uma laran tomak moos fiar, namutuk no ema Korintus seluk sia mak rona Paulus tiꞌan. Paulus moos sarani sia hotu-hotu. Baa kalan ida, Paulus nuꞌu meꞌi. Nia rona Naꞌi Maromak dale baa nia naꞌak, “Paulus! Lalika mataꞌuk no neon todan baa serwisu neꞌe, tan okaan serwisu la mohu dauk. O musti manorin bei-beik Haꞌukaan Manfatin baa ema neꞌe sia. Manoin! O la serwisu mesan, tan Haꞌu kamalu o. Masik ema nasusar o moos, Haꞌu kariik metin ko o. Haꞌu moos taꞌan matan baa o kalan no loron. Keta maluꞌa iha kota neꞌe, noo Haꞌukaan ema waꞌin.” Rona nola nunia, Paulus nein toꞌo kleur iha kota Korintus. Nia nanorin Maromak Manfatin iha nia, toꞌo tinan ida no balun. Oras nia, ukunrai Roma foti gubernur foun iha rai Akaya, naran Galio.Tuir hakerek iha fatuk ida, ema foti Galio dadi gubernur iha Akaya nia, fulan hitu, tinan 51. Haree nunia, ema Yahudi sia koꞌa kabuar lia fuan atu dada nodi Paulus baa gubernur iha moon-metan. Sia duu baa Paulus iha gubernur oin naꞌak, “Ema neꞌe namaus nola ema waꞌin tiꞌan, nebee tuir hanorin foun. Mais hanorin nia, hanorin kaleꞌuk.” Rona nola nunia, Paulus atu naloos aan, mais gubernur tesi kedan niakaan dale nodi deꞌan ema nia sia naꞌak, “Hei! Emi ema Yahudi! Rona! Kalo emi hakara hodi lia halo aat, lale, lia hoꞌo ema, haꞌu kbele krona. Mais lia mak emi hodi neꞌe, emikaan lia uma laran! Emi toe malu tan emikaan ukun-badu, emikaan lia fuan no emikaan naran duꞌuk! Ukunrai iha neꞌe, la leno lia oin nunia!” Hotu gubernur teꞌur sai sia nosi moon-metan nia. Mais ema lear iha nia kohi nola ema ida naran Sostenes. Nia uma hamulak Yahudi ulun. Sia dada nodi nia baa, tuku lisuk nia iha gubernur oin. Mais gubernur la titu kois. Nosi Korintus, Paulus baa nikar kota Antiokia iha rai Siria(18-19) Nunia hotu, Paulus nein tenik iha kota Korintus. Mais la kleur, nia moos tami baa mamaluk sia iha nia atu laꞌo. Hotu nia no Priskila no Akila baa kota ida naran Kengkrea atu nein roo tasi. Oras nia, Paulus koi molik ulun dadi tadak naꞌak, saa mak uluk nia nameno baa Naꞌi Maromak atu nalaꞌok, oras neꞌe nalaꞌok mohu tiꞌan.Kalo ema Yahudi nakara namate menon no Naꞌi Maromak, nia musti nalirin aan. Oras nalaꞌok mamenon nia hotu tiꞌan, nia koi molik ulun. Leno Sura Renu Israꞌel 6:18. Hotu sia saꞌe roo baa kota Efesus. Toꞌo baa, sia tuun. Paulus moos laꞌo nela Priskila no Akila iha nia. Hotu Paulus tama baa ema Yahudi siakaan uma hamulak. Iha nia, nia taruka lia fuan no sia. (-) Dale no malu nunia, sia moos nusu Paulus nein kleur oda tenik no sia. Mais nia la simu. Nia tami luku naꞌak, “Mamaluk sia, keta neon kiꞌik! Kalo Naꞌi Maromak nakara, haꞌu kmai karee kikar emi.” Hotu nia saꞌe roo, laꞌo nela Efesus.Ema matenek Hakerek Moon naꞌak, Paulus laꞌo nela sia, tan nakara tuir dahur Paska iha Yerusalem. Kalo nia sei saseni toꞌo oras laloran boot tama, nia la bele baa ona. Toꞌo kota Kaisarea, nia moos tuun. Hotu nia liu baa Yerusalem, foo tabe baa Yesus eman sia iha nia. Hotu nia fila nikar baa kota Antiokia. Nia nein iha nia kleur oda, hotu nia baa laꞌo nasirin rai Galatia no rai Frigia. Iha nebaa, nia nakbiit Yesus eman sia neon. Apolos baa kota Efesus no kota KorintusBaa oras Priskila no Akila iha Efesus, ema Yahudi ida mai iha nia. Ema nia naran Apolos. Nia nosi kota Aleksandria iha rai Mesir. Nia, ema matenek dale. Nia moos natene Hakerek Moon isin. Nia rona lia nosi Yesus tiꞌan, hotu nia dale natutan tenik bodik ema seluk. Nia dale knakas basuk. Mais nia sei dauk natene mohu lia hotu-hotu nosi Yesus. Nia natene loos naꞌak, Yohanis sarani ema mak laꞌo nela siakaan salan. Baa dala ida, Apolos nanorin iha uma hamulak Yahudi iha kota Efesus. Priskila no Akila moos tuir rona. Hamulak hotu, sia tene nia baa siakaan uma. Toꞌo uma, sia nalore lotu-lotuk baa nia oin nunabee Naꞌi Maromak loke dalan atu sori ema. Nunia hotu, Apolos nakotu atu baa rai Akaya. Mamaluk sarani iha kota Efesus moos nakara nunia. Sia nalo hakerek bodik mamaluk sia iha Akaya, nodi nusu nebee sia simu Apolos diꞌa-diꞌak. Kaer nola hakerek nia, Apolos moos laꞌo. Toꞌo Akaya, nia tulun tebe-tebes mamaluk mak tuir Yesus iha nia. Nia moos taruka lia fuan no ema Yahudi sia iha ema lear oin. Nia dale knakas toꞌo ema la bele dale sa-saa. Nia nanorin nodi Hakerek Moon naꞌak, “Kristus mak Naꞌi Maromak nameno kedan hori uluk atu solok mai, mak ita hein kleur tiꞌan nia, Ema nia mak Yesus!” Kmalar Lulik tuun baa ema iha kota EfesusBaa oras Apolos sei iha kota Korintus, Paulus laꞌo nasirin leo iha foho leten sia, hotu baa kota Efesus. Iha nia, nia nasoru nola ema naꞌin hira mak tuir Yesus tiꞌan. Nia nusu baa sia naꞌak, “Mamaluk sia! Hori hirak nia, oras emi hahuu fiar baa Yesus, emi moos simu tiꞌan Maromak Kmalar Lulik ka lale?”Sia nataa naꞌak, “Lale! Ami la hatene noo Maromak Kmalar nunia.” Paulus moos nusu tenik naꞌak, “Kalo nunia, sia sarani emi nodi sarani nabee?”Sia nataa naꞌak, “Sia sarani ami tuir Yohanis dei.” Paulus nataa naꞌak, “Yohanis sarani ema atu nalo tadak naꞌak, sia soe lakon sala tiꞌan. Mais hanoin! Sura loron nia duꞌuk nanorin ema Israꞌel naꞌak musti fiar baa Yesus, tan Nia mak Naꞌi Maromak nameno hori uluk atu solok mai.”Mateus 3:11; Markus 1:4, 7-8; Lukas 3:4, 16; Yohanis 1:26-27 Rona nola nunia, sia nusu Paulus sarani sia, nebee sia tama dadi baa Naꞌi Yesus eman. Oras Paulus namulak nodi rai liman baa siakaan ulun, Maromak Kmalar Lulik moos tuun baa sia. Sia nahuu dale lia oi-oik mak sia duꞌuk la natene. Naꞌi Maromak moos babilan sia katak kedan lia saa mak atu dadi. Sia hotu-hotu, ema naꞌin sanulu resin rua. Paulus nein iha Efesus, toꞌo ema rai Asia tomak rona Naꞌi Yesus ManfatinOras Paulus iha kota Efesus, nia tama baa ema Yahudi siakaan uma hamulak, nodi nanorin malorek Naꞌi Maromak dalan moris. Nia nanorin nunia, fulan tolu laran. Mais ema naꞌin hira neon monas sakar nia no la simu hanorin nia. Sia sasuku ema, nebee keta tuir Yesus dalan moris. Tan baa nia, Paulus no Yesus eman sia nakiduk nela uma hamulak nia, baa namutuk iha uma sakola ida. Uma sakola naꞌin nia, naran Tiranus. Paulus nanorin iha nia tinan rua laran, toꞌo ema hotu-hotu iha rai Asia tomak, rona Naꞌi Yesus Manfatin. Ema nia sia, balu ema Yahudi, balu ema seluk. Sakewa oan sia la bele teꞌur sai diabu nosi emaBaa oras nia, Naꞌi Maromak natuun beran baa Paulus, nebee nia nalo lia kasalak basuk mak makaꞌas tebe-tebes. Hahalok nia sia nudaar, ema nola heik Paulus ulu hetin, lale, Paulus niakaan bolas, tau baa ema moras. Hotu, moras lakon kedas. Toꞌo diabu aat sia moos nalai sai. (13-14) Iha nia, noo naꞌilulik Yahudi ulun ida, no oan mane naꞌin hitu. Naꞌilulik ulun nia, naran Sakewa. Oan sia baa fatin hotu-hotu atu teꞌur sai diabu nosi ema. Sia teꞌur kokon diabu nodi Yesus naran naꞌak, “O matene Yesus mak Paulus katak nia? Oras neꞌe karuka kodi Yesus nia naran, o sai mosi ema neꞌe!” (-) Loron ida, oras sia nalo nunia, diabu aat ida nataa fila naꞌak, “Haꞌu krona Yesus. Haꞌu moos krona Paulus. Mais emi neꞌe, see?” Hotu ema mak diabu kaer nia, kanarak. Nia tuku nakane sia, no sira nahaat siakaan faru, toꞌo sia nalai kwalan, sai nosi uma nia. Lia nia nosi ibun baa ibun, keke lema rai iha kota Efesus toꞌo ema Yahudi no ema lahoos Yahudi hotu-hotu natene mohu. Dale badak dei, se-see mak rona, noran nataꞌuk. Mais sia moos tonu-naboot Naꞌi Yesus. Hotu ema mak foin fiar sia mai katak nasai siakaan salan iha ema lear oin. Nosi sia neꞌe, noo ema matenek kukun. Sia libur nola siakaan hakerek kukun, hotu sunu mohu. Sura hakerek nia sia folin, osan murak tomak rihun lima nulu.Sia sunu mohu siakaan hakerek kukun nia sia, dadi baa tadak naꞌak, sia la tuir tenik ona hakerek nia sia isin. Hakerek mak sia sunu nia sia, folin todan tebes (osan murak tomak rihun lima nulu). Osan murak tomak ida, manesak no ema serwisu kanseran loron ida. Tan Naꞌi Maromak beran boot nunia, Naꞌi Yesus Manfatin keke lema fatin hotu-hotu. Niakaan ema moos hetak waꞌin. Ema mak loꞌu-sudur baa Artemis, tokar lauk iha kota EfesusNunia hotu, Paulus nakotu atu fila baa Yerusalem. Mais nia nakara sei tuli uluk iha rai Makedonia no rai Akaya, foin liu baa Yerusalem. Nia naneo naꞌak, “Diꞌak liu haꞌu kamohu haꞌukaan serwisu iha neꞌe lai. Tan, masik nunabee moos, haꞌu kmusti toꞌo kota Roma.” Oras nia, Paulus niakaan mamaluk serwisu naꞌin rua, mak Timotius no Erastus. Nia naruka sia uluk baa Makedonia. Mais nia duꞌuk sei nein kleur iha rai Asia. Baa oras nia, ema iha kota Efesus nahuu toe malu nosi lia Yesus dalan moris, toꞌo lia boot mosu. Lia nia huun nuneꞌe: Iha Efesus nia, noo ema badaen murak naꞌin ida, naran Demetrius. Niakaan serwisu nalo uma lulik murak oan, bodik ema Efesus loꞌu baa siakaan kukun feto naran Artemis. Nodi serwisu nia, osan suli tama baa nia no niakaan ain-liman sia. Loron ida, Demetrius libur nola niakaan ain-liman sia, no badaen seluk sia. Nia sasuꞌat sia naꞌak, “Mamaluk sia! Emi hatene, ita moris diꞌak tan osan tama waꞌin nosi itakaan serwisu neꞌe. Mais oras neꞌe, ita duꞌuk haree hodi matan, rona hodi tilun, oin nunabee Paulus sasuꞌat ema waꞌin naꞌak, buat mak ita halo neꞌe la noo folin. Nia naꞌak, aiꞌoi lulik mak ita halo neꞌe, tolek dei. Lahoos ema kota Efesus mesan mak rona baa nia, mais ema rai Asia tomak rona baa nia. Kalo ema waꞌin tuir Paulus bei-beik, ita atu dadi saa tenik? Keta toꞌo ema la sosa itakaan liman rasan ona, tan sia la titu tenik Artemis ona. Keta toꞌo ema nosi raiklaran sikun sia la mai tonu-naboot tenik Artemis iha niakaan uma lulik iha neꞌe ona.” Rona nola nunia, sia hotu-hotu laran manas. Sia nahii naꞌak, “Moris Artemis! Artemis kabaas! Ita ema Efesus tonu-haboot Artemis!” Rona hahii nunia, ema nosi kota nia tomak nalai baa kabuun nola fatin nia. Mais sia benar tan la natene saa mak dadi. Hotu ema nahuu tokar lauk bele-bele tuir dalan, toꞌo rai luan boot ida. Sia moos kohi nola ema naꞌin rua, dada nodi baa. Ema rua nia, naran Gayus no Aristarkus. Sia rua mak mai no Paulus nosi Makedonia. Rona nola nunia, Paulus nakara tama baa ema krakat klaran. Mais Yesus eman sia la nabusik nia. Noo ema boot naꞌin hira nosi rai Asia mak natene diꞌa-diꞌak Paulus. Sia moos naruka ema baa katak Paulus nebee keta tama baa ema krakat klaran. Baa oras nia, ema lear balu nahii naꞌak, “Nuneꞌe!” Seluk nahii naꞌak, “Nunia!” Mais tuir loos, ema la natene lia nia huun-dikin nunabee. Naree nunia, ema Yahudi sia nataꞌuk, tan naneo naꞌak, keta arumak ema tula baa sia naꞌak, sia mak kakehe lia neꞌe. Tan baa nia, sia dudu ema ida baa oin, dadi ibun-nanaan bodik sia. Ema nia, naran Aleksander. Toꞌo oin baa, Aleksander foti liman, nakahik ema waꞌin nia. Hotu nia dale naloos ema Yahudi sia naꞌak, lia nia lahoos ema Yahudi mak naseꞌi. Mais, baa oras ema lear nia natene nola naꞌak Aleksander moos ema Yahudi, sia nahii hetak makaꞌas naꞌak, “Moris Artemis! Artemis kabaas! Ita ema Efesus tonu-haboot Artemis!” Sia nahii bei-beik nunia tuku rua laran. (35-36) Nosi ikus, ema boot ida nosi ukunrai kota Efesus nariik, naruka ema sia no-nook. Hotu nia dale naꞌak, “Ema Efesus sia! Ema hotu-hotu natene tiꞌan, itakaan kukun feto Artemis ilas tuun nosi laleꞌan baa ita. Tan nunia, ita ema Efesus neꞌe, mak haliku nia no niakaan uma lulik. Ema la bele toe ita, tan lia nia dadi baa rai lian tiꞌan. Ema hotu-hotu natene tiꞌan. Tan saa emi sei hahii nunia? Masik ema dale tolek tuir siakaan hakara moos, emi lalika krakat nuneꞌe. (-) Emi dada hodi ema rua neꞌe mai atu tula sala baa sia. Mais sia la sala! Sia la nanaꞌo sa-saa nosi Artemis uman lulik. Sia moos la dale nadois Artemis naran. Dadi, emi atu tula sala saa baa sia? Hanoin diꞌa-diꞌak! Ita hoo leno lia fatin. Ema maktetu lia moos noo. Kalo Demetrius sia nakara nalo lia, musti tuir ukun nodi lia nia baa leno lia fatin. Kalo sia nakara foti lia seluk, habusik sia baa tetu lia iha fukun adat sia. Keta toꞌo ukunrai Roma tula sala baa ita, tan lia tokar lauk neꞌe. Kalo sia buka lia neꞌe huun-dikin, ita atu hataa saa? La noo.” Dale hotu nunia, ema boot nia naruka ema hotu-hotu nakboꞌas. Hotu, sia moos nakboꞌas. Paulus fila nikar baa rai MakedoniaEma nanawa tokar lauk iha kota Efesus tiꞌan, Paulus libur nola Yesus eman sia, hotu nakbiit siakaan neon. Hotu nia tami, baa nikar rai Makedonia. Toꞌo baa, nia moos laꞌo nasirin leo nodi nakbiit Yesus eman sia neon iha rai nia. Hotu nia tama rai Yunani. Nia nein iha rai nia fulan tolu laran. Hotu nia nadiꞌa aan atu saꞌe roo tasi fila baa rai Siria. Mais tan nia rona nola naꞌak ema Yahudi koꞌa kabuar lia atu noꞌo nia, nia la saꞌe roo ona. Nia laꞌo rai tuir Makedonia. Ema naꞌin hira moos tuir Paulus. Sia mak ama Pirus oan Sopater nosi kota Berea, no ema naꞌin rua naran Aristarkus no Sekundus nosi kota Tesalonika, no ema naꞌin ida naran Gayus nosi kota Derbe, no naꞌin tolu tenik naran Timotius, Tikikus no Trofimus nosi rai Asia. (5-6) Ema nia sia laꞌo uluk Paulus baa nein ami iha kota Troas iha tasi balu. Baa oras nia moos, haꞌu Lukas (ema mak nalo hakerek neꞌe) kasoru kikar Paulus iha rai Makedonia. Oras ema Yahudi loron boot Paska liu tiꞌan,Hakerek Moon lia Yunani naꞌak, ‘loron boot sia bodik Dahur Tubi Bakae’. Baa loron boot nia sia, ema Yahudi nadiꞌa Dahur Paska. ami rua saꞌe roo tasi baa kota Troas. Ami laꞌo loron lima laran, foin toꞌo kota Troas. Hotu ami tuun, hasoru hikar amikaan mamaluk sia iha kota nia. Ami moos hein ho sia domiku ida. (-) Yutikus monu nosi kuak anin iha uma ida iha kota TroasBaa loron domiku nia, Paulus katak naꞌak, “Mamaluk sia! Awan haꞌu atu klaꞌo liu.” Tan Paulus atu laꞌo nunia, ami Yesus eman sia libur malu atu haa hamutuk. Paulus moos nanorin ami toꞌo kalan boot. Baa kalan nia, ami libur malu iha uma ida tetu leten. Ema sunu badut waꞌin iha nia. Noo mane nurak ida iha nia, naran Yutikus. Nia tuur nosi kuak anin iha keꞌan tetu nia, nodi rona Paulus. La kleur, matan nakati toꞌo dukur. Teki-tekis, nia monu baa rai, mate kedas. Paulus tuun, baa nakoꞌak nola mane nia, nodi dale naꞌak, “Lalika hataꞌuk! Nia la mate!” (11-12) Rona nola nunia, ami hotu-hotu neon diꞌak, tan mane nia noꞌi moris. Hotu ema nodi nia fila nikar baa uman. Ami hotu-hotu moos saꞌe hikar baa tetu leten, hotu Paulus faꞌe tubi, ami haa hamutuk. Paulus natutan dalen toꞌo rai nakroma foin ami laꞌo. (-) Paulus nosi kota Troas baa kota MiletusNunia hotu, ami koꞌa kabuar lia atu faꞌe malu toꞌo hasoru hikar iha kota ida naran Asos. Ami saꞌe roo tasi baa Asos, mais Paulus laꞌo rai dei. Hasoru malu tiꞌan iha Asos, Paulus moos saꞌe baa roo. Hotu ami liu baa kota Metilene. Hosi Metilene, ami liu tenik. Baa awan, ami kreꞌis rai ida naran Kios. Baa wainrua, ami seꞌi oin baa rai Samos. Baa waintolu, ami toꞌo kota Miletus. Baa oras nia Paulus la noꞌuk tuli kota Efesus, tan nia beer toꞌo lai-lais Yerusalem atu tuir loron boot Pentakosta iha nebaa. Fukun sarani sia nosi kota Efesus mai nasoru PaulusTan Paulus la noo leet atu baa Efesus, nia solok lia baa fukun sarani Efesus sia, nebee mai nasoru nia iha Miletus. Sia toꞌo Miletus tiꞌan, Paulus katak baa sia naꞌak, “Mamaluk sia! Emi hatene haꞌukaan moris nahuu nosi haꞌu kfoin sama ain iha rai Asia neꞌe toꞌo baa oras neꞌe. Emi moos hatene haꞌu kserwisu bodik Naꞌi Maromak iha emikaan klaran. Haꞌu la dala ida kfoti aan. Haꞌukaan luun turu waꞌin. Haꞌu moos ketan susar waꞌin, kosi ema Yahudi siakaan aꞌaat. Masik nunia moos, haꞌu kanorin emi lia hotu-hotu mak haꞌu katene. Haꞌu kanorin emi iha ema lear oin no iha emi ida-idak uman. Haꞌu kanorin emi mak ema Yahudi no emi lahoos Yahudi kaꞌak, emi musti soe lakon emikaan salan, nebee tuir Naꞌi Maromak. Emi moos musti fiar baa itakaan Naꞌin, mak Yesus. Oras neꞌe, haꞌu atu katak baa emi nuneꞌe: Haꞌu atu kbaa Yerusalem, tan Maromak Kmalar Lulik mak dada haꞌu. Masik la katene saa mak atu dadi baa haꞌu iha nebaa moos, haꞌu ktuir dei. Oras haꞌu klaꞌo kosi kota ida baa kota ida, Kmalar Lulik katak kedan baa haꞌu iha fatin hotu-hotu naꞌak, haꞌu atu ktama bui kodi katiu susar waꞌin iha Yerusalem. Mais soꞌin, tan Naꞌi Yesus mak latan serwisu neꞌe baa haꞌu. Haꞌu kmusti baa katak Lia Diꞌak baa ema, nebee sia moos natene Naꞌi Maromak laran diꞌak. Kalo la ktuir Niakaan hakara kodi kalaꞌok Niakaan serwisu neꞌe toꞌo mohu, haꞌukaan moris la noo folin.2 Timotius 4:7 Kleur tiꞌan haꞌu kanorin emi nosi lia Yesus toꞌo emi dadi baa Naꞌi Maromak eman. Oras neꞌe haꞌu katene, emi atu la haree haꞌu ona. (26-28) Tan lia nia, rona diꞌa-diꞌak! Haꞌu kamohu tiꞌan haꞌukaan serwisu iha emikaan klaran. Oras neꞌe, emi musti serwisu duꞌuk ona. Kalo ema la tama dadi Naꞌi Maromak eman, emi naꞌin mak hataa hola. Lahoos haꞌu! Hanoin diꞌa-diꞌak! Haꞌu kalore tiꞌan Naꞌi Maromak hakaran hotu-hotu baa emi. La noo lia ida mak haꞌu ksubar baa emi. Emi musti daka aan diꞌa-diꞌak, nebee emi bele haliku diꞌa-diꞌak ema hotu-hotu mak Naꞌi Maromak Kmalar Lulik latan baa emi. Nia boi emi, nebee emi haliku Niakaan ema sia hanesan makbalin naliku bibi malae sia. Keta haluꞌa katak baa sia haꞌak, Yesus mate atu selu kotu sia nodi Niakaan raan duꞌuk. (-) (-) Mais sintidu! Kalo haꞌu klaꞌo kela emi tiꞌan, ema seluk atu mai nanorin tolek emi nodi koko emikaan fiar, hanesan asu fuik mak tama baa lalutuk tata noꞌo bibi malae. Ema mak nanorin tolek nunia, balu nosi ema seluk, balu nosi emi duꞌuk. Sia atu dada kokon ema nebee keta tuir Yesus ona. Tan lia nia, emi musti daka aan diꞌa-diꞌak. Keta haluꞌa, haꞌu kein kamutuk ko emi tinan tolu laran. Haꞌu la koran kole tateꞌan emi loron-kalan. Haꞌukaan luun moos turu waꞌin tiꞌan, tan emi. Oras neꞌe, ita atu faꞌe malu ona. Haꞌu klatan emi baa Naꞌi Maromak liman, kodi kakroꞌan nebee Nia natudu laran diꞌak baa emi. Nebee emi hatene Niakaan Manfatin, tan Manfatin nia noo beran atu nakbiit emi. Manfatin nia moos loke dalan nebee emi bele simu fafaꞌek mak Naꞌi Maromak nadiꞌa kedan bodik Niakaan ema moon sia. Baa oras haꞌu kserwisu iha emikaan klaran, haꞌu la kakara kola emikaan naha sa-saa. Haꞌu la kusu kedan emikaan naha mean, lale mutin, lale tais, lale saa dei. Oras nia haꞌu kserwisu duꞌuk buka moris bodik haꞌu ko haꞌukaan mamaluk serwisu sia. Kodi lia neꞌe, haꞌu katudu dalan baa emi, nebee emi moos haninu baa haꞌu hodi tulun ema susar sia. Hanoin diꞌa-diꞌak, tan Naꞌi Yesus dale naꞌak, ‘Lia diꞌak kaliuk mak ita foo nosi ita simu.’ ” Dale notu nunia, Paulus no fukun sarani Efesus sia nakniꞌa bele-bele, hotu Paulus namulak nodi nakroꞌan nebee Naꞌi Maromak naliku sia. (37-38) Sia hotu-hotu neon susar, tan Paulus dale naꞌak sia atu la nasoru nia ona. Oras sia faꞌe malu, sia nakoꞌak Paulus, deꞌi nodi tanis. Hotu sia nalaꞌo ami‘Ami’ iha neꞌe; Lukas mak nakerek hakerek neꞌe. Lukas laꞌo namutuk no Paulus no siakaan mamaluk seluk sia. baa roo. (-) Paulus nakara fila baa YerusalemAmi tami malu ho fukun sarani kota Efesus sia tiꞌan, ami saꞌe roo tasi hodi neon todan. Hotu ami laꞌo liu baa rai Kos. Baa awan, ami toꞌo rai Rodos. Hosi nia, ami laꞌo liu tenik baa namon ida naran Patara. Toꞌo Patara, ami tuun, hotu saꞌe roo seluk baa rai Fenisia, kreꞌis rai Siria. Saꞌe tiꞌan, ema foti saꞌe sao kedan. La kleur, ami haree rai Siprus iha sorin karuk, mais ami liu toꞌo soe sao iha kota Tirus iha rai Siria, tan ema roo sia atu natuun naha iha nia. Tan sia natuun naha sei kleu-leur, ami moos tuun baa buka Yesus eman sia iha nia. Hasoru tiꞌan, ami hein ho sia domiku ida laran. Sia netan tadak nosi Maromak Kmalar Lulik tiꞌan, nebee nakahik Paulus baa Yerusalem. Mais nia la noꞌuk rona. Domiku ida hotu tiꞌan, ami fila hikar baa roo. Yesus eman sia hotu-hotu no nela ami toꞌo tasi tehen. Sia feto-mane, kiꞌik-boot, matas-lawarik baa hotu. Toꞌo tasi tehen tiꞌan, ami hotu-hotu hakniꞌa hodi hamulak bele-bele. Hamulak hotu, ami moos tami, saꞌe baa roo. Sia moos fila. Hosi Tirus, ami tuli kota Ptolemais. Iha nia ami tuun, baa buka Yesus eman sia. Hasoru tiꞌan, ami hein ho sia loron ida. Baa awan, ami laꞌo hosi nia, baa kota Kaisarea. Iha nia, ami hein iha Filipus uman. Filipus nia, ema mak dala uluk nodi Lia Diꞌak nosi Yesus baa fatin nia. Nia moos ema ida nosi ema naꞌin hitu, mak klosan sia boi nola atu faꞌe haan bodik feto faluk sia iha Yerusalem.Kristus Klosan Lian 6:5, 8:5 Filipus oan feto, naꞌin haat. Maromak nalo sia baa makoꞌan, nebee katak Niakaan hakara. Ami hein iha nia loron hira tiꞌan, Maromak makoꞌan ida naran Agabus mai nosi rai Yudea.Kristus Klosan Lian 11:28 Oras nia nasoru ami, nia nola Paulus bolas, hotu kesi ain-liman duꞌuk nodi katak naꞌak, “Naꞌi Maromak Kmalar Lulik naꞌak, ‘Bolas neꞌe naꞌin, atu netan susar. Ema Yahudi sia atu kesi bobar nia nuneꞌe iha Yerusalem. Hotu sia atu latan nia baa ema lahoos Yahudi liman.’ ” Rona Agabus dale nunia, ami hotu-hotu hakahik bei-beik Paulus nebee keta baa tenik Yerusalem ona. Ami mak Paulus niakaan mamaluk serwisu, ho Yesus eman sia nosi fatin nia, bele-bele hakahik nia nunia. Mais Paulus nataa naꞌak, “Lale! Haꞌu kmusti baa. Tan saa emi tanis? Emi hatodan haꞌu dei. Masik ema kesi haꞌu no noꞌo haꞌu moos, haꞌu ksimu. Surak haꞌu ktuir haꞌukaan Naꞌin mak Yesus.” Rona Paulus dale nunia, ami hatene nia la noꞌuk rona ami. Tan baa nia, ami hamamar nia hodi haꞌak, “Soꞌin baa! Nebee tuir Naꞌi Maromak hakaran dei.” Paulus toꞌo YerusalemAmi hein loron hira tenik, ami moos hadiꞌa naha baa Yerusalem. Yesus eman naꞌin hira nosi Kaisarea moos tuir ami baa Yerusalem. Sia nodi ami baa uma ida iha Yerusalem, nebee ami hein iha nia. Uma nia naꞌin, naran Manason. Nia nosi rai Siprus. Nia fiar Yesus kleur tiꞌan. Toꞌo nebaa, mamaluk makfiar sia hotu-hotu simu ami nodi neon diꞌak. Paulus baa naree YakobusBaa awan, ami baa hasoru Yakobus. Fukun sarani seluk hotu-hotu moos namutuk iha nia. Tabe malu hotu, Paulus katak naꞌak, “Naꞌi Maromak babilan haꞌukaan serwisu tiꞌan, toꞌo ema lahoos Yahudi moos fiar baa Yesus.” Rona Paulus dale nunia, sia hotu-hotu tonu-naboot Naꞌi Maromak.Sia moos katak baa Paulus naꞌak, “Mau! Surak ita hatene, ema Yahudi rihun-rihun moos fiar tiꞌan baa Yesus. Sia sei kaer metin Ukun-badu mak Bei Musa natuun baa ita ema Yahudi. Mais noo ema mai nasaꞌe uluk lia baa sia naꞌak, mau nanorin la loos. Sia tula sala naꞌak, mau nanorin ema Yahudi nebee lalika tuir Ukun-badu Bei Musa ona. Sia moos nasalak naꞌak, mau hakahik sia nebee keta nalo adat hamane aan baa siakaan oan mane. No lalika tuir itakaan adat Yahudi seluk sia. Ema Yahudi iha Yerusalem neꞌe rona lia anin nia tiꞌan. Sia krakat basuk baa mau. Oras neꞌe, sia moos rona naꞌak mau mai tiꞌan. Ita buka dalan nunabee? Tuir ami nuneꞌe: Noo amikaan mamaluk naꞌin haat. Uluk sia namate menon no Naꞌi Maromak atu nalo buat ida. Oras neꞌe, sia atu koi molik ulun, nalo baa tadak naꞌak sia nalaꞌok hotu siakaan mamenon tiꞌan. Kalo bele, mau namutuk no sia baa Uma Hamulak Huun. Mau musti tuir sia modi malo adat hamoos aan. Mau moos musti selu bodik ema mak nalaꞌok adat nia. Kalo mau nalo nunia, ema natene mau sei kaer metin itakaan Ukun-badu nosi Bei Musa. Hodi nunia sia filak lia anin hotu-hotu nia, lia tolek!Sura Renu Israꞌel 6:13-21 Mais bodik ema lahoos Yahudi mak fiar tiꞌan baa Yesus, ami solok tiꞌan hakerek ida bodik sia. Ami katak amikaan kakotun hori hirak nia haꞌak, sia lalika tuir mohu itakaan adat Yahudi. Mais sia musti nalaꞌok lia ida-rua neꞌe: Keta halo lia kfoꞌer, keta haa naꞌan sera baa kukun, keta haa naꞌan raan, no keta haa naꞌan mak ema nisak noꞌo. Lia nia dei mak ami katak baa itakaan mamaluk lahoos Yahudi sia. Oras neꞌe, kalo mau nalaꞌok amikaan dale neꞌe, ita ema sarani mak Yahudi no lahoos Yahudi, bele moris diꞌa-diꞌak ho malu.”Kristus Klosan Lian 15:29 Rona nola nunia, Paulus moos simu. Baa awan, nia namutuk no ema naꞌin haat nia nalo lahan namoos isin lolon tuir ukun-badu Yahudi. Hotu nia baa Uma Hamulak Huun nodi katak naꞌak, sei loron hira tenik, foin sia ida-idak mai natama sera baa Naꞌi Maromak, tan sia nalaꞌok mohu mamenon tiꞌan. Ema kohi Paulus iha Uma Hamulak Huun(27-29) Oras loron hitu atu siku ona, ema Yahudi naꞌin hira nosi rai Asia naree Paulus laꞌo iha kota Yerusalem namutuk no ema ida naran Trofimus. Trofimus nia, lahoos ema Yahudi. Nia nosi kota Efesus. Loron nia moos, ema Yahudi nia sia naree Paulus tama baa Uma Hamulak Huun. Sia naꞌak falik Trofimus moos tama bele-bele no Paulus. Tan lia nia, sia krakat basuk, tan ema lahoos Yahudi la bele tama Uma Hamulak Huun. Hotu sia foti lia nia dadi baa kakaer atu nalo lia. Sia sasuꞌat ema atu kohi Paulus nodi nahii naꞌak, “Hei! Ema Israꞌel sia! Mai lai! Ema neꞌe nanorin iha fatin hotu-hotu nebee ita habusik itakaan ukun. Oras neꞌe nia nodi ema seluk tama baa nadois Uma Hamulak Huun!”Kristus Klosan Lian 20:4 (-) (-) Rona nola nunia, ema kota Yerusalem tomak laran manas. Sia nalai baa lituk nola Uma Hamulak Huun. Sia kohi nola Paulus, dada sarat nia sai nosi Uma Hamulak Huun. Hotu sia taka kedan odamatan nanokar.Tuir ukun-badu Yahudi, ema la bele hoꞌo ema iha Uma Hamulak Huun. Kalo ema ida tama tiꞌan baa Uma Hamulak Huun, hotu kaer dikur iha sera fatin, ema la bele nalo sa-saa baa nia. Tan lia nia, ema Yahudi sia taka odamatan nanokar nebee Paulus la tama nikar baa Uma Hamulak Huun. Sia atu noꞌo Paulus, mais noo ema solok lia baa sondadu ulun boot Roma naꞌak ema kota Yerusalem tomak tokar lauk tiꞌan. Rona nola nunia, sondadu ulun boot nia baa kedas ema lear nia, bele-bele no niakaan sondadu no ain-liman sia. Naree nunia, ema lear nia nanawa taꞌe Paulus. Hotu sondadu ulun boot naruka kohi Paulus, hotu kesi nia nodi besi talik matan rua. Hotu nia nusu baa ema lear nia naꞌak, “Ema neꞌe see? Nia nalo saa?” Mais sia nataa la kona baa malu. Balu naꞌak, “Nalo nuneꞌe”. Balu tenik naꞌak, “Nalo nunia.” Ema lear nia nahii bele-bele, toꞌo sondadu ulun boot benar, tan la natene lia nia huun-dikin. Hotu nia naruka sondadu sia nodi Paulus baa sondadu fatin. (35-36) Sondadu sia dada nodi Paulus baa, ema lear moos tuir. Sia hetak krakat. Baa oras sondadu sia saꞌe asodan atu tama baa sondadu fatin, ema lear nalai soruk baa oin, toꞌo sondadu sia musti fiꞌit saꞌe Paulus, nebee ema lear nia keta raun nadodok nia. Sia moos nahii makaꞌas naꞌak, “Hoꞌo nia! Hoꞌo nia ona!” (-) Paulus nusu atu naloos aan iha ema lear oinBaa oras sondadu sia atu natama Paulus baa siakaan fatin, Paulus nusu leet baa sondadu ulun boot. Nia dale nodi lia Yunani naꞌak, “Ama, haꞌu kbele dale ka?”Rona Paulus dale nodi lia Yunani, sondadu ulun boot nia sarebak. Nia nataa naꞌak, “O matene lia Yunani ka? Oin nunabee o bele dale lia Yunani? Keta arumak haꞌu kanoin sala tiꞌan. Haꞌu kaꞌak falik, o neꞌe ema Mesir nia mak sasuꞌat ema atu sakar ukunrai. Hori hirak nia, nia libur nola ema makaer kilat naꞌin rihun haat iha fatin fuik. O mak ema nia ka lahoos?” Paulus nataa naꞌak, “Lale, ama! Haꞌu neꞌe, ema Yahudi. Haꞌu kmoris iha kota Tarsus iha rai Kilikia. Haꞌu kusu ama foo leet, nebee haꞌu kbele dale ko ema lear neꞌe.” Rona nunia, sondadu ulun boot nia moos noꞌuk. Hotu Paulus nariik baa asodan leten, foti liman nodi nakahik ema lear nia nebee no-nook. Hotu nia nahuu dale nodi siakaan lia Aram duꞌuk. (Iha Yerusalem nia, ema Yahudi sia dale nodi lia Aram.)Hakerek Moon lia Yunani naꞌak ‘lia Ibrani’. Ema Yahudi siakaan lia nia, ema moos temi naꞌak lia Aram. Paulus katak lia nosi niakaan moris ulukPaulus moos dale naꞌak, “Ama sia no mamaluk sia hotu-hotu! Haꞌu kusu emi rona baa haꞌu, tan haꞌu kakara kaloos aan.” Baa oras ema lear nia rona Paulus dale nodi siakaan lian duꞌuk, sia no-nook kedan. Hotu Paulus dale natutan naꞌak, “Surak emi hatene haꞌu neꞌe, ema Yahudi. Haꞌukaan ina nahoris haꞌu iha kota Tarsus iha rai Kilikia. Mais haꞌu kboot iha kota Yerusalem neꞌe. Ema manorik mak nanorin haꞌu, itakaan manorik boot iha neꞌe, naran Gamaliel. Nia nanorin haꞌu Ukun-badu Bei Musa hotu-hotu. Haꞌu moos madinas tuir Naꞌi Maromak, hanesan emi.Kristus Klosan Lian 5:34-39 Uluk haꞌu kasusar ema mak tuir Yesus dalan moris. Haꞌu kdada kola feto no mane, katama sia baa bui. Haꞌu kasusar sia nunia, toꞌo balu moos mate. Itakaan naꞌilulik ulun boot no ulun rumak sia hotu-hotu natene haꞌu kdale neꞌe, tebes. Tan sia duꞌuk mak foo hakerek latan beran baa haꞌu, kodi baa kohi ema mak tuir Yesus kosi kota baa kota, toꞌo kota Damsik. Oras nia, haꞌu kakara kohi ema iha kota Damsik, dada kodi mai Yerusalem, nebee sia moos kona kastikar.”Kristus Klosan Lian 8:3, 26:9-11 Paulus katak lia nosi nia nasoru Naꞌi Yesus(Kristus Klosan Lian 9:1-19, 26:12-18)Hotu Paulus dale natutan naꞌak, “Baa loron ida haꞌu klaꞌo baa kota Damsik atu buka ema mak tuir Yesus iha nebaa. Takseer loron natetu, ami kreꞌis baa kota ona. Teki-tekis kroman maksinak ida tuun nosi laleꞌan, kona besik baa haꞌu. Haꞌu moos kakloti baa rai. Hotu haꞌu krona kola lia maliak ida bolu haꞌu naꞌak, ‘Saulus! Saulus! Tan saa o masusar Haꞌu nuneꞌe?’ Haꞌu krona tebes lia maliak nia, mais la karee ema. Hotu haꞌu kusu kaꞌak, ‘Ita Boot mak dale nia, see ida?’Hotu lia maliak nia nataa naꞌak, ‘Haꞌu neꞌe Yesus, ema Nasaret mak o masusar nia!’ Haꞌu mesan rona lia maliak nia, mais haꞌukaan mamaluk sia la rona. Sia naree loos kroman maksinak nia dei. Hotu haꞌu kataa kaꞌak, ‘Kalo nunia, oras neꞌe haꞌu kmusti kalo saa?’Lia maliak nia katak tenik naꞌak, ‘Madeer, tama baa kota ona. Iha nia, foin Haꞌu katak saa mak o musti malo.’ Krona nunia, haꞌu moos kadeer kariik. Mais haꞌu la kbele karee sa-saa tenik, tan kroman nia meik liu resik. Haꞌukaan mamaluk sia kaer haꞌu, nadaek tama haꞌu baa kota Damsik. Iha kota nia noo ema ida naran Ananias. Nia kaer metin Ukun-badu Bei Musa. Ema Yahudi hotu-hotu iha kota nia, beer no nakneter nia. Nia mai buka haꞌu, hotu nia dale baa haꞌu naꞌak, ‘Mau Saul! Loke matan, titu-maree ona! Tan mau matan diꞌak tiꞌan.’ Nia dale hotu nunia, haꞌu kfoti oin, karee kedas. Hotu nia nalore naꞌak, ‘Hori uluk itakaan bei uluk sia namulak baa Naꞌi Maromak. Oras neꞌe, Naꞌi Maromak boi mau tiꞌan atu serwisu bodik Nia. Mau musti natene diꞌa-diꞌak Niakaan hakaran. Mau moos musti natene Yesus, mak Niakaan “Ema Moon”. Oras neꞌe Nia loke dalan tiꞌan, nebee mau rona duꞌuk nosi Yesus. Nia boi mau tiꞌan atu baa katak Niakaan Manfatin baa ema hotu-hotu. Mau musti katak sain hotu-hotu mak mau naree no rona nosi Nia. Sei mein saa tenik? Baa ona, musu simu sarani ona. Sarani nia dadi tadak naꞌak, mau naloon tiꞌan baa Yesus, nebee Nia kasu mohu mau salan.’ ” Paulus katak lia nosi Naꞌi Maromak solok nia baa ema lahoos YahudiHotu Paulus dale natutan tenik naꞌak, “Nunia hotu, haꞌu kfila baa Yerusalem. Baa loron ida, haꞌu kbaa kamulak iha Uma Hamulak Huun. Oras kamulak, Naꞌi Maromak nalore baa haꞌu, hanesan meꞌi. Haꞌu karee Yesus, hotu Nia naruka haꞌu naꞌak, ‘Oras neꞌe, o musti laꞌo mela kota Yerusalem neꞌe! Tan ema iha neꞌe la simu o manorin lia nosi Haꞌu.’ Mais haꞌu la ksimu. Hotu haꞌu kdale kaꞌak, ‘Lale, Ama Boot! Haꞌu mak fatan kanorin sia iha neꞌe, tan ema hotu-hotu natene hori hirak nia, haꞌu mak tama-sai uma hamulak sia atu kohi no taꞌe ema mak fiar baa Ama Boot. Naꞌilulik ulun sia moos natene baa oras sia noꞌo Ama Boot klosan Stefanus, haꞌu moos iha nia. Haꞌu moos kakara. Baa oras sia libur fatuk hotu nitak noꞌo nia, haꞌu mak daka siakaan faru.’Kristus Klosan Lian 7:58 Masik haꞌu ksakar nunia moos, Yesus naruka tenik naꞌak, ‘Keta seni oi-oik! Laꞌo mela Yerusalem oras neꞌe ona! Tan Haꞌu kakara karuka o baa fatin dook atu manorin ema lahoos Yahudi sia.’ ” Oras ema lear nia rona Paulus dale naꞌak, nia nanorin ema lahoos Yahudi, sia la noꞌuk rona tenik baa nia ona. Sia hotu-hotu krakat nodi nahii bele-bele naꞌak, “Keta rona ema neꞌe! Nia la fatan moris! Hoꞌo nia dei! Sondadu sia natama Paulus baa siakaan fatinEma lear nia krakat liu resik, toꞌo raꞌut nola ahukresan soe saꞌe baa leten. Sia moos kolu luꞌas siakaan faru. Naree nunia, sondadu ulun boot naruka ain-liman sia natama Paulus baa sondadu fatin. Hotu, nia naruka sia fota noꞌat Paulus, nebee nia katak nia nalo sala saa, toꞌo ema Yahudi atu noꞌo nia. Mais baa oras sia kesi atu fota noꞌat nia, Paulus nusu fila baa sondadu ida naꞌak, “Tuir rai Roma ukun, lia nabee mak loos? Kalo ema Roma duꞌuk kona lia, emi halo oin nunabee baa nia? Emi taꞌe uluk nia ka, leno uluk nia?” Rona nola nunia, sondadu nia lai-lais baa buka sondadu ulun boot. Nia nasara naꞌak, “Ama! Ema neꞌe, ema Roma! Dadi, ita boot atu halo saa baa nia?” Rona nola nunia, sondadu ulun boot nia baa nusu duꞌuk Paulus naꞌak, “Haꞌu krona o neꞌe, ema Roma! Tebes ka?”Paulus nataa naꞌak, “Tebes! Haꞌu neꞌe moos ema Roma.” Hotu sondadu ulun boot nia nataa naꞌak, “Haꞌu moos ema Roma. Haꞌu kselu todan tebe-tebes, foin bele dadi ema Roma.”Mais Paulus nataa naꞌak, “Kalo haꞌu, lale. Tan nahuu nosi haꞌu kfoin moris, haꞌu ema Roma tiꞌan.” Oras rona naꞌak Paulus nia moos ema Roma, sondadu sia nakiduk nela nia. Sondadu ulun boot moos noran nataꞌuk, tan baa oras nia naruka kesi Paulus, neꞌe naꞌak, nia nakur ukun Roma tiꞌan. Paulus naloos aan iha moon-metan YahudiBaa awan, sondadu ulun boot nia sei buka atu natene malorek lia nia huun-dikin. Nia naruka ain-liman sia baa bolu nola naꞌilulik ulun sia no ema boot Yahudi seluk sia, nebee tuur moon-metan. Nia moos naruka baa nabusik Paulus, nebee nia mai nataa iha moon-metan. Toꞌo moon-metan, sia naruka Paulus naloos aan. Nia titu diꞌa-diꞌak ema nia sia, hotu katak naꞌak, “Mamaluk sia! Haꞌu kariik iha neꞌe kodi neon loos. Hori sei kiꞌik toꞌo oras neꞌe, haꞌu neꞌe la koo sala iha Naꞌi Maromak oin.” Rona Paulus dale nunia, naꞌilulik ulun boot naran AnaniasAnanias neꞌe, naꞌilulik ulun boot Yahudi. Mais lahoos Ananias mak uluk taa ukun mate baa Yesus. Sia naran manesak, mais ema se-seluk. krakat tebe-tebes. Nia naruka ema mak nariik kreꞌis baa Paulus, basa Paulus ibun.” Mais Paulus nataa fila naꞌak, “Nebee Naꞌi Maromak moos basa fila o. O neꞌe hanesan rii mak ema kaser luan, mais isin dodok tiꞌan. O makara ukun haꞌu iha moon-metan neꞌe, tuir itakaan ukun. Mais o naꞌin duꞌuk makur ukun nia tiꞌan, tan o maruka basa haꞌu.”Mateus 23:27-28 Rona Paulus dale nunia, ema iha nia sia deꞌan nia naꞌak, “Hoi! Notar lalek! Keta dale nunia baa itakaan naꞌilulik ulun boot!” Natene nola nunia, Paulus nataa naꞌak, “Tebes ka? Kalo nunia, haꞌu kusu pardua, tan haꞌu la katene ema neꞌe itakaan ulun boot. Tebes! Maromak makoꞌan nakerek nela tiꞌan naꞌak, ‘Keta dale aat baa emikaan ulun sia.’ ”Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 22:28 (6-8) Paulus natene tiꞌan naꞌak ema mak tuur iha moon-metan nia nakfaꞌek tiꞌan baa partee rua. Balu tuir partee Saduki. Sia la fiar ema mak mate bele moris nikar. Sia la fiar noo makbukar laleꞌan. Sia moos la fiar noo ema kukun. Balu tenik tuir partee Farisi. Sia fiar naꞌak ema mak mate bele moris nikar. Sia moos fiar naꞌak noo makbukar noo iha laleꞌan, no ema kukun moos iha.Paulus natene sia hotu-hotu nakfaꞌek tiꞌan tan lia nia sia, nia dale nodi lian makaꞌas naꞌak, “Mamaluk sia! Surak emi hatene, haꞌu neꞌe, ema Farisi. Haꞌukaan ama no haꞌukaan bei sia moos ema Farisi. Oras neꞌe, emi hakara ukun haꞌu, tan haꞌu kfiar Naꞌi Maromak bele nalo ema mak mate moris nikar.”Kristus Klosan Lian 26:5; Filipi 3:5; Mateus 22:23; Markus 12:18; Lukas 20:27Rona Paulus dale nunia, ema Farisi no ema Saduki sia toe malu, (-) (-) toꞌo sia la kona malu. Manorik ukun naꞌin hira nosi partee Farisi, nariik nodi naloos Paulus naꞌak, “Ema neꞌe, la sala! See mak natene! Arumak makbukar laleꞌan, lale, ema kukun, mak tuun dale no nia!” Ema nia sia toe nima-nimak, toꞌo sondadu ulun boot nia nataꞌuk. Nia naneo naꞌak, keta toꞌo sia taꞌe lisuk noꞌo Paulus. Tan baa nia, nia naruka ain-liman sia dada natama Paulus baa sondadu fatin. Baa kalan nia, Naꞌi Yesus moos mai natadu aan baa Paulus. Nia nakbiit Paulus neon nodi naꞌak, “Paulus! Keta mataꞌuk! Oras neꞌe, o dale lia nosi Haꞌu tiꞌan iha kota Yerusalem neꞌe. Nosi ikus, o moos musti dale lia nosi Haꞌu nunia iha kota Roma nebaa.” Ema koꞌa kabuar lia atu noꞌo Paulus(12-13) Baa awan seisawan, ema Yahudi naꞌin haat nulu resin, koꞌa kabuar lia atu noꞌo Paulus. Sia nalo mamenon naꞌak, “Kalo ami la hoꞌo Paulus dauk, ami la haa-hemu.” (-) Nunia hotu, sia baa nasara lia nia baa naꞌilulik ulun sia no fukun Yahudi sia naꞌak, “Ama sia! Ami halo mamenon tiꞌan. Kalo ami la hoꞌo Paulus dauk, ami la haa-hemu. Tan lia nia, ami hakara nuneꞌe. Ama sia musti baa hasoru sondadu ulun boot, husu nia nodi Paulus baa moon-metan. Halo aan hanesan ama sia hakara leno hikar niakaan lia. Oras sia nodi Paulus baa, ami atu saka hein iha dalan, nebee ami hoꞌo Paulus.” Mais Paulus feton oan mane ida rona nola siakaan lia kabuar nia. Hotu, nia nalai baa katak Paulus iha sondadu fatin. Rona oan dale tiꞌan, Paulus bolu sondadu makdaka ida naꞌak, “Neꞌe, haꞌukaan oan. Modi nia lai-lais baa ulun boot, tan nia nakara katak lia ida.” Sondadu nia no oan nia baa niakaan ulun boot nodi nasara naꞌak, “Ama! Paulus, mak ita heti nia, nusu haꞌu ko oan neꞌe mai nasoru ama. Oa neꞌe nakara katak lia ida baa ama.” Hotu sondadu ulun boot nia nodi oa nia baa fatin ida nebee sia rua dale mesan. Hotu nia nusu baa oa nia naꞌak, “Oa, o makara katak saa baa haꞌu?” Oa nia nasara naꞌak, “Ema Yahudi naꞌin hira koꞌa kabuar lia atu noꞌo tua Paulus. Sia atu mai nusu ama, nebee awan ama nodi tua Paulus baa moon-metan, tan sia atu leno asufanu niakaan lia. Mais ama keta tuir. Tan ema haat nulu resin atu saka hein ama niakaan sondadu sia iha dalan, nebee sia noꞌo tua Paulus. Sia hotu-hotu nalo mamenon tiꞌan naꞌak, kalo sia la noꞌo tua Paulus dauk, sia la naa-nemu. Oras neꞌe, sia hotu-hotu nadiꞌa aan tiꞌan. Sia nein loos ama nataa naꞌak saa.” Rona oa nia dalen, sondadu ulun boot nia moos dale baa nia naꞌak, “Oa! Keta katak baa se-see maꞌak o mai neꞌe katak lia neꞌe baa haꞌu.” Dale notu nunia, naruka oa nia fila. Sondadu Roma nodi Paulus baa Gubernur Feliks iha kota KaisareaNunia hotu, sondadu ulun boot nia bolu nola niakaan sondadu naꞌin rua. Nia naruka sia naꞌak, “Hadiꞌa sondadu maklaꞌo rai naꞌin atus rua, no sondadu maksaꞌe kuda naꞌin hitu nulu, no sondadu makaer diman naꞌin atus rua. Emi hotu-hotu musti laꞌo kedan baa kota Kaisarea tuku siwi kalan neꞌe. Hadiꞌa kuda ida bodik Paulus. Emi musti laꞌo ho nia diꞌa-diꞌak toꞌo baa gubernur Feliks.” Naruka tiꞌan nunia, nia moos nalo hakerek bodik gubernur Feliks, naꞌak nuneꞌe: “Ama Gubernur Feliks, mak haꞌu kakneter. Tabe nosi haꞌu, Klaudius Lisias. Haꞌu ksolok baa ama, ema ida naran Paulus. Ema Yahudi sia kaer nola nia tiꞌan, kreꞌis atu noꞌo. Baa oras nia, haꞌukaan sondadu sia dada nasai nia nosi ema Yahudi liman laran. Hotu, katene kola ema neꞌe, ema Roma. Haꞌu kakara katene malorek tan saa ema Yahudi atu noꞌo nia. Dadi haꞌu kodi nia baa siakaan moon-metan. Mais sia la netan niakaan salan sa-saa. Tebes ama, nia la sala. Tan lia nia, haꞌu la kbele katama nia baa bui, no la kbele taa ukun mate baa nia. Oras leno niakaan lia, ema iha moon-metan nia nakaat malu, tan siakaan hanorin la kona malu. Tan baa nia, haꞌu kodi kikar ema neꞌe baa sondadu fatin. Mais baa awan haꞌu krona kaꞌak, ema Yahudi sia koꞌa kabuar lia atu noꞌo nia. Tan nunia, karuka kedan ema neꞌe mai baa ama. Haꞌu moos katak baa ema Yahudi mak nalo lia sakar nia, nebee sia moos mai nasoru ama. Hodi nunia, ama bele rona duꞌuk sia tula sala saa baa nia.Haꞌukaan hakerek, nunia dei. Dame!” Hotu sondadu sia nadiꞌa aan nalaꞌok siakaan ulun harukan. Baa kalan nia moos, sia laꞌo kedan no Paulus toꞌo kota ida naran Antipatris. Baa awan, sondadu maksaꞌe kuda sia no Paulus toꞌo kota Kaisarea. Sondadu seluk sia fila nikar baa Yerusalem. Toꞌo Kaisarea, sia foo hakerek nia baa gubernur nodi latan Paulus. Leno hotu hakerek nia, gubernur nusu Paulus naꞌak, “O ema nabee?”Paulus nataa naꞌak, “Haꞌu kosi rai Kilikia, ama.” Rona nola Paulus dale nunia, gubernur natene kedan Paulus ema renu Roma tebes. Hotu gubernur nalore naꞌak, “Haꞌu mak kaer ukun iha neꞌe. Tan nunia, haꞌu naꞌin duꞌuk mak atu leno okaan lia. Mais ita musti hein ema mak nakara nalo lia sakar o, foin haꞌu kleno.” Hotu gubernur naruka sondadu sia daka Paulus iha siakaan fatin iha gubernur tofatik. Fatin nia, Naꞌi Herodes mak nariik. Ema Yahudi sia mai nalo lia no Paulus iha KaisareaLoron lima liu tiꞌan, foin ema Yahudi sia mai toꞌo kota Kaisarea atu nalo lia no Paulus. Nosi sia, noo naꞌilulik ulun boot naran Ananias no ulun seluk sia. Sia moos nodi ema ida naran Tertulus. Nia ema matenek dale, mak sia nalo baa ibun-nanaan sakar Paulus. (2-3) Ema hotu-hotu naklibur iha moon-metan tiꞌan, gubernur naruka sondadu natama Paulus. Hotu Tertulus nariik, nahuu dale nahonu Paulus. Nia foo tabe baa gubernur naꞌak,“Ama gubernur, mak haꞌu kakneter! Kleur tiꞌan, ita boot kaer ukun diꞌa-diꞌak iha neꞌe. Ita boot hatene saa mak diꞌak bodik renu. Ita boot moos babilan lia waꞌin, toꞌo ami ema Yahudi bele moris manek no dame. Tan nunia, ami hodi leet neꞌe sera dodan baa ama gubernur. La noo ema ida nuꞌu ita boot mak bele halo lia diꞌak waꞌin nuneꞌe. (-) Mais haꞌu lalika dale waꞌin ona. Haꞌu kdale malorek baa lia isin dei. Haꞌu kusu ita boot bele rona diꞌa-diꞌak saa mak haꞌu atu katak nosi lia Paulus neꞌe. Nuneꞌe, ama boot. Tuir ami ema Yahudi, Paulus neꞌe hanesan moras malaik mak lori nosi fatin ida baa fatin ida. Nia sakar amikaan ukun-badu, no tokar lauk amikaan ema Yahudi iha fatin hotu-hotu. Nia neꞌe, ulun nosi partee ema Nasaret, mak ami temi ‘partee Nasarani’. Ami la simu siakaan hanorin. Ami moos kohi nia tiꞌan, tan nia atu nadoor amikaan Uma Hamulak Huun. [Ami hakara taa ukun baa nia hodi amikaan ukun duꞌuk. Mais sondadu ulun boot Lisias mai nadau nola nia. Hotu nia naruka naꞌak, kalo ema nakara nalo lia no Paulus, sia musti mai nasoru ama gubernur iha Kaisarea neꞌe. Nia nakara nebee ita boot duꞌuk mak leno lia neꞌe.]Lia fuan iha lalutuk laran neꞌe, la noo iha Hakerek Moon lia Yunani uluk basuk. Tan nunia, ami mai iha neꞌe nebee ita boot bele hakotu saa mak ami dale neꞌe, loos ka lale.Nunia dei, ama boot.” Tertulus dale hotu nunia, ema Yahudi seluk sia moos tane tuꞌan niakaan lia fuan naꞌak, “Nunia tebes, ama!” Paulus naloos aan iha Gubernur Feliks oinTertulus dale hotu tiꞌan, gubernur naruka Paulus naꞌak, “Oras neꞌe, haꞌu kfoo leet baa o maloos aan.”Hotu Paulus nariik, dale naꞌak, “Ama gubernur! Kleur tiꞌan ita boot kaer ukun iha rai neꞌe. Tan nunia, ita boot duꞌuk hatene tebes ami ema Yahudi tuur-hariik. Dadi, haꞌu la kataꞌuk kaloos aan iha ita boot oin. Loron sanulu resin rua mak foin liu neꞌe, haꞌu kbaa kamulak iha Uma Hamulak Huun iha Yerusalem. Ita boot bele husu duꞌuk baa ema mak tuir hamulak baa oras nia. Haꞌu la isin ida dauk toe ko ema iha Uma Hamulak Huun. Iha uma hamulak seluk no fatin seluk sia iha Yerusalem moos, haꞌu la tokar lauk ema. Oras neꞌe, ema neꞌe sia beer nahonu haꞌu. Mais siakaan dalen ohin nia, la noo lia kakaer. Nuneꞌe, ama gubernur. Haꞌu atu kalore lia ida. Haꞌu neꞌe, tuir partee foun ida naran, ‘Yesus Dalan Moris.’ Uluk haꞌukaan bei sia namulak baa Maromak. Oras neꞌe, haꞌu moos sei kamulak baa Maromak nia. Haꞌu moos fiar Bei Musa Ukun-badu no lia hotu-hotu mak Maromak makoꞌan uluk sia nakerek nela tiꞌan bodik ami. Haꞌu kaloon baa Naꞌi Maromak manesak nuꞌu ema neꞌe sia mak mai sakar haꞌu. Haꞌu ko sia fiar bele-bele haꞌak baa oras rai falu fila, Naꞌi Maromak atu nalo ema mak mate moris nikar. Masik ema diꞌak ka ema aat, Nia nalo moris nikar. Tan nunia, haꞌu karui aan bei-beik atu moris loos iha Naꞌi Maromak oin no iha ema raiklaran oin. Hodi nunia, haꞌu kbele katene malorek haꞌu la koo sala. Haꞌu kserwisu tinan hira iha rai seluk, foin da-dauk neꞌe, haꞌu kfila kikar baa Yerusalem. Haꞌu kmai kodi osan mak ema libur nola bodik amikaan ema susar. Haꞌu moos mai atu kamulak iha Uma Hamulak Huun kodi katetu sera baa Naꞌi Maromak. Oras haꞌu kalaꞌo adat hamoos aan iha Uma Hamulak Huun, noo ema mak naree haꞌu. Mais haꞌu la kodi ema waꞌin. Haꞌu moos la tokar lauk.Kristus Klosan Lian 21:17-28 Baa oras nia, ema Yahudi naꞌin hira nosi rai Asia dei mak namulak iha nia. Tuir loos, kalo ema nakara nalo lia no haꞌu, ema Asia nia sia mak nalo, tan sia mak naree haꞌu. Lahoos ema neꞌe sia! Mais sia la mai. Dadi, ita boot husu kokon baa ema mak sakar haꞌu neꞌe sia, haꞌu sala saa? Hori hirak nia sia leno haꞌukaan lia iha moon-metan, sia la netan sala. Ita boot husu baa dei! Mais arumak no lia ida mak nalo sia krakat haꞌu. Neꞌe mak, oras haꞌu kdale makaꞌas iha siakaan oin kaꞌak, ‘Emi hakara taa ukun baa haꞌu, tan haꞌu kfiar Naꞌi Maromak bele nalo ema mak mate moris nikar!’ ”Kristus Klosan Lian 23:6 Paulus dale nunia, mais gubernur Feliks natene waꞌin tiꞌan lia nosi ‘Yesus Dalan Moris.’ Hotu nia taka moon-metan nia naꞌak, “Nuneꞌe! Haꞌu kmusti bolu sondadu ulun boot Lisias nebee krona nosi nia lai, foin haꞌu kbele kakotu lia neꞌe.” Hotu gubernur naruka sondadu ulun ida nodi nikar Paulus. Mais gubernur naruka sondadu sia foo leet nebee Paulus niakaan mamaluk sia bele mai naliku nia. Paulus dale baa Gubernur Feliks no feen DrusilaGubernur Feliks feen ema Yahudi, naran Drusila. Sia rua nakara dale mesan no Paulus. Loron hira liu tiꞌan, gubernur naruka ema nodi Paulus mai baa sia. Hotu Paulus nalore baa sia oin nunabee ema bele fiar baa Yesus Kristus. Nia moos nalore dalan nebee ema bele moris loos no dalan nebee ema bele daka aan keta monu baa sala. Nia moos nalore nosi lia Naꞌi Maromak tetu ema hotu-hotu moris dalan oras rai falu fila.Rona nola nunia, gubernur Feliks moos nataꞌuk tebes. Hotu nia dale baa Paulus naꞌak, “Paulus! Toꞌo ona. Leet seluk, foin haꞌu kbolu kikar o.” Tuir loos, gubernur Feliks nakara Paulus selu osan baa nia, nebee nabusik Paulus. Tan baa nia, nia bolu Paulus mai bei-beik atu dale no nia. Gubernur Feliks moos nakara nola naꞌilulik ulun sia neon. Tan nunia, nia la nakotu lai-lais lia neꞌe. Tinan rua liu tiꞌan, ema foti gubernur foun naran Porkius Festus atu seluk nia iha rai nia. Baa oras foti gubernur foun, sia sei neti natoos Paulus. Gubernur Porkius Festus leno PaulusOras gubernur foun Festus lori baa Kaisarea atu nahuu nalaꞌok ukun, nia nein iha nia loron tolu dei, hotu nia baa Yerusalem. Toꞌo Yerusalem, naꞌilulik ulun sia no fukun Yahudi sia mai nasoru gubernur. Oras sia dale malu no nia, sia moos foti lia nosi Paulus. Sia nusu nebee nia naruka ema nodi nikar Paulus mai Yerusalem. Mais sia duꞌuk koꞌa kabuar lia tiꞌan atu noꞌo Paulus iha dalan klaran. Mais gubernur nataa naꞌak, “Ama sia. Nuneꞌe. Habusik sia natoos nia iha Kaisarea lai. Tan haꞌu moos atu fila kikar lai-lais baa nebaa. Kalo emi hoo ema mak natene lia neꞌe, sia bele tuir haꞌu. Kalo ema nia nalo sala tebes, emi bele tula sala baa nia iha Kaisarea dei.” (6-7) Dale notu nunia, Gubernur Festus nein kreꞌis loron sanulu iha Yerusalem, foin fila nikar baa Kaisarea. Ema Yahudi naꞌin hira moos tuir nia. Baa awan, gubernur loke moon-metan. Nia naruka sondadu nodi Paulus mai moon-metan.Paulus toꞌo tiꞌan, ema Yahudi nia sia kabuun nola nia nodi tula lia oi-oik baa nia. Mais sia la bele natudu lia kakaer. (-) Hotu Paulus naloos aan naꞌak, “Ama Gubernur. Haꞌu la isin ida dauk kalo aat. Haꞌu la ksakar amikaan ukun-badu Yahudi. Haꞌu moos la kadoor Uma Hamulak Huun iha Yerusalem. Haꞌu moos la sakar ukunrai Roma.” Mais gubernur nakara nola ema Yahudi neon, nia nusu baa Paulus naꞌak, “O manoin nunabee? Kalo haꞌu ktetu okaan lia neꞌe iha Yerusalem, o makara ka lale?” Rona gubernur nusu nunia, Paulus nataa naꞌak, “Ama gubernur, haꞌu neꞌe, renu Roma. Oras neꞌe, kariik iha ita boot oin. Ita boot noo beran atu tetu haꞌukaan lia neꞌe tuir ukun Roma. Ita boot moos hatene tiꞌan, haꞌu la kalo sala saa ida sakar ema Yahudi neꞌe sia. Kalo tebe-tebes haꞌu kalo sala mak fatan no ukun mate, haꞌu ksimu. Mais kalo siakaan dalen nia la loos, haꞌu la ksimu. Ema moos la bele latan haꞌu baa sia. Oras neꞌe, haꞌu kusu nebee haꞌukaan lia neꞌe hasaꞌe tenik baa ukunrai ulun boot iha kota Roma. Nebee nia duꞌuk mak nakotu lia neꞌe!” Rona Paulus nusu nunia, gubernur dale no niakaan maluk matenek ukun sia. Sia tetu bele-bele, hotu gubernur katak baa Paulus naꞌak, “Tan o musu nunia, o musti baa Roma.” Dale notu, gubernur taka moon-metan. Gubernur Festus nasara lia Paulus baa Naꞌi AgripaBaa oras nia, naꞌi Yahudi naran Agripa. Alin feto, naran Bernike. Sia rua mai Kaisarea atu foo kneter baa gubernur foun.Naꞌi Agripa nia, Naꞌi Herodes Agripa nomer rua. Niakaan ama, Naꞌi Herodes Agripa dala uluk mak noꞌo Yakobus. Nia mate tan latik naa, tan nia simu tonun mak foti nia hanesan ema kukun. Sia nein loron hira no gubernur. Hotu loron ida, gubernur nasara lia nosi Paulus baa sia rua naꞌak, “Iha Kaisarea neꞌe, ami heti ema ida naran Paulus. Uluk gubernur tuan la noo leet nakotu niakaan lia. Foin da-dauk neꞌe haꞌu iha Yerusalem, naꞌilulik ulun sia no fukun Yahudi sia mai katak Paulus salan baa haꞌu. Sia nusu nebee haꞌu ktaa ukun baa nia. Mais kataa kaꞌak, ‘Tuir ukun Roma, haꞌu kmusti leno uluk lia nia lai, foin taa ukun. Ema mahalo lia sia musti nasoru malu. Haꞌu kmusti rona nosi sia hotu. Kmusti krona sia tula sala saa baa nia. Haꞌu moos musti foo leet baa nia atu naloos aan.’ Baa oras haꞌu kmai kikar Kaisarea neꞌe, ema Yahudi naꞌin hira moos tuir. Baa awan, haꞌu kloke kedan lia nia. Haꞌu karuka ema nodi Paulus tama mai, nebee kbele katene lia nia huun-dikin. Hotu ema Yahudi sia nariik, nalore Paulus salan sia. Mais la todan manesak no saa mak haꞌu kaneo. Sia sakar malu, tan siakaan hanorin duꞌuk. Sia sakar Paulus tan lia nosi ema ida naran Yesus. Tuir ema Yahudi nia sia, Yesus mate tiꞌan. Mais tuir Paulus, Yesus moris nikar tiꞌan. Sia toe malu nunia, mais haꞌu la katene kakotu lia nia nunabee, tan haꞌu ema foun. Hotu kusu Paulus kaꞌak, ‘Nuꞌunabee kalo sia leno okaan lia neꞌe iha Yerusalem dei?’ Mais nia la noꞌuk. Nia nusu hasaꞌe tenik baa ukunrai ulun boot iha Roma. Tan nunia, haꞌu katoos nia toꞌo noo leet, foin solok nia baa Roma.” Rona Gubernur Festus dale nunia, Naꞌi Agripa nusu naꞌak, “Kalo bele, haꞌu kakara rona duꞌuk nosi ema nia.”Gubernur nataa naꞌak, “Bele! Haꞌu atu kahulin nebee awan ama bele rona duꞌuk nosi nia.” Naꞌi Agripa mai rona Paulus daleBaa awan, Gubernur Festus nahulin nebee Naꞌi Agripa bele rona duꞌuk Paulus dale. Nia moos nahulin nebee ema seluk tuir rona. Sia nia, sondadu ulun boot no ema boot seluk sia nosi kota Kaisarea. Baa oras nia, Naꞌi Agripa no Bernike tau naꞌin isi belun, hotu tama mai. Ema hotu-hotu foo kneter baa sia. Hotu gubernur naruka ema natama Paulus. Paulus tama tiꞌan, gubernur nahuu dale naꞌak, “Naꞌi Agripa, no ama sia, no bainaka sia hotu-hotu mak haꞌu kakneter. Ema neꞌe, naran Paulus. Ema nalo lia no nia. Sia mai nasara baa haꞌu iha Yerusalem no iha kota neꞌe naꞌak, ema neꞌe la fatan moris. Hotu haꞌu kleno nia, mais la ketan sala mak fatan kona ukun mate. Mais, tan nia duꞌuk nusu hasaꞌe tenik baa huun, haꞌu kmusti solok nia baa Roma. (26-27) Kalo haꞌu ksolok nia, musti solok no hakerek bodik ulun boot ukunrai Roma. Mais la katene atu kakerek saa. Tan baa nia, haꞌu klibur ama sia hotu-hotu atu rona nia. Rona hotu, haꞌu kaloon Ama Naꞌi Agripa foo tateꞌan baa haꞌu, nebee haꞌu kbele kakerek lia malorek baa ulun boot ukunrai Roma. Koran la diꞌak, kalo haꞌu ksolok lia neꞌe baa huun, mais la kalore ema neꞌe salan.Haꞌukaan dalen nunia dei.” (-) Paulus naloos aan iha Naꞌi Agripa oinHotu Naꞌi Agripa naruka Paulus naꞌak, “Oras neꞌe, o bele dale maloos aan. Ami hotu-hotu hadiꞌa aan tiꞌan atu rona o.”Paulus moos foti liman, hotu dale naꞌak, “Ama Naꞌi Agripa mak haꞌu kakneter. Haꞌu ksotir diꞌak tan ita boot foo leet baa haꞌu atu dale baa ama sia nosi lia hotu-hotu mak ema Yahudi sia tula baa haꞌu. Haꞌu moos sotir diꞌak tan ama natene tebe-tebes itakaan adat Yahudi no itakaan lia mate-moris. Haꞌu kusu nebee ita boot rona diꞌa-diꞌak. Haꞌu ksei lawarik, ema nanorin haꞌu atu tuir itakaan adat Yahudi. Uluk fohon, sia nanorin haꞌu iha haꞌukaan leo. Hotu haꞌu kmai sakola tenik iha Yerusalem. Ema Yahudi iha Yerusalem natene tebe-tebes haꞌu no haꞌukaan moris dalan. Kalo naꞌilulik ulun sia ema moon, sia bele dale naꞌak, sia natene haꞌu tiꞌan hori uluk. Haꞌu neꞌe moos tama partee Farisi. Ema hotu-hotu natene ami ema Farisi neꞌe, mak makaꞌas kaliuk tuir ukun-badu Yahudi hotu-hotu.Kristus Klosan Lian 23:6; Filipi 3:5 (6-8) Haꞌu ko ema Israꞌel klubun sanulu resin rua hotu-hotu, hein bei-beik nebee Naꞌi Maromak nalaꞌok Niakaan mamenon mak Nia nameno baa itakaan bei uluk sia. Mamenon nia isin naꞌak, Nia atu nalo ema mak mate moris nikar.Ama Naꞌi Agripa mak haꞌu kakneter. Tan haꞌu kfiar Naꞌi Maromak bele nalo ema mak mate moris nikar, ema nalo lia no haꞌu. Mais haꞌu kakara kusu, tan saa ema la noꞌuk fiar naꞌak Naꞌi Maromak bele nalo ema mak mate moris nikar? Nia bele nanis! (-) (-) Uluk, haꞌu kaseꞌi lia oi-oik kodi sakar ema mak tuir Yesus ema Nasaret nia. (10-11) Baa oras nia, naꞌilulik ulun sia latan beran baa haꞌu, nebee tonan kasusar Yesus eman sia iha uma hamulak no iha fatin hotu-hotu, nebee sia keta fiar Yesus ona. Kalo haꞌu krona noo ema mak fiar Yesus iha nabee, kodi laran manas kabuꞌa tuir, masik toꞌo tasi balu. Haꞌu kohi sia, dada tama baa bui iha Yerusalem. Sia balu moos kona ukun mate.”Kristus Klosan Lian 8:3, 22:4-5 (-) Paulus nalore tenik niakaan moris dalan(Kristus Klosan Lian 9:1-19, 22:6-16)Hotu Paulus dale natutan naꞌak, “Ama Naꞌi Agripa! Loron ida naꞌilulik ulun sia foo hakerek latan beran baa haꞌu, nebee haꞌu kbaa kabuꞌa Yesus eman sia iha kota Damsik. Haꞌu moos baa. Takseer loron natetu, ami sei iha dalan. Teki-tekis kroman maksinak ida tuun nosi laleꞌan, kona besik baa haꞌu ko mamaluk sia. Ami hotu-hotu hakloti baa rai tan kroman maksinak nia. Hotu haꞌu krona lia maliak ida dale baa haꞌu nodi lia AramHakerek Moon lia Yunani naꞌak ‘ema Ibrani siakaan lian’. Siakaan lia loron-loron nia, mak lia Aram. naꞌak, ‘Saulus! Saulus! Tan saa, o masusar Haꞌu nuneꞌe? Tan saa o te-tei sama Haꞌu bei-beik?’ Haꞌu krona lia maliak nia, mais la karee ema. Hotu haꞌu kusu kaꞌak, ‘Ita boot mak dale neꞌe, see ida?’Lia maliak nia nataa naꞌak, ‘Haꞌu neꞌe Yesus mak o masusar bei-beik nia. Madeer! Haꞌu katadu aan baa o neꞌe, niakaan lia isin nuneꞌe: Haꞌu kboi kola o dadi baa Haꞌukaan ema. O musti baa katak baa ema hotu-hotu saa mak o foin maree tiꞌan mosi Haꞌu, no lia saa mak atu katudu baa o. Haꞌu atu ksolok o baa ema lahoos Yahudi, mais keta mataꞌuk. Tan Haꞌu atu klituk o kosi ema Yahudi siakaan aꞌaat no ema seluk siakaan aꞌaat. Haꞌu ksolok o baa loke ema lahoos Yahudi matan, nebee sia laꞌo nela kukun, mai moris iha kroman laran. O musti masai sia nosi diabu ulun beran, nebee sia moris no Naꞌi Maromak beran. Hodi nunia, Nia kasu mohu siakaan salan. Sia moos bele dadi baa Niakaan ema, manesak no ema seluk sia mak Nia boi tiꞌan, tan fiar Haꞌu. Lia nia dei mak kakara kalore baa o, Saulus.’ ” Paulus nalore niakaan serwisuHotu Paulus dale natutan naꞌak, “Ama Naꞌi mak haꞌu kakneter. Serwisu mak haꞌu ksimu kosi laleꞌan nia, haꞌu kalaꞌok toꞌo oras neꞌe, la kakiduk kois. Haꞌu kahuu serwisu nia kodi kalore Yesus dalan moris baa ema Yahudi sia iha Damsik. Hotu haꞌu kmai kalore tenik baa ema Yahudi sia iha Yerusalem no rai Yudea tomak. Hotu tiꞌan, haꞌu klaꞌo kasiri ema lahoos Yahudi rain, kodi kanorin ema nebee sia soe lakon siakaan salan, hotu sera aan baa Naꞌi Maromak. Haꞌu kalore kaꞌak sia musti nalo lia diꞌak bodik ema seluk, nebee dadi tadak naꞌak sia dadi Naꞌi Maromak eman tiꞌan.Kristus Klosan Lian 9:20, 28-29 Tan serwisu nunia, ema Yahudi sia kohi haꞌu iha Uma Hamulak Huun iha Yerusalem, atu noꞌo haꞌu. Mais Naꞌi Maromak tulun haꞌu, toꞌo oras neꞌe haꞌu ksei moris. Tan lia nia, haꞌu kbele kariik iha neꞌe, kodi kdale lia Yesus dalan moris baa ema kiꞌik-boot hotu-hotu. Lia mak haꞌu kdale neꞌe, tuir saa mak Bei Musa no Maromak makoꞌan uluk sia nanorin tiꞌan. Sia nanorin nosi lia Kristus, ema mak Naꞌi Maromak nameno tiꞌan atu solok mai. Nanorin naꞌak, Ema nia musti natiu susar toꞌo mate. Mais Nia dadi baa ema dala uluk, mak Naꞌi Maromak nalo ema moris nikar. Nia mak atu foo kroman baa ema Yahudi no ema klubun seluk sia iha raiklaran.”Yesaya 42:6, 49:6; 1 Korintus 15:20 Paulus sei nalore niakaan serwisu nunia, Gubernur Festus dale tesi kedan nodi lia makaꞌas naꞌak, “Hoi! Paulus! Arumak o bula tiꞌan. O matene waꞌin basuk, toꞌo okaan kakutak nalai sala.” Mais Paulus nataa naꞌak, “Ama Gubernur mak haꞌu kakneter. Haꞌu la bula. Hotu-hotu mak haꞌu kalore neꞌe, tebes. Haꞌu la kalo-kalo aan. Naꞌi Agripa moos natene saa mak haꞌu kalore neꞌe tebes, tan lia neꞌe lahoos lia subar. Tan baa nia, haꞌu kaberan aan dale malorek kaꞌak Yesus mak mate nia, moris nikar tiꞌan. Ema hotu-hotu moos natene. Hori uluk, Maromak makoꞌan sia nalore kedan lia neꞌe tiꞌan. Haꞌu katene Ama Naꞌi moos fiar makoꞌan siakaan dalen nia!” Hotu Naꞌi Agripa dale tesi kedan naꞌak, “Hoi! Paulus! O maneo o bele dada lai-lais haꞌu dadi maktuir Kristus ka?” Paulus nataa naꞌak, “Nuneꞌe, ama. Haꞌu kamulak baa Naꞌi Maromak, nebee kleur ka, lais ka, lahoos ita boot mesan dei, mais ema hotu-hotu mak rona haꞌu iha neꞌe, bele dadi maktuir Yesus hanesan haꞌu. Surak ema la neti sia nuꞌu haꞌu.” Paulus dale hotu nunia tiꞌan, Naꞌi Agripa no alin Bernike no Gubernur Festus, no ema boot sia nariik, hotu laꞌo. Baa oras sia laꞌo sai, sia dale baa malu naꞌak, “Ema neꞌe la noo sala mak kona ukun mate no tama bui.” Naꞌi Agripa moos katak baa Gubernur Festus naꞌak, “Kadomi basuk! Kalo ema neꞌe la nusu saꞌe tenik baa huun iha Roma, ita bele habusik nia oras neꞌe ona.” Gubernur Festus solok Paulus baa RomaNunia hotu, Gubernur Festus nakotu atu solok Paulus baa kota Roma iha rai Italia, nebee ulun boot ukunrai Roma nakotu niakaan lia iha nebaa. Nia latan Paulus no ema bui naꞌin hira seluk, baa sondadu ida naran Yulius. Nia neꞌe sondadu ulun kiꞌik ida nosi sondadu makdaka ukunrai ulun tofatik. Baa oras nia, haꞌu (Lukas) moos baa kamalu Paulus. Ema Makedonia ida nosi kota Tesalonika naran Aristarkus, tuir namalu no. Ami saꞌe roo tasi ida mak mai nosi kota Adramitium. Tuir lia kakotun roo naꞌin, roo nia atu laꞌo tuli fatin waꞌin iha rai Asia. Laꞌo hela Kaisarea tiꞌan, baa awan ami toꞌo kota Sidon. Sondadu ulun Yulius laran diꞌak baa Paulus nodi foo baa nia baa naree niakaan mamaluk sia iha rai maran, nebee sia naliku nia no bele foo sa-saa baa nia. Hotu ami saꞌe hikar baa roo nia atu laꞌo liu. Mais anin sakar makaꞌas resik, toꞌo roo la nakfofer aan. Hotu ema roo sia bedok roo nia tuir rai Siprus no rai maran Siria leet, atu neli aan nosi anin. Hotu ami laꞌo teri tasi iha rai Kilikia no rai Pamfilia oin, baa liu toꞌo kota Mira iha rai Likia. Toꞌo baa, ami hotu-hotu tuun hosi roo. Iha kota Mira nia, sondadu ulun Yulius buka roo seluk mak ami atu saꞌe baa Italia. Netan tiꞌan roo ida nosi kota Aleksandria, nia naruka ami hotu-hotu saꞌe. Ami laꞌo loron hira tiꞌan, mais roo la fofer aan baa oin tan anin sakar makaꞌas. Ami laꞌo susar basuk tebes, toꞌo hareꞌis aan baa rai Knidus. Mais anin sei boot bei-beik, dadi ami laꞌo tesi baa rai Kreta, nebee hali aan baa anin. Hodi nunia, ami laꞌo liu rai inur ida, naran Salmone. Ami laꞌo susar basuk liu rai hasan nia, halolon rai Kreta tasi tehen, foin toꞌo namon ida mak kreꞌis baa kota Lasea, naran Namon Kabaas. Iha nia ema roo sia nanawa kole, tan ami laꞌo kleur basuk tiꞌan, mais sei la toꞌo Italia dauk. Baa oras nia, ema Yahudi loron boot halirin aan siku tiꞌan.Baa tinan 59, ema Yahudi siakaan loron boot halirin aan kona baa loron lima, fulan sanulu. Oras nia, anin tasi loromonu nahuu moris ona. Neꞌe naꞌak, oras anin makaꞌas no laloran boot nahuu moris. Tan lia nia, ema roo sia dale baa malu atu laꞌo liu ka lale. Rona nola nunia, Paulus dale naꞌak, “Mamaluk sia. Haꞌu kusu dale oan ida. Haꞌu kaneo kalo ita laꞌo liu, ita hetan maufinu. Bele-bele roo neꞌe mout, hotu naha sia lakon, toꞌo ita moos mate mohu.” Mais sondadu ulun Yulius la noꞌuk rona Paulus. Nia fiar baa roo ulun no roo naꞌin, tan sia nakotu tiꞌan atu laꞌo luku. Sia natene Namon Kabaas nia la nakmatek, kalo noo roo naknamon iha nia oras laloran. Tan nunia, sia nakara laꞌo liu baa kota Feniks. Sia nakara ami hein iha nia baa oras laloran mosu. Kota Feniks nia, namon mak kabaas kaliuk iha rai Kreta, tan nalik aan nosi anin lorotoba balu-baluk, no la kona laloran boot. Anin dadurus iha tasiHotu, anin tasi lorokbelan nahuu nakiis. Ema roo sia naneo naꞌak sia bele tuir anin nia baa kota Feniks. Sia dale naꞌak, “Anin neꞌe diꞌak. Ita baa ona!” Hotu sia foti sao, dada saꞌe tais roo, hotu laꞌo nalolon tasi tehen. (14-15) Ami laꞌo la kleur, anin boot moos mai. (Anin nia mak ‘anin tasi lorosaꞌe’.) Anin nia nuu naklele roo baa tasi klaran. Ema roo sia la bele feur nola, dadi sia nabusik roo naklele dei tuir anin. (-) Ami haklele tuir anin nunia, toꞌo kreꞌis rai kiꞌik ida naran Kauda. Oras nia, bero ida sei kesi iha roo kotuk. Ami kole tebes dada hasaꞌe bero nia baa roo laran. Hasaꞌe tiꞌan, ema roo sia kesi nalik roo nia, tan sia natauk keta-keta niakaan ai kabelak nakloke, hotu mout. Sia moos nataꞌuk keta-keta anin nuu nalaꞌo roo toꞌo naktuka baa raihenek tasi tehen ida naran Sirtis iha Afrika nebaa. Tan baa nia, sia natuun tais roo, nebee roo bele nakraik. Anin dadurus nia fake amikaan roo nia karuk-kwana toꞌo awan. Baa oras nia, ema roo sia nahuu foti naha, soe baa tasi atu namaan roo. Baa awan tenik, anin dadurus sei makaꞌas. Sia hetak nataꞌuk, toꞌo soe tenik naha. Sia moos soe bahoꞌak roo sia. Loron-kalan anin dadurus nia la nanawa toꞌo loron hira sia. Ababun maꞌar toꞌo ami la bele haree loro no fitun. Ami hotu-hotu horan ami la moris tenik ona. Loron hira nia, ami la haa-hemu. Hotu Paulus katak baa ema hotu-hotu iha roo nia naꞌak, “Mamaluk sia! Kalo emi tuir haꞌu hodi la laꞌo hela Namon Kabaas, ita la hetan susar boot neꞌe, no ita la halakon sa-saa. Mais oras neꞌe, haꞌu kusu emi hotu-hotu neon boot baa dei. Itakaan roo neꞌe atu dodok welon, mais lalika hataꞌuk, tan la noo ida mak mate. Nebee emi hotu-hotu hatene, haꞌu neꞌe Naꞌi Maromak ain-liman. Hori fonin Nia naruka makbukar laleꞌan ida mai nariik iha haꞌu sorin nodi katak naꞌak, ‘Paulus! Lalika mataꞌuk! Naꞌi Maromak nakotu kedan naꞌak o musti masoru ulun boot ukunrai iha Roma, nebee nia tetu okaan lia. Naꞌi Maromak laran diꞌak baa o. Nia atu sori o mo ema hotu-hotu iha roo neꞌe.’ Tan lia nia, mamaluk sia lalika neon lakon. Haꞌu kfiar tebe-tebes Naꞌi Maromak atu nalaꞌok saa mak Nia katak baa haꞌu hori fonin aan. Mais roo neꞌe atu naktaman iha rai ida.” Roo nareꞌis aan baa rai maranLaloran no anin fake nakdiuk toꞌo ami haklele loron sanulu resin haat iha Tasi Adria. Nareꞌis kalan boot, ema roo sia noran hanesan ami hareꞌis aan baa rai maran tiꞌan. Sia natuun fatuk sasukat atu nodi natene wee niakaan leꞌan. Sia sukat nola roꞌa tomak rua nulu. Roo soruk tenik baa, sia sukat tenik netan roꞌa tomak sanulu resin lima.Roꞌa tomak rua nulu, kona meter tolu nulu resin hitu. Roꞌa tomak sanulu resin lima, kona meter rua nulu resin hitu. Sia hotu-hotu nataꞌuk, keta toꞌo roo naktaman baa fatuk moris. Tan lia nia, sia natuun sao fuan haat iha roo kotuk. Ami hotu-hotu haloon nebee loro saꞌe lai-lais. Mais baa oras nia, ema roo sia kabuar lia atu sai no-nook laꞌo nela roo nia. Sia natuun bero, nodi asufanu natuun sao baa roo oin. Mais Paulus natene siakaan kakutak aat. Nia katak baa sondadu ulun no sondadu seluk sia naꞌak, “Kalo ema roo sia la nein iha roo neꞌe, emi atu mate mohu.” Rona Paulus dale nunia, sondadu sia baa taa kotu bero talin, nabusik bero nia naklele. Hodi nunia, ema roo sia la bele laꞌo nela roo nia. Oras rai atu nakroma, Paulus namaus ema atu naa. Nia dale naꞌak, “Domiku rua neꞌe laran, ita hanoin susar dei, la haa-hemu saa ida. Diꞌak liu ita haa-hemu lai, nebee ita biit hikar, tan la noo ida mak atu mate. Ita hotu-hotu nanis moris.” Dale notu nunia, Paulus foti tubi nodi namulak sera dodan baa Naꞌi Maromak iha siakaan oin. Hotu nia nola tubi rohan ida, nodi naa. (36-37) Naree nunia, ema hotu-hotu moos neon biit nikar. Ami haa bele-bele. Ami hotu-hotu mak iha roo laran nia, ema naꞌin atus rua hitu nulu resin neen. (-) Haa bosu tiꞌan, ema roo sia nahuu foti soe kakaluk hare gandum sia baa tasi laran nebee namaan tenik roo. Roo naktamanRai naroma tiꞌan, ema roo sia titu-naree rai maran. Mais sia la natene rai maran saa. Sia moos naree rai hasan mahoo raihenek iha tasi tehen. Sia naloon, kalo bele sia nodi roo liu fatuk moris sia, baa tasi tehen nia. Tan nunia, sia taa kotu sao sia iha tasi laran. Sia moos natuun roo fafofer nodi nalaꞌo roo nia. Hotu sia nasaꞌe tais roo kiꞌik baa oin, nebee anin nuu nodi roo baa tasi tehen. Mais roo nia nalai tula aan baa foho raihenek iha tasi laran. Roo naktaman iha nia, la naklele tenik. Hotu laloran boot fake nadodok roo kotuk. Naree nunia, sondadu sia naneo atu noꞌo ema bui sia hotu-hotu. Sia nataꞌuk keta toꞌo ema bui sia nani baa rai maran, hotu nalai lakon. Mais sondadu ulun Yulius saseni sia, tan nakara sori Paulus. Nia naruka ema hotu-hotu mak bele nani, naksoit baa tasi laran, nani baa rai maran. Nia moos naruka ema mak la bele nani, kaer ai rohan, lale saa dei, hotu naklele tuir laloran baa rai maran. Hodi nunia, ami hotu-hotu toꞌo diꞌa-diꞌak baa rai maran. Paulus iha rai MaltaAmi hotu-hotu toꞌo rai maran tiꞌan, foin hatene rai maran nia naran Malta. Ema rai nia simu ami diꞌa-diꞌak. Tan udan no anin malirin resik, sia nahoris haꞌi boot iha tasi tehen, hotu bolu ami mai haniruk. Oras nia, Paulus nili ai hotu tau baa haꞌi. Teki-tekis samea mahoo raso ida sai nosi ai mak Paulus nodi mai nia. Tan la terus haꞌi manas, samea nia tata nodi nakriꞌit baa Paulus liman. Naree nunia, ema Malta sia dale baa malu naꞌak, “Nanis ema neꞌe, ema haat. Keta arumak nia mahoꞌo ema. Masik nia nakbudi sai nosi maufinu tasi moos, niakaan sotir atu mate. Tan see nalo aat, natiu sotir aat.” (5-6) Ema nia sia naneo naꞌak, la kleur ona Paulus liman bubu, hotu nakloti, mate teki-tekis.Mais Paulus la noran moras. Nia firuk tama samea nia baa haꞌi laran. Ema nia sia nein atu naree saa mak atu dadi baa Paulus, mais la noo saa ida. Naree nunia, sia naneo tenik naꞌak, “Arumak nia neꞌe, ema kukun!” (-) Ema boot ida iha rai nia, naran Publius. Rain no uman la dook nosi nia. Nia mai nasoru ami iha tasi tehen, hotu tene ami mai niakaan uma. Nia naliku ami loron tolu. Baa oras nia, Publius aman moras kiki no sai luan boot la nanawa. Paulus baa naree nia iha keꞌan laran. Hotu nia rai liman baa, nodi namulak. Ema nia moos diꞌak kedas. Naree Publius aman diꞌak tiꞌan, ema moras seluk sia moos mai nusu tulun baa Paulus. Hotu, nia nadiꞌak nola sia. Ema nia sia natudu laran dadomin, toꞌo loi nodi naha waꞌin foo baa ami. (-) Hotu ami laꞌo toꞌo kota Sirakusa iha rai Sisilia. Ami hanawa iha nia loron tolu laran. Hosi nia, ami laꞌo halolon tasi tehen Sisilia toꞌo kota Regium. Baa awan, ami lai-lais laꞌo, tan anin lorokbelan makaꞌas basuk. Baa wainrua, ami toꞌo kota namon ida, naran Putioli. Iha nia ami tuun, hotu baa buka mamaluk mak fiar sia. Hasoru tiꞌan, sia tene ami atu hein ho sia. Ami moos hein ho sia domiku ida. Hotu ami laꞌo rai baa kota Roma. Oras mamaluk sia iha Roma rona ami atu baa nebaa, sia mai saka ami iha dalan klaran. Balu toma ami iha leo Apius; balu seluk toma ami iha fatin uma seba tolu.Leo Apius dook nosi kota Roma, takseer kilo hitu nulu. Fatin uma seba tolu nia, dook nosi kota Roma, kilo lima nulu resin tolu. Naree nola sia, Paulus moos neon biit nodi sera dodan baa Naꞌi Maromak. Paulus iha RomaToꞌo Roma tiꞌan, [sondadu sia natama ema bui sia baa bui laran].a: Lia fuan mak iha lalutuk laran neꞌe la noo iha Hakerek Moon lia Yunani tuan kaliuk. Mais sia la natama Paulus. Sia namamar nia atu seba uma. Nia nein iha uma nia no sondadu ida, mak daka nia bei-beik. Ema kesi namutuk sondadu nia liman no Paulus liman nodi besi talik.Kristus Klosan Lian 28:20 Loron tolu liu tiꞌan, Paulus naruka ema namata nola fukun Yahudi sia iha Roma nia, nebee mai nasoru nia. Sia namutuk tiꞌan, nia nahuu nalore naꞌak, “Mamaluk sia hotu-hotu! Haꞌu kmai iha neꞌe, tan ema Yahudi sia kohi haꞌu iha Yerusalem. Hotu sia latan haꞌu baa ukunrai Roma, mais haꞌu la koo sala! Haꞌu la ksakar itakaan ema duꞌuk. Haꞌu moos la sakar itakaan adat hosi itakaan bei uluk sia. Ukunrai leno haꞌukaan lia iha nebaa tiꞌan, mais la netan haꞌukaan salan mak kona baa ukun mate. Tan nunia, sia nakotu nabusik haꞌu. Mais ulun Yahudi sia sakar ukunrai kakotun nia. Tan baa nia, haꞌu kasaꞌe luku haꞌukaan lia neꞌe mai huun. Tuir loos, haꞌu la kakara kalo lia ko haꞌukaan ema duꞌuk.Kristus Klosan Lian 25:11 Tan lia nia, haꞌu klibur kola emi iha neꞌe. Nebee ita bele dale ho malu hosi lia mak ita ema Yahudi hoꞌi hein. Tan ita hotu-hotu hein Naꞌin ida mak Naꞌi Maromak nameno atu solok mai, sori ita. Lia nia mak nalo ema toꞌo kesi haꞌu nodi besi talik neꞌe.” Rona nola nunia, ema Yahudi sia nataa naꞌak, “Mau! Toꞌo oras neꞌe, ami sedauk hetan hakerek ida nosi Yudea mak katak mau lian neꞌe. Mamaluk sia mak mai nosi nebaa, moos la dale nosi lia neꞌe. Mais ami hakara rona duꞌuk saa mak mau fiar. Ami rona tiꞌan ema sakar hanorin foun iha fatin hotu-hotu. Mais hanorin nia isin nunabee, ami la hatene dauk. Tan nunia, ami husu nebee mau katak hanorin nia isin baa ami lai.” Hotu sia nola leet atu nasoru malu tenik. Loron nia toꞌo tiꞌan, ema waꞌin libur malu iha Paulus uman. Hotu Paulus nahuu katak oin nunabee ema bele dadi baa Naꞌi Maromak eman. Nia nanorin nosi Bei Musa no Maromak makoꞌan seluk siakaan hakerek, nebee sia fiar naꞌak Yesus nia, ema mak Naꞌi Maromak nameno hori uluk atu solok mai. Nia nanorin hori seisawan toꞌo loraik. Rona Paulus dale nunia, balu fiar, balu lale. Sia toe malu, toꞌo balu atu laꞌo nela fatin nia. Mais Paulus dale naꞌak, “Emi toe malu nuneꞌe, tuir saa mak Kmalar Lulik katak kedan hori uluk baa Bei Yesaya naꞌak,‘O baa katak baa klubun Yahudi nia maꞌak,“Emi rona bei-beik Haꞌukaan dalen,mais emi la kohi kokon.Emi titu-haree bei-beik lia saa mak Haꞌu kalo,mais emi la mana kokon.” O musti dale baa sia nunia, tan siakaan neon nakfatuk.Sia nadiuk tilun.Sia nadelek matan.Mais soꞌin! Habusik siakaan tilun lalika rona tenik ona.Habusik siakaan matan lalika naree tenik ona.Habusik siakaan neon lalika nakloke tenik ona.Toꞌo sia la natene dalan mai nikar baa Haꞌu ona.Hodi nunia, Haꞌu la kadiꞌak tenik sia ona.’ ”Yesaya 6:9-10 Hotu Paulus taka dalen naꞌak, “Mamaluk sia! Kalo emi la hakara simu Naꞌi Maromak laran diꞌak, loos emi dei. Mais emi musti hatene, Naꞌi Maromak moos nakara sori ema lahoos klubun Yahudi sia. Sia mak atu rona baa Nia.” [Paulus dale nunia tiꞌan, ema nia sia moos fila. Mais sia la kona malu.]Hakerek Moon lia Yunani tuan kaliuk, la noo lia fuan iha lia tohar rua nulu resin siwi neꞌe. Nunia hotu, Paulus nein iha uma seba nia toꞌo tinan rua. Nia simu diꞌa-diꞌak ema hotu-hotu mak mai nasoru nia. Hodi nunia, Paulus netan leet atu nanorin oin nunabee ema bele dadi Naꞌi Maromak eman. Nia moos la natauk nanorin nosi lia Naꞌi Yesus dalan moris, naꞌak Yesus nia, mak Kristus. La noo ema ida mak saseni nia.Ama Teofilus mak diꞌak. Haꞌukaan hakerek narohan baa neꞌe.Lukas Paulus nakerek bodik ema sarani sia iha kota RomaPaulus nahuu nakerek nodi tabeHakerek neꞌe nosi haꞌu, Paulus. Naꞌi Maromak boi nola haꞌu, nodi foti haꞌu kdadi klosan. Hodi nunia, haꞌu kdadi Yesus Kristus ain-liman, kodi simu serwisu atu kbaa keke Niakaan Manfatin Diꞌak iha nabee dei. (2-3) Uluk aan, Naꞌi Maromak babilan kedan, nebee Niakaan makoꞌan sia nakerek nola Manfatin Diꞌak nia iha Hakerek Moon laran. Iha Hakerek nia, Naꞌi Maromak nameno atu solok Oan Yesus, nebee dadi ema raiklaran. Baa oras neꞌe, Naꞌi Maromak mamenon nia dadi tiꞌan, tan Yesus moris iha raiklaran tiꞌan. Nia dadi ema raiklaran nosi Naꞌi Daud husar-binan. (-) Mais Nia moos Naꞌi Maromak Oan, tan Nia moon manesak no Naꞌi Maromak. Nosi ikus, Naꞌi Maromak nodi Niakaan beran, nalo Yesus moris nikar nosi mate. Tan lia nia, ita bele hatene haꞌak, Yesus Kristus nia, Naꞌi Maromak Oan, mak itakaan Naꞌin. Yesus natudu laran diꞌak baa haꞌu, nodi solok haꞌu atu kbaa katak Niakaan lia diꞌak iha fatin hotu-hotu. Nia nakara nebee ema lahoos Yahudi sia moos fiar baa Nia no tuir Niakaan dalan moris. Tan lia nia, haꞌu moos kakara nebee ema nosi klubun hotu-hotu fiar baa Nia no tuir Niakaan dalan moris. Nunia moos, emi iha kota Roma. Emi mai hosi klubun waꞌin, hosi fatin lear. Yesus Kristus boi nola emi tiꞌan, dadi Niakaan ema. Tan lia nia, haꞌu kakerek lia neꞌe bodik emi iha Roma. Haꞌu ksolok tabe kodi foo katene kaꞌak, Naꞌi Maromak nadomi emi. Nia moos nusu nebee emi dadi ema mak moris moon.Kamulak nebee itakaan Ama Maromak no itakaan Naꞌi Yesus Kristus natudu laran diꞌak baa emi, nodi foo moris manek no dame. Paulus nakara baa naree hutun sarani sia iha kota RomaHaꞌu kahuu kakerek neꞌe kodi kamulak sera dodan baa Naꞌi Maromak, tan Yesus Kristus serwisu iha emikaan neon tiꞌan. Haꞌu moos sera dodan, tan ema hotu-hotu mak nein iha ukunrai Roma rain dale nosi emikaan fiar baa Yesus. Loron-kalan haꞌu la kanawa kamulak bodik emi. Lia neꞌe tebes. Naꞌi Maromak duꞌuk natene. Haꞌu kserwisu bodik Nia kodi neon tomak atu keke Niakaan Oan Manfatin Diꞌak. Sura oras kamulak, haꞌu kakroꞌan nuneꞌe: “Aaa, Naꞌi Maromak! Haꞌu duꞌuk la katene dalan nunabee. Mais kalo tuir Ita Boot beer, loke dalan nebee haꞌu kbele baa karee haꞌukaan mamaluk sia iha Roma.” Kamulak nunia, tan haꞌu kbeer karee emi, atu kakbiit emikaan neon kodi Naꞌi Maromak Kmalar Lulik beran, nebee emi dadi Naꞌi Maromak eman mak fiar hetak biit. Neꞌe naꞌak, kalo haꞌu kdadi mai kein ko emi, ita bele hakbiit malu neon, toꞌo hetak fiar. Mamaluk sia mak haꞌu kadomi! Nebee emi hatene, dala waꞌin tiꞌan haꞌu kakara baa karee emi iha Roma. Mais toꞌo oras neꞌe, la dadi dauk. Mais kalo haꞌu kdadi mai, kaloon nebee ema waꞌin hetak fiar baa Yesus Kristus, hanesan ema iha fatin seluk sia. Hodi nunia, haꞌukaan serwisu noo folin.Kristus Klosan Lian 19:21 (14-15) Haꞌu kmusti keke Yesus Manfatin Diꞌak baa ema hotu-hotu. Baa ema mak natene lia Yunani no ema mak natene lia seluk sia. Baa ema boot no ema kiꞌik. Baa ema mak sakola no ema mak la sakola. Tan lia nia, haꞌu kadiꞌa aan tiꞌan atu kbaa Roma, nebee keke Manfatin Diꞌak baa emi iha nebaa. (-) Yesus Manfatin Diꞌak noo beran sori nola ema hotu-hotuHaꞌu la kmoe keke Yesus Manfatin Diꞌak. Tan Manfatin nia nodi Naꞌi Maromak beran sori nola ema hotu-hotu nosi sala. Ema Yahudi sia rona uluk Manfatin nia, foin ema klubun seluk sia.Markus 8:38 Manfatin nia natudu Naꞌi Maromak dalan atu naloos ema. Lia nia bele dadi kalo ema fiar baa Nia. Hakerek Moon naꞌak,“Ema musti fiar baa Naꞌi Maromak lai,foin Nia nafoli sia naꞌak, ema loos.Tan ema mak fiar baa Naꞌi Maromaknetan moris.”Habakuk 2:4 Naꞌi Maromak nahibu ema mak seꞌi kotuk baa NiaNaꞌi Maromak katak tiꞌan nuneꞌe: kalo ema seꞌi kotuk baa Nia, no ema nalo aat oi-oik, Nia la simu hahalok nunia. Ema oin nunia natene tiꞌan saa mak loos, mais sia sei nalo aat luku dei. Sia moos seten ema seluk toꞌo la natene tenik lia loos. Etuk, Naꞌi Maromak atu natuun kastikar baa sia nosi laleꞌan. (19-20) Sia la noo lia krarain ida kois nodi naloos aan, tan Naꞌi Maromak lisan malorek tiꞌan. Nia natudu baa ema hotu-hotu. Masik ita la bele haree Nia, hori Nia naseꞌi laleꞌan no raiklaran, ita ema raiklaran bele haree saa mak Nia naseꞌi hodi hatene Niakaan makaꞌas no Niakaan beran. Tan lia nia, la noo ema ida kois mak bele naloos aan naꞌak, “Haꞌu la katene lia Maromak.” (-) Tebes. Ema nia sia natene Maromak lisan, mais sia la noꞌuk simu Nia. Sia la noꞌuk loꞌu-sudur baa Nia. Sia moos la noꞌuk sera dodan baa Nia. Tan lia nia, siakaan kakutak nahutan aan, toꞌo la natene tenik lia loos. Sia dadi benar no naseꞌi lia aat oi-oik baa Naꞌi Maromak. Siakaan neon nakukun.Efesus 4:17-18 Sia foti aan naꞌak, “Haꞌu neꞌe, matenek kaliuk!” Mais tuir loos, sia beik nuꞌu karau tuu inun. Sia seꞌi kotuk baa Naꞌi Maromak mak boot kaliuk, tan sia naneo naꞌak, “Ami la hoꞌuk Maromak oin nunia!” Hotu, sia loꞌu-sudur baa aiꞌoi lulik ilas ema raiklaran. Sia moos loꞌu-sudur baa aiꞌoi lulik ilas manu, samea, no buat seluk sia. Hodi nunia, sia dudu nasai Maromak mak la bele mate, nodi loꞌu-sudur baa buat mak bele mate!Hanoin Hikar Dalan Moris 4:16-18 Tan baa nia, Naꞌi Maromak seꞌi kotuk no nabusik sia moris tuir siakaan hakara dei. Nia moos nabusik nela nebee sia nalo tuir aꞌaat oi-oik mak nahabut baa siakaan neon, toꞌo sia la natene moe. Nodi hahalok aat nia sia, sia nadoor isin lolon duꞌuk no nadoor ema seluk isin lolon. Iha neon laran, sia natene hanorin loos nosi Naꞌi Maromak tiꞌan, mais la noꞌuk simu. Sia seluk hanorin loos nodi hanorin kadoor. Hodi nunia, sia loꞌu-sudur baa buat mak Maromak naseꞌi, mais la noꞌuk loꞌu-sudur baa Maromak mak naseꞌi buat nia sia!Tuir loos, Naꞌi Maromak mesan dei mak ema raiklaran musti tonu-nahaas nodi nakneter nima-nimak! Tebes! Tan siakaan hahalok aat nia, Naꞌi Maromak nabusik nela sia nalo tuir siakaan hakara dei. Sia nalo lia kfoꞌer oi-oik, nodi la moe. Feen la noꞌuk toba namutuk no laꞌen, mais nakara mak la makonak, tan feto toba no feto. Mane sia moos nunia. Sia la noꞌuk toba namutuk no feen, mais toba no mane. Sia la moe kois! Mais nosi ikus, sia atu kona kastikar manesak no siakaan aꞌaat nia, tan sia sees dook tiꞌan nosi dalan loos. Sia naneo naꞌak, “Lalika talin malu ho Naꞌi Maromak.” Etuk, Naꞌi Maromak seꞌi kotuk no nabusik nela sia nalo tuir siakaan hakara dei! Sia naneo loos lia aat nodi nalo lia mak la tuir dalan! Siakaan moris nakonu no lia aat oi-oik. Sia nalo aat dei, la natene nalo diꞌak. Sia rotus teen. Sia hirus ema. Sia tinuk teen. Sia mahoꞌo ema. Sia makaat aat. Sia bosok teen. Sia tolek teen. Sia dale nahaat ema naran. Sia ema oin-kotuk. Sia hirus Naꞌi Maromak. Sia notar lalek. Sia titu naraik ema. Sia naksaꞌek aan. Sia buka dalan aat oi-oik. Sia sakar ema matas sia. Sia la nakara lia loos. Sia nakur mamenon duꞌuk, toꞌo ema la fiar tenik. Sia la dodan ema. Sia dadomin lalek. Sia natene Naꞌi Maromak ukun naꞌak, ema mak nalo aat oin nunia, fatan kona kastikar mate. Masik nunia moos, sia sei nalo aat bei-beik. Lahoos nunia dei, tan sia moos sasuku ema seluk, nebee tuir nalo aat bele-bele. Hahalok oin nunia, liu resik! Naꞌi Maromak nahibu ema Yahudi no ema lahoos YahudiEmi rona tiꞌan lia hahalok aat oi-oik ohin nia ka? Arumak emi haneo haꞌak, “Adeei! Ema nia sia aat liu resik!” Mais sintidu, tan emi ida-idak moos aat nunia. Masik o neꞌe see, o la moo krarain atu maloos aan. Kalo maneo maꞌak ema seluk fatan kona kastikar, o soe sala baa isin lolon duꞌuk.Mateus 7:1; Lukas 6:37 Mais ita musti hatene, kalo Naꞌi Maromak kastikar ema, Nia nakotu siakaan lia nodi moon. Nuꞌunabee? Arumak o maneo maꞌak, “Ema mak nalo aat, sia fatan kona Naꞌi Maromak kastikar.” Tebes. Mais hanoin, tan o moos malo aat hanesan sia. Mais o maneo maꞌak, “Haꞌu la kona Naꞌi Maromak kastikar.” Lia nia, o metan mosi nabee? Naꞌi Maromak natudu nohuun laran diꞌak baa o. Nia moos netu neon baa okaan hahalok. Tan saa o titu Nia modi matan sorin dei? Arumak la matene maꞌak, Nia natudu laran diꞌak baa o, nebee laꞌo mela okaan salan, modi fila mikar baa Nia. O ema ulun fatuk! La moꞌuk rona! La moꞌuk laꞌo mela okaan salan! Hodi nunia, okaan kastikar hetak todan tenik. Oras rai falu fila, Naꞌi Maromak atu tetu ema hotu-hotu ida-idak siakaan moris, hotu nakotu siakaan lia nodi moon. Baa oras nia, Nia natuun kastikar todan baa o, tan Nia la simu okaan hahalok nia. O moris nunabee, Naꞌi Maromak moos selu tuir nunia.Kananuk Sia 62:12; Lia Fuan Tateꞌan 24:12 Ema mak nalo diꞌak bei-beik, Naꞌi Maromak foo moris nima-nimak. Sia simu kneter, naran diꞌak, no moris toꞌo nima-nimak. Mais ema mak nalo aat, Naꞌi Maromak nahibu nodi taa ukun baa sia. Sia naneo loos isin lolon duꞌuk, no basak lerek lia loos. Ema hotu-hotu mak nalo aat atu kona susar no dinu. Masik sia ema Yahudi ka, lahoos ema Yahudi ka, hotu-hotu kona. Mais ema hotu-hotu mak nalo diꞌak atu simu kneter nosi Naꞌi Maromak toꞌo moris manek no dame. Masik sia ema Yahudi ka, lahoos ema Yahudi ka, hotu-hotu simu. Tan Naꞌi Maromak la fihir oin!Hanoin Hikar Dalan Moris 10:17 Ema lahoos Yahudi la natene Ukun-badu mak Naꞌi Maromak natuun baa ema Yahudi siakaan bei uluk Musa. Masik nunia moos, kalo sia nalo sala, Naꞌi Maromak kastikar nodi nabuꞌa sai sia, tan siakaan salan nia. Mais kalo ema Yahudi mak natene Naꞌi Maromak Ukun-badu nalo sala, Nia kastikar nodi nabuꞌa sai sia, tan sia nakur Ukun-badu. Ema mak Naꞌi Maromak nafoli naꞌak, ema loos, lahoos ema mak rona Ukun-badu dei, mais ema mak nalaꞌok. Masik ema lahoos Yahudi la natene Naꞌi Maromak Ukun-badu isin, sia moris tuir, tan siakaan neon duꞌuk dada sia baa saa mak loos. Lia nia natudu naꞌak, Naꞌi Maromak Ukun-badu iha tiꞌan iha siakaan neon, hanesan kabas lahon mak Naꞌi Maromak soru iha siakaan neon. Siakaan neon duꞌuk mak tetu siakaan hahalok. Kalo sia nalo sala, siakaan neon duꞌuk nasalak sia. Kalo sia nalo loos, siakaan neon duꞌuk naloos sia. Oras rai falu fila, Naꞌi Maromak atu foti Yesus Kristus dadi Ema Makotu Lia. Nia atu leno lotu-lotuk lia subar sia mak nakfunin iha ema neon laran. Lia neꞌe, Manfatin Diꞌak isin mak haꞌu keke baa ema. Masik ema Yahudi sia natene Naꞌi Maromak Ukun-badu, lia nia la sori siaEmi ema Yahudi sia, nunabee? Emi haksaꞌek aan tan emi talin malu ho Naꞌi Maromak. Emi ibun boot tan kaer Ukun-badu mak Nia natuun baa Bei Musa. Tebes! Emi ema Yahudi hatene Naꞌi Maromak beer no lia mak diꞌak kaliuk sia, tan emikaan ema manorik sia nanorin tiꞌan Naꞌi Maromak Ukun-badu baa emi. Tan lia nia, emi fiar duꞌuk aan haꞌak, emi bele hatudu dalan baa ema mak laꞌo sala. Emi filak aan nuꞌu kroman mak naksinak bodik ema mak moris iha makukun laran. Tan emi kaer Ukun-badu nia, emi haneo haꞌak, emi hatene hotu-hotu, no kaer lia loos hotu-hotu! Emi haneo haꞌak, emi bele hanorin ema beik no lawarik oan mak la natene sa-saa. Mais haꞌu atu kusu nuneꞌe: Emi hanorin ema seluk. Mais tan saa emi duꞌuk la tuir hanorin nia?! Emi hariik iha uma hamulak hodi katak haꞌak, “Keta manaꞌo!” Mais tan saa emi duꞌuk hanaꞌo?! Emi hanorin haꞌak, “Keta hakur biti-kluni!” Mais tan saa emi duꞌuk hakur biti-kluni?! Emi hirus tebe-tebes aiꞌoi lulik sia. Mais tan saa emi duꞌuk lemas hola buat nosi aiꞌoi lulik sera fatik?! Emi ibun boot tan kaer Naꞌi Maromak Ukun-badu. Mais tan saa emi duꞌuk hakur Ukun-badu nia hodi hamoe Naꞌi Maromak?! Hakerek Moon naꞌak, “Tan emi ema Yahudi halo aat, ema seluk sia nahaat Naꞌi Maromak naran.”Yesaya 52:5 Masik ema Yahudi sia namane aan, lia nia moos la sori siaEmi ema Yahudi namane aan tuir Naꞌi Maromak Ukun-badu. Tebes. Lahan nia dadi tadak naꞌak, Naꞌi Maromak simu emi. Mais kalo emi hakur Naꞌi Maromak Ukun-badu, Nia la simu emi. Hodi nunia, emi dadi nuꞌu ema lahoos Yahudi mak la namane aan. Tuir loos, kalo ema mak la namane aan moris loos tuir Naꞌi Maromak Ukun-badu, Naꞌi Maromak simu ema nia. Hodi nunia, ema nia dadi nuꞌu ema Yahudi mak namane aan tiꞌan! Tebes. Mais sintidu! Kalo ema lahoos Yahudi mak la namane aan moris loos tuir Naꞌi Maromak Ukun-badu, sia natudu saa? Sia natudu emikaan salan. Tan masik hori uluk emi simu Ukun-badu hodi hamane aan moos, emi hakur Ukun-badu nia. Emi dadi Bei Abraham husar-binan hodi tadak hamane aan. Mais keta maneo maꞌak, lia nia nalo emi dadi Naꞌi Maromak eman tebes. Lale! Ema mak dadi Naꞌi Maromak eman tebes noo tadak iha neon no laran nosi Kmalar Lulik. Ema raiklaran la tonu ema nunia sia. Naꞌi Maromak mak tonu sia.Hanoin Hikar Dalan Moris 30:6 Masik ema Yahudi simu Naꞌi Maromak mamenon moos, lia nia la sori siaArumak emi haneo haꞌak, “Kalo nunia, ema Yahudi netan sotir saa? Kalo hamane aan, netan liu nosi ema seluk ka?” Tebes! Ema Yahudi netan sotir waꞌin. Dala uluk, sia sotir tan Naꞌi Maromak boi siakaan bei uluk sia, nebee sia mak nakerek no daka Niakaan Manfatin. Mais arumak emi hanoin haꞌak, ema Yahudi balu la fiar baa Naꞌi Maromak. Nuꞌunabee? Naꞌi Maromak la tuir Niakaan mamenon, tan ema Yahudi balu la fiar baa Nia ka? Lale! Naꞌi Maromak nanis nalaꞌok Niakaan mamenon. Masik ema raiklaran hotu-hotu tolek, Naꞌi Maromak la naktolek! Iha Hakerek Moon noo lia nosi Naꞌi Maromak naꞌak,“Ema balu tula sala naꞌak,Nia nakotu lia la nodi moon.Mais sia atu naree naꞌak,saa mak Nia dale, Nia nanis nalaꞌok.Kalo ema nalo lia no Nia, sia nanis monu,tan Nia la dale sala.”Kananuk Sia 51:4 Kalo ita ema raiklaran hatudu lisan aat hodi hahalok kaleꞌuk, lia nia nalore baa ema naꞌak, Naꞌi Maromak lisan mak loos. Noo ema balu naꞌak, kalo Naꞌi Maromak kastikar ita, Nia la moon. Sia dale nia tebes ka? Lale! Sia dale nia la kona! Lia makonak mak neꞌe: Naꞌi Maromak moon. Nia kastikar ita, la sala. Tan Nia mak kaer beran atu kastikar ema mak nalo sala iha raiklaran. Arumak emi hanoin haꞌak, “Kalo haꞌu kaktolek, haꞌu katudu Naꞌi Maromak mak loos. Tan katudu Niakaan kabaas nunia, Nia sala tiꞌan kalo nakotu naꞌak, haꞌu ema mak sala.” Keta hanoin nunia! Tan hanoin nunia tuir ema lian naꞌak, “Ita halo aat, nebee diꞌak moos mai!” Ema mak dale nunia, nanis kona kastikar. Mais ema balu dale nahaat haꞌukaan naran naꞌak, haꞌu mak kanorin lia nia. La noo ema ida mak loos iha Naꞌi Maromak oin, tan ema hotu-hotu noo salaNuꞌunabee? Arumak emi haneo haꞌak, “Ita mak ema Yahudi, ita diꞌak liu ema seluk ka?” Keta haneo nunia! Tan haꞌu katudu baa emi tiꞌan kaꞌak, ema hotu-hotu monu baa sala. Masik sia, ema Yahudi ka, ema seluk ka, ema hotu-hotu nalo sala. Hakerek Moon naꞌak,“La noo ema mak moris loos.Ida moos, la noo! La noo ema mak natene tebes lia nosi Naꞌi Maromak.La noo ema mak nakara buka Naꞌi Maromak. Ema hotu-hotu sees tiꞌan nosi dalan moris mak loos.Tan lia nia, sia la noo folin ona.La noo ema mak natudu laran diꞌak.Ida moos, la noo!Kananuk Sia 14:1-3, 53:1-3 Siakaan dalen, nuhar dois,hanesan rate mak ema keꞌe nikar.Siakaan ibun nakonu no tolek.Lia fuan nosi siakaan ibun,hanesan samea rason.Kananuk Sia 5:10, 140:4 Siakaan ibun nadois ema naran dei,toꞌo ema seluk laran moras,tan lia fuan mak sai nosi siakaan laran dois nia.Kananuk Sia 10:7 Sia la nataꞌuk noꞌo ema. Sia baa nabee dei,sia tokar lauk iha nia,no nasusar ema iha nia. Sia la natene moris dame malu.Sia la natene moris nodi neon mamatek.Yesaya 59:7-8 Sia la bele netu neon,tan la nataꞌuk Naꞌi Maromak.”Kananuk Sia 36:2 Ita hatene haꞌak, Naꞌi Maromak natuun Ukun-badu Bei Musa baa ema mak musti tuir Ukun-badu nia. Tan lia nia, sia la noo krarain tenik atu naloos aan iha Naꞌi Maromak oin. Kalo rai falu fila, ema raiklaran hotu-hotu musti nataa baa Naꞌi Maromak, nebee Nia nakotu naꞌak, sia sala ka, sia loos. Etuk, la noo ema ida mak bele naꞌak “Haꞌu neꞌe, ema loos, tan tuir hotu Naꞌi Maromak Ukun-badu.” Keta nunia! Tan Naꞌi Maromak Ukun-badu natudu naꞌak, ita hotu-hotu hoo sala.Kananuk Sia 143:2; Galatia 2:16 Ita musti fiar uluk baa Yesus lai, foin Naꞌi Maromak nafoli ita naꞌak ema loosKeta benar tan lia Naꞌi Maromak dalan atu naloos ema maksalan. Masik ita ema raiklaran hotu-hotu halo sala moos, Nia loke dalan tiꞌan atu naloos ita. Mais dalan nia, lahoos tan ita halo tuir Ukun-badu. Naꞌi Maromak Ukun-badu duꞌuk naꞌak nunia. Niakaan makoꞌan uluk aan sia moos, nakerek nunia. Naꞌi Maromak naloos ita, surak ita fiar Yesus Kristus. Nia la fihir oin, tan Nia naloos ema hotu-hotu mak fiar Yesus Kristus.Galatia 2:16 Ita hotu-hotu halo sala. Ita la hatene moris tuir Naꞌi Maromak hakaran kabaas. Masik nunia moos, Naꞌi Maromak duꞌuk natudu laran diꞌak nodi nakotu naꞌak, ita la hoo sala ona. Nia nafoli ita nunia, tan Yesus Kristus sori nola ita nosi itakaan salan. (25-26) Naꞌi Maromak boi Yesus dadi baa sera atu selu nola itakaan tate, nodi kasu mohu itakaan salan. Mais ita musti fiar lia nuneꞌe: Yesus simu itakaan kastikar nodi naduar raan toꞌo mate atu selu nola ita. Uluk, Naꞌi Maromak netu neon baa ema raiklaran salan, no nakotu atu naluꞌa lakon sala nia sia. Mais kalo Nia la kastikar ema raiklaran salan, Nia la moon. Tan nunia, Nia loke dalan nebee ema raiklaran siakaan kastikar tula baa Yesus nodi selu nola sia. Hodi nunia, Naꞌi Maromak natudu naꞌak, Nia nakotu lia nodi moon. Kalo ema ida fiar naꞌak, Yesus selu nola nia tiꞌan, Naꞌi Maromak nakotu naꞌak, ema nia, ema loos. (-) Dadi, nunabee? Tan Naꞌi Maromak simu emi, arumak emi haneo emi bele dale waꞌin ka? La bele! Tan ita la halo sa-saa. Naꞌi Maromak simu ita, lahoos tan itakaan hahalok. Nia simu ita, tan itakaan fiar. Dale badak dei, Naꞌi Maromak naloos ema raiklaran, lahoos tan tuir Ukun-badu, mais tan fiar baa Yesus Kristus. Oras neꞌe, haꞌu atu kusu nuneꞌe: Naꞌi Maromak simu ema Yahudi dei ka, Nia moos simu ema seluk? Tebes! Nia simu ema hotu-hotu! Naꞌi Maromak, mesak dei. Nia naloos ema raiklaran hotu-hotu. Masik sia ema Yahudi ka, lahoos Yahudi ka, Nia naloos sia hotu-hotu, surak sia fiar baa Yesus Kristus.Hanoin Hikar Dalan Moris 6:4; Galatia 3:20 Kalo ita fiar baa Yesus Kristus nunia, neꞌe naꞌak, ita hoꞌas lakon Naꞌi Maromak Ukun-badu ka? Lale! Mais ita hametis tan. Knaninuk nosi Bei Abraham, mak Naꞌi Maromak naloos tan nia fiarOras neꞌe, hola knaninuk hosi ami ema Yahudi bei uluk fohon, naran Abraham. Nia nalo saa, toꞌo Naꞌi Maromak naloos nia? Kalo Naꞌi Maromak naloos Abraham, tan Abraham niakaan hahalok duꞌuk, Abraham bele dale waꞌin iha ema raiklaran oin, mais la bele dale sa-saa iha Naꞌi Maromak oin. Tuir loos, Hakerek Moon naꞌak:“Tan Abraham fiar Naꞌi Maromak,Naꞌi Maromak nafoli nia naꞌak, ema loos.”Lia Uluk Fohon 15:6; Galatia 3:6 Ema serwisu, musti simu kansera. Osan mak nia simu nia, lahoos osan mak ulun foo loos baa nia, mais osan selu kolen. Ita ema maksalan la bele halo sa-saa nebee Naꞌi Maromak naloos ita. Mais kalo ita fiar, Nia foo loos Niakaan dadiꞌak baa ita, nodi nafoli ita naꞌak, ema loos. Uluk Naꞌi Daud nakerek nosi ema mak neon boot. Masik sia la nalo lia diꞌak kois, Naꞌi Maromak nafoli sia naꞌak, ema loos. Hakerek nia, nuneꞌe: “Masik ema nakur Naꞌi Maromak Ukun-badu moos,Nia kasu mohu siakaan salan.Etuk, sia neon boot!Masik ema nalo aat,Naꞌi Maromak naluꞌa lakon siakaan salan. Kalo Naꞌi Maromak la sura ema salan,ema nia sotir tebes!”Kananuk Sia 32:1-2 Naꞌi Daud nakerek kedan nunia. Mais arumak emi haneo haꞌak, “Ema mak netan sotir nunia, ema Yahudi mak namane aan dei. Ema seluk la netan.” Hanoin nunia la kona! Tan ita hatene haꞌak, Naꞌi Maromak nafoli Abraham naꞌak, ema loos, tan Abraham fiar baa Nia. Hori hirak Naꞌi Maromak nafoli Abraham nunia? Baa oras namane aan tiꞌan ka, baa oras sei la namane aan dauk? Tuir loos, Naꞌi Maromak nafoli Abraham naꞌak, ema loos, baa oras Abraham sei la namane aan dauk. Tebes! Baa oras Abraham sei la namane aan dauk, Naꞌi Maromak nafoli nia tiꞌan naꞌak, ema loos. Kleu-leur lai, foin Abraham namane aan atu dadi tadak naꞌak, nia ema makfiar baa Naꞌi Maromak. Hodi nunia, Abraham loke dalan bodik ema hotu-hotu mak fiar baa Naꞌi Maromak. Masik ema namane aan ka, la namane aan ka, Naꞌi Maromak simu sia hotu-hotu.Lia Uluk Fohon 17:10 Abraham moos loke dalan tiꞌan bodik ami ema Yahudi. Mais lahoos ami halaꞌok lahan hamane aan, mais tan ami fiar Kristus, hanesan Abraham fiar Naꞌi Maromak baa oras nia sei la namane aan dauk. Kalo ita fiar baa Naꞌi Maromak, nanis ita simu saa mak Nia nameno tiꞌan atu foo baa itaNaꞌi Maromak namate menon no Abraham no niakaan husar-binan naꞌak, kleu-leur raiklaran tomak dadi baa siakaan bein sasoin. Naꞌi Maromak nameno nunia, lahoos Abraham moris tuir Ukun-badu, mais tan Abraham fiar baa Nia. Tan lia nia, Nia nafoli Abraham naꞌak, ema loos.Lia Uluk Fohon 17:4-6, 22:17-18; Galatia 3:29 Kalo ita bele simu bein sasoin tan tuir Ukun-badu, neꞌe naꞌak, itakaan fiar baa Naꞌi Maromak butan dei. Naꞌi Maromak mamenon moos, la noo folin.Galatia 3:18 Naꞌi Maromak Ukun-badu kona baa ema, foin ema nakur. Sia nakur tiꞌan, Naꞌi Maromak moos nahibu toꞌo kastikar sia. Mais kalo Ukun-badu la kona baa ema, neꞌe naꞌak, sia moos la nakur. Tan lia nia, ita hatene haꞌak, itakaan fiar mak folin kaliuk. Masik ita ema Yahudi mak tuir Ukun-badu ka, ema seluk ka, Naꞌi Maromak nakara foo loos saa mak Nia nameno tiꞌan baa ita. Kalo ita fiar Nia hanesan Abraham, ita simu Niakaan mamenon. Hodi nunia, ita hotu-hotu mak fiar baa Naꞌi Maromak dadi Abraham husar-binan.Galatia 3:7 Iha Hakerek Moon, Naꞌi Maromak nameno baa Abraham naꞌak, “Haꞌu kakotu tiꞌan, nebee o dadi bei uluk bodik ema klubun lear.” Rona nola nunia, Abraham fiar baa Naꞌi Maromak. Naꞌi Maromak nia, Maromak mak bele nalo ema mak mate tiꞌan moris nikar. Nia moos Maromak mak bele naseꞌi saa mak la iha, dadi kedas.Lia Uluk Fohon 17:5 Abraham fiar naꞌak masik nia sei la noo oan dauk, Naꞌi Maromak atu foo husar-binan baa nia. Tan Nia fiar baa Naꞌi Maromak nunia, Naꞌi Maromak nalaꞌok Niakaan mamenon nia, nalo Abraham dadi “bei uluk bodik ema klubun lear.” Iha Hakerek Moon, Naꞌi Maromak moos katak baa Abraham naꞌak, “Husar-binan lear atu mai nosi o.”Lia Uluk Fohon 15:5 Abraham fiar biit baa Naꞌi Maromak, masik nia duꞌuk katuas hela mesan ruin, no otas tinan atus ida tiꞌan. Feen Sara moos, ferik karin tiꞌan. Knotak moos, maran tiꞌan.Lia Uluk Fohon 17:17 Mais Abraham niakaan fiar la nawae. Nia la dala ida naneo naꞌak Naꞌi Maromak la bele nalaꞌok Niakaan mamenon nia. Nia fiar biit baa Naꞌi Maromak nohuun, nodi foti-nahaas Niakaan naran. Abraham fiar tebe-tebes naꞌak, Naꞌi Maromak noo beran atu nalo tuir saa mak Nia nameno nela tiꞌan baa nia. Tan baa nia, Hakerek Moon naꞌak, “Naꞌi Maromak nafoli Abraham naꞌak, ema loos.” Lia moon nia lahoos bodik Abraham mesan, mais bodik ita hotu! Naꞌi Maromak moos nafoli ita naꞌak, ema loos, surak ita fiar baa Nia mak nalo itakaan Naꞌin Yesus Kristus moris nikar nosi mate. Yesus mate, tan itakaan salan. Hotu, Nia moris nikar atu loke dalan, nebee Naꞌi Maromak simu ita.Yesaya 53:4-5 Naꞌi Maromak naloos ema, surak fiar baa NiaTan ita fiar baa Yesus Kristus, Naꞌi Maromak nafoli ita naꞌak, ema loos. Hodi nunia, ita bele talin malu ho Naꞌi Maromak, tan itakaan Naꞌin Yesus Kristus loke dalan tiꞌan. Nia nalo nunia, nebee ita bele simu Naꞌi Maromak laran diꞌak, surak ita fiar baa Nia. Hodi nunia, itakaan fiar hetak biit. Ita moos neon boot, tan ita hatene haꞌak, ita bele horan Naꞌi Maromak Niakaan kabaas. Masik ita hetan susar oi-oik, ita bele neon boot nohuun. Tan ita hatene haꞌak, ita bele hanorin aan hosi susar nia, nebee ita haterus aan hetak biit. Kalo ita haterus aan, ita la monu baa sala. Naꞌi Maromak moos neon diꞌak baa itakaan moris. Tan lia nia, ita bele fiar haꞌak, Nia beer atu natudu laran diꞌak bei-beik baa ita. Kalo ita fiar nunia, ita la neon kiꞌik ona. Tan Naꞌi Maromak foo Niakaan Kmalar Lulik baa ita, nebee ita bele horan Niakaan dadomin boot iha itakaan neon no laran. Niakaan dadomin nia, nuneꞌe: natoon baa oras ita ema maksalan la bele halo sa-saa, Naꞌi Maromak boi leet tiꞌan atu solok Kristus mai, nebee mate bodik ita. Hanoin diꞌa-diꞌak! Iha raiklaran neꞌe, dala ida-idak dei ema simu mate atu seluk belun mak moris moon. Kalo belun nia tebe-tebes ema laran diꞌak, arumak noo ema mak simu mate atu seluk nia. Mais Naꞌi Maromak dadomin lahoos nunia. Tan oras ita sei halo sala bei-beik moos, Kristus mate selu nola ita tiꞌan. Naꞌi Maromak naloos ita, tan Kristus naduar raan toꞌo mate, selu nola ita. Tuir loos, Naꞌi Maromak nahibu ema mak noo sala. Nia atu kastikar sia baa oras rai falu fila. Mais tan Kristus selu nola ita tiꞌan, ita la kona hahibun nia ona. Uluk, ita funu Naꞌi Maromak. Mais Niakaan Oan duꞌuk mate, nalo Naꞌi Maromak laran malirin, toꞌo ita bele dame hikar ho Nia. Liu tan tenik, Niakaan Oan moris nikar tiꞌan. Baa oras rai falu fila, Nia atu sori ita hosi Naꞌi Maromak hahibun. Lahoos nia dei! Ita moos bele neon boot tan oras neꞌe ita talin malu hikar ho Naꞌi Maromak tiꞌan. Lia nia bele dadi, tan itakaan Naꞌin Yesus Kristus mate selu nola ita. Kalo ita hanesa Adam no Kristus, ita hetan lia manesak no lia makselukHori uluk aan, sala moris iha raiklaran tan ema ida nakur Naꞌi Maromak ukun. Ema nia, naran Adam. Tan Adam nalo sala, nia mate. Hotu, ema raiklaran hotu-hotu moos tuir nalo sala. Etuk, sia moos musti mate, hanesan Adam.Lia Uluk Fohon 3:6 Uluk aan, baa oras Naꞌi Maromak sei la natuun dauk Niakaan Ukun-badu, ema raiklaran tomak nalo sala. Mais tan la noo Ukun-badu dauk, la noo mak sura siakaan salan. Masik nunia moos, sia hotu-hotu mate, nahuu nosi Adam toꞌo Bei Musa simu Naꞌi Maromak Ukun-badu. Masik sia la nakur ukun uluk fohon mak Adam nakur nia, sia nalo sala seluk sia. Etuk, sia moos mate, hanesan Adam.Ita bele hanesa bei Adam no Yesus Kristus mak mai nosi ikus, tan Adam nuꞌu ilas ida mak natudu Yesus ilas. Nosi siakaan ilas ida-idak, ita hetan lia manesak no lia makseluk. Adam niakaan hahalok oin seluk nosi Yesus Niakaan hahalok. Adam nalo sala nodi nakur Naꞌi Maromak ukun. Tan sala nia, ema raiklaran hotu-hotu musti mate. Mais Ema ida tenik, naran Yesus Kristus, nalo lia diꞌak mak atu foo loos baa ema hotu-hotu. Nia la buka ema selu nikar Niakaan dadiꞌak nia, tan saa mak Nia nalo nia toꞌo tiꞌan bodik ema hotu-hotu. Hodi nunia, Naꞌi Maromak natudu laran diꞌak baa ema hotu-hotu. Saa mak Naꞌi Maromak foo baa ita, seluk nosi saa mak Adam nalo. Adam nalo sala, hotu Naꞌi Maromak nakotu naꞌak, “O sala! O musti kona kastikar.” Mais oras neꞌe Naꞌi Maromak natudu laran diꞌak baa ita tiꞌan. Masik ita halo sala butuk bein moos, Nia naloos ita nodi nakotu naꞌak, “O la sala. O la kona kastikar.” Tan ema ida nalo sala, ema hotu-hotu iha raiklaran musti mate. Mais Ema ida tenik naran Yesus Kristus nalo diꞌak. Dadi, ita bele simu Naꞌi Maromak laran diꞌak mak Nia foo loos baa ita toꞌo naloos ita. Nosi ikus, ita moos bele moris hodi kaer ukun hamutuk ho Yesus Kristus. Ema ida niakaan hahalok sala loke dalan nebee ema hotu-hotu kona kastikar nosi Naꞌi Maromak. Ema ida tenik Niakaan hahalok loos, loke dalan nebee Naꞌi Maromak naloos ema hotu-hotu no foo moris nima-nimak baa sia. Kanoin nuneꞌe: Adam nia, ema ida mak la noꞌuk rona Naꞌi Maromak toꞌo nakur Naꞌi Maromak ukun. Hotu, ema lear moos tuir nalo sala. Mais Yesus nia, Ema ida mak rona Naꞌi Maromak nodi nalo tuir Niakaan hakara. Hodi nunia, Nia loke dalan nebee Naꞌi Maromak naloos ema lear. Naꞌi Maromak natuun Ukun-badu baa Bei Musa, nebee ema raiklaran bele natene aan naꞌak, sia nalo sala waꞌin. Masik ema nalo sala hetak waꞌin, Naꞌi Maromak natudu laran diꞌak liu tan tenik. Uluk, aꞌaat mak iha ema neon laran ukun sia, toꞌo sia nalo sala mak nodi sia baa mate. Mais oras neꞌe, Naꞌi Maromak mak ukun ita, nodi natudu laran diꞌak baa ita. Nia naloos ita no foo moris nima-nimak baa ita, tan ita fiar baa itakaan Naꞌin Yesus Kristus. Ita musti laꞌo hela itakaan salan, nebee moris loos tuir Naꞌi MaromakOras neꞌe, ita atu dale saa tenik? Arumak emi haneo haꞌak, “Naꞌi Maromak kasu itakaan salan tan Nia laran diꞌak. Diꞌak liu halo sala bei-beik, nebee Nia hetak natudu laran diꞌak baa ita.” Nunia ka? La bele nunia! La kona kalo ita halo sala bei-beik. Ita seꞌi kotuk laꞌo hela itakaan salan tiꞌan, tan ita la talin malu ho aꞌaat ona. Lia nia, nuꞌu ita mate tiꞌan! Kalo ema mate tiꞌan, nia la bele nalo sala ona. Kalo ita la talin malu ho aꞌaat ona, oin nunabee ita bele moris hodi halo sala tenik? La bele! Arumak, emi la hatene haꞌak, baa oras ita simu sarani, sarani nia dadi tadak naꞌak, ita talin malu ho Yesus Kristus tiꞌan. Sarani nia moos foo tadak naꞌak, ita mate hamutuk ho Nia tiꞌan. Baa oras Kristus mate, ema nakoi Nia. Oras ita simu sarani, hanesan ita moos mate, hotu ema nakoi ita. Lia nia natetek naꞌak, ita la talin malu tenik ho itakaan moris tuan ona. Mais hanoin, tan Kristus la nein iha mate fatin. Ama Maromak nodi Niakaan beran boot nalo Nia moris nikar nosi mate, no foo moris foun baa Nia. Nunia moos, Ama Maromak nodi Niakaan beran foo moris foun no lisan foun baa ita.Kolose 2:12 Ita nuꞌu mate hamutuk ho Yesus Kristus. Tan lia nia, nuꞌu ita moos moris hikar hosi mate tiꞌan hanesan Nia, tan ita talin malu ho Nia. Uluk, ita moris tuir aꞌaat iha itakaan neon laran. Aꞌaat nia mak naruka ita atu halo sala. Mais itakaan moris uluk nia mohu tiꞌan, nuꞌu ema nedi noꞌo baa ai karuus hamutuk ho Kristus. Oras neꞌe, ita la talin malu ho aꞌaat nia tiꞌan. Aꞌaat la kaer beran iha itakaan moris ona. Uluk, aꞌaat ukun ita hanesan ata. Mais oras neꞌe, ita sai hosi ata tiꞌan. Aꞌaat la bele ukun ita ona. Kalo ema ida mate, nia la kona ukun tiꞌan. La noo sa-saa mak bele ukun nia atu nalo tenik sala. Tan ita nuꞌu mate hamutuk ho Kristus, ita fiar haꞌak, ita moos moris hamutuk ho Nia. Ita hatene haꞌak, Kristus moris nikar nosi mate tiꞌan. Oras neꞌe, Nia la mate tenik ona, tan la noo beran ida kois mak bele nalo Nia mate tenik. Nia mate dala ida nia nodi kasu mohu aꞌaat beran hotu-hotu. Oras neꞌe, Nia moris nodi nakneter Naꞌi Maromak. Emi ida-idak musti hafolin aan hodi dale iha neon laran duꞌuk haꞌak, “Haꞌu nuꞌu kmate tiꞌan ko Yesus Kristus. Haꞌu la ktalin malu ona ko aꞌaat mak uluk ukun haꞌu atu kalo sala. Oras neꞌe, haꞌu kmoris tuir Naꞌi Maromak beer, tan haꞌu ktalin malu ko Yesus Kristus tiꞌan.” Keta foo leet baa aꞌaat iha okaan neon atu ukun o. Keta tuir okaan isin lolon beer modi malo aat. Tan nosi ikus o mate, hotu ema nakoi okaan isin. Keta sera isin lolon modi malo lia mak la loos, tan lia nia sala. Mais sera baa Naꞌi Maromak dei, nebee Nia mak babilan o. Nuꞌu o mate tiꞌan, mais moris mikar. Modi okaan isin lolon tomak, malo lia loos bodik Naꞌi Maromak. Aꞌaat la bele ukun tenik o hanesan ata ona! Oras neꞌe, o la moris tenik tuir Ukun-badu nebee Naꞌi Maromak simu o. O moris loos, tan Nia natudu laran diꞌak baa o tiꞌan. Ita dadi ata mak serwisu tuir itakaan ulun beerNuꞌunabee? Arumak emi haneo haꞌak, “Tan Ukun-badu la kona tenik baa ita ona, diꞌak liu ita halo sala bei-beik, nebee Naꞌi Maromak hetak natudu laran diꞌak baa ita!” Nunia ka? Keta hanoin nunia! Kola knaninuk kosi ata no ulun. Kalo ema boi atu serwisu bodik ulun ida, ema nia musti nanono nodi serwisu tuir niakaan ulun beer. Nunia moos, emi bele boi atu tuir nabee. Boi atu hanono baa aꞌaat iha neon laran ka, boi atu hanono baa Naꞌi Maromak. Kalo boi atu hanono baa aꞌaat, emi dadi ata baa aꞌaat. Emi moos la talin malu ho Naꞌi Maromak. Mais kalo boi atu hanono baa Naꞌi Maromak, Nia simu emi no nafoli emi naꞌak, ema loos. Uluk, emi hanono baa aꞌaat iha neon laran. Mais oras neꞌe, emi hanono baa hanorin loos iha neon laran mak ema nanorin baa emi tiꞌan. Tan baa nia, haꞌu kamulak sera dodan baa Naꞌi Maromak. Nia nasai emi tiꞌan nosi aꞌaat beran, toꞌo aꞌaat la bele ukun emi atu halo sala tenik. Oras neꞌe, Naꞌi Maromak mak ukun emi atu halo lia loos. Haꞌu kdale neꞌe, kodi knaninuk loron-loron nosi ata no ulun, nebee emi maus hatene haꞌukaan hakara. Uluk, emi dadi ata mak hanono baa aꞌaat, toꞌo emi sakar Naꞌi Maromak hodi halo lia sasobo iha Niakaan oin. Oras neꞌe, emi musti dadi ata tenik. Mais emi musti hanono baa Naꞌi Maromak hanorin loos, toꞌo emi moris moos iha Niakaan oin. Uluk, baa oras aꞌaat naruka emi halo sala, la noo ida mak naruka emi halo lia loos. Emi halo hahalok aat dei. Mais haꞌu atu kusu nuneꞌe: Emi hetan folin diꞌak saa hosi hahalok nia sia? La hetan! Hetan loos folin mak namoe emi dei. Tuir loos, hahalok nia folin, mak Naꞌi Maromak seꞌi kotuk baa emi. Mais oras neꞌe, Naꞌi Maromak nasai emi tiꞌan nosi ulun tuan nia. Emi lalika halo sala tenik. Oras neꞌe, emikaan ulun foun mak Naꞌi Maromak. Emi musti serwisu bodik Nia. Hahalok nia folin, mak emi moris moos iha Niakaan oin, hodi hetan moris toꞌo nima-nimak. Ema mak nalo sala, niakaan folin nodi ema baa mate, no Naꞌi Maromak seꞌi kotuk baa nia toꞌo nima-nimak. Mais dadiꞌak mak Naꞌi Maromak foo loos baa ita, niakaan folin nodi ema baa moris nima-nimak hamutuk ho Nia. Ita bele simu moris nia, tan talin malu ho itakaan Naꞌin, Yesus Kristus. Ukun-badu la kona baa ema mak mate tiꞌanMamaluk sia! Oras neꞌe, haꞌu katak baa emi mak hatene lia ukun-badu. Emi nanis hatene haꞌak, ema ukunrai ida musti tuir ukun-badu nosi ukunrai nia. Mais kalo ema nia mate tiꞌan, ukun-badu nia la kona baa nia ona. Haꞌu kola kaninuk kosi ukun-badu feen-laꞌen. Tuir ukun-badu feen-laꞌen, kalo feto ida noo laꞌen tiꞌan, sia rua talin malu toꞌo mate. Mais kalo laꞌen mate tiꞌan, feto faluk nia la kona ona ukun-badu nia. Nia bele noo seluk laꞌen. Mais tuir ukun-badu feen-laꞌen, kalo noo seluk laꞌen baa oras laꞌen uluk sei moris, feto nia nakur biti-kluni. Mais kalo laꞌen mate tiꞌan, ukun-badu feen-laꞌen la kona baa nia ona. Masik noo seluk laꞌen, la nakur biti-kluni. Nunia moos bodik ita, mamaluk sia! Uluk ita talin malu ho Ukun-badu. Mais tan ita mate hamutuk ho Kristus tiꞌan, Ukun-badu nia la kona baa ita ona. Oras neꞌe, ita hanesan feto kfaluk mak noo seluk laꞌen, tan ita talin malu tiꞌan ho Kristus. Nia moris nikar tiꞌan nosi mate, nebee ita bele moris hodi halo hahalok mak foo kneter baa Naꞌi Maromak. Uluk, ita moris tuir itakaan hakara duꞌuk. Ita hatene Ukun-badu, mais ita hakur luku hodi halo sala. Hotu, Naꞌi Maromak seꞌi kotuk baa ita, tan sala nia. Tebes. Uluk, ita kona Ukun-badu. Mais oras neꞌe, la kona ona tan itakaan moris tuan lakon mohu tiꞌan. Tuir dalan tuan, Ukun-badu mak babilan ita. Mais tuir dalan foun, Naꞌi Maromak Kmalar Lulik mak babilan ita. Nia moos nakara nebee ita serwisu bodik Naꞌi Maromak. Naꞌi Maromak Ukun-badu nalore aꞌaat iha itakaan neon laranKalo nunia, ita atu dale saa tenik? Arumak emi haneo haꞌak, “Naꞌi Maromak Ukun-badu nia, sala!” Lale! Kalo haꞌu la katene Ukun-badu nia sia, haꞌu la koran aat iha haꞌukaan neon. Haꞌu kola knaninuk nosi Ukun-badu ida mak naꞌak, “Keta beer hola ema sasoin.” Oin nunabee haꞌu kbele katene hahalok nia sala, kalo la katene niakaan ukun-badu nia dauk? La kbele!Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 20:17; Hanoin Hikar Dalan Moris 5:21 Mais tan noo ukun-badu nunia, aꞌaat iha haꞌukaan neon laran nalo haꞌu kbeer kola ema sasoin oi-oik. Kalo la noo ukun-badu mak badu lia ida, haꞌu la kbeer kakur kodi kalo sala. Uluk, haꞌu la katene Naꞌi Maromak Ukun-badu dauk. Baa oras nia, haꞌu kmoris koran aan ema diꞌak. Kleu-leur, foin katene noo Ukun-badu mak badu lia sia. Hotu, aꞌaat iha haꞌukaan neon laran nakfodak sai, toꞌo haꞌu kakur Ukun-badu nia, kodi kalo sala. Tan sala nia, haꞌu kfatan kona Naꞌi Maromak hahibun toꞌo mate. Haꞌukaan neon dodok tan katene kaꞌak, masik haꞌu karui aan atu moris tuir Ukun-badu nia moos, haꞌu la kbele. Tuir loos, Ukun-badu nia musti babilan ema baa dalan moris loos. Mais bodik haꞌu duꞌuk, Ukun-badu nia nahaat haꞌu, toꞌo Naꞌi Maromak nahibu haꞌu. Tebes. Ukun-badu nia musti natudu dalan moris loos. Mais aꞌaat iha haꞌukaan neon laran tolek haꞌu, toꞌo haꞌu kanoin sala kaꞌak, Naꞌi Maromak simu haꞌu, surak moris tuir Ukun-badu. Hodi nunia, aꞌaat iha haꞌukaan neon laran nodi Ukun-badu atu natuun kastikar mate baa haꞌu.Lia Uluk Fohon 3:13 Kalo ohin nia emi haꞌak, “Naꞌi Maromak Ukun-badu nia, sala,” haꞌu kataa kaꞌak, “Lale! Naꞌi Maromak Ukun-badu nia, moon! Nia naruka loos lia mak moon, lia mak loos, no lia mak diꞌak.” Arumak emi haneo haꞌak, Ukun-badu mak nalo Naꞌi Maromak natuun kastikar mate baa haꞌu ka? Lale! Masik haꞌu katene tiꞌan Ukun-badu nia, haꞌu krona baa aꞌaat iha haꞌukaan neon laran, toꞌo kalo sala. Haꞌukaan salan nia mak nalo Naꞌi Maromak natuun kastikar mate baa haꞌu. Ukun-badu nia duꞌuk, diꞌak, tan nalore aꞌaat iha itakaan neon laran. Hotu aꞌaat nia mak nahonu ita baa sala, toꞌo Naꞌi Maromak nahibu. Natoon baa oras Naꞌi Maromak nodi Ukun-badu nalore dalan moris loos, Ukun-badu nia moos nalore aꞌaat iha itakaan neon laran. Lia diꞌak no lia aat sakar malu iha itakaan neon laranIta hatene haꞌak, Ukun-badu mak Naꞌi Maromak natuun nosi laleꞌan, mai nosi Niakaan Kmalar Lulik. Mais haꞌu neꞌe, ema raiklaran mak neon la biit. Haꞌu krona baa aꞌaat iha neon laran, hotu kalo sala. Kodi nunia, aꞌaat ukun haꞌu, nalo haꞌu baa ata. Haꞌu kbenar tan haꞌukaan lisan neꞌe. Lia diꞌak mak kakara kalo, haꞌu la kalo. Mais lia aat mak la kakara kalo, haꞌu kalo luku.Galatia 5:17 Tan lia nia, haꞌu ksimu kaꞌak, Naꞌi Maromak Ukun-badu nia, diꞌak. Tan lahoos haꞌu mak babilan aan duꞌuk, mais aꞌaat iha haꞌukaan neon mak babilan haꞌu toꞌo kalo sala. Haꞌu katene duꞌuk kaꞌak, la noo lia diꞌak kois iha haꞌukaan neon. Tan haꞌu neꞌe, ema raiklaran lisan aat. Masik haꞌu karui aan kalo lia diꞌak moos, la kbele. Haꞌu kbeer kalo lia diꞌak, mais la kalo. Haꞌu la kbeer kalo lia aat, mais kalo luku. Nuneꞌe. Kalo haꞌu kalo lia aat mak la kakara kalo, lahoos haꞌu duꞌuk, mais tan aꞌaat moris iha haꞌukaan neon. Lia huun nuneꞌe: Haꞌu kakara kalo lia diꞌak, mais noo aꞌaat iha haꞌukaan neon mak sakar bei-beik. Kalo haꞌu kanoin kola Naꞌi Maromak Ukun-badu, haꞌukaan neon diꞌak tebes. Mais nuꞌu noo beran iha haꞌukaan neon laran mak nahaat haꞌu. Haꞌu kakara kalo lia diꞌak, mais la dadi. Nuꞌu beran nia kohi nola haꞌu, nodi seten haꞌu atu tuir nia. Aa! Haꞌu neꞌe susar tebes! See mak bele sori haꞌu nosi aꞌaat beran iha haꞌukaan neon laran mak nodi haꞌu baa mate neꞌe? Adeei! Naꞌi Maromak loke dalan tiꞌan atu nasai haꞌu nosi aꞌaat beran nia. Haꞌu ksera dodan baa Nia, tan itakaan Naꞌin Yesus Kristus bele sori haꞌu! Tuir loos, haꞌu kakara moris tuir Naꞌi Maromak Ukun-badu. Mais haꞌu ksusar, tan noo aꞌaat iha haꞌukaan neon mak koen haꞌu bei-beik atu kalo sala. Ita bele moris loos, tan talin malu ho Maromak Kmalar LulikTan lia nia, ita bele hatene haꞌak, Naꞌi Maromak la kastikar ema mak talin malu no Yesus Kristus! Kalo ita talin malu ho Yesus Kristus, Naꞌi Maromak Kmalar Lulik foo beran baa ita nebee bele moris loos. Kmalar Lulik moos nasai ita hosi aꞌaat beran iha itakaan neon laran, nebee aꞌaat la ukun ita atu halo sala ona. Masik ita tuir hotu Naꞌi Maromak Ukun-badu moos, ita la bele sai hosi aꞌaat beran, tan ita ema raiklaran mak neon la biit. Mais Naꞌi Maromak loke dalan nodi solok Oan duꞌuk dadi ema raiklaran nuꞌu ita. Ema raiklaran seluk sia nalo sala oi-oik, mais Yesus duꞌuk la dala ida nalo sala. Hotu, Nia dadi baa sera atu kasu mohu sala nosi ema maksalan sia. Tan lia nia, ita bele moris loos tuir Naꞌi Maromak Ukun-badu. Ita la moris tuir itakaan beer duꞌuk ona, mais moris tuir Naꞌi Maromak Kmalar Lulik beer. Ema mak moris tuir beer duꞌuk, naneo loos lia aat. Mais ema mak moris tuir Kmalar Lulik beer, naneo loos lia mak nalo Kmalar Lulik neon diꞌak. Ema mak foo leet baa aꞌaat atu babilan niakaan kakutak, nia la nanono kois baa Kmalar Lulik. Nia nalo sala mak nodi nia baa mate. Mais ema mak foo leet baa Kmalar Lulik atu babilan niakaan kakutak, nia netan moris mak loos. Nia moos neon noku. Ema mak tuir aꞌaat iha neon laran, sakar Naꞌi Maromak. Nia la nanono baa Naꞌi Maromak ukun, tan neon la biit. Hanoin! Tan ema mak foo leet baa aꞌaat iha neon laran atu babilan nia, nanis nia la bele nalo Naꞌi Maromak neon diꞌak. Mais emi la moris tuir aꞌaat iha neon laran ona. Kalo tebes Kmalar Lulik mak babilan emikaan neon, emi nanis halo lia mak nalo Nia neon diꞌak. Hanoin! Kalo Kristus Kmalar Lulik la moris iha ema neon, ema nia lahoos Kristus eman. Mais tan Kristus moris iha emikaan neon tiꞌan, masik emi mate tan hahalok sala, emikaan kmalar atu moris no Naꞌi Maromak toꞌo nima-nimak. Lia nia bele dadi tan Naꞌi Maromak simu emi tiꞌan no nafoli emi naꞌak, ema loos. Naꞌi Maromak, mak nalo Yesus moris nikar nosi mate. Dadi, masik ita mate tiꞌan, kalo Niakaan Kmalar Lulik moris iha itakaan neon, Nia nalo ita moris hikar. Neꞌe naꞌak, Nia atu nalo ita moris hikar, nuꞌu nalo Kristus moris nikar.1 Korintus 3:16 Naꞌi Maromak Kmalar Lulik natudu naꞌak, ita dadi baa Naꞌi Maromak oanNuneꞌe, mamaluk sia! Ita neꞌe hoo tusan boot baa Naꞌi Maromak, tan Nia fakar mohu Niakaan dadiꞌak waꞌin baa ita tiꞌan. Oras neꞌe ita musti selu tusan nia hodi moris tuir Niakaan hakaran. Ita la moris tuir aꞌaat iha itakaan neon laran ona. Kalo ita moris tuir aꞌaat iha neon laran, nanis Naꞌi Maromak seꞌi kotuk no kastikar ita! Mais kalo ita foo leet baa Kmalar Lulik nadodok aꞌaat iha itakaan neon laran, ita bele moris loos. Ema mak nanono baa Kmalar Lulik babilan, sia mak Naꞌi Maromak oan. Kalo ita foo leet baa Kmalar Lulik babilan, Nia la nalo ita baa ata mak moris taꞌuk teen. Uluk, ita moris nunia tebes. Mais tan ita simu Kmalar Lulik babilan, ita dadi Naꞌi Maromak oan tiꞌan. Naꞌi Maromak nanis rona ita, kalo ita bolu Nia haꞌak, “Ama!”Markus 14:36; Galatia 4:6 Ita hatene iha neon laran duꞌuk haꞌak, ita dadi Naꞌi Maromak oan sia. Kmalar Lulik moos natudu naꞌak nunia. Tan ita dadi Naꞌi Maromak oan tiꞌan nunia, ita nanis simu sasoin nosi itakaan Ama. Kalo Ama Maromak latan sasoin baa Oan Kristus, ita moos simu bele-bele ho Kristus. Mais sei noo lia ida tenik: Ita moos musti hetan susar, hanesan Kristus netan susar, nebee Naꞌi Maromak foti-nahaas ita, hanesan Nia foti-nahaas Kristus.Galatia 4:5-7 Nosi ikus Naꞌi Maromak foti-nahaas nodi foo kabaas baa itaTuir haꞌu, susar mak ita hetan baa oras neꞌe, oan ida dei kalo ita sura-hanesa no kabaas mak Naꞌi Maromak nameno atu foo baa ita. Raiklaran no sasoin hotu-hotu mak Naꞌi Maromak naseꞌi tiꞌan, sei hei-hein saa mak Nia atu natudu baa Niakaan oan sia. Uluk aan, raiklaran no sasoin hotu-hotu kona kastikar toꞌo sia la no folin. Lia nia, lahoos siakaan beer, mais tan Naꞌi Maromak natuun kastikar nunia. Masik nunia moos, sia sei neo-neon baa,Lia Uluk Fohon 3:17-19 tan Naꞌi Maromak nameno atu sori sia nosi mate. Hotu, Nia atu foo kabaas baa sia, hanesan Nia nameno foo baa Niakaan oan sia. Ita hatene haꞌak, iha raiklaran neꞌe noo susar lear. Hori uluk aan toꞌo oras neꞌe, raiklaran no sasoin hotu-hotu nahoron tan moras nodi neo-neon baa hotu-hotu atu dadi foun. Sia, nuꞌu feto mak nahoron tan moras nodi neo-neon atu nahoris. Lahoos raiklaran no sasoin mesan dei mak neo-neon, mais ita hotu. Naꞌi Maromak foo uluk Kmalar Lulik baa ita. Mais ita sei neo-neon nebee Naꞌi Maromak moos foti ita dadi baa Niakaan oan, nodi sori itakaan isin lolon nosi aꞌaat hotu-hotu.2 Korintus 5:2-4 Baa oras ita fiar baa Yesus atu sori ita, Naꞌi Maromak moos nameno atu foti ita nalo baa Niakaan oan. Mais oras neꞌe, ita sei neo-neon, tan sei la dadi dauk. Ema neo-neon baa lia mak dadi tiꞌan ka? Lale! Kalo ema ida naree lia ida mak dadi tiꞌan, nia lalika neo-neon ona. Mais kalo ita sei neo-neon baa lia ida mak sei la dadi dauk, ita musti haterus aan hodi hein bei-beik. Oras ita sei hein, Kmalar Lulik tulun ita, tan itakaan neon la biit no ita la hatene hamulak tuir loos. Masik ita hamuu loos iha neon laran tan la hatene atu hamulak hodi lia fuan saa, Kmalar Lulik namulak seluk ita. Naꞌi Maromak natene hotu-hotu mak ita beer hamulak iha neon laran. Nia moos natene Kmalar Lulik beer, tan manesak no Niakaan beer. Tan lia nia, Nia natene lia hotu-hotu mak Kmalar Lulik beer namulak bodik ita ema makfiar. Saa mak Kmalar Lulik namulak, nanis kona baa Naꞌi Maromak beer. Ita hatene haꞌak, Naꞌi Maromak nalo hotu-hotu dadi diꞌak bodik ema mak nadomi Nia no boi kedan atu tuir Niakaan hakara. Hori uluk aan, Nia natene see mak atu dadi baa Niakaan oan. Nia moos boi nola sia nebee siakaan lisan dadi hanesan Niakaan Oan Kristus. Kristus nia, mak oan ulun. Rumak sia, mak alin. Ema mak Naꞌi Maromak boi kedan, Nia bolu nola sia atu dadi baa Niakaan oan. Ema mak Nia bolu nola tiꞌan, Nia nafoli sia naꞌak ema loos. Ema mak Nia naloos tiꞌan, nosi ikus Nia moos foti-nahaas nodi foo kabaas baa sia. Naꞌi Maromak nadomi ita tebe-tebesOras neꞌe, ita atu dale saa tenik nosi lia nia sia? Kalo Naꞌi Maromak nariik nosi ita, see mak bele sakar ita? La noo! Naꞌi Maromak la natoos Oan duꞌuk, mais latan nebee mate dadi sera atu tulun ita hotu-hotu. Tan Nia la natoos Oan nunia bodik ita, ita bele hatene haꞌak, Nia moos atu foo diꞌak hotu-hotu baa ita. Tebes. Arumak emi haneo haꞌak, sei noo ema mak bele tula sala baa ita ka? La noo! La noo ema ida mak bele tula sala baa ita, tan Naꞌi Maromak boi nola ita tiꞌan. Nia duꞌuk nafoli ita naꞌak, ema loos. Arumak emi haneo haꞌak, sei noo ema mak bele dale naꞌak, Naꞌi Maromak musti kastikar ita ka? La noo! Naꞌi Maromak la kastikar ita ona, tan Nia boi ita tiꞌan, no Yesus Kristus mate selu nola ita. Liu tan tenik, Naꞌi Maromak nalo Yesus moris nikar, hotu foti Nia nebee nabesi aan baa fatin kneter kaliuk iha Naꞌi Maromak sorin kwana. Iha nia, Yesus namulak bodik ita. Arumak emi haneo haꞌak, noo ema mak bele seten Kristus toꞌo Nia la nadomi ita tenik ka? La noo! La noo ida kois mak bele! Masik ita hetan susar ka, mukit ka, salaen ka, la noo tais ka, dinu ka, ema atu noꞌo ita ka, Kristus nadomi ita nohuun. La noo ida kois mak bele taa kotu ita nosi Niakaan dadomin! Hakerek Moon naꞌak,“Ema buka dalan atu noꞌo ita,tan ita Naꞌi Maromak eman.Sia nalo ita,nuꞌu bibi malae mak ema nodi baa noꞌo.”Kananuk Sia 44:23 Masik ita hetan susar oin nunabee moos, ita sai luku tan Kristus nadomi ita. Haꞌu kfiar nuneꞌe: la noo ida kois mak bele saseni Naꞌi Maromak toꞌo Nia la nadomi ita. Ita moris ka, ita mate ka, Nia nadomi nohuun. Makbukar laleꞌan ka, diabu ka, makaer beran seluk ka, la noo ida mak bele seten Naꞌi Maromak toꞌo Nia la nadomi ita. Masik baa oras neꞌe ka, baa loron ikus ka, la noo. La noo ida iha laleꞌan, la noo ida iha raiklaran. Nosi sasoin hotu-hotu mak Naꞌi Maromak naseꞌi moos, la noo ida mak bele sasa faꞌe ita nosi Naꞌi Maromak dadomin, tan ita talin malu tiꞌan ho itakaan Naꞌin Yesus Kristus. Paulus neon susar, tan niakaan ema Yahudi waꞌin la fiar baa KristusIta mak talin malu ho Kristus, dale mak loos dei. Dadi, saa mak haꞌu kdale neꞌe, lia mak loos no tebes. Haꞌu la kbosok. Haꞌu moos koran iha neon laran kaꞌak, Kmalar Lulik mak babilan haꞌukaan dalen neꞌe. (2-3) Nuneꞌe: koran susar todan baa oras kanoin kola haꞌukaan ema YahudiEma klubun Yahudi nia, manesak no ema klubun Israꞌel. Sia nein iha rai Israꞌel no fatin seluk sia. duꞌuk, tan kakara nebee sia moos talin malu no Kristus. Mais sia waꞌin la fiar. Kalo haꞌu kbele kona kastikar tan seluk sia, haꞌu kadiꞌa aan simu. Masik Naꞌi Maromak sasa faꞌe haꞌu kosi Kristus moos, haꞌu ksimu, surak haꞌukaan ema sia talin malu no Kristus. (-) Tuir loos, sia ema klubun ida mak sotir tebes. Sia mak Naꞌi Maromak foti baa Niakaan oan sia hori uluk aan. Nia natudu Niakaan beran makaꞌas baa sia. Nia namate mamenon oi-oik no sia. Nia foo Niakaan Ukun-badu baa sia, no nameno atu natudu laran diꞌak baa sia. Sia mak natene loꞌu-sudur baa Naꞌi Maromak nodi naliku Nia.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 4:21, 14:22 Sia moris nosi itakaan bei uluk, mak Bei Abraham, Bei Isak, no Bei Yakob. (Sia nola naran ꞌIsraꞌelꞌ nosi Bei Yakob naran foun.) Kristus moris nosi siakaan husar-binan. Kristus moos Maromak mak ukun hotu-hotu. Ita tonu-haboot Nia toꞌo nima-nimak. Loos!Lia Uluk Fohon 32:22-32 Mais ema Yahudi waꞌin sei la fiar dauk baa Kristus. Masik nunia moos, ema la bele naꞌak Naꞌi Maromak la nalaꞌok Niakaan mamenon baa sia. Keta haneo haꞌak, ema hotu-hotu mak moris nosi Bei Israꞌel, Naꞌi Maromak nafoli sia naꞌak, Niakaan ema. No keta haneo haꞌak, ema hotu-hotu mak moris nosi Bei Abraham, Naꞌi Maromak nafoli sia naꞌak, Niakaan ema. Tan Naꞌi Maromak katak baa Bei Abraham naꞌak, “Okaan husar-binan mak Haꞌu katene, neꞌe mak, husar-binan mak moris nosi okaan oan Isak dei.”Lia Uluk Fohon 21:12 Lia neꞌe naꞌak, hori uluk toꞌo baa oras neꞌe, lahoos Bei Abraham husar-binan hotu-hotu mak dadi baa Naꞌi Maromak eman. Hela mesan husar-binan mak Nia boi tiꞌan tuir mamenon. Tan Naꞌi Maromak namate menon baa Bei Abraham naꞌak, “Takseer tinan oin Haꞌu kmai kikar, baa oras nia okaan feen Sara nahoris oan mane ida tiꞌan.”Lia Uluk Fohon 18:10 Lahoos nunia dei. Itakaan bei Isak no feen Ribka moos nahoris oan karuak. (11-12) Oa karuak nia sia sei la moris dauk, sei la natene dauk lia diꞌak no lia aat, mais Naꞌi Maromak katak kedan baa Ribka nosi oan karuak nia sia naꞌak, “Maun atu serwisu bodik alin.” Hodi nunia, Naꞌi Maromak nalore naꞌak, kalo Nia boi nola ema ida tiꞌan, Nia natene nanis atu nodi ema nia nalaꞌok serwisu saa. Naꞌi Maromak boi kedan alin nia atu dadi Niakaan ema. Nia la nein naree alin nia atu nalo saa, tan Nia natene kedan tiꞌan.Lia Uluk Fohon 25:23 (-) Iha Hakerek Moon Naꞌi Maromak dale nosi oa karuak nia naꞌak,“Haꞌu kboi Yakob,Haꞌu kdudu Esau.”Maleaki 1:2-3 Dadi, ita atu haꞌak saa tenik? Arumak emi haneo haꞌak, “Naꞌi Maromak nakotu lia la nodi moon.” Lale! Uluk aan Naꞌi Maromak katak baa Bei Musa naꞌak,“Haꞌu duꞌuk mak kboi ema mak Haꞌu kdodan.Haꞌu duꞌuk mak katudu ema mak Haꞌu kadomi.”Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 33:19 Dadi, Naꞌi Maromak dodan ema, la titu nosi ema neon laran, lale ema niakaan hahalok, mais nahuu nosi Naꞌi Maromak laran duꞌuk. Iha Hakerek Moon, Naꞌi Maromak dale baa Naꞌin Mesir naꞌak, “Haꞌu kfoti o dadi baa naꞌin, tan haꞌu kakara kodi o atu matudu Haꞌukaan beran baa ema lear. Hodi nunia, ema iha raiklaran tomak foti-naboot Haꞌukaan naran.”Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 9:16 Dadi, kalo Naꞌi Maromak beer natudu dodan baa ema ida, Nia nalo luku. Kalo Nia beer nalo ema ida neon monas, Nia moos nalo luku.Hanoin Hikar Dalan Moris 7:7-9 Naꞌi Maromak boi ema tuir Niakaan hakaraArumak emi dale sakar haꞌak, “Kalo Naꞌi Maromak nakotu kedan hotu-hotu tiꞌan, toꞌo la noo ema ida mak bele sakar Niakaan kakotun, tan saa Nia sei tula sala baa ita? Neꞌe naꞌak, Naꞌi Maromak la moon.” Kalo o manoin nunia, haꞌu kataa o kaꞌak, “O maneo o neꞌe see?! O bele dale sakar Naꞌi Maromak ka?” Keta nunia, tan Hakerek Moon naꞌak, “Kalo ema ida naseꞌi buat ida, buat nia bele nusu fila baa ema mak naseꞌi nia naꞌak, ‘Tan saa o malo haꞌu nuneꞌe?’ ”Yesaya 29:16, 45:9 Haꞌu kola knaninuk kosi ema mak nalo sasanan rai. Nodi rai fuꞌak ida, nia bele boi atu nalo hanek molen toꞌo ema mose. Nia moos bele boi atu nalo baa sasanan teꞌin mak la no folin. Nia nalo tuir niakaan hakara dei. Nunia moos, Naꞌi Maromak. Nia noo beran atu nalo tuir Niakaan hakara duꞌuk. Nia bele boi atu natudu Niakaan hahibun no Niakaan beran baa ema mak nalo aat, tan ema nia sia fatan kona kastikar toꞌo welon. Mais Nia moos bele boi atu netu neon no ema mak nalo aat. Nia nalo nunia atu natudu Niakaan dodan baa ema balu, tan Nia boi sia kedan atu foti-nahaas sia nodi foo kabaas baa sia. Ita neꞌe, mak Nia boi kedan tiꞌan atu dadi baa Niakaan ema. Ita neꞌe, balu hosi ema Yahudi, balu tenik hosi ema klubun seluk sia. Uluk, Maromak nodi makoꞌan Hosea atu nakerek nosi ema lahoos Yahudi naꞌak,“Ema mak uluk lahoos Haꞌukaan ema,Haꞌu kakara bolu sia kaꞌak,‘Emi neꞌe, Haꞌukaan ema.’Ema mak uluk Haꞌu la kadomi,Haꞌu kakara bolu sia kaꞌak,‘Emi neꞌe, ema mak Haꞌu kadomi.’ ”Hosea 2:23 Nia moos nakerek naꞌak,“Noo fatin ida mak ulukNaꞌi Maromak katak baa ema naꞌak,‘Emi neꞌe, lahoos Haꞌukaan ema!’Oras neꞌe, Naꞌi Maromak simu sia naꞌak,‘Emi neꞌe, Haꞌukaan oan!’ ”Hosea 1:10Maromak Mak Moris dale nunia, tan Nia dodan ema lahoos Yahudi sia. Dala ida, Maromak makoꞌan ida seluk, naran Yesaya, katak nosi ema klubun Israꞌel naꞌak,“Masik ema Israꞌel dadi klubun idamak waꞌin hanesan raihenek iha tasi tehen moos,Naꞌi Maromak atu sori nola sia naꞌin hira deinosi siakaan salan. Naꞌi Maromak Niakaan oras toꞌo tiꞌan atu nakotu lia baa raiklaran tomak.Nia la nein tiꞌan, mais atu nakotu lai-lais ona.”Yesaya 10:22-23 Uluk aan, Yesaya moos katak nosi ema Yahudi naꞌak nuneꞌe:“Ita neꞌe sotir,tan Maromak Mak Beran Kaliuknabusik itakaan husar-binan balu netan moris.Kalo lahoos nunia,ita mohu tiꞌan,hanesan ema kota Sodom no Gomora.”Yesaya 1:9 Dalan moris bodik ema Israꞌel mak seꞌi kotuk baa Naꞌi MaromakDadi, ita atu haꞌak saa? Ita hatene haꞌak, uluk ema lahoos Yahudi sia la nanono baa Naꞌi Maromak. Mais oras neꞌe, Naꞌi Maromak naloos sia tiꞌan tan fiar Yesus Kristus. Mais ema Yahudi sia sei la fiar. Sia madinas tuir Ukun-badu nodi neo-neon Naꞌi Maromak atu naloos sia. Mais la dadi falik. (32-33) Tan saa la dadi nunia? Tan sia la fiar baa Yesus, mais sia narui aan tuir Ukun-badu nebee Naꞌi Maromak naloos sia. Sia narui aan no lahan Yahudi, mais nuꞌu la naree Maromak iha siakaan oin toꞌo sidi ain baa “fatuk sasidin” iha dalan klaran. Yesaya katak lia nia tiꞌan iha Hakerek Moon naꞌak,“Sintidu!Tan Haꞌu krai Ema ida iha Foho Sion,iha kota Yerusalem.Ema nia nuꞌu fatuk sasidin ida,mak ema sidi ain kona baa.Ema waꞌin naklotitan fatuk nia.Mais ema mak fiar baa Nia,la neon kiꞌik kedan.”Fatuk nia, mak Yesus. Mais ema Israꞌel sia dudu sai Nia. Nuꞌu sia sidi ain nodi nakloti tan fatuk nia.Yesaya 28:16 (-) Mamaluk sia! Haꞌukaan neon ain, beer bodik ema Yahudi nuneꞌe: Haꞌu kakroꞌan kodi neon no laran, nebee sia foo leet baa Naꞌi Maromak atu sori sia nosi sala. Kalo dadi nunia, foin haꞌu neon diꞌak. Haꞌu katak kasain kaꞌak, sia madinas tebes buka Maromak. Mais sia la natene dalan mak loos nebee Naꞌi Maromak naloos sia. Sia naꞌin loke dalan duꞌuk, tan la noꞌuk rona baa Nia. Kalo ema buka nebee Naꞌi Maromak naloos sia tan sia tuir Ukun-badu, lia nia la toꞌo dauk. Mais fiar baa Kristus, foin tetuk. Tan Naꞌi Maromak naloos ema hotu-hotu mak fiar baa Kristus. Naꞌi Maromak beer sori ema Yahudi no ema lahoos YahudiUluk, Bei Musa natudu dalan nebee Naꞌi Maromak naloos ema, surak halo tuir Niakaan Ukun-badu hotu-hotu. Nia nakerek naꞌak, “See mak tuir Ukun-badu hotu-hotu atu netan moris mak loos.”Ukun-badu Naꞌilulik 18:5 Mais oras neꞌe Naꞌi Maromak natudu dalan seluk tiꞌan nebee naloos ema, surak fiar baa Yesus Kristus. Dalan nia, iha tiꞌan. Tan Hakerek Moon naꞌak, “Lalika husu haꞌak, ‘See mak bele saꞌe baa laleꞌan?’ ” (Lia fuan nia isin naꞌak, “Ita ema raiklaran musti saꞌe baa laleꞌan atu bolu Kristus, nebee namaan aan tuun atu sori ita ka?”) Hakerek Moon moos naꞌak, “Lalika husu haꞌak, ‘See mak atu tuun baa kuak naraka, baa ema maten fatin nia?’ ” (Lia fuan nia isin naꞌak, “Ita ema raiklaran musti tuun baa hasaꞌe hikar Kristus nosi mate, nebee sori ita ka?”) Lahoos nunia! Ita lalika saꞌe baa laleꞌan, lale tuun baa naraka, atu buka Maksorin. Tan Hakerek Moon naꞌak, “Maromak Manfatin kreꞌis baa o, tan iha okaan ibun no neon tiꞌan.” Manfatin nia mak ita hodi katak baa ema haꞌak, “Kalo o makara buka Maksorin, fiar baa Kristus dei!”Hanoin Hikar Dalan Moris 30:12-14 Kalo o katak sain modi ibun duꞌuk maꞌak, ‘Yesus Kristus, haꞌukaan Naꞌin,’ no fiar modi neon no laran maꞌak, Naꞌi Maromak nalo Yesus moris nikar tiꞌan nosi mate, Naꞌi Maromak nanis sori o nosi okaan salan. Kalo fiar modi neon, Naꞌi Maromak nanis naloos o. Kalo katak sain modi ibun maꞌak, ‘Yesus Kristus, haꞌukaan Naꞌin’, Naꞌi Maromak nanis sori o nosi okaan salan. Hakerek Moon naꞌak, “Ema mak fiar baa Naꞌi Maromak la neon kiꞌik kedan, tan hotu-hotu mak Naꞌi Maromak nameno tiꞌan, Nia nanis nalo dadi.”Yesaya 28:16 Ema Yahudi no ema lahoos Yahudi manesak, tan Naꞌin ida dei bodik ema klubun hotu-hotu. Nia moos beer fakar laran diꞌak bodik ema hotu-hotu mak nusu tulun baa Nia. Ita hatene lia nia tan Hakerek Moon naꞌak, “Ema hotu-hotu mak nusu tulun baa Naꞌi Maromak, Nia nanis sori sia.”Yoel 2:32 Mais kalo ema sei la natene Nia dauk, oin nunabee sia bele nusu tulun baa Nia? La bele! Kalo sia sei la rona lia nosi Nia dauk, oin nunabee sia bele fiar baa Nia? La bele! Kalo sei la noo mak baa katak lia nosi Nia baa sia, oin nunabee sia bele rona Niakaan lia nia? La bele! Kalo sei la noo mak solok ema dauk, oin nunabee ema bele baa katak Niakaan lia baa sia? La bele! Tan Hakerek Moon naꞌak, “Ema mak nodi lia diꞌak mai, niakaan mamain nia kabaas basuk!”Yesaya 52:7 Mais emi hatene tiꞌan haꞌak, noo ema Israꞌel balu mak la noꞌuk rona Lia Diꞌak. Maromak makoꞌan Yesaya nakerek naꞌak,“Ama Maromak!Ema sia la noꞌuk fiar Ama Manfatinmak sia rona tiꞌan nosi ami!”Yesaya 53:1 Ema musti rona uluk lia nosi Kristus, foin sia bele fiar. Musti noo ema mak katak uluk Niakaan lia nia baa sia, foin sia bele rona. Haꞌu kusu kokon nuneꞌe: arumak emi hanoin haꞌak, ema Israꞌel sia la dala ida rona nosi lia Kristus ka? Sia rona nanis tiꞌan! Tan Hakerek Moon naꞌak,“Maromak makoꞌan siakaan lia mamenonkeke lema raiklaran tomak tiꞌan.Siakaan lia fuantoꞌo raiklaran lidun no sikun sia tiꞌan.”Kananuk Sia 19:5 Haꞌu atu kusu tenik lia ida kaꞌak, “Ema Israꞌel sia natene Naꞌi Maromak dalan, ka lale?” Sia nanis natene! Bei Musa nakerek uluk nosi lia nia tiꞌan. Baa oras nia, Naꞌi Maromak katak baa ema Israꞌel naꞌak,“Haꞌu atu kalo lia diꞌakbodik ema klubun seluk sia.Tan lia nia, emi atu hirus.Haꞌu atu kalo lia diꞌakbodik ema mak emi temi haꞌak kakutak tomak.Tan lia nia, emi atu ruun neꞌan.”Hanoin Hikar Dalan Moris 32:21 Nosi ikus, Bei Yesaya moos nakerek malorek nosi ema lahoos Yahudi naꞌak,“Noo ema mak uluk la buka Haꞌu,mais oras neꞌe sia nasoru nola Haꞌu tiꞌan.Noo ema mak uluk la nusu atu naree Haꞌu,mais oras neꞌe Haꞌu katadu aan baa sia tiꞌan.”Yesaya 65:1 Mais Naꞌi Maromak katak nosi ema Israꞌel nuneꞌe:“Loron-kalan Haꞌu kein ema Israꞌel sia mai baa Haꞌu.Haꞌu kbeer simu sia kodi liman rua.Mais sia la noꞌuk mai.Sia la nanono baa Haꞌu nodi sakar Haꞌu.”Yesaya 65:2 Naꞌi Maromak dodan ema Israꞌel siaArumak emi haneo haꞌak, “Tan ema Israꞌel sia la nanono baa Naꞌi Maromak, etuk Nia dudu sai sia tiꞌan.” Nunia ka? Lale! Tan haꞌu duꞌuk, ema Israꞌel. Haꞌu neꞌe, kosi uma huun Benyamin. Benyamin aman, naran Isak. Isak aman, naran Abraham. Abraham nia, mak ema Israꞌel hotu-hotu siakaan bei uluk fohon.Filipi 3:5 Naꞌi Maromak la dala ida dudu sai ema Israꞌel mak Nia boi kedan hori uluk aan. Emi sei hanoin lia nosi Maromak makoꞌan Elia ka? Nia naksuhuk baa Naꞌi Maromak, nodi nakroꞌan nebee Naꞌi Maromak kastikar ema Israꞌel sia naꞌak,“Ama Maromak! Ema neꞌe sia noꞌo mohu Ama makoꞌan siamak Ama solok mai.Sia moos sobu karin taromanmak ema nodi loꞌu-sudur baa Ama.Nosi Ama makoꞌan hotu-hotu,haꞌu kmesan dei mak sei moris.Mais ema moos buka dalanatu noꞌo haꞌu!”1 Naꞌi Israꞌel Sia 19:10, 14 Mais Naꞌi Maromak nataa Elia naꞌak, “O dale nia, la kona! Sei noo ema rihun hitu mak loꞌu-sudur baa Haꞌu. Sia naterus aan bei-beik no la loꞌu baa aiꞌoi lulik Baꞌal.”1 Naꞌi Israꞌel Sia 19:18 (5-6) Nunia moos, baa oras neꞌe. Lahoos ema Yahudi hotu-hotu seꞌi kotuk baa Naꞌi Maromak. Sei noo amikaan ema balu mak Naꞌi Maromak boi tiꞌan atu sori, tan Nia nakara natudu laran diꞌak baa ami. Kalo Nia nokbiit natudu laran diꞌak nodi sori ami tan amikaan hahalok diꞌak, neꞌe naꞌak, Nia la boi atu sori ami. Tan kalo ema nokbiit natudu laran diꞌak, neꞌe naꞌak nia la boi atu nalo nunia.Hanoin Hikar Dalan Moris 7:7-8 (-) Lia rohan nuneꞌe: ema Yahudi waꞌin buka dalan atu diꞌa-diꞌak no Naꞌi Maromak. Balu netan dalan, tan sia mak Naꞌi Maromak boi kedan tiꞌan. Mais waꞌin la netan dalan, tan neon monas toꞌo sia la nanono Naꞌi Maromak. Hakerek Moon naꞌak,“Naꞌi Maromak foo baa sia,matan mak la bele naree,tilun mak la bele rona,no kakutak tomak mak la bele nanoin.Tan baa nia, sia la natene lia loos toꞌo baa ohin loron neꞌe moos.”Hanoin Hikar Dalan Moris 29:4; Yesaya 29:10 Naꞌi Daud moos nakerek nosi lia ema Yahudi naꞌak,“Habusik sia nadahur iha siakaan fatin duꞌuk.Siakaan dahur nia atu kesi fila sia,tan sia naneo hotu-hotu diꞌak.No siakaan sasoin duꞌuk atu nalo sia sidi ain. Habusik siakaan matan nakukun,toꞌo sia la titu-naree sa-saa!Habusik sia natiu naha todan bei-beik,toꞌo siakaan kotuk ruin tuꞌan katoꞌuk!”Kananuk Sia 69:23-24 Naꞌi Maromak nakara sori ema hotu-hotuEma Yahudi sia sidi ain tan la fiar baa Yesus. Tebes. Mais haꞌu atu kusu nuneꞌe: Sia nakloti toꞌo la bele nadeer tenik ka? Lale! Mais tan sia la noꞌuk nanono baa Naꞌi Maromak, siakaan salan nia loke dalan nebee Naꞌi Maromak simu ema seluk. Naꞌi Maromak nalo nunia, nebee ema Yahudi sia laran moras, hotu sia fila nikar baa Nia. Malorek tiꞌan naꞌak, ema Yahudi sia seꞌi kotuk baa lia mak diꞌak. Mais tan siakaan salan nunia, ema seluk nosi raiklaran tomak bele noran Naꞌi Maromak laran diꞌak. Neꞌe naꞌak, ema Yahudi sia lakon boot. Ema lahoos Yahudi sia sotir boot. Mais nosi ikus, kalo ema Yahudi sia moos fila nikar diꞌa-diꞌak no Naꞌi Maromak, neꞌe mak diꞌak kaliuk! Oras neꞌe, haꞌu katak baa emi mak lahoos Yahudi sia. Naꞌi Maromak solok haꞌu hanesan Kristus klosan bodik emi. Haꞌu kakaꞌas aan kodi kalaꞌok serwisu kabaas neꞌe, tan kaneo kalo haꞌu kalaꞌok diꞌa-diꞌak serwisu neꞌe bodik emi mak lahoos Yahudi, arumak haꞌukaan ema Yahudi duꞌuk laran moras, toꞌo balu netan moris tan fila nikar baa Naꞌi Maromak. Baa oras Naꞌi Maromak dudu sai ema Yahudi sia, Nia loke dalan nebee ema seluk bele tama dadi baa Niakaan ema. Mais nosi ikus, kalo ema Yahudi sia fila nikar baa Naꞌi Maromak, lia nia kabaas kaliuk, nuꞌu sia moris nikar nosi mate! Kalo ema sera toꞌos isin uluk fohon baa Naꞌi Maromak, neꞌe naꞌak, toꞌos isin hotu-hotu dadi baa Naꞌi Maromak Niakaan. Kalo ema mak nalo tubi, sera tubi uluk fohon, tubi hotu-hotu dadi baa Naꞌi Maromak Niakaan. Kalo ema sera ai abut ida, ai sorun hotu-hotu moos dadi baa Naꞌi Maromak Niakaan. Haꞌu kanesa ema Yahudi baa ai huun saitun ida mak Naꞌi Maromak kuda iha toꞌos laran. Nunia moos, kanesa emi mak lahoos Yahudi sia baa ai saitun fuik iha toꞌos luan. Naꞌi Maromak taa kotu ai sorun balu iha toꞌos laran nia, hotu Nia taa nola ai fuik sorun balu, tubir baa ai huun iha toꞌos laran nia. Hodi nunia, sorun nosi ai huun iha toꞌos luan, simu nola moris nosi ai huun iha toꞌos laran. Neꞌe naꞌak, Naꞌi Maromak foo moris baa ema Yahudi bele-bele no emi mak lahoos Yahudi. Mais sintidu! Keta kakaku aan haneo haꞌak, emi hosi luan nia diꞌak liu ai sorun mak toꞌos naꞌin taa kotu iha toꞌos laran nia! Kalo atu maksaꞌek aan, keta maluꞌa tan o neꞌe sorun loos dei! Lahoos o mak malo ai huun nia biit, mais abut mak nalo biit. Arumak o maꞌak, “Naꞌi Maromak taa kotu sorun ida nosi ai huun mak moris iha Niakaan toꞌos laran, nebee tubir nikar haꞌu baa, nodi seluk sorun tuan nia.” Tebes. Mais keta maluꞌa maꞌak, Naꞌi Maromak taa kotu sorun nia sia tan sia la fiar baa Yesus. O bele seluk sia, tan fiar baa Nia. Tan lia nia, o la bele kakaku aan! Diꞌak liu, daka aan! Keta malo oi-oik. Ema Yahudi sia nuꞌu sorun isin mak tubu uluk iha toꞌos laran. Mais Naꞌi Maromak la nabusik sia naterus aan kleur iha nia. Dadi, kalo o la fiar baa Yesus nohuun, keta maneo maꞌak Naꞌi Maromak atu nabusik o materus aan iha nia! Hanoin diꞌa-diꞌak! Naꞌi Maromak laran diꞌak. Mais Nia moos laran moon. Nia natene natuun kastikar todan baa ema mak la nanono no seꞌi kotuk baa Nia. Bodik emi mak lahoos Yahudi sia, Naꞌi Maromak natudu laran diꞌak surak emi moris talin malu bei-beik ho Nia, nebee bele simu Niakaan dadiꞌak nia. Kalo emi la moris nunia, Nia nanis taa kotu emi nosi Niakaan ai huun. Kalo ema Yahudi sia nalo neon aat hotu fiar baa Yesus, nanis Naꞌi Maromak tubir nikar sia baa ai huun isin nia. Tan Nia mak noo beran atu nalo nunia! Mais emi mak lahoos Yahudi sia, nuꞌu sorun nosi saitun fuik mak uluk tubu karin iha toꞌos luan. Naꞌi Maromak boi nola emi nodi tubir baa ai huun saitun mak Nia kuda iha toꞌos laran. Kalo Naꞌi Maromak nalo nunia bodik emi mak lahoos Yahudi, saa tenik bodik ema Yahudi. Kabaas kaliuk kalo Nia tubir nikar sia baa siakaan ai huun duꞌuk. Nosi ikus, Naꞌi Maromak atu sori ema Yahudi siaMamaluk iha Roma sia! Emi musti hatene lia neꞌe mak uluk sei lia subar. Mais kalo hatene tiꞌan, keta kakaku aan hodi haneo haꞌak, emi matenek. Lia subar nia nuneꞌe: oras neꞌe, ema Yahudi sia neon monas no la noꞌuk fiar baa Yesus. Mais la nunia bei-beik. Tan kalo ema seluk hotu-hotu fiar baa Yesus tiꞌan, ema Yahudi sia moos fiar baa Nia. Kalo oras nia toꞌo tiꞌan, Naꞌi Maromak atu sori ema Yahudi hotu-hotu. Naꞌi Maromak duꞌuk katak kedan nunia tiꞌan iha Hakerek Moon naꞌak,“Kalo niakaan oras toꞌo tiꞌan,Maksorin ida atu mainosi Foho Sion iha kota Yerusalem.Oras neꞌe, Israꞌel husar-binan sia la nanono baa Haꞌu.Oras neꞌe, sia seꞌi kotuk baa Haꞌu.Mais kalo ema nia toꞌo mai tiꞌan, Nia atu namoos siakaan neon.Yesaya 59:20-21 Hotu, Haꞌu kasu mohu siakaan salan,tan uluk kamate menon ko sia nunia.”Yeremia 31:33-34 Sura oras ema Yahudi sia dudu Yesus Manfatin Diꞌak, sia nalo aan nuꞌu funu mak sakar Naꞌi Maromak. Hodi nunia, sia foo leet baa emi mak lahoos Yahudi sia. Mais Naꞌi Maromak nadomi sia nohuun, tan nadomi siakaan bei uluk, no boi nola sia tiꞌan dadi baa Niakaan ema. Kalo Naꞌi Maromak latan buat ida tiꞌan, Nia la dada nikar ona. Kalo Nia bolu nola ema atu dadi baa Niakaan ema tiꞌan, Nia la nabusik ona. Uluk, emi mak lahoos ema Yahudi la hanono baa Naꞌi Maromak. Mais oras neꞌe, emi simu Niakaan dodan tan ema Yahudi sia la nanono baa Nia. Oras neꞌe, sia mak la nalo tuir Naꞌi Maromak beer. Tan baa nia, Naꞌi Maromak natudu nikar dodan baa emi. Mais Nia sei nakara foo dodan baa sia tenik. Lia neꞌe naꞌak, ema Yahudi no ema lahoos Yahudi, Naꞌi Maromak nafoli manesak. Sia hotu-hotu la tuir Niakaan hakara. Mais Nia nabusik nunia, nebee bele natudu dodan baa ema hotu-hotu. Tonu-haboot MaromakAdeei! Haꞌu ktonu-kaboot Maromak tan Nia matenek kaliuk!Nia nodi Niakaan matenek nia, nalo lia kabaas.La noo ema ida mak bele natene tebe-tebes Maromak moris dalan.La noo ema ida mak bele natene fukur nosi Maromak nakotu lia.La noo ema ida mak bele natenetan saa Maromak nalo lia ida.Yesaya 55:8 Tebes! Iha Hakerek Moon ema nusu naꞌak,“See mak bele natene fukur Maromak Niakaan hanoin?See mak bele foo lia tateꞌan baa Nia?Yesaya 40:13 See mak bele foo sa-saa baa Nia, toꞌo Nia natusan baa ema raiklaran?La noo ema ida kois mak bele.”Ayub 41:11 Hotu-hotu nahabut baa Maromak.Hotu-hotu, Nia mak babilan.Hotu-hotu bodik Nia.Ita tonu-haboot Niatoꞌo nima-nimak!Nunia tebes!1 Korintus 8:6 Ema mak talin malu no Kristus, lisan musti makonak no moris founMamaluk sia mak haꞌu kadomi! Tan Naꞌi Maromak natudu tiꞌan dodan boot baa ita, haꞌu kusu nebee emi latan aan baa Nia nuꞌu sera mak sei moris. Foo leet baa Nia atu babilan emi toꞌo emikaan lisan dadi moon. Kalo emi halo nunia, foin emi loꞌu-sudur baa Nia halo loos. Nia nanis simu nodi neon diꞌak. Keta tuir ema raiklaran oras neꞌe lisan oi-oik. Keta foo leet baa sia atu babilan emi. Emikaan neon keta naktomak tuir siakaan hanoin, siakaan moris, no siakaan adat. Diꞌak liu, foo leet baa Naꞌi Maromak atu babilan emi toꞌo nafou emikaan kakutak. Hodi nunia, emi bele hatene lia hotu-hotu tuir dalan foun. Emi moos bele hatene saa mak Naꞌi Maromak nakara emi halaꞌok bodik Nia. Lia mak Nia nakara nia, nanis lia diꞌak, lia tetuk, no lia mak nalo Nia neon diꞌak. Tan Naꞌi Maromak natudu laran diꞌak tiꞌan nodi foti haꞌu baa klosan, haꞌu kbele katak baa emi nuneꞌe: Leno aan halo lo-loos! Keta haksaꞌek aan liu kladik. Naꞌi Maromak faꞌe babelen baa ita ida-idak, tuir itakaan fiar. Tetu diꞌa-diꞌak okaan babelen nia. Haꞌu kola knaninuk nosi ema isin lolon. Isin lolon ida noo niakaan fafaꞌek oi-oik. Faꞌek ida-idak noo duꞌuk niakaan serwisu. Nunia moos ita. Masik ita ema waꞌin, ita hotu-hotu talin malu dadi nuꞌu Kristus isin. Mais ita ida-idak hoo duꞌuk serwisu, nuꞌu ema isin lolon fafaꞌek nia. Ita hotu-hotu hakrai aan baa malu.1 Korintus 12:12 Naꞌi Maromak natudu laran diꞌak nodi faꞌe babelen baa ita ida-idak atu halaꞌok Niakaan serwisu oi-oik. Kalo Naꞌi Maromak faꞌe babelen baa o, nodi foo lia mamenon baa o, o musti matoꞌo lia mamenon nia tuir okaan fiar. Kalo Naꞌi Maromak faꞌe babelen baa o, toꞌo o matene maliku ema seluk, o musti maliku. Kalo Naꞌi Maromak faꞌe babelen baa o, toꞌo o matene manorin ema, o musti manorin. Kalo Naꞌi Maromak faꞌe babelen baa o, toꞌo o matene makbiit ema neon, o musti makbiit. Kalo Naꞌi Maromak faꞌe babelen baa o, toꞌo o bele tulun ema modi okaan sasoin, foo baa. Kalo Naꞌi Maromak faꞌe babelen baa o, toꞌo o matene lituk ema, malaꞌok serwisu nia modi laran maluak. Kalo Naꞌi Maromak faꞌe babelen baa o, toꞌo o matene tulun ema susar, o musti tulun modi neon boot.1 Korintus 12:4-11 Kristus Niakaan ema dalan morisKeta asufanu hadomi ema. Hadomi halo loos. Keta oin-kotuk. Seꞌi kotuk baa lia aat hotu-hotu, hodi kaer hola lia diꞌak hotu-hotu. Ita mamaluk sarani musti hadomi malu. Hariik metin nebee hakneter malu. Kalo serwisu, serwisu hodi neon tomak. Keta neon ruak. Serwisu hodi neon boot bodik itakaan Naꞌin. Neon diꞌak loron-kalan, hodi hanoin hotu-hotu mak Naꞌi Maromak atu nalo bodik emi. Haterus aan baa oras susar. Hamulak loron-kalan, keta horan kole. Hodi sasoin hatoꞌo mamaluk sarani mak susar. Loke liman hodi foo haa-hemu no toba fatik baa ema matak. Hodi nunia, ita hadomi sia. Kalo ema nasusar ita, keta haloon aat bodik sia. Mais haloon nebee Naꞌi Maromak nalo diꞌak bodik sia.Mateus 5:44; Lukas 6:28 Kalo ema neon diꞌak, ho sia neon diꞌak bele-bele. Kalo ema tanis tan neon todan, ho sia tanis bele-bele. Moris neon ida, hodi hadomi malu. Keta loko aan. Diꞌak liu, hamalu ho ema mak la noo folin sia. Keta haksaꞌek aan hodi haneo haꞌak, ita mesan mak matenek.Lia Fuan Tateꞌan 3:7 Kalo ema nalo aat baa o, keta selu aat. Mais buka dalan mak diꞌak kaliuk, mak ema hotu-hotu bele mose. Kalo bele, buka dalan atu moris dame malu mo ema hotu-hotu. Mamaluk sia mak haꞌu kadomi! Keta selu aat baa ema. Habusik Naꞌi Maromak mak selu baa sia. Tan Nia nahibu kalo ema nalo aat. Hakerek Moon naꞌak,“Itakaan Naꞌin duꞌuk mak dale naꞌak,Haꞌu mak koo beran atu selu aat baa ema.Tan Haꞌu mak koo beran atu katuun kastikar baa ema.”Hanoin Hikar Dalan Moris 32:35 Diꞌak liu, halo tuir lia iha Hakerek Moon naꞌak,“Kalo okaan funu salaen,mahaan nia.Kalo okaan funu nanroo,maroo nia.Tan kalo o malo nunia, nia atu noran moe,nodi nakneter fila o.”Hakerek Moon lia Yunani naꞌak, “rai haꞌi lutan baa niakaan ulun.” Ema matenek lia Hakerek Moon naꞌak, lia isin nia naꞌak “nia atu noran moe nodi nakneter fila o.”Kananuk Sia 140:10; Lia Fuan Tateꞌan 25:21-22 Keta foo leet baa aꞌaat ukun o. Diꞌak liu, foo leet baa lia diꞌak mak ukun o. Hodi nunia, o bele matoba mola lia aat sia. Hanono baa ema makaer ukunEma ida-idak musti nanono baa ema makaer ukun sia, tan sia mak kaer beran. Sia noo beran nunia, tan Naꞌi Maromak mak foo. Makaer ukun oras neꞌe kaer ukun, tan Naꞌi Maromak mak foti sia. Kalo ema sakar makaer ukun, neꞌe naꞌak, nia sakar ema mak Naꞌi Maromak foti. Kalo ema sakar nunia, nanis Naꞌi Maromak kastikar. Kalo halo loos, lalika hataꞌuk makaer ukun sia. Mais halo aat, foin hataꞌuk sia! Dadi kalo emi hakara moris la ta-taꞌuk, daka aan hodi halo loos nebee makaer ukun sia tonun emi. Naꞌi Maromak boi makaer ukun sia atu lituk emi. Mais kalo emi halo aat, sintidu! Tan siakaan beran nia, noo folin. Sia hanesan Naꞌi Maromak ain-liman mak Nia naruka atu kastikar ema mak nalo aat. Tan Naꞌi Maromak nahibu ema mak nalo aat. Tan baa nia, emi musti hanono baa makaer ukun sia. Emi duꞌuk hatene haꞌak, lia nia mak loos. Emi moos hatene haꞌak, Naꞌi Maromak nahibu kalo ita la halo lia loos. Nunia moos, emi musti selu bea tuir loos, tan ema makaer ukun sia nalaꞌok Naꞌi Maromak Niakaan serwisu. Foo baa ema hotu-hotu saa mak fatan sia simu. Selu bea baa maksisi bea sia. Foo kneter baa ema mak fatan netan kneter. Foo tonun baa ema mak fatan simu tonun.Mateus 22:21; Markus 12:17; Lukas 20:25 Moris hadomi maluSelu halo mohu emikaan tusan sia, nebee keta moris ho tusan. Tan ita musti hatusan loos baa lia ida dei. Neꞌe mak, lia hadomi malu. Kalo ita hadomi ema, ita halaꞌok Naꞌi Maromak Ukun-badu hotu-hotu. Ukun-badu nia sia naꞌak, “Keta halo lia kfoꞌer; keta hoꞌo ema; keta hanaꞌo; keta beer hola ema niakaan sasoin.” Noo tenik Ukun-badu seluk sia. Kalo hakara halaꞌok Ukun-badu sia hotu-hotu, halaꞌok Ukun-badu ida neꞌe mak naꞌak, “Hadomi ema seluk, hanesan hadomi isin lolon duꞌuk.”Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 20:13-15, 17; Hanoin Hikar Dalan Moris 5:17-19, 21; Ukun-badu Naꞌilulik 19:18; Mateus 22:39; Markus 12:29-31 Kalo ita hadomi ema seluk, ita la halo aat baa nia. Lia nia naꞌak, kalo ita hadomi malu nohuun, ita halaꞌok Naꞌi Maromak Ukun-badu hotu-hotu. La kleur ona, Kristus atu namaan aan mai nikarLa kleur ona, Yesus Kristus atu namaan aan mai nikar sori ita nosi aꞌaat raiklaran neꞌe. Emi hatene Niakaan oras sori ita, kreꞌis tiꞌan. Dadi, emi musti harui aan moris hadomi malu. Uluk, ita toba. Mais oras neꞌe, ita musti hadeer ona! La kleur, kalan mohu ona, loron atu mai. Keta moris hanesan ema mak nalo aat iha makukun, tan nanoin la noo ema mak naree nia. Oras neꞌe, ita musti dadi nuꞌu sondadu mak moris iha kroman, nodi roꞌat-meik nariik metin nalo diꞌak. Ita musti moris loos, nebee ema naree itakaan hahalok diꞌak. La diꞌak kalo ita hemu bele-bele toꞌo lanu. La diꞌak kalo ita halo lia kfoꞌer. La diꞌak kalo ita hakaat malu. La diꞌak kalo ita hirus ema tan la beer sia liu ita. Diꞌak liu, filas neon dadi hanesan itakaan Naꞌin Yesus Kristus. Ita keta tuir aꞌaat iha neon laran mak naruka ita halo sala, mais ita musti hetu neon. Keta hasalak emikaan mamaluk sarani siaEma sarani balu fiar baa Naꞌi Yesus tiꞌan, mais sia sei la natene lia waꞌin, tan siakaan fiar sei la biit dauk. Masik nunia moos, simu sia no keta hasalak sia baa lia oi-oik. Ema sarani balu naneo naꞌak, ema sarani bele naa saa dei. Mais balu mak fiar la biit, naneo naꞌak, ema sarani musti naluli naꞌan nodi naa modo dei. Mais rona! Ema mak noran bele naa sa-saa dei, keta nasalak ema mak naluli naꞌan. Nunia moos, ema mak naluli naꞌan, keta nasalak ema mak naa naꞌan. Tan Naꞌi Maromak simu sia hotu. Kalo o masalak ema seluk eman, o maneo o neꞌe see? O moo beran saa atu tula sala baa nia? Nia lahoos okaan ema. Nfiakaan ulun dei mak noo beran atu nakotu saa mak nia nalo nia, kona ka lale. Niakaan ulun mak bele babilan nia toꞌo nia dadi diꞌak. Ema sarani balu naneo naꞌak, loron ida diꞌak liu nosi loron seluk sia. Balu naneo naꞌak, loron hotu-hotu manesak. Ema ida-idak musti nakotu duꞌuk nosi lia nia. Maluk mak naneo loron ida diꞌak liu nosi loron seluk, nodi loron nia nakneter itakaan Naꞌin. Maluk mak naa naꞌan, naa nodi nakneter itakaan Naꞌin, tan nia sera dodan baa Naꞌi Maromak. Maluk mak naluli naꞌan, nia moos nakneter itakaan Naꞌin, tan nia moos sera dodan baa Naꞌi Maromak.Kolose 2:16 Baa oras ita moris, ita la moris tuir itakaan beer duꞌuk. Nunia moos baa oras ita mate, la mate tuir itakaan beer duꞌuk. Kalo ita sei moris, ita talin malu ho itakaan Naꞌin. Kalo ita mate, ita sei talin malu ho Nia. Dadi, masik ita moris ka, mate ka, ita sei dadi Niakaan ema. Kristus mate hotu moris nikar atu dadi Naꞌin bodik ema mak mate no ema mak sei moris. Dadi tan saa o foti aan nuꞌu ema makotu lia, modi masalak okaan maluk sarani? Tan saa o titu maraik nia? Keta maluꞌa maꞌak, ita ida-idak musti baa hataa Naꞌi Maromak baa oras Nia leno itakaan hahalok ida-idak.2 Korintus 5:10 Hori uluk Yesaya nakerek iha Hakerek Moon naꞌak,“Itakaan Naꞌin katak naꞌak,‘Ema hotu-hotu atu nakniꞌaloꞌu-sudur baa Haꞌu.Ema hotu-hotu atu nodi ibun duꞌuk katak sain naꞌak,Haꞌu mak siakaan Naꞌin,tan Haꞌu neꞌe, Maromak.’ ”Yesaya 45:23 Tan lia nia, keta maluꞌa maꞌak, ita ida-idak musti hataa baa oras Naꞌi Maromak nusu lia nosi itakaan hahalok. Keta hahonu emikaan mamaluk sarani siaUluk emi iha Roma tula sala baa malu. Mais oras neꞌe, keta ona. Diꞌak liu, ita hakotu nuneꞌe: ita keta halo itakaan mamaluk sia sidi ain. Ita keta buka malu ain atu hahonu sia baa sala. Tan haꞌu ktalin malu ko Naꞌi Yesus, haꞌu katene fukur no kfiar iha haꞌukaan neon nuneꞌe: la noo saa mak luli iha Naꞌi Maromak oin. Mais kalo ema ida naneo naꞌak, saa ida bele nalo nia sasobo toꞌo nia la bele namulak tenik, habusik nia naluli baa. Kola knaninuk kosi haa naꞌan. O maa naꞌan, mais okaan maluk neon susar tan okaan hahalok nia. Kalo o maa naan bei-beik, neꞌe naꞌak, o la madomi nia. O musti metu neon! Keta maa naan kalo hahalok nia nahaat okaan maluk! Keta maluꞌa maꞌak, Kristus moos mate bodik nia. Kalo metu neon nunia, ema la nasalak o baa lia mak o duꞌuk moran diꞌak. Hanoin diꞌa-diꞌak! Naꞌi Maromak mak itakaan Naꞌin. Mais ita la dadi Niakaan renu, tan ita tuir ukun-badu haa-hemu. Lale. Mais ita dadi Niakaan renu, tan ita talin malu ho Niakaan Kmalar Lulik. Ita bele moris loos no dame malu no neon diꞌak. Ema mak moris nodi serwisu tuir Kristus nunia, nalo Naꞌi Maromak neon diꞌak. Ema raiklaran moos mose nia. Tan baa nia, ita musti harui aan atu moris dame malu, hodi hakbiit malu neon. Keta, tan baa lia haa-hemu dei, o mahaat saa mak Naꞌi Maromak serwisu iha ema seluk neon. Naꞌi Maromak naꞌak tiꞌan, ema bele naa sa-saa dei, tan sa-saa nia, hotu-hotu moos. Mais kalo o malo lia mo okaan maluk tan lia haa-hemu, neꞌe naꞌak, o sala tiꞌan. Keta nunia! Diꞌak liu, o metu neon keta maa naꞌan, keta memu anggor ween, keta malo sa-saa seluk, kalo hahalok nia nalo okaan maluk monu baa sala. Lia badak nuneꞌe: kalo o makotu lia tiꞌan mo Naꞌi Maromak maꞌak, o bele maa-memu saa, rai baa neon dei. Lalika maꞌak baa ema. O moos lalika buka tenik atu matene lia nia loos, ka lale, tan o makotu tiꞌan. Mais kalo o maa buat ida modi neon ruak tan moran sala, Naꞌi Maromak tula sala baa o, tan o la malo tuir saa mak o fiar iha okaan neon laran. Kalo o atu malo sa-saa, mais o fiar maꞌak hahalok nia la loos iha Naꞌi Maromak oin, neꞌe naꞌak, o malo sala. Harui aan hodi hakbiit ema seluk siakaan fiarIta mak fiar biit musti haterus aan ho maluk mak sei la fiar biit dauk. La furak kalo ita moris halo itakaan neon diꞌak dei. Ita ida-idak musti harui aan moris halo neon diꞌak bodik maluk sarani sia, nebee siakaan fiar hetak biit. Yesus Kristus la moris nalo Nia duꞌuk neon diꞌak, mais Nia moris nalo Naꞌi Maromak neon diꞌak. Lia nia hakerek tiꞌan iha Hakerek Moon naꞌak,“Siakaan lia fuan kasalak baa O,kona no baa Haꞌu.”Kananuk Sia 69:8 Hotu-hotu mak Naꞌi Maromak naruka ema nakerek iha Hakerek Moon dadi hanorin bodik ita. Hanorin nia natudu dalan nebee ita haterus aan no neon boot. Ita moos bele haloon baa Naꞌi Maromak hodi neon metin. Naꞌi Maromak nakbiit itakaan neon, nebee ita bele haterus aan. Haꞌu kamulak kodi kakroꞌan baa Nia, nebee nalo emi moris neon ida, tuir Yesus Kristus beer. Nebee, emi hotu-hotu tonu-haboot Naꞌi Maromak bele-bele. Tan Nia mak itakaan Naꞌin Yesus Kristus, Niakaan Ama. Ita musti hafoli maluIta musti hafoli malu, hanesan Kristus nafoli ita. Kalo ita moris nunia, ema foti-nahaas Naꞌi Maromak naran. Lia nuneꞌe: Kristus nalo aan hanesan ema ain-liman atu natetuk lia hotu-hotu mak Naꞌi Maromak nameno tiꞌan bodik ema Yahudi siakaan bei uluk sia. Hodi nunia, ema hotu-hotu bele natene naꞌak, Naꞌi Maromak dale loos. Etuk, ema klubun seluk mak lahoos Yahudi sia moos tonu-naboot Naꞌi Maromak. Tan sia natene naꞌak, Nia dodan ita hotu-hotu. Uluk, Naꞌi Daud nakerek kedan lia nia iha Hakerek Moon naꞌak,“Haꞌu atu kfoti-kahaas Maromak naraniha ema klubun seluk oin.Haꞌu atu kananu kananuk tonun baa Maromakiha ema klubun seluk oin.”2 Samuel 22:50; Kananuk Sia 18:50 Bei Musa moos nakerek naꞌak,“Hei! Emi mak ema matak hosi fatin seluk sia!Haboot neon hamutuk hoNaꞌi Maromak eman sia.”Hanoin Hikar Dalan Moris 32:43 Naꞌi Daud nakerek tenik naꞌak,“Emi hosi klubun seluk sia!Baa katak ema hotu-hotu nosi lia Maromak Niakaan makaꞌas,nebee sia tuir tonun itakaan Naꞌin.”Kananuk Sia 117:1 Bei Yesaya moos nakerek naꞌak,“Isai oan Daud niakaan husar-binan idaatu tadu mai.Nia atu kaer ukun baa ema klubun seluk sia.Sia natene tiꞌan naꞌak, Nia atu mai.Sia noꞌi nein Nia,tan sia natene tiꞌan naꞌak, Nia neꞌe, see.”Yesaya 11:10 Ita haloon baa Naꞌi Maromak, mak abut nosi hotu-hotu. Nebee, emi foo leet baa Niakaan Kmalar Lulik, nodi Niakaan beran, nalo emi hetak fiar baa Nia, toꞌo emi neon diꞌak no metin. Paulus nakerek nosi niakaan serwisu bodik Naꞌi MaromakMamaluk sia! Haꞌu katene tebe-tebes kaꞌak, emikaan neon nakonu no lia diꞌak sia. Emi hatene lia waꞌin toꞌo bele foo lia tateꞌan baa malu. Haꞌu kaberan aan kalo hakerek neꞌe toꞌo malorek, tan kakara foo katene baa emi dala ida tenik nosi lia oi-oik. Haꞌu kalo nuneꞌe, tan Naꞌi Maromak natudu laran diꞌak baa haꞌu, baa oras foti haꞌu dadi baa Yesus Kristus ain-liman. Hotu, Nia naruka haꞌu kbaa keke Manfatin Diꞌak baa ema mak lahoos Yahudi sia. Kalaꞌok haꞌukaan serwisu neꞌe baa sia, hanesan naꞌilulik nalaꞌok niakaan serwisu atu foo sera baa Naꞌi Maromak. Hodi nunia, Kmalar Lulik nalo sia dadi moos, toꞌo Naꞌi Maromak simu sia. Tan haꞌu ktalin malu ko Yesus Kristus, haꞌu kbele foti oin dale kosi haꞌukaan serwisu bodik Naꞌi Maromak. Haꞌu la kaksakar aan dale lia seluk. Haꞌu kdale loos lia Kristus no serwisu mak Nia latan baa haꞌu. Haꞌu kdale kaꞌak, ema lahoos Yahudi sia nanono baa Kristus tiꞌan, tan haꞌukaan dalen no haꞌukaan hahalok mak natudu dalan baa sia. Kristus moos latan beran baa haꞌu nosi Maromak Kmalar Lulik, nebee haꞌu kbele kalo tadak blaar oi-oik. Nia latan beran nia, nebee haꞌu kbele katudu kaꞌak, Kristus nia, see. Kodi nunia, haꞌu keke lia hotu-hotu nosi Kristus Manfatin Diꞌak baa ema iha fatin hotu-hotu. Haꞌu keke kasirin kosi kota Yerusalem, toꞌo rai Ilirikum mak kreꞌis baa Italia. Hori uluk aan, haꞌu kanoin kaꞌak, “Haꞌu kmusti kanorin lia Kristus baa ema mak sei la dala ida dauk rona Niakaan Manfatin Diꞌak!” La diꞌak kalo haꞌu kanorin iha fatin mak ema seluk nanorin tiꞌan. Tan Hakerek Moon naꞌak,“Ema mak sei la dala ida dauk rona lia nosi Nia,nosi ikus, sia atu naree Nia.Ema mak sei la dala ida dauk natene sa-saa nosi Nia,nosi ikus, sia atu natene lia nosi Nia.”Yesaya 52:15 Paulus nakotu lia atu baa kota RomaTan haꞌu kserwisu kasirin rai, haꞌu ksei la baa karee emi dauk.Roma 1:13 Mais oras neꞌe, haꞌukaan serwisu iha neꞌe mohu tiꞌan. Kleur tiꞌan, nosi tinan baa tinan, haꞌu kbeer baa karee emi. Haꞌu atu kbaa rai Spanyol, dadi haꞌu kbeer tuli karee emi. Kalo haꞌu ktuli heik tiꞌan iha emi, kaloon emi moos bele tulun haꞌu hodi selu osan dalan bodik liu baa Spanyol. Mais haꞌu kakara baa uluk Yerusalem atu kaliku Naꞌi Yesus eman makfiar sia iha nebaa. Itakaan mamaluk sia iha rai Makedonia no rai Akaya foo osan tiꞌan atu hodi tulun ema makfiar mukit sia iha Yerusalem.1 Korintus 16:1-4 Sia nakara nalo nunia, tan sia noran natusan baa itakaan mamaluk sia iha Yerusalem. Ema raiklaran tomak simu tiꞌan lia diꞌak mak uluk Kmalar Lulik foo baa ema Yahudi. Dadi, fatan kalo mamaluk sarani nosi fatin seluk, nodi siakaan sasoin, tulun mamaluk Yahudi.1 Korintus 9:11 Kalo haꞌu kalaꞌok serwisu nia kodi foo tulun baa itakaan mamaluk iha Yerusalem tiꞌan, haꞌu ktuli karee emi baa oras haꞌu kbaa Spanyol. Haꞌu kmai neꞌe, haꞌu kodi matak-malirin kosi Kristus. Mamaluk sia! Ita talin malu ho itakaan Naꞌin Yesus Kristus. Kmalar Lulik moos nalo ita hadomi malu. Etuk, haꞌu kakara emi hamulak tebe-tebes, nebee Naꞌi Maromak tulun haꞌu. Nebee, Nia daka haꞌu iha rai Yudea, nebee ema mak la fiar baa Naꞌi Yesus keta nalo aat baa haꞌu. Nebee, baa oras haꞌu kbaa kaliku mamaluk sarani iha Yerusalem, sia simu haꞌu. Kalo Naꞌi Maromak nakara, haꞌu kbele mai karee emi kodi neon diꞌak, nebee haꞌu kbele kanawa sala-sala lai hodi hakbiit malu neon. Haꞌu moos kamulak kodi kakroꞌan, nebee Naꞌi Maromak namutuk no emi. Tan Nia mak foo moris manek no dame. Tebes! Paulus solok tabe bodik mamaluk sia iha RomaHaꞌu kodi hakerek neꞌe atu kfoo katene baa emi kosi itakaan bii Febe. Sia foti nia tiꞌan atu lituk hutun sarani iha kota Kengkrea. Haꞌu kusu nebee, emi simu nia diꞌa-diꞌak tan nia moos talin malu no itakaan Naꞌin. Haliku nia diꞌa-diꞌak no hatoꞌo saa mak nia buka, tan lia nia fatan bodik ema sarani. Hori uluk, nia tulun haꞌu ko ema waꞌin. Haꞌu ksolok tabe baa bii Priskila no laꞌen, mau Akila. Ami halaꞌok bele-bele serwisu waꞌin bodik Yesus Kristus.Kristus Klosan Lian 18:2 Sia rua sori haꞌu, toꞌo sia kreꞌis mate. Mais lahoos haꞌu kmesan dei mak sera dodan baa sia. Tan ema lahoos Yahudi mak sarani tiꞌan iha raiklaran tomak moos, sera dodan tan siakaan hahalok diꞌak nia. Haꞌu ksolok tabe baa ema hotu-hotu mak libur malu atu namulak iha Priskila no Akila uman.Haꞌu ksolok tabe baa mau Epenetus, haꞌukaan belun. Nia, ema dala uluk mak fiar baa Kristus iha rai Asia. Haꞌu ksolok tabe baa bii Mia. Nia serwisu susi ruin iha emikaan leet. Haꞌu ksolok tabe baa mau Andronikus no mau Yunias. Sia rua, ema Yahudi nuꞌu haꞌu. Sia fiar baa Kristus uluk haꞌu. Sia moos tama bui namutuk no haꞌu. Sia, Naꞌi Maromak klosan. Ema waꞌin natene sia. Haꞌu ksolok tabe baa mau Ampliatus. Kadomi nia, tan nia talin malu no itakaan Naꞌin. Haꞌu ksolok tabe baa mau Urbanus. Nia moos nalaꞌok Kristus serwisu namutuk no ami.Haꞌu ksolok tabe baa mau Stakis mak haꞌu kadomi. Haꞌu ksolok tabe baa mau Apeles. Nia kona sokur, mais borut tiꞌan. Malorek tiꞌan, nia fiar tebes baa Kristus.Haꞌu ksolok tabe baa mau Aristobulus no familin hotu-hotu. Haꞌu ksolok tabe baa mau Herodion. Nia ema Yahudi nuꞌu haꞌu.Haꞌu ksolok tabe baa Narkisus no familin hotu-hotu mak fiar baa Kristus tiꞌan. Haꞌu ksolok tabe baa bii Trifena no bii Trifosa. Sia moos nalaꞌok serwisu bodik itakaan Naꞌin.Haꞌu ksolok tabe baa bii Persis, haꞌukaan belun. Nia moos serwisu susi ruin bodik itakaan Naꞌin. Haꞌu ksolok tabe baa mau Rufus. Itakaan Naꞌin mak boi nia.Haꞌu ksolok tabe baa mau Rufus inan. Nia hanesan haꞌukaan inan duꞌuk.Markus 15:21 Haꞌu ksolok tabe baa mau Asinkritus, mau Flegon, mau Hermes, mau Patrobas, mau Hermas, no mamaluk hotu-hotu mak nein no sia. Haꞌu ksolok tabe baa mau Filologus, bii Yulia, mau Olimpas, mau Nereus no niakaan alin feto, no mamaluk sarani hotu-hotu mak namutuk no sia. Kalo emi haklibur, tene malu hodi tabe kabaas. Kristus Niakaan hutun sarani hotu-hotu iha neꞌe solok tabe baa emi.1 Korintus 16:20; 1 Tesalonika 5:26 Paulus foo lia tateꞌanMamaluk sia! Haꞌu kodi neon todan, kusu emi atu daka aan diꞌa-diꞌak. Tan noo ema iha emikaan leet mak buka dalan atu faꞌe karin emi, nodi rai diꞌa atu naloti emi. Hanorin mak sia katak baa emi, sakar hanorin mak ami hanorin baa emi tiꞌan. Dadi, keta hadulur ho ema nunia sia! Sia la serwisu bodik itakaan Naꞌin Yesus Kristus. Mais sia serwisu buka sotir duꞌuk. Sia dale namina aan baa ema mak sei la natene dauk dalan nabee mak diꞌak, no dalan nabee mak aat. Sia moos dale namidar aan nodi beꞌur ema. Ema hotu-hotu rona tiꞌan naꞌak, emi tuir Naꞌi Maromak beer nohuun. Etuk, haꞌu neon boot tan emi. Masik nunia moos, haꞌu kakara nebee emi hatene lia diꞌak, no keta kahur lia aat. Naꞌi Maromak mak foo ita moris manek, dame no mamatek. La kleur ona, Nia atu nadodok diabu ulun beran iha emikaan moris. Haꞌu kaloon nebee itakaan Naꞌin Yesus Kristus natudu laran diꞌak baa emi. Ali Timotius serwisu namutuk no haꞌu. Nia moos solok tabe baa emi.Mau Lukius, mau Yason, no mau Sosipater moos solok tabe. Sia nia, ema Yahudi nuꞌu haꞌu.Kristus Klosan Lian 16:1 (Haꞌu neꞌe, Tertius, mak kalo hakerek neꞌe, tuir saa mak mau Paulus naruka. Haꞌu moos ksolok tabe baa emi, tan itakaan Naꞌin manesak.) Haꞌu kein heik iha mau Gayus uman. Mamaluk sarani hotu-hotu iha neꞌe libur malu atu namulak iha niakaan uma. Gayus moos solok tabe.Mau Erastus, makaer osan kota, no itakaan maluk Kuartus moos solok tabe.Kristus Klosan Lian 19:29; 1 Korintus 1:14; 2 Timotius 4:20 [Haꞌu kakroꞌan, nebee itakaan Naꞌin Yesus Kristus, natudu laran diꞌak baa emi hotu-hotu. Nunia tebes!]Hakerek Moon lia Yunani la nakerek tohar 24 neꞌe. Naꞌi Maromak makaꞌas kaliuk!Naꞌi Maromak noo beran atu nakbiit emi nodi Niakaan Manfatin Diꞌak. Haꞌu kanorin Manfatin nia baa oras haꞌu keke lia Yesus Kristus baa ema. Oras neꞌe, Naꞌi Maromak dale loke fore baa ita tiꞌan, lia subar hotu-hotu nosi Kristus mak uluk la malorek no ema sei la natene dauk. Oras neꞌe, lia isin nosi Maromak makoꞌan uluk aan siakaan hakerek iha Hakerek Moon, malorek tiꞌan. Naꞌi Maromak, mak la natene mate, babilan nebee ema nosi klubun hotu-hotu bele natene lia subar nia isin. Hodi nunia, sia bele fiar baa Kristus, no nalo tuir Naꞌi Maromak beer. Nia mesan dei, mak Maromak. Nia mesan dei, mak matenek kaliuk. Tonu-haboot Nia, tan ita talin malu ho Yesus Kristus tiꞌan. Nunia tebes!Haꞌukaan hakerek toꞌo neꞌe dei.Dame,Paulus 1 Korintus Paulus nakerek dala uluk bodik hutun sarani iha kota KorintusTabeHakerek neꞌe nosi haꞌu, Paulus, mak Naꞌi Maromak boi nola baa Yesus Kristus klosan. Itakaan mau Sostenes moos namutuk no haꞌu iha neꞌe. Ami rua solok tabe. Haꞌu kalo hakerek neꞌe bodik emi iha hutun sarani iha kota Korintus. Naꞌi Maromak boi nola emi atu dadi baa ema moos, tan emi fiar baa Yesus Kristus. Nia namoos emi hanesan Nia namoos ema makfiar sia iha fatin hotu-hotu, tan ita hotu-hotu haloon baa itakaan Naꞌin Yesus Kristus. Nia, mak Naꞌin bodik ita ho sia bele-bele.Kristus Klosan Lian 18:1; Yoel 2:32 Haꞌu kaloon baa itakaan Ama Maromak no itakaan Naꞌi Yesus Kristus, nebee natudu laran diꞌak baa emi, nebee emi bele moris manek no dame. Paulus tonu-naboot Naꞌi Maromak tan ema Korintus siakaan fiarLoron-kalan haꞌu tonu haꞌukaan Maromak tan emikaan fiar! Tebes! Naꞌi Maromak natudu laran diꞌak baa emi, tan emi fiar baa Yesus Kristus mak Nia solok mai tiꞌan nia. Tan emi talin malu ho Kristus, Nia foo babelen oi-oik bodik emi atu hodi halaꞌok Niakaan serwisu. Hodi nunia, Nia nasoi emi toꞌo emi matenek hatutan lia Kristus baa ema, no matenek halore Niakaan dalan moris. Lia nia sia foo tadak naꞌak, hanorin nosi Kristus mak ami hatoꞌo tiꞌan baa emi, nahabut leꞌan iha emikaan neon, tan emi fiar haꞌak, hanorin nia, tebes no loos. Emi moos simu tiꞌan babelen no matak-malirin nosi Naꞌi Maromak. Neꞌe naꞌak, emi nakonu no matak-malirin tiꞌan, oras emi hei-hein itakaan Naꞌin Yesus Kristus, natadu aan mai nikar. Nia nakbiit emi atu bele haterus aan, toꞌo oras Nia mai nikar raiklaran neꞌe, emi bele hariik iha Niakaan oin hodi neon moos. Naꞌi Maromak nanis nalaꞌok lia mak Nia nameno, tan Nia loke dalan tiꞌan baa emi nebee bele moris kreꞌis ho Niakaan Oan Yesus Kristus, itakaan Naꞌin. Hutun sarani musti neon mesakMamaluk sia! Oras neꞌe, haꞌu kusu emi tebe-tebes kodi itakaan Naꞌin Yesus Kristus naran, nebee hanawa toe malu ona. Harui aan, nebee moris neon mesak. Keta sasa karin malu. Hanoin halo naruk bele-bele nebee emikaan lalaꞌok, oin mesak. Haꞌu kdale nunia, tan ketan lia kosi Bii Kloe eman mak mai nosi kota Korintus. Sia nasaꞌe lia baa haꞌu naꞌak, emi toe malu nohuun. Emi balu haꞌak, “Haꞌu neꞌe, Paulus eman!” Balu naꞌak, “Haꞌu neꞌe, Apolos eman!” Balu moos naꞌak, “Haꞌu neꞌe, tuir Petrus!”Hakerek Moon lia Yunani naꞌak, “Kefas”. Kefas nia, Petrus naran seluk. Balu tenik naꞌak, “Haꞌu neꞌe, rona baa Kristus dei!”Kristus Klosan Lian 18:24 Mamaluk sarani bele nunia ka? Kristus familin bele sasa karin malu ka? Arumak, emi haneo haꞌak, haꞌu mak mate iha ai karuus bodik emi ka? Arumak, baa oras emi simu sarani ema nodi haꞌukaan naran natama emi dadi baa haꞌukaan ema ka? Lale! Haꞌu ktonu Naꞌi Maromak tan oras haꞌu ksei ko emi, haꞌu la ksarani ema. Haꞌu ksarani mau Krispus no mau Gayus mesan.Kristus Klosan Lian 18:8, 19:29; Roma 16:23 Hodi nunia, la noo ema ida mak bele naꞌak, “Paulus sarani haꞌu nodi niakaan naran, nebee haꞌu kdadi baa niakaan ema.” (Hoi tebes! Haꞌu kfoin kanoin kaꞌak, uluk haꞌu moos sarani ema balu nosi Stefanus familin. Mais kaluꞌa tiꞌan arumak haꞌu moos sarani ema seluk.)1 Korintus 16:15 Kristus solok haꞌu lahoos atu sarani ema, mais atu katoꞌo Niakaan Lia Diꞌak baa ema. Nia la nakara haꞌu kalaꞌok serwisu nia kodi haꞌukaan matenek duꞌuk. Tan kalo kodi matenek duꞌuk, haꞌu kamamuk beran nosi lia Kristus mate iha ai karuus. Maromak Niakaan matenek liu nosi ema raiklaran siakaan matenekOras ami dale hosi Kristus mate iha ai karuus, ema balu naneo naꞌak, lia nia momok lian dei. Mais ema oin nunia, siakaan moris dalan nodi sia baa haꞌi naraka. Oras ita rona lia Kristus mate nia, ita duꞌuk haneo haꞌak, lia nia nalore Maromak beran atu sori ita. Neꞌe, hanesan lia mak uluk Maromak dale nodi makoꞌan Yesaya naꞌak,“Lia hotu-hotu mak ema raiklaran natene,Haꞌu atu ksobu karin hotu,dadi baa lia mak la noo isin.Siakaan matenek oin nunabee moos,Haꞌu atu kfoti soe hotu,dadi baa lia mak la noo folin.”Yesaya 29:14 Tebes. Masik ema raiklaran siakaan matenek oin nunabee moos, Maromak filak naꞌak, momok. Nia fokit mohu siakaan kakutak mak nahabut baa raiklaran, toꞌo la folin.Ayub 12:17; Yesaya 19:12, 33:18, 44:25 (21-22) Mais Maromak Niakaan matenek, makaꞌas kaliuk. Masik ema raiklaran siakaan matenek oin nunabee moos, sia la bele nodi sukat Maromak. Maromak nodi Niakaan matenek foo dalan bodik ema raiklaran no sori sia nosi sala. Hori uluk, Nia nakotu tiꞌan atu solok Niakaan ema sia atu natoꞌo lia nia baa ema hotu-hotu, nebee sia bele fiar baa Nia. Nia nanoin naꞌak, “Masik ema raiklaran filak Haꞌukaan ema sia naꞌak, momok moos, Haꞌu ksolok sia bei-beik atu baa keke Haꞌukaan lia loos.”Tebes. Ema raiklaran sia la simu Naꞌi Maromak eman neꞌe sia. Sia moos nafolin Maromak dalan naꞌak, momok basuk. Ema Yahudi waꞌin la simu, tan sia nakara loos tadak blaar atu naree Maromak beran. Ema Yunani waꞌin la simu, tan sia nakara rona loos lia matenek mak tama baa siakaan kakutak duꞌuk. (-) Masik nunia moos, ami baa katak bei-beik haꞌak, “Naꞌi Maromak solok Kristus tiꞌan. Hotu ema nedi noꞌo Nia baa ai karuus.” Oras ema Yahudi sia rona lia nia, sia la simu, tan sia naneo naꞌak, kalo Naꞌi Maromak solok tebes Ema ida mai, Ema nia la bele mate. Oras ema Yunani sia rona lia nia, sia moos la simu, tan sia naneo naꞌak, “Lia neꞌe, momok!” Mais ita lahoos nuꞌu sia. Naꞌi Maromak boi kedan ita dadi baa Niakaan ema. Ita balu ema Yahudi, balu ema Yunani. Ita fiar baa Kristus tan hatene haꞌak, Nia natudu Maromak beran boot no Maromak Niakaan matenek mak makaꞌas kaliuk. Dadi, masik ema raiklaran naꞌak Maromak dalan nia momok moos, Maromak matenek liu sia. Masik sia naꞌak, Nia la noo beran moos, Niakaan beran boot liu sia. Mamaluk sia! Nebee emi bele hatene haꞌu kdale neꞌe, emi ida-idak hanoin duꞌuk niakaan tuur-hariik uluk, baa oras Naꞌi Maromak boi emi nalo baa Niakaan ema. Tuir ema raiklaran hanoin, iha emikaan leet la noo ema boot waꞌin, la noo ema maksoin waꞌin, la noo ema mahoo naran waꞌin. Mais Naꞌi Maromak boi ema mak ema raiklaran nafolin naꞌak momok, atu nodi namoe ema mak nafolin aan matenek. Nia boi ema mak ema raiklaran nafolin naꞌak beran lalek, atu nodi namoe ema mak nafolin aan noo beran boot. Nia boi ema kiꞌik mak la noo naran, atu nodi naraik ema raiklaran mak naboot aan. Nosi ikus, baa oras ema hotu-hotu nariik nodi nataa baa Naꞌi Maromak, la noo ema ida kois mak basa karas naꞌak, “Naꞌi Maromak boi haꞌu, tan haꞌukaan makaꞌas.” Naꞌi Maromak loke dalan nebee ita bele talin malu ho Yesus Kristus. Tan baa nia, ita bele diꞌak hikar ho Naꞌi Maromak. Ita bele hatene Niakaan matenek. Ita bele moris moos no loos. Ita moos bele hakbois hosi sala. Hakerek Moon naꞌak,“See mak foti tonun,diꞌak liu foti tonun baa itakaan Naꞌin.Keta tonun aan duꞌuk!”Yeremia 9:24 Paulus la nanorin nodi matenek raiklaranMamaluk sia! Uluk, oras haꞌu kmai baa emi, haꞌu kanorin kodi katak kalore Naꞌi Maromak Niakaan lia subar mak uluk ema raiklaran sei la natene dauk. Mais haꞌu la kodi haꞌukaan dalen nia atu kamina aan. Haꞌu moos la kodi katudu matenek duꞌuk. Oras nia haꞌu kanorin emi kodi lia ida dei, neꞌe mak, lia Yesus Kristus. Naꞌi Maromak solok Nia mai tiꞌan, mais ema nedi noꞌo Nia baa ai karuus. Haꞌu katene loos lia neꞌe dei. Oras haꞌu kanorin emi, koran la kbele, toꞌo kataꞌuk no kiki.Kristus Klosan Lian 18:9 Haꞌu kanorin emi hodi lia fuan loron-loron dei. Haꞌu la kodi lia fuan oi-oik atu kamaus emi. Oras nia, Kmalar Lulik mak babilan haꞌu. Niakaan beran moos tuun baa haꞌu. Hodi nunia, emi fiar baa Kristus, lahoos tan rona baa ema raiklaran matenek, mais tan Naꞌi Maromak duꞌuk natudu Niakaan beran baa emi. Paulus nanorin lia matenek nosi Naꞌi MaromakMasik ami hanorin emi hodi dalan nunia, baa oras ami dale baa ema mak fiar biit tiꞌan sia, ami hanorin hodi lia matenek. Mais lahoos matenek nosi raiklaran no makaer ukun sia. Tan sia la oras lakon mohu. Ami hanorin hodi matenek nosi Naꞌi Maromak. Uluk, lia nia sei subar. Mais oras neꞌe, Naꞌi Maromak nakotu tiꞌan atu nalore baa ita, tan hori uluk aan, Nia nakotu kedan naꞌak, ita moos simu fafaꞌek hosi Niakaan makaꞌas. Makaer ukun oras neꞌe sia la natene Naꞌi Maromak Niakaan matenek. Kalo sia natene, nanis sia la nedi noꞌo itakaan Naꞌin makaꞌas nia baa ai karuus. Iha Hakerek Moon, noo hakerek nosi Naꞌi Maromak Niakaan matenek mak uluk sei lia subar naꞌak,“Noo lia sia mak ema raiklaran matan sei la naree dauk.Noo lia sia mak ema raiklaran tilun sei la rona dauk.Noo lia sia mak ema raiklaran kakutak sei la nanoin dauk.Mais Naꞌi Maromak nadiꞌa kedan lia nia siabodik ema mak nadomi Nia.”Yesaya 64:4 Tebes. Uluk, ema la natene lia nia sia, mais oras neꞌe Naꞌi Maromak nodi Niakaan Kmalar nalore tiꞌan baa ita.Naꞌi Maromak Kmalar natene lia hotu-hotu. Nia moos natene Naꞌi Maromak neon laran toꞌo neon ain. Tebes! See mak natene fukur ema ida neon laran? Ema nia mesan. Nunia moos Naꞌi Maromak Kmalar natene fukur Naꞌi Maromak neon laran. Naꞌi Maromak foo Niakaan Kmalar nia baa ita tiꞌan. Etuk ita la moris tuir raiklaran ona. Tan Niakaan Kmalar moris iha itakaan neon, ita bele hatene lia diꞌak hotu-hotu mak Naꞌi Maromak nalo bodik ita. Naꞌi Maromak Kmalar nalore tiꞌan lia nia sia baa ami, hotu ami hanorin hatutan baa emi. Lia nia sia la mai nosi matenek raiklaran. Mais mai nosi Naꞌi Maromak Kmalar, bodik ema mak talin aan no Nia. Ema mak la talin aan no Nia, sia la simu amikaan dalen. Sia naꞌak, “Dalen nia la tama baa kakutak!” Mais tuir loos, sia duꞌuk la natene lia nia sia, tan la talin aan ho Naꞌi Maromak Kmalar. Ema musti talin aan no Naꞌi Maromak Kmalar lai, foin bele natene lia nia sia. Ema seluk sia nanis benar, tan la bele natene itakaan neon. Atu bele nunabee? Hakerek Moon naꞌak:“See mak bele natene Maromak Niakaan hanoin?See mak bele foo tateꞌan baa Maromak?”Yesaya 40:13Ema raiklaran nanis la bele natene Maromak Niakaan hanoin. Mais ita bele, tan Kristus nalo ita hatene hanoin tuir Kristus hanoin. Ema sarani keta toe maluMamaluk sia! Oras haꞌu ksei kamutuk ko emi, emi hanesan ema mak sei la kreꞌis dauk baa Maromak Kmalar. Emi sei moris tuir raiklaran beer. Haꞌu la kbele kanorin emi hanesan kanorin ema matas, tan emi sei nuꞌu lawarik oan. Haꞌu kanorin lia kmaan dei baa emi, tan emi sei la bele simu lia todan dauk, nuꞌu lawarik mak sei la bele naa naꞌan dauk. Tuir loos, emi musti biit tiꞌan, nuꞌu ema matas mak naa naꞌan ona. Mais emi nuꞌu kau mea oan mak sei nemu susu.Ibrani 5:12-13 Emi sei moris tuir emikaan hakara duꞌuk. Kalo ema liu emi, emi hirus hodi toe oi-oik! Malolok tiꞌan emi neꞌe, ema mak tuir raiklaran beer. Emi balu haꞌak, “Haꞌu neꞌe, Paulus eman.” Balu tenik naꞌak, “Haꞌu neꞌe, Apolos eman.” Sura emi dale nunia, emi hatudu duꞌuk haꞌak, emi tuir tebes raiklaran beer.1 Korintus 1:12 Emi ahan Naꞌi Maromak Niakaan toꞌosTuir loos, Apolos nia see? Haꞌu, Paulus neꞌe moos see? Ami rua dadi ema ain-liman loos dei. Ami mak hatudu dalan nebee emi bele fiar baa Kristus. Apolos nalaꞌo serwisu tuir Naꞌin ukun. Haꞌu moos nunia! Haꞌu mak katak uluk lia Kristus baa emi, nuꞌu kuda fini. Hotu Apolos mai nanorin emi, nuꞌu tolo fini nia. Mais Naꞌi Maromak mak nalo fini nia tubu toꞌo boot.Kristus Klosan Lian 18:4-11, 24-28 Ema mak kuda fini no ema mak tolo fini, la noo folin. Ida mesan mak noo folin. Neꞌe mak, Naꞌi Maromak. Tan Nia mak nalo fini tubu no moris toꞌo boot. Ema mak kuda no ema mak tolo, sia rua serwisu bele-bele. Nanis Naꞌin atu selu baa ema hotu-hotu mak nalaꞌo Niakaan serwisu. (9a-9b) Ami rua, mak Naꞌi Maromak eman serwisu. Emi, mak Niakaan toꞌos. 9b Emi ahan uma mak Naꞌi Maromak nariikEmi moos hanesan uma ida mak Naꞌi Maromak foin nariik nola. Nia natudu laran diꞌak baa haꞌu, nalo haꞌu dadi nuꞌu badaen ulun. Nia moos tulun haꞌu, nebee kanorin uluk lia tatuur baa emi, hanesan kariik uma tatuur. Hotu, ema seluk mai nanorin tuꞌan baa emi, hanesan nariik uma baa tatuur nia leten. Badaen ida-idak musti serwisu diꞌa-diꞌak atu nariik tuir loos. Lia tatuur neꞌe, mak Yesus Kristus. Naꞌi Maromak rai tiꞌan lia tatuur neꞌe baa emikaan neon. Tan lia nia, ema seluk la bele rai tatuur seluk baa emikaan neon. Badaen sia nariik uma baa uma tatuur leten nodi uma ruin oi-oik. Balu nodi uma ruin mak noo folin, nuꞌu mean, mutin, no fatuk maksinak. Balu tenik nodi uma ruin folin lalek, nuꞌu ai, au no bebak. Mais nosi ikus, badaen ida-idak niakaan serwisu isin atu naksain toꞌo ema hotu-hotu bele natene niakaan serwisu nia, diꞌak ka, lale. Baa oras nia, Naꞌi Maromak atu sukat badaen ida-idak niakaan serwisu, nuꞌu nodi haꞌi sunu, atu natene serwisu nia sei nafati ka, lale. Kalo Naꞌi Maromak sukat nodi haꞌi, hotu uma ruin sei nafati, Naꞌi Maromak atu foo saseban baa badaen nia iha laleꞌan. Mais kalo uma ruin namotuk mohu, Naꞌi Maromak la foo saseban baa badaen nia. Badaen nia sei netan moris, mais la simu saseban sa-saa. Sia nuꞌu ema ida mak haꞌi naa uman, toꞌo sasoin hotu-hotu namotuk mohu. Nia kreꞌis mate, foin nalai sai. Emi ahan uma hamulakEmi moos hanesan uma hamulak bodik Maromak, tan Niakaan Kmalar nabesi aan iha emikaan leet. Emi hatene tebes ka?1 Korintus 6:19; 2 Korintus 6:16 Kalo ema ida nahaat Naꞌi Maromak uman nia, sintidu! Keta toꞌo ikus, Naꞌi Maromak moos nahaat ema nia! Naꞌi Maromak Niakaan hein fatik musti moos. Tan lia nia, emi musti moris moos, tan emi dadi baa Niakaan hein fatin. Keta beꞌur aan! Kalo ema ida nafolin aan naꞌak nia matenek toꞌo natene lia hotu-hotu tuir matenek raiklaran oras neꞌe, neꞌe naꞌak, ema nia la natene kois saa ida. Mais kalo ema ida noran la natene kois sa-saa, foin bele dadi matenek. Naꞌi Maromak nafoli ema raiklaran siakaan matenek naꞌak, momok dei. Hakerek Moon naꞌak:“Noo ema mak nafolin aan matenek,mais Naꞌi Maromak nodi siakaan kakutak dois duꞌuk,atu kesi nahaat fila sia!”Ayub 5:13 Hakerek tenik naꞌak,“Itakaan Naꞌin natene nolasaa mak ema matenek nanoin.Nia natene naꞌak, siakaan hanoin nia, butan dei.”Kananuk Sia 94:11 (21-22) Naꞌi Maromak foti ema sia atu naliku emi. Dadi keta tonun ida haꞌak, nia makaꞌas liu. Tan Naꞌi Maromak latan hotu-hotu baa emi. Haꞌu, mau Apolos, no mau Petrus,Hakerek Moon lia Yunani nakerek naꞌak, Kefas. Kefas nia, Petrus naran seluk. Naꞌi Maromak latan ami baa emi. Nia moos foo lia hotu-hotu iha raiklaran atu tulun emi, masik emi moris ka, emi mate ka. Nia latan hotu-hotu mak iha baa oras neꞌe no hotu-hotu mak iha baa ikus atu dadi baa emikaan. (-) Emi duꞌuk, Kristus Niakaan. No Kristus, Naꞌi Maromak Niakaan. Tan Paulus Kristus klosan, Kristus mak tetu niakaan serwisuDadi, emi musti halo baa ami nuneꞌe: keta mose ami, tan ami neꞌe, Kristus ain-liman dei. Naꞌi Maromak fiar ami atu daka diꞌa-diꞌak Niakaan lia mak uluk sei lia subar. Ema mak serwisu bodik naꞌin, musti serwisu tuir naꞌin hakaran, tan naꞌin mak tetu niakaan serwisu, lahoos ema seluk. Dadi, kalo emi hakara tetu haꞌukaan serwisu, neꞌe loos emi. Nunia moos kalo ema seluk nakara tetu haꞌukaan serwisu, haꞌu la ktitu. Haꞌu la ktetu haꞌukaan serwisu duꞌuk. Masik haꞌu duꞌuk koran haꞌu kserwisu loos tiꞌan, sei la nanis dauk nunia. Tan Naꞌi Yesus Kristus duꞌuk mak tetu haꞌukaan serwisu. Tan lia nia, emi keta halo aan nuꞌu ema makotu lia atu tetu ema lian. Hein toꞌo itakaan Naꞌin namaan aan mai nikar lai, foin Nia keke nalore lia hotu-hotu. Nia atu nalore lia aat oi-oik mak ema subar iha makukun. Nia moos nalore lia hotu-hotu mak ema naneo iha neon laran. Foin, Naꞌi Maromak mose ema mak nalo lia diꞌak sia. Mamaluk sia! Haꞌukaan dalen neꞌe, kona baa haꞌu ko mau Apolos. Haꞌu kfoo knaninuk kosi ami rua kodi kanorin emi nosi lia ida nuneꞌe: Halo tuir lia mak hakerek iha Hakerek Moon laran dei. Keta tuir seluk. Kalo emi halo nunia, emi la boi oin hodi hasaꞌek ida no haraik ida, tan ami rua manesak. Nunabee? Emi hafolin aan liu ema makfiar seluk sia ka? Keta! Hotu-hotu mak emi simu, emi hetan hosi Naꞌi Maromak. Dadi tan saa emi loko aan nuꞌu emi duꞌuk mak harui aan hola? Emi halo aan nuꞌu lia hotu-hotu mak emi hetan nia, emi mak buka duꞌuk. Nuꞌu la noo saa ida mak Naꞌi Maromak foo baa emi. Nuꞌu emi hoo folin boot tiꞌan hanesan naꞌi boot iha Naꞌi Maromak oin, mais ami Kristus klosan folin lalek. Mais arumak emi dadi naꞌi tebes, ami bele kaer ukun bele-bele ho emi ka? Isin ida-idak haꞌu koran ahan Naꞌi Maromak nalo ami mak Kristus klosan hanesan ema folin lalek. Ami nuꞌu ema bui mak nein simu ukun mate. Ema hotu-hotu iha raiklaran neꞌe, no Naꞌi Maromak Niakaan makbukar laleꞌan sia moos, nobun nodi naleꞌuk ami. Mais, emi lale. Emi makaꞌas liu ami! Emi halo aan matenek lia Kristus tiꞌan. Mais ema naraik ami naꞌak, momok basuk, tan ami serwisu bodik Kristus. Sia nafoli emi biit basuk, mais ami, lale. Sia foti-nahaas emi, mais la nakneter ami kois. Nunia tebes! Toꞌo oras neꞌe moos, ami horan salaen no hanroo. Amikaan tais moos, aat hotu. Ema taꞌe nakdiuk ami. Ami dadi ema tablaun mak la noo uma. Ami serwisu kole tiꞌan hodi liman duꞌuk. Kalo ema dale ami oi-oik, ami hataa loos haꞌak, “Ami haloon nebee Naꞌi Maromak nalo lia diꞌak sia bodik emi.” Kalo ema nasusar ami, ami boi haterus aan dei.Kristus Klosan Lian 18:3 Kalo ema dale nahaat amikaan naran, ami boi hataa hodi dale kabaas dei. Masik nunia moos, ema sei nalo ami nuꞌu krehut.Ibrani 11:38 Haꞌu kakerek lia neꞌe sia, lahoos atu kodi kamoe emi. Mais atu kanorin emi, tan kadomi emi hanesan haꞌukaan oan duꞌuk. Etuk, haꞌu katak baa emi, nebee emi fila hikar mai dalan loos. Masik ema rihun-rihun bele nanorin dalan Kristus baa emi moos, haꞌu kmesan mak emikaan ama, tan haꞌu neꞌe, ema uluk fohon mak nanorin Kristus Niakaan Lia Diꞌak baa emi, toꞌo emi fiar baa Nia. Tan lia nia, haꞌu kusu nebee emi tuir diꞌa-diꞌak haꞌukaan knaninuk.1 Korintus 11:1; Filipi 3:17 Tan haꞌu kakara nunia, haꞌu ksolok tiꞌan Timotius baa emi. Haꞌu kdodan nia hanesan haꞌukaan oan duꞌuk. Haꞌu kfiar nia, tan nia talin aan no itakaan Naꞌin. Nia bele tulun emi nodi nalore haꞌukaan moris dalan mak talin malu no Yesus Kristus. Lia neꞌe mak haꞌu kanorin baa hutun sarani sia iha fatin hotu-hotu. Emi balu loko aan tan haneo haꞌak, haꞌu la kaksakar aan kmai tenik kota Korintus. Mais kalo itakaan Naꞌin nakara, la kleur ona haꞌu kmai. Foin haꞌu katene sia atu nalo saa. Sia ibun boot loos dei ka, sia noo beran tebes. Naꞌi Maromak, Naꞌi mak noo beran. Niakaan renu keta ibun boot dei, mais musti natudu Naꞌi Maromak beran iha siakaan moris. Nunabee? Haꞌu kmai, haꞌu kdale makaꞌas kodi ktonan emi ka? Haꞌu kmai, katudu dodan no laran diꞌak baa emi? Paulus deꞌan ema Korintus sia tan ida nalo lia kfoꞌerHaꞌu krona emi ida nalo lia kfoꞌer. Ema nia niakaan aꞌaat liu tan ema mak la natene Maromak, tan nia nalo foꞌer nikar no aman feen.Hanoin Hikar Dalan Moris 22:30 Masik nunia moos, emi sei loko aan no la horan moe! Tuir loos, emi musti moe aan hodi lelen lakon ema oin nunia. Masik ita dook baa malu, haꞌukaan neon namutuk no emi. Haꞌu kakotu kedan musti taa ukun baa ema aat nia. Haꞌu koo beran kakotu lia nunia, tan haꞌu neꞌe, Naꞌi Yesus klosan. Haꞌu kakara nebee emi libur malu, hakotu lia nia hodi itakaan Naꞌin naran. Haꞌukaan neon tuir namutuk bele no emi. Hotu latan ema nia baa diabu ulun, nebee kleu-leur nia duꞌuk soe lakon aꞌaat nia. Hodi nunia, baa oras itakaan Naꞌin namaan aan mai nikar, Nia bele sori nola ema nia. Keta toꞌo emi loko aan. Keta haluꞌa haꞌak, tua teen oan ida dei bele nasaꞌe tubi tomak boot ida. Ema hahalok aat nia, hanesan tua teen nia. Kalo habusik nalo aat bei-beik iha emikaan leet, nia kahur nola mamaluk sarani seluk sia toꞌo tuir nalo aat!Galatia 5:9 Tan lia nia, emi musti lelen lakon ema aat nia, foin emi bele moris moos hikar. Ema Yahudi uluk aan noꞌo bibi malae oan sala lalek, nalo baa sera Paska atu nodi namoos aan. Nosi ikus, ema noꞌo Kristus, Ema Moon nia. Nia moos dadi baa sera atu namoos itakaan neon.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 12:5 Uluk, ema Yahudi naa tubi bakae mak tua teen lalek atu nadahur Paska. Oras neꞌe, ita nuꞌu tubi nia. Ita musti daka aan, nebee keta halo lia aat, no keta halo ema seluk laran moras. Ita musti dale loos. Hodi nunia, ema naree itakaan lalaꞌok hotu-hotu, tuir itakaan laran diꞌak.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 13:7; Hanoin Hikar Dalan Moris 16:3 Uluk, haꞌu kakerek tiꞌan kaꞌak, “Keta kahur ho ema mak nakur biti-kluni no ema mak nalo lia kfoꞌer.” Mais haꞌukaan hakara nia, keta kahur ho ema sarani mak nalo sala nunia. Lahoos keta kahur ho ema mak la fiar baa Naꞌi Maromak, hanesan ema rotus teen, ema tolek teen mak beꞌur nola ema siakaan naha, no ema mak loꞌu-sudur baa aiꞌoi lulik. Tan kalo emi halo nunia, emi musti hakfaꞌek aan hosi ema hotu-hotu iha raiklaran neꞌe. Haꞌukaan hakara nuneꞌe: keta kahur ho ema mak naꞌak, “Haꞌu neꞌe, ema sarani.” Mais tuir loos, ema nia nalo sala nuꞌu nakur biti-kluni, rotus teen, loꞌu-sudur baa aiꞌoi lulik, nahaat ema naran, lanuk todan, no tolek atu nola ema niakaan naha. Keta kahur ho ema oin nunia sia. Tuur haa ho sia moos, keta! Emi musti tetu emikaan maluk sarani mak nalo sala nia. Haꞌu la koo beran atu tetu ema mak la fiar baa Naꞌi Maromak, tan Naꞌi Maromak duꞌuk mak atu tetu sia. Mais keta haluꞌa Hakerek Moon naꞌak, “Kalo ema ida iha emikaan klaran nalo sala, musti lelen lakon nia!”Hanoin Hikar Dalan Moris 13:5, 17:7, 19:19, 22:21, 24, 24:7 Keta halo lia ho maluk sarani toꞌo tama moon-metanKalo ema sarani ida nalo lia no niakaan mamaluk sarani, tan saa emi hasaꞌe lia nia baa makotu lia mak la fiar baa Kristus? Keta nunia. Diꞌak liu, mai hariik iha fukun sarani oin, nebee sia mak nakotu emikaan lia nia! Emi ahan la hatene dauk haꞌak, baa oras rai falu fila, ita ema sarani mak atu hakotu lia bodik ema hotu-hotu iha raiklaran neꞌe. Kalo ita bele hakotu nunia, tan saa emi la bele hakotu hola duꞌuk lia kiꞌik oan nunia sia? Tuir loos, ita ema sarani moos atu hakotu lia bodik Naꞌi Maromak Niakaan makbukar laleꞌan sia. Tan lia nia, emi musti hatene babilan duꞌuk lia loron-loron nia sia. Dadi, kalo ema sarani nalo lia no mamaluk sarani, emi keta husu makotu lia mak la fiar Kristus, tan nia la noo naran iha hutun sarani. Haꞌukaan dalen neꞌe musti namoe emi. Iha emikaan leet, ahan nuꞌu la noo ema ida kois mak matenek babilan lia kiꞌik oan sia mak moris iha hutun sarani leet, toꞌo ema sarani kona lia, dada malu baa ema makotu lia mak la fiar baa Kristus. Lia nia la loos. Kalo emi hodi malu baa moon-metan, neꞌe naꞌak, emi monu tiꞌan. Kalo okaan maluk nalo sala baa o, diꞌak liu, mabusik baa dei. Kalo nia nanaꞌo nola okaan naha, diꞌak liu mabusik baa dei! Mais emi duꞌuk halo sala baa malu. Emi hanaꞌo malu duꞌuk. La bele nunia. Emi neꞌe, ema sarani bele-bele! Emi ahan nuꞌu la hatene lia nia sia! Tuir loos, ema mak la nakara nalo loos, nia la bele tama dadi baa Naꞌi Maromak renun. Keta habusik emi naꞌin duꞌuk kona beꞌur, toꞌo halo sala! Ema mak nalo lia kfoꞌer, ema mak loꞌu-sudur baa aiꞌoi lulik no buat sia mak seluk Naꞌi Maromak, ema mak nakur biti-kluni, mane mak toba no mane, ema mak nanaꞌo, ema mak rotus teen, ema mak nemu tua lanuk, ema mak dale nahaat ema naran, ema mak tolek nola ema nahan, ema oin nunia sia la bele dadi baa Naꞌi Maromak renun! Uluk, emi balu nanis nunia! Mais Naꞌi Maromak kasu mohu emikaan salan sia nodi namoos emi. Hodi nunia, Nia loke dalan nebee emi bele diꞌa-diꞌak hikar ho Nia. Nia nalo lia nia sia hotu-hotu, tan emi talin malu ho itakaan Naꞌin Yesus Kristus no Maromak Kmalar. Moris diꞌa-diꞌak hodi babilan isin lolon, neꞌe naꞌak, ita hakneter Naꞌi MaromakNoo ema balu naꞌak, “Ita bele halo hotu-hotu mak ita hakara.” Tebes. Mais tuir haꞌu duꞌuk, lia malolok nuneꞌe: Hahalok hotu-hotu sei la nanis diꞌak bodik ita. Haꞌu kbele kalo lia hotu-hotu mak kakara, mais la koꞌuk dadi ata baa lia mak la diꞌak sia.1 Korintus 10:23 Knaninuk nuneꞌe: “Hahaak buka kabun. Kabun buka hahaak.” Mais keta haluꞌa haꞌak, nosi ikus Naꞌi Maromak atu nadodok lia kabun no hahaak nia. Knaninuk seluk, itakaan isin lolon duꞌuk. Naꞌi Maromak la nalo itakaan isin lolon nebee ita hodi hakur biti-kluni, mais nebee ita hodi serwisu bodik Nia. Tan Nia mak itakaan Naꞌin. Nia noo beran atu babilan itakaan isin lolon. Itakaan Naꞌin Yesus Kristus mate, mais Naꞌi Maromak nalo Nia moris nikar. Dadi, nosi ikus kalo ita mate, Nia moos noo beran atu nalo ita moris hikar. Itakaan isin lolon dadi baa Kristus Niakaan, tan ita nuꞌu isin rohan hosi Kristus isin lolon. Nanis emi hatene tiꞌan lia nia! Dadi, kalo haꞌu ktau isin rohan nosi Kristus isin, hotu baa kahur ko feto aat isin, nunabee? La bele! Hahalok nia la fatan. Emi nanis hatene tiꞌan, kalo ema nakur biti-kluni no feto aat nunia, sia naꞌin rua talin malu dadi mesak. Hakerek Moon naꞌak, “Sia naꞌin rua talin malu, dadi mesak tiꞌan.”Lia Uluk Fohon 2:24 Mais ema mak moris neon ida no itakaan Naꞌin, dadi mesak no Nia tiꞌan, nuꞌu sia naꞌin rua talin malu nodi kmalar mesak. Kalo o metan leet atu malo lia kfoꞌer, malai mela nia! Sala waꞌin nahaat ema mahalo duꞌuk, no nahaat ema seluk. Mais ema mak nalo lia kfoꞌer, nahaat isin lolon duꞌuk. Kmalar Lulik moris iha okaan neon, tan Naꞌi Maromak duꞌuk mak foo. Neꞌe naꞌak, okaan isin lolon dadi Kmalar Lulik uman hamulak. O la moo beran ona atu dadi ulun baa okaan isin lolon duꞌuk. Tan saa o moris ahan nuꞌu o la matene lia neꞌe?1 Korintus 3:16; 2 Korintus 6:16 Kristus selu kotu ita nodi folin todan. Tan lia nia, ita musti moris hodi hakneter itakaan isin lolon duꞌuk, atu hatudu haꞌak, ita moos hakneter Naꞌi Maromak. Lia feen-laꞌenOras neꞌe, haꞌu kakerek lia mak emi husu iha emikaan hakerek haꞌak, “Nunabee? Ema balu naꞌak, diꞌak liu mane lalika noo feen. Lia nia loos ka lale?” Lia nuneꞌe maluk sia: Tan ema maus kona sokur baa lia neꞌe, diꞌak liu mane noo feen duꞌuk. Feto moos noo laꞌen duꞌuk. Hodi nunia, sia la monu baa sala. Mane mak noo feen sia, keta dudu emikaan feen no la toba ho nia. Feto mak noo laꞌen siam keta dudu emikaan laꞌen no la toba ho nia. Kalo feen-laꞌen nola malu tiꞌan, neꞌe naꞌak feen latan tiꞌan isin lolon bodik laꞌen. Laꞌen moos latan tiꞌan isin lolon bodik feen. Dadi, keta dudu malu. Kalo hakara hamulak nebee hamulak tebe-tebes, feen-laꞌen bele hola lia hamutuk atu faꞌe heik malu lai. Kalo hamulak nia hotu tiꞌan, hamutuk hikar lai-lais nebee keta monu baa sala, tan diabu ulun buka leet atu sokur ema mak la netu aan. Lia neꞌe, haꞌu kasara loos dei. Lahoos Naꞌi Maromak ukun. Tuir haꞌu, diꞌak liu ema la nola malu, nuꞌu haꞌu neꞌe. Mais Naꞌi Maromak faꞌe babelen mak fatan baa ema ida-idak. Nia foo ema balu bele noo feen-laꞌen, balu lale. Oras neꞌe, haꞌu atu katak baa ema klalon sia no feto faluk sia, lia nuneꞌe: Diꞌak liu emi la hoo feen-laꞌen, nuꞌu haꞌu neꞌe. Mais kalo emi la bele hetu aan, diꞌak liu hoo feen-laꞌen dei. Tan kalo lale, emikaan nawan aat duꞌuk bele nahaat nikar emi. Oras neꞌe, haꞌu atu katak lia soe malu. Itakaan Naꞌin duꞌuk naruka tiꞌan naꞌak, feen la bele soe laꞌen. Mais kalo feen laꞌo nela laꞌen, feen la bele nalaꞌe seluk mane. Diꞌak liu, fila nikar atu dame malu no laꞌen. Nunia moos laꞌen, la bele soe feen.Mateus 5:32, 19:9; Markus 10:11-12; Lukas 16:18 Oras neꞌe, haꞌu atu katak baa ema seluk sia. Lia neꞌe nosi haꞌu duꞌuk, lahoos nosi itakaan Naꞌin. Lia nuneꞌe: kalo mane ida fiar baa Naꞌi Maromak, mais feen la fiar, mane nia la bele soe feen, kalo feen sei nakara moris namutuk no nia. Nunia moos, kalo feto ida fiar baa Naꞌi Maromak, mais laꞌen la fiar. Feto nia la bele soe laꞌen kalo laꞌen sei nakara moris namutuk no nia. Hodi nunia, laꞌen mak la fiar baa Naꞌi Maromak bele dadi moos, tan talin malu no feen mak fiar. Feen mak la fiar, bele dadi moos, tan talin malu no laꞌen mak fiar. Hotu, siakaan oan sia moos dadi moos iha Naꞌi Maromak oin. Kalo lale, oan sia la dadi moos. Mais kalo mane mak la fiar laꞌo nela feen mak fiar, habusik baa. Kalo feto mak la fiar laꞌo nela laꞌen mak fiar, habusik baa. Naꞌi Maromak bolu ita atu dadi Niakaan ema mak moris manek no dame. Ita lalika talin aan ho ema mak la fiar sia. Feto mak fiar baa Naꞌi Maromak sia, arumak emi bele sori hola laꞌen. Mane mak fiar sia, arumak emi bele sori hola feen. Arumak bele, arumak la bele. Emi moos la hatene. Tuir Kristus dalan moris hodi tuur-hariik mak uluk Nia foo baa emiUluk, baa oras Naꞌi Maromak bolu nola emi dadi baa Kristus eman, emi ida-idak ho tuur-hariik duꞌuk. Oras neꞌe, ida-idak musti tuir Kristus dalan moris hodi emikaan tuur-hariik uluk nia, tan Naꞌi Maromak mak babilan kedan moris nunia. Hanorin neꞌe, haꞌu kanorin baa hutun sarani sia iha fatin hotu-hotu. Haꞌu kfoo knaninuk nuneꞌe: noo ema Yahudi mak uluk namane aan tuir siakaan adat, foin rona Naꞌi Maromak bolu atu dadi baa Kristus eman. Ema nunia, lalika heli adat hamane aan nia. Nunia moos, ema lahoos Yahudi mak uluk la namane aan, foin rona Naꞌi Maromak bolu sia. Sia lalika namane aan ona. Ita hamane aan ka, la hamane aan ka, lia nia la noo folin. Lia mak noo folin mak neꞌe: ita halo tuir Naꞌi Maromak ukun. Oras Naꞌi Maromak bolu o, Nia la naruka tenik sa-saa nosi lia hamane aan. Dadi, emi ida-idak hafati baa emikaan tuur-hariik uluk. Haꞌu kfoo knaninuk ida tenik. Uluk, baa oras Naꞌi Maromak bolu o, kalo o dadi ata baa ema ida, mafati nunia dei. La saa ida. Kalo bele sai mosi ata, sai ona! Mais kalo la bele, la saa ida. Kalo Naꞌi Maromak bolu nola ata ida, Kristus dadi Naꞌin bodik ata nia. Kalo Naꞌi Maromak bolu nola ema boot ida, ema boot nia dadi baa Kristus atan. Kristus selu kotu emi nodi folin mak boot basuk! Dadi hanaꞌi baa Kristus dei. Keta hanaꞌi baa ema. Mamaluk sia! Uluk, baa oras Naꞌi Maromak bolu nola ita, ita ida-idak ho itakaan tuur-hariik duꞌuk. Oras neꞌe, ita musti tuir Naꞌi Maromak hodi hafati baa itakaan tuur-hariik uluk nia. Lia ema klalonEmi moos husu baa haꞌu hosi lia ema mak sei klalon. Naꞌi Maromak la katak haꞌu nosi lia neꞌe. Mais emi bele fiar saa mak haꞌu kdale, tan Naꞌi Maromak natudu dodan baa haꞌu tiꞌan. Haꞌu kanoin nuneꞌe: Oras neꞌe ita hasoru susar oi-oik. Dadi, kalo ema moris nunabee tiꞌan, moris nunia ona. Nuneꞌe: Kalo hoo feen tiꞌan, keta soe nia. Kalo la hoo feen dauk, keta buka ona. Mais kalo hoo feen, la sala. Nunia moos feto nurak sia. Kalo hoo laꞌen, la sala. Mais hanoin! Ema mak nola malu, nanis nasoru maufinu oi-oik iha raiklaran neꞌe. Haꞌu kfoo katene baa emi kaꞌak, kalo emi la hola malu, emi la hasoru maufinu nia sia. Haꞌu kanoin nuneꞌe mamaluk sia! Oras rai falu fila kreꞌis mai ona. Dadi, ema mak noo feen, keta tau neon baa feen dei, mais nia musti rai neon baa Naꞌi Maromak no. Nunia moos, ema mak tanis tan susar. Diꞌak liu nakbiit aan nanawa tanis nodi naluꞌa susar nia, nebee nia bele rai neon baa Naꞌi Maromak. Ema mak neon boot, diꞌak liu naluꞌa neon boot nia, nebee nia bele rai neon baa Naꞌi Maromak. Ema mak bele sosa waꞌin, diꞌak liu moris nuꞌu ema mak la noo sa-saa, nebee nia bele rai neon baa Naꞌi Maromak. Ema mak buka sasoin raiklaran, diꞌak liu moris nuꞌu ema mak la rai neon baa sasoin raiklaran, nebee nia bele rai neon baa Naꞌi Maromak. Tan la kleur ona, moris raiklaran neꞌe atu lakon mohu. Haꞌu kakara nebee emi lalika halau aan hodi neo-neon. Ema mak la noo feen, noo leet waꞌin atu rai neon baa Naꞌi Maromak beer. Nia bele buka dalan atu serwisu bodik nalo Naꞌi Maromak neon diꞌak. (33-34) Mais ema mak noo feen, musti rai neon baa raiklaran beer. Masik nakara rai neon baa Naꞌi Maromak beer moos, nia moos musti buka dalan atu nalo feen neon diꞌak. Tan lia nia, ema mak noo feen, niakaan neon nakfaꞌek rua.Nunia moos, feto faluk, no feto mak sei la noo laꞌen dauk. Sia bele rai neon baa Naꞌi Maromak beer, nebee neon no isin lolon dadi moos. Mais feto mak noo laꞌen, niakaan neon nakfaꞌek rua. Masik nakara rai neon baa Naꞌi Maromak beer moos, nia moos musti buka dalan atu nalo laꞌen neon diꞌak. (-) Haꞌu katak lia neꞌe sia baa emi, nebee emi bele hetan sotir. Lahoos atu kodi katodan emi. Kakara nebee emi halo mak loos hodi rai neon baa Naꞌi Maromak beer, nebee emikaan neon la nakfaꞌek aan. Kalo mane ida noo sasudin mak otas toꞌo tiꞌan, habusik sia nola malu ona. Saa tenik, kalo mane nia la bele netu aan. Hodi nunia, sia la nalo sala. Keta hein leꞌu-leꞌur, toꞌo mane nia nalo lia mak la loos. Mais kalo nia bele netu aan, nia lalika lai-lais noo feen. Surak nia duꞌuk mak nakotu nunia. Masik netu aan kleur moos, diꞌak. Mane mak nola feto, nia nalo diꞌak. Mais mane mak la nola feto moos, nia nalo diꞌak liu tenik. Lia feto falukFeto feen talin malu no laꞌen toꞌo mate. Mais kalo laꞌen mate tiꞌan, nia bele nalaꞌe seluk mane, surak laꞌen foun nia moos fiar baa Kristus. Tuir haꞌu, feto faluk nia hetak sotir kalo nia la noo laꞌen tenik. Haꞌu koran kaꞌak, lia tateꞌan neꞌe mai nosi Naꞌi Maromak Kmalar mak moris iha haꞌukaan neon. Lia hahaak mak ema sera baa aiꞌoi lulik(Hanoin Hikar Dalan Moris 4:35, 39, 6:4)Oras neꞌe, haꞌu kdale kosi lia naꞌan mak ema nodi loꞌu-sudur baa aiꞌoi lulik. Emi hatene waꞌin tiꞌan hosi lia neꞌe. Mais lia nuneꞌe: kalo ita hatene waꞌin, ita maus loko aan, tan ita hanoin haꞌak, ita matenek liu ema seluk sia. Diꞌak liu, ita hadomi ema seluk. Tan lia nia mak nakbiit ema toꞌo bele naterus aan. Kalo ema ida naꞌak nia matenek tiꞌan, neꞌe naꞌak, niakaan matenek nia sei la toꞌo dauk. Mais kalo ema ida nadomi Naꞌi Maromak, Naꞌi Maromak nanis nadomi nia. Lia nia mak noo folin. Lia naꞌan mak ema sera baa aiꞌoi lulik nuneꞌe. Ita hotu-hotu hatene aiꞌoi lulik mak ema loꞌu-sudur baa, lahoos Maromak. Noo hakerek naꞌak, “Maromak, mesak ida dei.” No “aiꞌoi lulik mak ema loꞌu-sudur baa, la noo folin kois.” Noo buat waꞌin iha laleꞌan no raiklaran mak ema loꞌu-sudur baa nodi temi naꞌak, siakaan ‘lulik’ no siakaan ‘naꞌi’. Mais bodik ita, Maromak mesak dei.Nia, itakaan Ama.Lia hotu-hotu nahabut baa Nia.Ita halo hotu-hotu bodik Nia.Itakaan Naꞌin moos, mesak dei.Neꞌe mak, Yesus Kristus.Naꞌi Maromak nodi Niaatu naseꞌi hotu-hotu.Ita moris,tan Nia mak foo moris baa ita. Tebes! Mais ema balu la natene lia nia sia. Uluk, oras sia sei la fiar baa Kristus dauk, sia loꞌu-sudur baa aiꞌoi lulik. Oras neꞌe, kalo sia naa naꞌan lulik, sia naneo naꞌak “Hahaak neꞌe, dadi baa sera atu loꞌu-sudur baa aiꞌoi lulik. Kalo haꞌu kaa, haꞌu ksei talin aan ko lia aat nia!” Lia nia natodan siakaan kakutak toꞌo sia noran la fatan, tan neon la biit. Tuir loos, sia lalika nunia, tan hahaak la bele nodi ita kreꞌis baa Naꞌi Maromak. Hahaak moos la bele faꞌe ita nosi Nia. Kalo ita haa, ita la sotir. Kalo ita la haa, ita moos la lakon. Sintidu! Masik ita duꞌuk hatene haꞌak, ita bele halo lia ida, ita lalika halo kalo itakaan maluk sarani ida neon la biit. Keta toꞌo nia moos nalo tuir, hotu sidi ain tan noran lia nia la fatan bodik nia. Knaninuk nuneꞌe: o matene tiꞌan maꞌak, maa naꞌan lulik, la saa ida. Mais arumak o baa maa iha aiꞌoi lulik fatin. Hotu, maluk sarani ida naree o tuur maa iha nia. Maluk nia dadi neon ruak, tan sei la natene dauk lia nia fatan ka, lale. Mais tan o malo, nia moos nalo tuir. O matene lia waꞌin tebes. Mais kalo o malo nunia, o mahaat okaan maluk sarani mak neon la biit. Manoin, tan Kristus moos mate bodik nia! Diꞌak liu nuneꞌe: kalo o malo okaan maluk nalo lia mak nia noran sala, o malo sala baa nia tiꞌan. O moos malo sala baa Kristus. Tan lia nia, kalo haꞌu kaa hahaan mak nalo haꞌukaan maluk sarani monu baa sala, diꞌak liu haꞌu la kaa. Masik toꞌo wainhira moos, haꞌu la kaa. Tan haꞌu la koꞌuk haꞌukaan maluk monu baa sala. Paulus nia, Kristus klosan tebesArumak emi haꞌak, haꞌu la koo beran kakerek nuneꞌe. Keta nunia, tan Yesus Kristus duꞌuk mak boi haꞌu dadi baa klosan. Haꞌu karee duꞌuk itakaan Naꞌin nia. Haꞌu kreꞌis baa Nia tiꞌan. Emi hotu-hotu moos fiar baa Nia, tan haꞌukaan serwisu. Masik ema seluk naꞌak, haꞌu lahoos Kristus klosan moos, emi hatene duꞌuk haꞌak, Nia mak solok haꞌu baa emi. Kalo emi sei buka lia kakaer tenik, haree baa emikaan tuur-hariik duꞌuk. Emi kreꞌis baa itakaan Naꞌin tiꞌan. Dadi malorek ona, haꞌu neꞌe, Niakaan klosan tebes. Bodik ema mak la simu haꞌu hanesan Kristus klosan, haꞌu atu kataa sia nuneꞌe: Arumak emi haneo haꞌak, haꞌu ko Barnabas la bele simu haa-hemu hosi ema mak ami hanorin ka? Arumak emi hanoin haꞌak, ami la bele hola feto hosi feto sarani sia, nebee tuir haliku bele-bele ho sia ka? Tuir loos, Naꞌi Yesus klosan seluk sia baa naliku bele-bele no siakaan feen. Petrus no Naꞌi Yesus alin sia moos nunia.Hakerek Moon lia Yunani nakerek naꞌak, ‘Kefas’. Kefas nia, Petrus naran seluk. Arumak emi haneo haꞌak, haꞌu ko Barnabas dei mak la bele buka moris hosi ema mak ami hanorin ka? Keta haneo nunia. Mana dei baa sondadu sia. Sia bele simu hahaak no tais nosi ulun. Mana dei baa ema makserwisu iha toꞌos anggor sia. Sia bele naa nosi toꞌos isin. Mana dei baa makbalin sia. Sia bele nola susu ween nosi bibi malae mak sia naliku. Haꞌu kdale nunia, lahoos tuir ema raiklaran hanoin. Naꞌi Maromak Ukun-badu duꞌuk mak katak nunia. Iha Ukun-badu mak Nia natuun baa bei Musa, noo hakerek naꞌak, “Karau baka mak serwisu sama hare, keta futu hatoos nunun nebee nia bele naa.” Arumak emi haneo haꞌak, Naꞌi Maromak nakara karau baka loos dei mak bele naa ka?Hanoin Hikar Dalan Moris 25:4; 1 Timotius 5:18 (10-11) Lale! Nia moos katak naꞌak Nia rai matan baa ami! Noo hakerek naꞌak, “Oras ema makfila rai no maksama hare serwisu, sia natene kedan sia atu simu fafaꞌek.” Dadi, la sala, kalo ema mak naliku hutun sarani moos simu fafaꞌek nosi siakaan serwisu. Baa oras ami hanorin emi lia nosi Maromak Kmalar, lia nia hanesan ema mahalo toꞌos ida kuda fini. Hanorin hotu, fatan basuk kalo ami simu saseban hosi emi!Roma 15:27 (-) Ema seluk mak nanorin emi, sia bele simu saseban nosi emi. Kalo ema seluk sia bele simu saseban nunia, ami hoo beran liu tan sia!Mais emi hatene lia neꞌe tiꞌan. Ami la dala ida dauk hodi beran nia haseten emi. Ami hetu aan baa lia oi-oik, nebee keta hatodan emi. Hodi nunia, emi hakara hanono baa Kristus Niakaan Lia Diꞌak mak ami hanorin baa emi. Hanoin kokon! Naꞌilulik mak naliku ema Yahudi iha siakaan Uma Hamulak Huun, sia moris nosi sera mak ema nodi. Ema mak naliku osan sera fatin, sia naa naꞌan sera nia.Hanoin Hikar Dalan Moris 18:1 Nunia moos, Naꞌi Maromak naruka naꞌak, ema mak serwisu nodi nanorin Kristus Niakaan Lia Diꞌak, sia moris nosi serwisu nia folin.Mateus 10:10; Lukas 10:7 Tebes. Haꞌu kbele kalo nunia, mais la kakara. Lahoos haꞌu kalo hakerek neꞌe, nebee emi atu foo saseban baa haꞌu. Lale. Haꞌu kaliku emi kleur tiꞌan kodi la kusu saa ida. Diꞌak liu haꞌu kmate nosi ema dale haꞌu naꞌak, haꞌu ema madiduk. Masik haꞌu kanorin nohuun Kristus Niakaan Lia Diꞌak moos, haꞌu la kbele loko aan. Haꞌu kmusti kanorin kosi Kristus, tan Nia mak solok haꞌu. Kalo la kalo tuir, haꞌu ksusar ona! Nanis haꞌu kona kastikar. Kalo haꞌu kalaꞌok serwisu neꞌe, tan haꞌukaan beer duꞌuk, haꞌu kfatan simu kansera. Mais haꞌu kalaꞌok serwisu neꞌe, tan Kristus mak solok haꞌu. Haꞌu kmusti serwisu tan Nia fiar naꞌak haꞌu kbele kalaꞌok serwisu mak folin todan neꞌe. Kalo nunia, haꞌu ksimu saa? Haꞌu la kbuka kansera, mais kanorin Kristus Niakaan Lia Diꞌak kodi la kusu sa-saa. Serwisu nia nalo haꞌu neon diꞌak, toꞌo koran hanesan simu tiꞌan kansera. Dadi, masik haꞌu koo beran hanesan ema seluk mak serwisu nanorin Lia Diꞌak, haꞌu duꞌuk la koꞌuk tau haꞌukaan beran hotu-hotu. Haꞌu neꞌe, lahoos ema atan. Masik nunia moos, haꞌu kalo aan nuꞌu ata, nebee ema hotu-hotu bele naruka haꞌu. Kodi nunia, haꞌu hetak kbele tulun ema waꞌin nebee tuir Kristus. Oras haꞌu kodi Lia Diꞌak baa ema Yahudi, haꞌu kalo aan nuꞌu ema Yahudi nebee haꞌu kbele kodi sia kreꞌis baa Kristus. Oras haꞌu kodi Lia Diꞌak baa ema mak kaer metin Naꞌi Maromak Ukun-badu, haꞌu kalaꞌok Ukun-badu nia sia, nebee haꞌu kbele kodi sia kreꞌis baa Kristus. (Haꞌu kalo nunia, masik katene kaꞌak, kalo ita tuir Ukun-badu, lia nia la nalo ita diꞌa-diꞌak ho Naꞌi Maromak.) Oras haꞌu kodi Lia Diꞌak baa ema mak la natene Naꞌi Maromak Ukun-badu, haꞌu kdadi nuꞌu sia, nebee kalaꞌo kodi sia baa Kristus. (Keta toꞌo ema dale naꞌak, haꞌu ksoe kela Naꞌi Maromak Ukun-badu mak Nia natuun baa Bei Musa, tan ktuir Kristus Ukun-badu.)Mateus 22:34-40; Markus 12:28-34; Lukas 10:25-28; 1 Korintus 13:1-8 Oras haꞌu kodi Lia Diꞌak baa ema mak neon la biit, haꞌu kalo aan neon la biit, nebee haꞌu kbele tulun sia mai baa Kristus. Bodik ema hotu-hotu, haꞌu kalo aan nuꞌu sia, nebee nunabee moos, haꞌu kbele sori kola balu. Haꞌu kalo nunia, nebee ema hotu-hotu bele fiar baa Kristus Niakaan Lia Diꞌak. Hodi nunia, haꞌu moos bele simu matak-malirin mak Nia nakara foo baa Niakaan ema. Haꞌu kfoo lia hatetek hosi halai sita malu. Ema waꞌin tuir nalai sita, mais ema naꞌin ida dei mak netan nola. Nunia moos, o musti marui aan tuir Naꞌi Maromak beer, toꞌo metan mola. Ema mak tuir sita malu musti rona baa manorik nodi tuir niakaan ukun. Sia narui aan makaꞌas nebee netan sabeo sita malu, masik sabeo nia, la oras naklaik mohu. Mais ita harui aan atu hetan lia mak nafati nima-nimak. Oras kalai, haꞌu la kalai karin, mais karui aan makaꞌas kalai katutuk kladik baa. Kalo hanesa haꞌu ko ema maktukuk, haꞌu la ktuku karin, mais tuku fukur. Haꞌu ktuir ukun kodi karui aan makaꞌas, nebee bele katerus aan. Keta toꞌo haꞌu katak Naꞌi Maromak baa ema seluk, mais haꞌu duꞌuk kakur ukun, hotu Naꞌi Maromak nasai haꞌu. Sintidu baa naha lulik raiklaran siaMamaluk sia! Keta haluꞌa lia uluk nosi amikaan bei uluk sia, baa oras sia laꞌo lori baa-mai iha rai fuik. Naꞌi Maromak nodi kaloꞌan laꞌo uluk natudu dalan baa sia. Nia moos taa faꞌe tasi ween, hotu nalaꞌo sia toꞌo tasi balu no manek.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 13:21-22, 14:22-29 Kaloꞌan no tasi nia, dadi lia hatetek. Bei uluk sia fiar Musa atu lituk sia. Hotu, sia tuir kaloꞌan nia, no tama baa tasi ween bele-bele no Musa. Nunia moos, ita mak fiar baa Kristus no simu sarani atu dadi tadak haꞌak, ita dadi Niakaan ema hodi hanono baa Nia. Bei uluk sia hotu-hotu naa hahaak mak Naꞌi Maromak nadiꞌa bodik sia.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 16:35 Sia hotu-hotu moos nemu wee mak Nia nadiꞌa bodik sia. Wee nia, sai nosi fatuk boot mak Nia natudu baa sia. Sia toꞌo fatin nabee dei, fatuk nia moos iha. Fatuk nia, mak Kristus.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 17:6; Sura Renu Israꞌel 20:11 Mais oras nia, Naꞌi Maromak la nakara ema lear hahalok aat. Tan lia nia, baa oras sia laꞌo satan leur fatin fuik luan, sia mate waꞌin. Hotu hakoi hela iha fatin lear.Sura Renu Israꞌel 14:29-30 Lia nia sia dadi knaninuk, nebee ita keta beer halo aat nuꞌu sia.Sura Renu Israꞌel 11:4 Ita keta loꞌu-sudur baa aiꞌoi lulik nuꞌu sia. Hakerek Moon naꞌak, “Ema Israꞌel sia tuur naa-nemu bele-bele nodi loꞌu-sudur baa aiꞌoi lulik karau baka.”Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 32:6 Ita keta hakur biti-kluni nuꞌu sia. Tan sia nalo lia kfoꞌer hori hirak nia, ema naꞌin rihun rua nulu resin tolu mate mohu baa loron ida dei.Sura Renu Israꞌel 25:1-18 Ita keta halo aat oi-oik hodi koko Kristus atu hatene haꞌak, Nia kastikar ita ka, lale. Ema Israꞌel balu koko Naꞌi Maromak nunia. Hotu Nia solok samea mak noo raso lear mai, tutu noꞌo sia.Sura Renu Israꞌel 21:5-6 Ita moos keta haksuhuk nuꞌu sia. Tan ema Israꞌel balu naksuhuk nohuun, Naꞌi Maromak solok makbukar laleꞌan mai noꞌo hotu sia.Sura Renu Israꞌel 16:41-49 Lia nia kona baa ema Israꞌel sia, atu dadi knaninuk bodik ita. Makoꞌan sia nakerek nela lia nia hotu-hotu, nebee ita bele simu hanorin no keta halo tuir siakaan salan. Tan loron rai falu fila kreꞌis mai ona. Hanoin diꞌa-diꞌak! Kalo o manoin maꞌak, o bele materus aan biit, sintidu! Keta toꞌo o monu. Kalo o kona sokur, manoin, tan ema seluk moos kona sokur nunia tiꞌan. Mais o bele fiar baa Naꞌi Maromak nebee Nia nalaꞌok saa mak Nia dale. Nia la nabusik o kona sokur liu nosi okaan babelen, tan Nia atu foo dalan sasin baa o. Nia beer nalo o materus aan, nebee o keta monu. Mamaluk sia! Kalo ema nokbiit baa emi atu loꞌu-sudur baa aiꞌoi lulik sia no se-seluk sia mak nadook emi nosi Naꞌi Maromak, halai sai hosi nia! Keta maktaman iha nia tenik! Haꞌu kdale baa emi mak hatene hanoin naruk sia, nebee emi tetu duꞌuk saa mak haꞌu kdale neꞌe loos ka, lale. Lia nuneꞌe: Oras ita hamutuk atu hodi hanoin Kristus Niakaan mate, ita sera dodan baa Naꞌi Maromak, hotu hemu hosi hemu fatik nia. Lia neꞌe naꞌak, ita talin aan ho Kristus tan Nia nakduar raan bodik ita. Oras ita tohi faꞌe tubi nia, hotu haa, neꞌe moos naꞌak, ita talin aan ho Kristus mak mate bodik ita.Mateus 26:27-28; Markus 14:22-24; Lukas 22:19-20 Ita hotu-hotu simu tubi faꞌek hosi tubi ida. Lia neꞌe naꞌak, ita dadi mesak tiꞌan. Masik ita ema lear, ahan ita isin lolon ida, tan hotu-hotu talin malu ho Kristus. Hanoin ema Israꞌel uluk aan sia. Baa oras sia nodi sera tunun atu natetu baa Naꞌi Maromak, naꞌilulik babilan sera nia. Naꞌilulik nia mak naa naꞌan sera nia. Lia nia isin naꞌak, naꞌilulik nia talin malu no Naꞌi Maromak. Nia moos talin malu no ema mak nodi sera nia.Ukun-badu Naꞌilulik 7:6 (19-20) Haꞌukaan dalen neꞌe, naꞌak saa? Ema mak la natene Maromak natetu sera tunun baa siakaan aiꞌoi lulik. Emi haneo haꞌak, hahalok nia la saa ida ka? Keta. Tan hodi nunia sia la loꞌu-sudur baa Naꞌi Maromak, mais loꞌu-sudur baa kukun aat sia. Haꞌu la koꞌuk emi talin aan ho kukun aat sia nunia.Hanoin Hikar Dalan Moris 32:17 (-) Kalo emi talin malu ho Kristus, hotu hemu hosi Niakaan hemu fatik tiꞌan, emi la bele tuir hemu hosi kukun aat siakaan hemu fatik ona, tan neꞌe naꞌak, emi talin malu ho kukun aat sia. Nunia moos, kalo emi haa iha Kristus Niakaan hadak lulik, emi la bele tuir haa iha kukun aat siakaan hadak ona, tan neꞌe naꞌak, emi talin malu ho kukun aat sia. Nunabee? Emi hakara halo itakaan Naꞌin laran moras tan emi loꞌu baa seluk ka? Keta haneo haꞌak, emi biit liu Nia.Hanoin Hikar Dalan Moris 32:21 Halo hotu-hotu hodi hamorin Naꞌi Maromak naranArumak emi ida haꞌak, “Haꞌu kakara kalo saa dei, haꞌu kbele, tan la noo mak badu.” Tebes. Mais hanoin, tan lahoos lia hotu-hotu mak foo diꞌak bodik o. Nunia moos, lahoos lia hotu-hotu mak bele nakbiit okaan neon.1 Korintus 6:12 Keta buka sotir bodik aan dei. Diꞌak liu, buka sotir bodik ema seluk. Haꞌu katak nuneꞌe: kalo sosa naꞌan iha luan, maa baa dei. Lalika musu maꞌak, “Naꞌan neꞌe, naꞌan lulik ka?” Lalika neo-neon maꞌak, “Haꞌu kbele kaa naꞌan neꞌe ka, lale?” Tan Hakerek Moon naꞌak, “Raiklaran no sasoin hotu-hotu nia, itakaan Naꞌin Niakaan.”Kananuk Sia 24:1 Kalo ema mak la fiar baa Kristus dauk bolu emi baa haa iha siakaan uma, baa dei. Emi bele haa sa-saa mak sia foo. Lalika neo-neon baa hahaak nia naꞌak, hahaak lulik ka, lale. (Mais kalo ema mai namaas o naꞌak, “Keta maa neꞌe, tan neꞌe naꞌan lulik,” diꞌak liu o keta maa. O musti manoin ema nia, keta arumak nia laran moras tan okaan hahalok mak nia noran la fatan nia. Haꞌukaan lia isin nuneꞌe: musti hanoin ema seluk, masik itakaan neon duꞌuk horan hahalok nia la sala.)Mais arumak emi ida hataa haꞌak, “Haꞌu kbele kalo sa-saa dei, tuir haꞌu kakara. Kalo ema seluk naneo lia nia sala, tan saa haꞌu la kbele kalo? Kalo haꞌu ksera dodan baa Naꞌi Maromak, hotu haꞌu kaa, tan saa ema dale nahaat haꞌu?” Nuneꞌe. Emi hakara haa ka, hemu ka, halo sa-saa dei, musti halo hodi hamorin Naꞌi Maromak naran. Keta halo ema laran moras tan okaan hahalok. Masik sia ema Yahudi ka, lahoos ema Yahudi ka, ema sarani ka, keta. Tuir haꞌukaan knaninuk, tan haꞌu kalo hotu-hotu nebee ema seluk sia diꞌa-diꞌak no haꞌu. Haꞌu la kbuka sotir bodik haꞌu kmesan, mais bodik ema waꞌin, nebee sia moos netan moris. Haninu baa haꞌu, hodi halo tuir haꞌukaan moris dalan, tan haꞌu kaninu baa Kristus kodi kalo tuir Nia.1 Korintus 4:16; Filipi 3:17 Iha uma hamulak, feto no mane musti foo hakneter halo loosHaꞌu ktonun emi, tan masik nunabee moos, emi sei hanoin haꞌu nohuun. Emi sei halaꞌo lia hotu-hotu mak haꞌu kanorin tiꞌan. Diꞌak tebes! Mais haꞌu ksei koo lia ida atu katak baa emi. Lia nia nuneꞌe: keta haluꞌa emikaan huun-abut. Mane nahabut baa Kristus. Feto nahabut baa mane. No Kristus nahabut baa Naꞌi Maromak.Ema matenek lia Yunani sia naꞌak, kefale noo lia isin rua. 1) naꞌak isin lolon ulun. 2) naꞌak huun, abut (inuk). Mais iha lia Yunani, kefale lia isin lahoos “ema makaer ukun”. Mane lalika taka ulun baa oras namulak, no baa oras natoꞌo Naꞌi Maromak mamenon. Kalo taka ulun, hahalok nia, ahan nia namoe Kristus, tan nia la nalaꞌok tuir itakaan adat kneter. Mais feto musti taka ulun baa oras namulak, no baa oras natoꞌo Naꞌi Maromak mamenon. Kalo la taka ulun, hahalok nia ahan nia namoe niakaan laꞌen, tan la nalaꞌok tuir itakaan adat kneter. Nia moos namoe aan duꞌuk, ahan feto ulun koi molik. Tebes. Kalo feto la noꞌuk taka ulun atu dadi tadak nia nakneter laꞌen, diꞌak liu, nia koi molik ulun. Mais kalo nia noran moe tan ulun koi molik, diꞌak liu, taka ulun dei. Haneo kokon nuneꞌe: mane lalika taka ulun, tan Naꞌi Maromak naseꞌi mane tuir Niakaan ilas. Hodi nunia, mane dadi Naꞌi Maromak liman rasan mak nalore Naꞌi Maromak Niakaan makaꞌas. Mais feto dadi baa liman rasan mak nalore mane niakaan makaꞌas.Lia Uluk Fohon 1:26-27 Naꞌi Maromak la naseꞌi mane nosi feto. Mais naseꞌi feto nosi mane. Nia moos la naseꞌi mane bodik feto. Mais naseꞌi feto bodik mane.Lia Uluk Fohon 2:18-19 Tan lia nia, diꞌak liu, feto taka ulun nebee ema hotu-hotu bele naree naꞌak, oras nia nariik atu namulak no natoꞌo Naꞌi Maromak mamenon, nia foo hakneter tuir loos. Makbukar laleꞌan moos bele naree nia nalo nunia. Mais ita mak talin aan ho Kristus, ita hatene haꞌak, feto no mane la ida-idak moris duꞌuk. Dala uluk, feto dadi nosi mane. Hotu nunia, mane moris nosi feto. Mais Naꞌi Maromak mak naseꞌi sia hotu-hotu. Haneo duꞌuk! Kalo feto namulak baa Naꞌi Maromak nodi la taka ulun, emi horan hahalok nia diꞌak ka, lale? Tuir emikaan adat iha Korintus, kalo mane fuuk naruk, nia namoe aan. Mais kalo feto fuuk naruk, nia kabaas basuk. Nia netan niakaan fuuk naruk nia, nebee bele taka nola ulun. Kalo ema sakar haꞌukaan dalen neꞌe, haꞌu kataa nuneꞌe: ami malikuk hutun sarani la natene adat seluk. Iha hutun sarani fatin hotu-hotu, sia nalaꞌok nuneꞌe dei. Keta oi-oik baa oras hamutuk hodi hanoin Yesus mateOras neꞌe, haꞌu kdale lia ida tenik. Iha lia neꞌe, haꞌu la kbele mose emi, tan baa oras emi haklibur, emi la halo tuir loos, mais emi hetak hahutan aan. Haꞌu krona ema dale naꞌak, baa oras emi haklibur atu hamulak, emi hakfaꞌek aan. Lia mak haꞌu krona nia, arumak tebes. (Tan emi hakbelan malu nunia, nosi ikus ita bele hatene malorek see mak tebe-tebes nanono baa itakaan Naꞌin, no see mak lale.) Baa oras emi haklibur atu naa tubi no nemu anggor ween nodi nanoin Naꞌi Yesus mate, emikaan hahalok la fatan. Lia kakaer mak neꞌe: oras emi haa-hemu nia, emi la hein malu. Emi balu haa rotus. Balu tenik hemu lanu. Mais rumak sia salaen, tan la netan fafaꞌek. Nunabee? Emi la haa iha emikaan uma ka? Emi hakara hahaat hutun sarani naran diꞌak ka? Emi hakara hamoe ema mukit sia ka? Emi hakara haꞌu kdale oin nunabee? Hakara haꞌu kmose emi tan lia neꞌe ka? Keta kedan! Tubi no anggor ween nia, dadi tadak baa ita hodi hanoin Yesus mate(Mateus 26:26-29; Markus 14:22-25; Lukas 22:14-20)Itakaan Naꞌin duꞌuk katak kedan lia neꞌe baa haꞌu. Oras neꞌe, haꞌu katutan tenik baa emi nuneꞌe: Baa kalan ema atu faꞌan Naꞌi Yesus, Nia foti nola tubi baluk ida. Hotu namulak nodi sera dodan baa Naꞌi Maromak. Namulak notu, Nia katak baa Niakaan maktuir sia naꞌak, “Haa tubi neꞌe, tan tubi neꞌe, Haꞌukaan isin lolon duꞌuk. Ema atu nadodok Haꞌukaan isin lolon bodik emi. Haa hodi hanoin Haꞌu.” Nunia tenik, baa oras sia naa notu. Nia nola hemu fatik mak noo anggor ween, nodi katak naꞌak, “Anggor ween neꞌe, dadi lia tadak naꞌak, Naꞌi Maromak nakara namate menon foun no emi nodi Haꞌukaan raan. Sura oras emi hemu anggor ween neꞌe, emi musti hanoin baa Haꞌukaan mamaten.”Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 24:6-8; Yeremia 31:31-34 Tebes. Tan Yesus dale nunia, sura oras ita halo lahan neꞌe hodi haa tubi no hemu hosi hemu fatik neꞌe, ahan ita katak hikar lia nosi itakaan Naꞌin mamaten toꞌo Nia namaan aan mai nikar. Kalo neon la loos, keta tuur hamutuk atu hanoin Yesus mateKalo ema ida naa tubi nia no nemu nosi hemu fatik nia atu nanoin itakaan Naꞌin, mais ema nia neon la loos, Naꞌi Maromak nanis kastikar nia. Tan tubi no anggor ween nia mak Naꞌi Yesus isin lolon no Naꞌi Yesus raan. Kalo ema neon la loos, nia la fatan tuir naa no tuir nemu, tan niakaan hahalok nia nahaat Naꞌi Yesus. Diꞌak liu, ema ida-idak leno duꞌuk aan lai. Kalo noran neon loos, foin bele naa tubi no nemu anggor ween nia. Mais noo ema mak naa-nemu nodi neon la loos. Sia naneo naꞌak, “Yesus mate nia, la noo folin. Niakaan isin lolon la noo folin bodik haꞌu.” Ema oin nunia natiu nola siakaan susar duꞌuk, tan sia atu kona kastikar. Mais tan emi halo hahalok nunia, emi balu la biit, balu moras, no balu mate tiꞌan iha emikaan klaran. Mais kalo ita leno diꞌa-diꞌak itakaan neon uluk lai, ita la kona kastikar nunia. Kalo itakaan Naꞌin kastikar ita, Nia nalo nunia atu nanorin ita baa dalan loos, nebee ita keta kona kastikar toꞌo welon bele-bele no ema mak seꞌi kotuk baa Nia. Mamaluk sia mak haꞌu kadomi! Kalo emi haklibur atu haa-hemu hodi hanoin Naꞌi Yesus mate, emi musti hein malu. Kalo salaen basuk, diꞌak liu haa uluk iha uma lai. Hotu, oras emi haklibur bele-bele, emi keta kona kastikar.Sei noo lia seluk sia mak emi husu baa haꞌu. Mais hein haꞌu kmai lai, foin kahulin diꞌa-diꞌak. Kmalar Lulik latan babelen baa ita ida-idak atu halo serwisu oi-oikMamaluk sia! Haꞌu kakara nebee emi hatene hosi lia babelen mak Naꞌi Maromak Kmalar Lulik latan baa ita. Emi hatene haꞌak, oras emi sei la dadi dauk Kristus eman, emi loꞌu-sudur baa aiꞌoi lulik nunuk sia. Emi tuir sia nuꞌu karau tuu inun. Nebee emi hatene, ema mak talin malu no Maromak Kmalar, sia la dala ida dale nahaat Yesus naꞌak, “Kaloꞌan naa!” Nunia moos, ema mak la talin malu no Maromak Kmalar la dala ida dale tonun Yesus naꞌak, “Haꞌukaan Naꞌin!” Ita ida-idak simu babelen hodi halaꞌok serwisu oi-oik. Masik babelen oi-oik moos, huun ida dei. Neꞌe mak, Maromak Kmalar. Ita hotu-hotu hetan babelen oi-oik atu hodi haliku ema seluk, mais ita hanono baa Naꞌin ida dei. Nia foo ita serwisu oi-oik, mais Nia mesan mak tulun ita bele halaꞌok serwisu nia sia. Nia latan Niakaan Kmalar Lulik baa ita ida-idak tuir dalan oi-oik, tan Nia nakara nebee ita hotu-hotu hetan sotir bele-bele. Oras Nia latan Kmalar Lulik beran baa ita ida-idak, balu simu babelen atu hanoin naruk, hodi foo tateꞌan makonak. Balu simu babelen atu katak malorek lia mak sia simu nosi Nia. Balu simu babelen atu fiar metin, tan sia kreꞌis no Maromak Kmalar. Balu simu babelen atu nadiꞌak nola ema moras. Balu simu babelen atu nalo tadak blaar oi-oik mak natudu Naꞌi Maromak makaꞌas. Balu simu babelen atu katak Naꞌi Maromak mamenon baa ema sia. Balu simu babelen atu natene naꞌak, lia saa mak nahabut baa Naꞌi Maromak, no lia saa mak lale. Balu simu babelen atu dale nodi lia oi-oik. Balu tenik, simu babelen atu nodi nalore lia nia sia isin. Babelen oi-oik nia nahabut baa Maromak Kmalar mesak dei. Nia foo baa ita ida-idak, tuir Niakaan beer.Roma 12:6-8 Masik ita waꞌin, ita nuꞌu isin lolon ida, tan talin malu ho KristusHaꞌu atu kanesa ita hotu-hotu mak simu babelen oi-oik nia sia, baa ema ida isin lolon. Isin lolon ida noo isin rohan oi-oik. Mais rohan oi-oik nia talin aan baa malu dadi baa isin lolon mesak.Roma 12:4-5Nunia moos ita mak dadi baa Kristus eman sia. Ita hotu-hotu talin malu tan ita simu Maromak Kmalar mak mesak dei. Baa oras ita simu sarani, ita dadi nuꞌu ema klubun ida. Masik ita ema Yahudi ka, lahoos ema Yahudi ka, ata ka, lahoos ata ka, Naꞌi Maromak latan Niakaan Kmalar mesak dei bodik ita hotu-hotu. Lia nia nuꞌu ita hotu-hotu hemu wee mak foo moris nosi wee knuuk mesak dei. Tebes. Isin lolon ida noo rohan waꞌin, lahoos rohan ida dei. Kalo ain naꞌak, “Haꞌu neꞌe, lahoos liman. Haꞌu la ksoman ko isin lolon,” bele nunia ka? La bele. Masik ain dale nunia moos, nia soman bei-beik no isin lolon. Kalo tilun naꞌak, “Haꞌu neꞌe, lahoos matan. Haꞌu la ksoman ko isin lolon,” bele nunia ka? La bele. Masik tilun dale nunia moos, nia soman bei-beik no isin lolon. Manoin lai! Kalo isin lolon dadi loos matan dei, oin nunabee ita bele rona? Kalo isin lolon dadi loos tilun dei, oin nunabee ita bele horan nuhar? Mais emi hatene tiꞌan haꞌak, Naꞌi Maromak naseꞌi ita atu dadi nuꞌu isin lolon ida no rohan oi-oik. Nia babilan isin lolon rohan oi-oik nia, tuir Niakaan beer. Kalo itakaan isin lolon dadi loos rohan oik ida dei, nia lahoos ‘isin lolon’ ona. Isin lolon ida noo rohan oi-oik. Rohan oi-oik nia soman malu dadi isin lolon tomak ida. Ema ida matan la bele naraik liman, nodi naꞌak, “Haꞌu la kbuka o!” Nunia moos ulun la bele naraik ain naꞌak, “Haꞌu la kbuka o!” La bele. Mais nuneꞌe. Noo isin lolon rohan sia mak ita la hafolin. Masik nunia moos, ita buka sia. Isin lolon rohan nia sia mak ita hafolin la kabaas, ita haliku hodi tais kabaas. Isin lolon rohan mak ita moe hasai, ita taka diꞌa-diꞌak. Mais isin lolon rohan mak la namoe ita, ita la titu resik.Naꞌi Maromak nalo rohan nia sia dadi baa isin lolon ida. Hotu Nia babilan nebee rohan mak ita hafolin la kabaas, ita haliku diꞌa-diꞌak. Nia la nakara isin lolon rohan sia sasa faꞌe malu, mais nakara nebee naliku malu. Kalo rohan ida netan susar, rohan seluk sia tuir susar bele-bele. Kalo rohan ida netan kneter, rohan seluk sia tuir neon diꞌak bele-bele. Nunia moos ita. Ita nuꞌu Kristus isin lolon. Ita ida-idak nuꞌu rohan ida nosi Niakaan isin lolon nia. Naꞌi Maromak foo babelen baa ita ida-idak iha hutun sarani laran atu hodi serwisu oi-oik.Dala uluk, Nia solok ema balu dadi baa Niakaan klosan.Dala rua, Nia nalo ema balu dadi baa Niakaan makoꞌan atu natoꞌo Niakaan mamenon.Dala tolu, Nia nalo ema balu dadi baa ema manorik mak matenek nanorin nosi Nia.Nia moos foo beran baa ema balu atu nalo tadak blaar oi-oik nodi natudu Niakaan makaꞌas.Balu netan beran atu nadiꞌak nola ema moras.Balu netan babelen atu tulun ema.Balu netan babelen atu babilan ema makserwisu diꞌa-diꞌak.Nia foo beran baa balu tenik, nebee bele dale nodi lia oi-oik.Efesus 4:11 Dadi, nunabee? Naꞌi Maromak solok Niakaan ema hotu-hotu atu dadi baa klosan ka? Nia nalo hotu-hotu baa makoꞌan ka? Nia nalo hotu-hotu baa manorik ka? Nia foo beran baa hotu-hotu atu nalo tadak blaar ka? Nia foo beran baa hotu-hotu atu nadiꞌak nola ema moras ka? Nia nalo hotu-hotu dale nodi Kmalar lian ka? Nia nalo hotu-hotu bele natene lia isin nosi Kmalar lian ka? Lale. Lia nuneꞌe! Kalo emi buka atu simu babelen nosi Naꞌi Maromak, buka babelen sia mak bele tulun ema waꞌin. Tan babelen nia sia, mak folin liu.Mais noo lia ida mak diꞌak kaliuk. Oras neꞌe, haꞌu atu kalore lia nia baa emi. Lia dadominMasik ita simu babelen atu dale hodi ema raiklaran lian hotu-hotu no makbukar laleꞌan lian moos, mais ita la hadomi ema seluk, itakaan babelen nia la noo folin. Itakaan dale nia mamuk, hanesan tala lian no ton lian mak la noo isin. Masik ita simu babelen atu dadi Maromak makoꞌan hodi hatoꞌo Niakaan mamenon, mais ita la hadomi ema seluk, itakaan babelen nia la noo folin. Masik ita simu matenek toꞌo hatene lia subar hotu-hotu no lia seluk hotu-hotu moos, mais ita la hadomi ema seluk, itakaan matenek nia la noo folin. Masik ita fiar biit baa Naꞌi Maromak toꞌo bele lori foho sia moos, mais ita la hadomi ema seluk, itakaan fiar nia la noo folin.Mateus 17:20, 21:21; Markus 11:23 Masik ita faꞌan mohu itakaan sasoin, hotu faꞌe osan hotu-hotu hodi hahaan ema mukit sia moos, mais ita la hadomi ema seluk, itakaan hahalok nia la noo folin. Masik ita latan itakaan isin lolon dadi baa sera toꞌo mate moos,Hakerek Moon lia Yunani balu nakerek tuꞌan iha neꞌe naꞌak, “latan isin lolon dadi baa sera tunun”. mais ita la hadomi ema seluk, itakaan moris nia la noo folin. Ita la bele foti aan kedan, tan butan dei. Ita hadomi ema seluk, neꞌe naꞌak, ita halo lia kabaas bodik sia.Ita hetu aan.Ita la tinu.Ita la haksaꞌek aan.Ita la loko aan. Ita foo kneter.Ita la buka tuir itakaan beer duꞌuk.Ita la nawan aat.Ita la rai hirus. Ita la simu hahalok kliꞌis,mais ita neon diꞌak baa hahalok moon. Masik ema nalo ita nunabee moos, ita simu hodi hadomi sia.Ita fiar sia nohuun.Ita haloon bodik sia nohuun.Ita hadomi sia nohuun. Tan lia dadomin mak nafati nohuun.Mais kalo ita simu babelen atu hatoꞌo Naꞌi Maromak mamenon, kleu-leur babelen nia la noo folin ona. Kalo ita simu babelen atu dale hodi lia oi-oik, kleu-leur babelen nia la noo folin ona. Kalo ita simu matenek, kleu-leur lia nia la noo folin ona. Oras neꞌe, itakaan matenek oan ida dei. Itakaan babelen atu hatoꞌo Naꞌi Maromak mamenon moos oan ida dei. Nosi ikus, oras Naꞌi Maromak natetu hotu-hotu, lia mak kiꞌik oan nunia, la noo folin ona. Haꞌu katete nuneꞌe: oras haꞌu ksei lawarik oan, haꞌu kaneo ahan lawarik oan. Haꞌu moos dale ahan lawarik oan. Mais oras neꞌe, haꞌu kdadi matas tiꞌan. Etuk, haꞌu la kalo aan ahan lawarik oan tenik. Haꞌu katete seluk tenik nuneꞌe: oras neꞌe, ita ahan ema mak haree hodi lalenok kadoor, tan saa mak ita haree sei la malorek dauk. Mais kleu-leur, hotu-hotu atu dadi malorek, toꞌo ita haree hanesan haree besik oin. Oras neꞌe, saa mak haꞌu katene, oan ida dei. Mais kleu-leur, haꞌu kbele katene mohu, hanesan Naꞌi Maromak moos natene mohu haꞌu. Oras neꞌe, noo lia oik tolu mak nafati nohuun. Lia nia sia mak neꞌe:Ita musti fiar nohuun.Ita musti haloon nohuun.Ita musti hadomi malu nohuun.Nosi lia oik tolu neꞌe, lia dadomin mak folin kaliuk. Naꞌi Maromak Kmalar Lulik foo serwisu oi-oik baa Niakaan ema siaIta musti harui aan hadomi malu, tan lia nia mak folin kaliuk. Nunia hotu, foin buka babelen sia nosi Maromak Kmalar. Babelen mak folin liu, neꞌe mak, babelen atu dadi Maromak makoꞌan hodi hatoꞌo Niakaan mamenon. Kalo ema ida simu babelen atu dale nodi Kmalar lian, ema nia katak lia mak la malorek. Nia la dale no ema seluk, tan nia dale no Naꞌi Maromak dei. Niakaan mamaluk sia mak naklibur bele-bele no nia, la natene saa mak nia dale nia. Mais kalo ema ida simu babelen atu natoꞌo Naꞌi Maromak mamenon, nia bele natoꞌo mamenon nia bodik ema hotu-hotu iha nia. Hodi nunia, nia nakbiit siakaan fiar, nakbiit siakaan neon, no nalo ema susar neon diꞌak. Ema mak dale nodi Kmalar lian, nia nakbiit neon duꞌuk dei. Mais ema mak natoꞌo Naꞌi Maromak mamenon, nia nakbiit ema hotu-hotu mak naklibur iha nia. Hodi nunia, hutun sarani tomak bele hetak biit. Haꞌu kakara nebee emi hotu-hotu bele dale hodi Kmalar lian. Mais kakara liu tenik, nebee emi bele hatoꞌo Naꞌi Maromak mamenon, tan ema mak natoꞌo Naꞌi Maromak mamenon, ema nia noo folin liu nosi ema mak dale nodi Kmalar lian. Kalo dale hodi Kmalar lian, lia nia moos diꞌak, surak noo ema mak bele nalore lia nia isin, nebee ema hotu-hotu bele natene. Hodi nunia, nia bele nakbiit ema hotu-hotu neon iha hutun sarani laran. Mamaluk sia! Hanoin kokon lia nuneꞌe. Kalo haꞌu kaklibur ko emi, hotu haꞌu kdale kodi Kmalar lian mak emi la hatene, lia nia noo folin saa? La noo. Diꞌak liu, haꞌu kfoo katene baa emi Naꞌi Maromak hakaran. Diꞌak liu, haꞌu kalore lia nosi Nia mak emi sei la hatene. Diꞌak liu, haꞌu katoꞌo Niakaan mamenon baa emi. Diꞌak liu, haꞌu kanorin Niakaan Manfatin baa emi. Haꞌu kalo nunia, foin noo folin bodik emi. Haꞌu katete nosi bareka no kfui. Sia la noo nawan, mais bele nalia oi-oik. Nuꞌu ita huu kfui, hakdiuk bareka, mais kalo ita hakdiuk karin, ema nanis la natene hakdiuk hananu saa. Nunia moos, kalo sondadu nuu karin toꞌis, oin nunabee sondadu seluk sia bele netan tadak atu mai natuda? La bele. Nunia moos emi. Kalo emi dale baa ema hodi lia mak sia la natene, nuꞌu emi dale baa anin. Butan dei, tan sia la bele kohi okaan hakara! Ema lian oik waꞌin iha raiklaran neꞌe. Ida-idak noo niakaan lia isin duꞌuk. Kalo haꞌu la katene ema seluk lian, niakaan dale la noo folin bodik haꞌu. Ami rua la hatene malu hanesan ema matak. Mamaluk sia! Emi hakara tebes hetan babelen hosi Naꞌi Maromak. Mais diꞌak liu emi harui aan atu hetan babelen mak bele nakbiit ema waꞌin iha hutun sarani laran. Ema mak dale nodi Kmalar lian, diꞌak liu nia namulak nodi nusu nebee Naꞌi Maromak moos foo babelen baa nia, nebee nia bele nalore lia nia isin bodik niakaan maluk sia. Kalo haꞌu kamulak kodi Kmalar lian, hamulak nia sai nosi haꞌukaan neon laran, mais haꞌu la katene saa mak haꞌu kamulak nia. Dadi nabee mak diꞌak? Haꞌu kamulak kodi Kmalar lian hosi haꞌukaan neon laran ka, kamulak kodi lia fuan mak haꞌu katene? Tuir loos, rua-rua diꞌak, mais ida-idak noo niakaan oras duꞌuk. Oras ida, haꞌu kamulak kodi Kmalar lian hosi haꞌukaan neon laran. Oras balu tenik, haꞌu kamulak kodi lia fuan mak haꞌu katene. Oras ida, haꞌu kananu tonu-kaboot Naꞌi Maromak kodi Kmalar lian hosi haꞌukaan neon laran. Oras balu tenik, haꞌu kananu kodi lia fuan mak haꞌu katene. Kalo ita tonu-haboot Naꞌi Maromak hodi Kmalar lian hosi itakaan neon laran, ema seluk la natene lia nia isin. Oin nunabee sia bele neon ida no ita? Kalo ita sera dodan baa Naꞌi Maromak hodi Kmalar lian hosi itakaan neon laran, oin nunabee ema seluk bele nataa naꞌak, “Nunia tebes!” La bele, tan sia la natene lia nia isin. Tebes. Ita bele tonu Naꞌi Maromak hodi Kmalar lian nunia, mais lia nia la nakbiit ema seluk neon. Arumak emi la hatene haꞌu kbele dale kodi Kmalar lian liu emi. Haꞌu ktonu Naꞌi Maromak, tan Nia nalo haꞌu kbele kdale nunia. Mais kalo ema makfiar sia naklibur, diꞌak liu haꞌu kanorin sia kodi loos lia fuan tohar hira dei mak sia natene, nosi haꞌu kdale naruk baa-mai kodi lia mak sia la natene. Mamaluk sia! Kalo emi beer hatene lia waꞌin, emi musti hanorin aan haneo hanesan ema matas. Keta haneo hanesan lawarik oan! Mais kalo baa lia aat sia, emi musti hanesan lawarik mak la natene lia tan sia neon moos. Hakerek Moon naꞌak:“Itakaan Naꞌin dale naꞌak,‘Haꞌu kodi ema mak lahoos Yahudi sia atu natoꞌo Haꞌukaan Manfatin baa ema Yahudi.Haꞌu kodi ema mak dale nodi lia seluk sia atu natoꞌo Haꞌukaan Manfatin baa Haꞌukaan ema neꞌe.Masik nunia moos,sia la noꞌuk nanono baa Haꞌu.’ ”Yesaya 28:11-12 Tan lia nia, ita bele hatene, kalo ema dale nodi Kmalar lian, lia nia bele tulun ema mak sei la fiar dauk, nebee sia fiar baa Naꞌi Maromak tan sia naree Niakaan beran nunia tiꞌan. Mais kalo ema natoꞌo Naꞌi Maromak mamenon, lia nia bele tulun ema mak fiar tiꞌan sia. Mais hanoin! Oras emi haklibur, kalo ema mak la fiar dauk moos tuir naklibur, hotu emi hotu-hotu dale hodi Kmalar lian, ema nia atu dale naꞌak saa? Nanis nia dale naꞌak, “Ema neꞌe sia bula tiꞌan!” Mais kalo emi hotu-hotu hatoꞌo Naꞌi Maromak mamenon, hotu ema ida mak la fiar tama mai, nia bele simu emikaan dale nia, tan nalore niakaan salan. Hodi nunia, nia bele leno aan duꞌuk, toꞌo lia aat mak sei subar iha neon laran dadi lia loren. Hotu, nia nakniꞌa loꞌu-sudur baa Naꞌi Maromak nodi naꞌak, “Tebes. Naꞌi Maromak iha emikaan klaran tebes.” Oras haklibur, musti halo lia hotu-hotu tuir taek no kneterMamaluk sia! Oras emi haklibur, emi ida-idak noo niakaan babelen. Emi balu hananu kananuk tonu-haboot Naꞌi Maromak. Balu nanorin lia nosi Naꞌi Maromak. Balu nalore lia foun mak sia simu nosi Naꞌi Maromak. Balu dale nodi lia Kmalar lian. Balu nalore Kmalar lian isin. Lia nia sia hotu-hotu, emi musti halaꞌok atu hakbiit ema seluk fiar. Oras emi haklibur, kalo noo ema mak nakara dale hodi lia Kmalar lian, bele. Mais lalika ema waꞌin. Ema rua-tolu dei toꞌo tiꞌan. Ida dale notu lai, foin ida. Musti noo ema mak bele nalore siakaan lia nia isin. Kalo la noo mak bele nalore, sia lalika dale nunia iha ema waꞌin oin. Habusik sia dale no Naꞌi Maromak iha neon duꞌuk. Oras emi haklibur, habusik makoꞌan rua tolu dei mak natoꞌo Naꞌi Maromak mamenon. Emi rumak sia musti nanono hodi tetu diꞌa-diꞌak saa mak sia dale nia. Kalo Naꞌi Maromak natudu lia foun baa emi ida, nia musti nalore lia nia baa ema hotu-hotu iha nia. Ema mak dale uluk musti no-nook, nodi foo leet baa ema nia mak foin rona nosi Naꞌi Maromak, nebee nia moos bele dale. Lia loos naꞌak, emi hotu-hotu bele hatoꞌo Naꞌi Maromak mamenon. Mais habusik ema ida dale notu lai, foin maluk rumak sia. Hodi nunia, ema hotu-hotu bele rona, bele nanorin aan, no bele noran naꞌak, neon hetak biit. Hanoin diꞌa-diꞌak. Ema mak natoꞌo Naꞌi Maromak mamenon, sia musti natene babilan aan. Hodi nunia, sia bele seluk malu, tan sia natene netu aan. Oras emi haklibur, la bele tokar malu. Tan Naꞌi Maromak nakara hotu-hotu tetuk no nesan.Ema makfiar sia naklibur malu iha fatin seluk sia, siakaan hahalok nuneꞌe: Feto sia musti tuur mamatek. Sia keta dale waꞌin. Sia nanono baa malikuk sia. Tan Naꞌi Maromak Ukun-badu naꞌak nunia. Kalo feto ida nakara nusu lia ida, nia musti nein fila uma lai, foin nusu baa laꞌen. Tan kalo feto sia lia oi-oik iha uma hamulak, sia namoe laꞌen. Mais tan saa emi iha Korintus la halo tuir nunia? Emi hanoin Maromak Manfatin nahabut nosi emi ka? Emi hanoin Manfatin nia loos bodik emi ka? Keta! Hanoin diꞌa-diꞌak lai! Kalo ema ida dale naꞌak, nia simu babelen atu natoꞌo Naꞌi Maromak mamenon, lale, dale naꞌak nia simu beran nosi Naꞌi Maromak Kmalar, bele. Mais, kalo tebe-tebes nunia, sia musti simu naꞌak, saa mak haꞌu kdale neꞌe lahoos nosi haꞌu duꞌuk, mais nosi Yesus, itakaan Naꞌin. Kalo sia la noꞌuk simu, emi keta rona sia. Mamaluk sia! Hariik metin nebee emi hetan babelen atu hatoꞌo Naꞌi Maromak mamenon. Keta badu ema mak dale nodi Kmalar lian. Kalo emi haklibur, halaꞌo hotu-hotu tuir loos no fatan. Lia ida liu lai, foin ida seluk. Halaꞌo hotu-hotu tuir taek no kneter. Keta tokar lauk. Kristus moris nikar nosi mateMamaluk sia! Haꞌu kakara nebee emi hanoin hikar Lia Diꞌak mak haꞌu katak baa emi hori uluk nia. Emi simu diꞌa-diꞌak Lia nia. Toꞌo baa oras neꞌe moos, emi haterus aan tuir bei-beik. Lia Diꞌak nia bele sori emi, surak emi kaer metin bei-beik. Tan kalo la fiar bei-beik, emikaan fiar nia, butan dei. Haꞌu kanorin emi tiꞌan nosi lia folin kaliuk, mak uluk ema nanorin baa haꞌu. Lia nia mak neꞌe: Naꞌi Maromak solok Kristus mai tiꞌan. Hotu, Kristus mate atu sori ita nosi itakaan salan sia. Lia nia natebes saa mak Maromak makoꞌan sia nakerek kedan hori uluk iha Hakerek Moon.Yesaya 53:5-12 Kristus mate, hotu ema nakoi Nia. Baa wainrua, Naꞌi Maromak nalo Nia moris nikar. Lia nia moos natebes saa mak makoꞌan nakerek kedan hori uluk iha Hakerek Moon.Kananuk Sia 16:8-10; Mateus 12:40; Kristus Klosan Lian 2:24-32 Nunia hotu, Kristus natadu aan baa mau PetrusHakerek Moon lia Yunani nakerek naꞌak, “Kefas”. Kefas nia, Petrus naran seluk. no baa Niakaan maktuir seluk sia hotu-hotu.Mateus 28:16-17; Markus 16:14; Lukas 24:34, 36; Yohanis 20:19 Hotu, dala ida, Nia natadu aan tenik baa ema makfiar naꞌin atus lima resin. Sia hotu-hotu naree Nia. Nosi ema nia sia, naꞌin hira mate tiꞌan, mais waꞌin sei moris. Nunia hotu, Nia natadu aan baa mau Yakobus. Nunia hotu, natadu aan baa Niakaan klosan sia hotu-hotu. Toꞌo ikus basuk, haꞌu moos karee Nia. Haꞌu hanesan oa ikun mak moris ikus basuk.Kristus Klosan Lian 9:3-6 Kristus klosan uluk sia hotu-hotu boot liu haꞌu. Haꞌu la kfatan dadi baa klosan, tan uluk haꞌu mak kasusar no ktonan Kristus eman sia iha fatin hotu-hotu.Kristus Klosan Lian 8:3 Mais Naꞌi Maromak natudu laran diꞌak baa haꞌu nodi nalo haꞌu toꞌo dadi nuneꞌe. Nia tulun haꞌu nunia, noo folin. Tan baa ikus, haꞌu mak serwisu liu klosan sia hotu-hotu! Lahoos tan haꞌu kbiit duꞌuk. Mais tan Naꞌi Maromak mak natudu laran diꞌak baa haꞌu. Dadi, kalo haꞌu mak kanorin ema ka, ema seluk mak nanorin, la saa ida. Ami hotu-hotu hanorin Lia Diꞌak mesak ida. Lia Diꞌak nia, mak emi simu tiꞌan nia. Ema mak mate tiꞌan atu moris nikar nodi isin founAmi hanorin tiꞌan haꞌak, Naꞌi Maromak solok Kristus mai tiꞌan, hotu Kristus mate, mais Naꞌi Maromak nalo Nia moris nikar. Tan lia nia, tan saa emi balu haꞌak, “Ema mak mate tiꞌan la moris nikar”? Niakaan lia tatuur saa? Kalo ema mak mate tiꞌan la moris nikar, Kristus moos la moris nikar! Kalo Kristus la moris nikar, lia hotu-hotu mak ami hanorin tiꞌan la noo folin. Emikaan fiar baa Kristus moos, butan dei! (15-16) Kalo ema mak mate tiꞌan la moris nikar, ami neꞌe, saksiin mak dale bosok hosi Naꞌi Maromak. Tan ami hanorin loron-loron haꞌak, “Naꞌi Maromak nalo Kristus moris nikar!” Tebes. Amikaan hanorin nunia tebes. Mais nosi ikus kalo ema mak mate tiꞌan la moris nikar, neꞌe naꞌak, Naꞌi Maromak la nalo Kristus moris nikar. (-) Hanoin kokon lia neꞌe: Kalo Kristus la moris nikar, emikaan fiar butan dei! Tan emi sei hatiu emikaan salan sia! Mais lahoos emi mesan dei, tan ema uluk mak mate tiꞌan sia moos talin aan no Kristus. Kalo Kristus la moris nikar, sia moos mate no kona lelen nosi Naꞌi Maromak. Ita hakrai aan baa Kristus hodi haloon nebee Nia tulun ita. Mais kalo Nia tulun ita baa oras ita sei iha raiklaran dei, ita haloon butan! Ita moos ema mak susar kaliuk nosi ema hotu-hotu! Tan Kristus moris nikar tiꞌan, lia saa mak atu dadiMais lahoos nunia. Lia loos, nuneꞌe: Naꞌi Maromak solok Kristus mai tiꞌan, hotu Kristus mate, mais Naꞌi Maromak nalo Nia moris nikar. Tebes. Mais lahoos Kristus mesan dei mak moris nikar, tan nosi ikus ema makfiar hotu-hotu mak mate tiꞌan, sia moos atu moris nikar. Kristus hanesan fuan ulun, tan Nia loke dalan bodik ita moris hikar hosi mate, hanesan Nia. Uluk aan, ema naꞌin ida dei mak Adam, nakur Naꞌi Maromak ukun, hotu kona kastikar mate. Kastikar nia tuun baa ita hotu-hotu. Mais oras neꞌe, noo ema ida seluk, mak Kristus. Nia moris tuir Naꞌi Maromak ukun. Tan Niakaan dadiꞌak, ema mak mate tiꞌan bele moris nikar! Ema hotu-hotu mak tuir Adam nodi nakur Naꞌi Maromak ukun, sia moos kona kastikar mate hanesan Adam. Nunia moos, ema hotu-hotu mak tuir Kristus. Nosi ikus Naꞌi Maromak nalo sia moris nikar hanesan Kristus. Mais ida-idak no niakaan oras. Kristus dadi ema uluk fohon mak moris nikar, nia hanesan dalan ulun. Nia namaan aan mai nikar iha raiklaran neꞌe lai, foin Niakaan ema sia moris nikar. Nunia hotu, foin rai falu fila toꞌo mai. Baa oras nia, Kristus atu dadi Naꞌin mak nadodok beran hotu-hotu, makaer ukun hotu-hotu, no matenek hotu-hotu mak sakar Naꞌi Maromak. Hotu nunia, Nia latan nikar Niakaan beran nia baa Maromak, Niakaan Ama. Kristus musti kaer ukun toꞌo Naꞌi Maromak natoba nola hotu-hotu mak sakar Kristus, nebee sia loꞌu baa Nia.Kananuk Sia 110:1 Noo lia ida tenik mak sakar ita ema raiklaran. Neꞌe mak, ita musti mate. Mais ikus basuk, Naꞌi Maromak moos natoba nola beran mak nalo ema mate. Nunia hotu, ema la mate ona. Hakerek Moon naꞌak, “Naꞌi Maromak atu nalo funu hotu-hotu foti liman baa Ema mak Nia nameno atu solok mai nia.” Malorek tiꞌan baa ita naꞌak, Naꞌi Maromak la foti liman. Tan Nia mak foti Kristus dadi Naꞌin bodik ema hotu-hotu.Kananuk Sia 8:6 Hotu-hotu foti liman baa Naꞌi Maromak Oan lai, foin Oa nia latan nikar hotu-hotu baa Niakaan Ama mak foti Nia. Nunia hotu, Naꞌi Maromak kaer ukun toꞌo nima-nimak. Nia ukun ema hotu-hotu iha lia hotu-hotu. Kalo ema mak mate tiꞌan la moris nikar, ita kole butanNoo ema mak nakara simu sarani atu seluk ema mak mate tiꞌan mak sei la simu sarani dauk. Mais kalo ema mak mate tiꞌan la bele moris nikar, siakaan hahalok butan dei.Tohar neꞌe lia isin la malorek. Adat “simu sarani atu seluk ema mak mate tiꞌan,” ita la hetan adat nia iha tohar seluk iha Naꞌi Maromak Mamenon Foun tomak. Ami duꞌuk hetan susar waꞌin toꞌo kreꞌis mate, tan keke lema Lia Diꞌak. Mais kalo ema mak mate tiꞌan la moris nikar, tan saa ami haksakar aan halo nunia? Butan dei! Sura loron haꞌu kreꞌis mate tan serwisu neꞌe. Mais kalo haꞌu kmate, la saa ida. Tebes. Mamaluk sia mak haꞌu kadomi, masik haꞌu kmate moos, haꞌu kbele kfoti oin, tan emi talin malu ho itakaan Naꞌin Yesus Kristus mak Naꞌi Maromak solok mai tiꞌan nia. Hori hirak nia, baa oras haꞌu ksei iha kota Efesus, ema mak aat nuꞌu asu fuik, sia mai lisuk haꞌu. Kalo haꞌu kterus susar nunia bodik haꞌu duꞌuk, lahoos bodik Kristus, haꞌukaan susar nia butan dei. Kalo ema mak mate tiꞌan la moris nikar, diꞌak liu ita kalolon tuir ema mak dale naꞌak,“Mai ita hadahur bele-bele,hodi haa-hemu hamidar aan dei,tan awan ita mate!”Yesaya 22:13 Keta kona beꞌur toꞌo tuir dale nia. Noo lia fuan seluk mak naꞌak,“Kalo ita hadulur ho ema aat,ita sees hosi dalan moris loos.” Tan lia nia, keta halo aat ona! Bali aan, halo lia loos! Emi musti horan moe, tan noo ema iha emikaan klaran mak sei la natene Naꞌi Maromak dauk. Oras ita moris hikar, itakaan isin lolon atu dadi nunabee?Noo ema mak nusu naꞌak, “Oin nunabee toꞌo ema mak mate tiꞌan bele moris nikar? Siakaan isin lolon atu dadi nunabee?” Hoi momok sia! Lia nuneꞌe. Kalo kuda fini, fini nia musti dodok iha rai laran lai, foin bele tubu, bele moris, no bele nadikin. Fini mak ita kuda, niakaan ilas la manesak no ai horis mak nadikin no nataha. Fini nia, fini maran nuꞌu fini tora, fini hare, no fini seluk sia. Kuda hotu, ida-idak tubu no moris tuir Naꞌi Maromak hakaran. Tan Nia mak nakotu tiꞌan ai horis ida-idak niakaan ilas. Buat horis sia moos nunia. Ida-idak noo niakaan ilas tuir Naꞌi Maromak hakaran. Ema raiklaran isin lolon, tuir ema raiklaran niakaan ilas. Osa no lotuk isin, ida-idak noo niakaan ilas. Manu ai leten, ida-idak noo niakaan ilas. Naꞌan tasi, ida-idak noo niakaan ilas. Seluk tenik moos noo siakaan ilas duꞌuk. Noo buat iha laleꞌan, noo buat iha raiklaran. Buat laleꞌan noo siakaan kabaas duꞌuk, tan siakaan kabaas nia, seluk nosi buat raiklaran. Buat raiklaran moos noo siakaan kabaas duꞌuk, tan siakaan kabaas nia, seluk nosi buat laleꞌan. Iha laleꞌan, loro matan kabaas seluk; fulan kabaas seluk; fitun kabaas moos seluk. Ida-idak noo niakaan ilas duꞌuk. Ida-idak noo niakaan kabaas duꞌuk. Lia nuneꞌe. Ema mak mate tiꞌan atu moris nikar nuꞌu fini ohin nia. Kalo hakoi ema maten, niakaan maten aat karin. Mais nosi ikus baa oras rai falu fila, ema nia atu moris nikar nodi isin foun. Nia seluk, tan la mate tenik ona. Oras ita hakoi ema maten, ita horan maten nia sasobo. Mais oras rai falu fila ema nia moris nikar nodi isin foun, nia kabaas, tan dadi moos tiꞌan! Tebes! Oras neꞌe itakaan isin lolon la biit, tan ita atu mate. Mais oras rai falu fila ita moris hikar hodi isin foun, lahoos nunia ona, tan ita atu simu isin lolon foun mak biit tebes. Oras ita sei moris, itakaan isin lolon hatene haneo no horan, nebee ita bele moris iha raiklaran neꞌe. Mais oras ita moris hikar, Maromak Kmalar atu foo isin foun baa ita, nebee ita bele moris iha laleꞌan. Ema raiklaran dala uluk mak manesak no ita, neꞌe mak Adam. Hakerek Moon naꞌak, “nia dadi ema mak moris nodi natene naneo no noran.” Mais noo ema ida ilas nuꞌu Adam mak beran boot kaliuk. Neꞌe mak Kristus. Niakaan Kmalar bele foo moris loos baa ema raiklaran.Lia Uluk Fohon 2:7 Oras ita moris iha raiklaran hodi ilas dala uluk nia, ita hatene haneo no horan, hotu ita mate. Mais oras ita moris hikar, ita hetan ilas foun nebee ita bele moris iha laleꞌan. Ilas dala uluk, ilas ema mak haseꞌi hosi rai isin atu moris iha raiklaran. Mais ilas dala rua, ilas Kristus mak moris iha laleꞌan. Ita hotu-hotu, ilas manesak no ema dala uluk nia mak Naꞌi Maromak naseꞌi nosi rai isin atu moris iha raiklaran. Mais ita hotu-hotu mak talin malu ho Kristus, itakaan ilas manesak no Kristus mak moris iha laleꞌan. Oras neꞌe itakaan ilas manesak no Adam mak Naꞌi Maromak naseꞌi nosi rai isin nia atu moris iha raiklaran. Mais kleu-leur, ita atu seluk hodi ilas foun mak manesak no Kristus mak moris iha laleꞌan. Mamaluk sia! Oras neꞌe, haꞌu katak baa emi lia nuneꞌe: iha raiklaran neꞌe, itakaan isin lolon dadi nosi raan no ruin, tan tuir ilas dala uluk. Hodi ilas nunia, ita la bele moris iha laleꞌan no la bele simu sasoin mak Naꞌi Maromak rai hein bodik Niakaan renu. La bele! Tan ilas nunia, atu mate, hotu aat karin. La bele simu sasoin mak nafati nohuun. Hanono diꞌa-diꞌak, tan haꞌu atu kalore lia subar ida baa emi. Oras rai falu fila, ema makfiar balu la mate. Mais ita hotu-hotu dadi seluk hodi ilas foun. Oras toꞌis nalia dala ikus basuk, lia hotu-hotu neꞌe laku matan dadi. Oras nia, ema mak mate tiꞌan sia moris nikar. Nunia hotu, sia la mate tenik no la aat karin tenik. Nunia moos ita mak sei moris. Ita hotu-hotu dadi ilas foun.1 Tesalonika 4:15-17 (53-54) Itakaan isin lolon mak oras neꞌe bele aat, atu dadi seluk baa ilas mak la bele aat! Ita mak oras neꞌe bele mate, atu dadi seluk baa ilas mak la bele mate! Lia nia natebes lia iha Hakerek Moon naꞌak,“Ita la mate tenik ona,tan Naꞌi Maromak nadodok tiꞌan beran mak nalo ema mate.”Yesaya 25:8 (-) “Hoi, Maten!Okaan beran iha nabee?Hoi, Maten!Okaan raroꞌat iha nabee tenik?”Hosea 13:14 Tebes nunia. Mais tan saa mamaten beran lisuk ita ema raiklaran? Tan ita halo sala. Tan saa itakaan salan bele lisuk ita nunia? Tan ita sakar Naꞌi Maromak Ukun-badu. Mais oras neꞌe, seluk tiꞌan! Ita tonu Naꞌi Maromak, tan Nia nodi itakaan Naꞌin Yesus Kristus, nalo ita hatoba hola lia aat sia hotu-hotu. Tan hotu-hotu foti liman baa Kristus. Lia nuneꞌe, mamaluk sia! Haterus aan biit! Keta kakoen! Serwisu bodik Naꞌi Maromak hodi laran maluak, tan emi hatene tiꞌan emikaan serwisu nia, la butan. Osan mak ema foo atu nodi tulun Kristus eman sia iha YerusalemOras neꞌe, haꞌu atu kakerek kosi osan mak emi atu libur hodi tulun Kristus eman susar sia iha Yerusalem. Haꞌu kalore tiꞌan baa hutun sarani sia iha rai Galilea kaꞌak, sia musti libur osan nia oin nunabee. Oras neꞌe emi moos musti halo tuir nuneꞌe:Roma 15:25-26 Sura loron boot, emi ida-idak musti rai osan oan ida nosi serwisu isin. Keta hein haꞌu kmai lai, foin hahuu libur osan. Kalo haꞌu kmai tiꞌan, emi boi hola ema naꞌin hira mak emi fiar, nebee sia nodi osan nia baa Kristus eman sia iha Yerusalem. Haꞌu kbele kalo hakerek atu kodi katak maklituk hutun sarani sia iha nebaa. Mais kalo emi haꞌak, diꞌak liu haꞌu moos tuir, haꞌu moos kakara. Ami bele baa ho emi. Paulus nakara baa kota KorintusHaꞌu kbeer baa karee emi, mais haꞌu ksei baa uluk Makedonia. Haꞌu kakara laꞌo kasirin rai Makedonia lai,Kristus Klosan Lian 19:21 foin haꞌu kmai emi, nebee kein kleur oda ko emi. Arumak haꞌu kein toꞌo oras rai udan siku. Hotu, emi bele tulun haꞌu baa fatin ida seluk. Haꞌu kakara kein ko emi, lahoos oras dei, mais kleur oda, kalo Naꞌi Maromak nakara. Mais sei kakara kein iha kota Efesus neꞌe, toꞌo loron boot Pentakosta. Loron boot nia, loron lima nulu siku loron boot Paska.Ukun-badu Naꞌilulik 23:15-21; Hanoin Hikar Dalan Moris 16:9-11 Masik ema waꞌin sakar Kristus iha neꞌe moos, sei noo leet waꞌin mak furak basuk, bodik haꞌu kserwisu bodik Nia iha neꞌe.Kristus Klosan Lian 19:8-10 Kalo Timotius mai baa emi tiꞌan, simu nia diꞌa-diꞌak, nebee nia lalika naneo oi-oik. Nia moos itakaan Naꞌin eman serwisu nuꞌu haꞌu.1 Korintus 4:17 Keta foo leet ema naraik nia. Tulun nia, toꞌo nia fila nikar mai diꞌa-diꞌak. Tan haꞌu ko mamaluk rumak sia hein nia. Noo lia ida tenik. Haꞌu kamaus itakaan maluk Apolos, nebee nia baa matan emi no mamaluk rumak sia. Mais toꞌo baa oras neꞌe, nia sei la noꞌuk baa. Hein baa dei, toꞌo noo leet diꞌak, foin nia tone. Hanono baa malikuk ema sarani siaDaka aan diꞌa-diꞌak! Haterus aan hodi fiar bei-beik baa Naꞌi Maromak! Keta hataꞌuk! Hakbiit aan! Halo sa-saa dei, musti hatudu emikaan dadomin. Mamaluk sia! Emi hotu-hotu hatene haꞌak, mau Stefanus no niakaan uma kain dadi ema dala uluk mak fiar baa Kristus iha emikaan rai Akaya nebaa. Sia serwisu susi ruin atu naliku ema makfiar hotu-hotu iha nebaa. Tan baa nia, haꞌu kusu nebee1 Korintus 1:16 emi hanono baa sia no ema seluk mak serwisu bele-bele no sia atu naliku emi. Haꞌu neon boot, tan mau Stefanus, mau Fortunatus, no mau Akaikus mai iha neꞌe. Haꞌu kbeer basuk atu karee emi, mais oras sia mai, nuꞌu sia seluk emi. Sia nakbiit haꞌukaan neon, nuꞌu sia moos nakbiit emikaan neon. Ita musti hakneter ema oin nunia sia. Paulus solok tabeHutun sarani sia iha rai Asia solok tabe baa emi. Maꞌu Akila no feen bii Priskila,Hakerek Moon lia Yunani nakerek naꞌak, “Priska”. Priska no Priskila nia, naran ida dei. no ema hotu-hotu mak naklibur iha siakaan uma moos solok tabe baa emi. Sia no ita talin malu bele ho itakaan Naꞌin.Kristus Klosan Lian 18:2 Ema makfiar hotu-hotu iha neꞌe moos solok tabe.Oras emi haklibur, foo tabe baa malu hodi deꞌi kabaas mak fatan bodik ema makfiar sia. Haree kokon lai! Haꞌu, Paulus kodi liman duꞌuk kakerek lia tohar rohan neꞌe: Dame! See mak la nadomi itakaan Naꞌin, Naꞌi Maromak kastikar nia.Haꞌu kakara foo tabe baa ema kodi ami ema Yahudi lian, lia Aram kaꞌak, “Marana ta!” Lia isin naꞌak, “Naꞌi Yesus! Ita Boot mai ona!” Haꞌu kakroꞌan nebee Yesus, itakaan Naꞌin, natudu laran diꞌak baa emi. Haꞌu kadomi emi hotu-hotu, tan ita bele-bele talin malu ho Kristus mak Naꞌi Maromak solok mai tiꞌan nia.Toꞌo neꞌe dei.Nosi haꞌu,Paulus 2 Korintus Paulus nakerek dala rua bodik hutun sarani iha kota KorintusTabeHakerek neꞌe nosi haꞌu, Paulus, mak Naꞌi Maromak boi baa Yesus Kristus klosan. Itakaan maluk Timotius namutuk no haꞌu iha neꞌe. Ami rua solok tabe.Haꞌu kalo hakerek bodik emi hutun sarani sia iha kota Korintus no rai Akaya tomak.Kristus Klosan Lian 18:1 Haꞌu kaloon baa itakaan Ama Maromak no itakaan Naꞌin Yesus Kristus, nebee natudu laran diꞌak baa emi, nebee emi bele moris manek no dame. Paulus tonu Naꞌi MaromakAmi hakara nebee ema hotu-hotu foti-nahaas Naꞌi Maromak naran. Tan Nia, itakaan Naꞌin Yesus Kristus Aman. Horan dodan hotu-hotu nahabut nosi Nia. Nia mak nakbiit itakaan neon nohuun. Kalo ita hetan susar, Nia nalo ita neon diꞌak. Hodi nunia, ita bele halo ema seluk neon diꞌak. Kristus netan susar waꞌin tan nalo lia diꞌak bodik ita. Mais oras ita hetan susar, ita moos hetan babiit hosi Naꞌi Maromak, tan ita talin malu ho Kristus. Oras ami hetan susar, Naꞌi Maromak nakbiit amikaan neon, nebee ami bele haterus aan hodi neon boot. Naꞌi Maromak moos nodi dalan nia nebee ami bele hakbiit emikaan neon no sori emi hosi lia aat sia. Hodi nunia, kalo emi hetan susar hanesan ami, Naꞌi Maromak moos nakbiit emikaan neon, nebee emi bele haterus aan hodi neon boot hanesan ami. Ami fiar haꞌak, emi bele terus biit. Tan kalo emi hetan susar nuꞌu ami, Naꞌi Maromak bele nakbiit emikaan neon, nuꞌu Nia moos nakbiit tiꞌan amikaan neon. Mamaluk sia! Ami hakara nebee emi hatene tebes hosi susar mak ami hetan iha rai Asia. Baa oras nia, ami horan todan liu tan amikaan babelen. Ami neon mamar, toꞌo haneo loos mate dei.1 Korintus 15:32 Ami horan nuꞌu ema ida mak rona tekis ema makotu lia taa ukun mate baa nia. Mais lia nia sia hotu-hotu dadi, nebee ami hetak fiar baa Naꞌi Maromak, no la tara aan baa amikaan babelen duꞌuk. Naꞌi Maromak, mak noo beran atu nalo ema mak mate tiꞌan moris nikar. Nia mak sori ami nosi lia aat sia baa oras ami kreꞌis mate. Ami haloon baa Nia haꞌak, Nia moos nakara sori emi nunia. Kalo emi hamulak bodik ami, hahalok nia tulun ami. Hodi nunia, Naꞌi Maromak nalo lia diꞌak bodik ami, tan ema waꞌin namulak bodik ami. Hotu, baa oras ema waꞌin nia sia nanoin ami, sia moos sera dodan baa Naꞌi Maromak. Tan saa Paulus sei la baa tenik kota Korintus daukAmi bele dale waꞌin, tan amikaan serwisu loos no tebes. Ami serwisu hodi neon moos tuir Naꞌi Maromak nakara. Ami hetan matenekPaulus niakaan hakara iha tohar neꞌe, lia isin naꞌak ‘matenek mak nalo ema nanoin naruk, nebee bele natene lia tuir Naꞌi Maromak hanoin’. Neꞌe naꞌak, ‘matenek’ neꞌe, lahoos nosi kakutak loos dei, mais nosi neon no. hosi Naꞌi Maromak, lahoos hosi ema raiklaran. Hodi nunia, ami bele tulun ema waꞌin, kaliuk emi. Iha hakerek neꞌe, haꞌu kakerek loos lia mak emi bele hatene. Oras neꞌe, emi foin hatene haꞌukaan hakaran balu. Mais haꞌu kaloon, kalo bele, emi hetak hatene liu tan tenik. Masik baa oras neꞌe, emi foin hatene balu, nosi ikus, oras itakaan Naꞌin Yesus Kristus mai nikar, haꞌu kfiar emi bele hatene hotu. Hodi nunia, emi bele neon boot tan ami, hanesan ami moos neon boot tan emi. Uluk, haꞌu kakotu tiꞌan atu ktone karee emi tenik, nebee haꞌu kbele tulun emi isin rua. Haꞌu kaneo kaꞌak, kalo haꞌu kbaa rai Makedonia, haꞌu ktuli karee emi. Hotu, kalo haꞌu kfila mai kosi Makedonia, haꞌu kbele tuli emi tenik. Hotu, emi bele tulun haꞌu laꞌo liu baa rai Yudea.Kristus Klosan Lian 19:21 Mais haꞌu ksei la tone dauk. Arumak emi haneo haꞌak, haꞌu kbosok emi ka? Arumak emi haneo haꞌak, haꞌu kdale karin nuꞌu ema mak tuir raiklaran beer ka? Arumak emi haneo haꞌak, haꞌu neꞌe, ema oin-kotuk mak iha oin naꞌak, “heꞌe!” iha kotuk naꞌak “lale!” Arumak emi haneo haꞌak, haꞌu neꞌe, ilas nunia ka? Lale. Nuneꞌe mai. Kalo Naꞌi Maromak dale lia ida, nanis Nia nalo tuir. Ami moos nunia. Kalo ami dale iha oin haꞌak, “heꞌe!”, iha kotuk la haꞌak, “lale.” Haꞌu ko Silas no Timotius hanorin emi tiꞌan hosi Yesus Kristus, Naꞌi Maromak Oan. Kristus lahoos ema oin-kotuk mak iha oin dale “heꞌe”, iha kotuk dale “lale”. Yesus moos la koen kedas, tan kalo Nia dale “heꞌe”, “heꞌe” bei-beik.Kristus Klosan Lian 18:5 Lia hotu-hotu mak Naꞌi Maromak nameno bodik ita, nanis Nia nalo tuir. Nunia moos, kalo Yesus nameno lia ida naꞌak, “heꞌe,” ita bele hatebes haꞌak, “tebes!” tan ita talin malu ho Nia. Hodi nunia ita moos hatudu Naꞌi Maromak Niakaan makaꞌas. Naꞌi Maromak, mak boi nola emi no ami tiꞌan. Nia mak foti ita baa Niakaan ema. Nia moos nalo ita bele terus bei-beik. Nia foo Niakaan Kmalar Lulik atu babilan ita, nodi natudu Niakaan hakaran bodik ita. Lia nia hanesan ema ida marak niakaan karau sia atu foo tadak naꞌak, karau nia, niakaan sasoin. Haꞌu kdale neꞌe, la bosok. Naꞌi Maromak natene haꞌukaan neon laran. Nia natene tan saa haꞌu ksei la tone emi iha kota Korintus dauk. Nuneꞌe mai. Haꞌu la ktone dauk, tan la koꞌuk kamoe emi, tan emikaan hahalok aat. Ami la beer dadi ulun bodik emi. Mais ami beer serwisu bele-bele ho emi, nebee emi bele neon boot no haterus aan biit, tan fiar baa Naꞌi Maromak. Tan lia nia, haꞌu kakotu tiꞌan kaꞌak, haꞌu ksei la tone emi dauk, nebee ita hotu-hotu lalika neon susar. Kalo haꞌu kmai kasusar emi, see tenik mak bele nalo haꞌu neon diꞌak? La noo tenik. Hela mesan emi foin bele. Mais kalo haꞌu kmai baa oras neꞌe, haꞌu kmusti kasusar emi, tan emikaan hahalok. Tan lia nia, haꞌu kfoo hakerek uluk nia, kaꞌak, haꞌu ksei la tone dauk emi. Haꞌu ksei kein toꞌo emi hahulin mohu emikaan lia lai, foin haꞌu ktone. Hodi nunia, haꞌu lalika neon susar tan emikaan lia aat nia sia. Tuir dalan loos, emi musti halo haꞌu neon diꞌak. Malorek tiꞌan baa haꞌu kaꞌak, kalo haꞌu neon diꞌak, neꞌe naꞌak, emi moos neon diꞌak. Baa oras haꞌu kalo hakerek uluk nia, haꞌu koran susar no neon todan, tan emikaan hahalok. Haꞌu moos tanis waꞌin. Mais kakerek kalo nunia kodi katudu haꞌukaan dadomin baa emi. Lahoos atu kodi kasusar emi. Paulus nakara nebee sia foo pardua baa ema mak uluk nalo sala(1 Korintus 5:1-13)Ema ida iha emikaan hutun sarani nasusar ema waꞌin tiꞌan. Haꞌu moos susar tan niakaan hahalok. Tuir loos, hahalok nia la kona haꞌu resik, mais kona baa emi. Oras neꞌe emi deꞌan nia toꞌo nia nanawa tiꞌan. Tan nia nanawa tiꞌan, emi musti haluꞌa lakon niakaan salan, hodi dale diꞌa-diꞌak hikar ho nia. Keta toꞌo nia neon monu. Haꞌu kusu nebee emi hotu-hotu hatudu dadomin baa nia. Haꞌu kalo hakerek uluk nia atu kodi sukat emi. Haꞌu kakara katene, kalo emi halaꞌok lia hotu-hotu mak uluk haꞌu karuka baa emi nia. Oras neꞌe, kalo emi foo pardua baa ema nia hodi haluꞌa niakaan salan, haꞌu moos kakara. Kalo nia nalo sala baa haꞌu, haꞌu kaluꞌa tiꞌan. Haꞌu kalo nunia iha Kristus oin, nebee haꞌu dadi knaninuk bodik emi. Ita musti foo pardua baa ema, nebee diabu ulun la noo leet atu nahonu ita. Ita keta momok, tan ita musti hatene hola diabu niakaan kakutak kadoor atu nodi naloti ita. Paulus solok hakerek dala uluk baa hutun sarani iha Korintus, hotu nein atu rona lia nosi siaUluk, oras haꞌu kbaa kota Troas atu kanorin ema kosi Kristus Niakaan Lia Diꞌak, Naꞌi Maromak loke dalan bodik haꞌu. Masik nunia moos, haꞌukaan neon la nakmetin, tan haꞌukaan maluk Titus sei la mai dauk nodi lia nosi emi. Tan baa nia, haꞌu kbaa sale ema makfiar sia iha Troas, hotu haꞌu kbaa rai Makedonia.Kristus Klosan Lian 20:1 Kristus natoba nola lia aat siaMasik haꞌu iha nabee dei, haꞌu ksera dodan waꞌin baa Maromak, tan Kristus natoba nola lia aat sia, toꞌo hotu-hotu la nakfodak. Tan ita soman malu ho Kristus, Naꞌi Maromak nalaꞌo ita bei-beik ahan Niakaan ema. Baa oras ita katak ema hosi Kristus, hahalok nia hanesan nuhar morin ida mak morin lema ema hotu-hotu. (15-16) Uluk aan, ema Yahudi nalo sera tunun. Knuhar morin nia saꞌe baa Maromak, nalo Nia neon diꞌak. Ita moos hanesan nuhar morin ida mak saꞌe baa Maromak tan ita talin malu ho Kristus. Mais ema mak seꞌi kotuk baa Maromak, sia filak ita baa nuhar dois, tan ita foo hatene baa sia haꞌak, sia atu dodok tan netan kastikar mak sasa faꞌe sia nosi Naꞌi Maromak. Mais ema mak moris loos, sia filak ita baa nuhar morin, tan ita foo hatene baa sia haꞌak, Kristus sori sia no foo moris nima-nimak baa sia. Ema raiklaran see, mak bele nalo lia nia? La noo. Kristus mesan mak bele nalo. (-) Hanoin. Ami neꞌe, lahoos nuꞌu ema seluk mak nalo aan hanesan Kristus klosan. Sia nanorin Maromak Manfatin atu buka sotir hanesan ema mak faꞌan sa-saa. Emi hotu-hotu bele haree malorek tiꞌan haꞌak, ami la nunia, tan ami hanorin hodi neon loos. Amikaan dale nahabut baa Maromak. Amikaan moris talin malu ho Kristus. Naꞌi Maromak eman sia simu Mamenon FounArumak emi hanoin haꞌak, ami neꞌe ibun boot ka? Arumak emi hanoin haꞌak, ami nuꞌu ema nia sia mak nodi hakerek tonun nosi ema seluk, nebee emi simu sia ka? Lale! Ami la halo nunia. Ami moos la husu hakerek tonun hosi emi atu hodi baa fatin seluk. Ami hoo kedan hakerek tonun tiꞌan. Hakerek nia, mak emi duꞌuk. Lia nosi emikaan moris, ami rai tiꞌan iha amikaan neon. Hotu ami katak baa ema hotu-hotu, nebee sia moos natene emikaan moris. Hodi nunia, sia natene amikaan serwisu folin. Malorek tiꞌan, emi hanesan hakerek mak Kristus nakerek, hotu latan baa ami. Mais Nia la nakerek nodi ai ween metan. Nia moos la nakerek iha fatuk kabelak ahan nuꞌu Ukun-badu mak Naꞌi Maromak latan baa Bei Musa uluk aan nia. Mais Nia nakerek iha emikaan neon nodi beran nosi Maromak Kmalar mak moris.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 24:12; Yeremia 31:33; Yeskiel 11:19, 36:26 Ami hatene haꞌak, amikaan dalen neꞌe tebes no loos, tan Kristus natebes nunia tiꞌan. Kalo ami duꞌuk, ami la hoo beran atu halo sa-saa. Mais beran mak ami simu neꞌe, mai nosi Naꞌi Maromak. Nia mak foti ami baa ain-liman atu baa katak Niakaan Mamenon Foun baa ema. Mais Mamenon Foun nia isin, lahoos lia ema nalaꞌok ukun-badu, mais lia ema moris talin malu no Kmalar Lulik. Kalo ema ida nalaꞌok ukun-badu nebee Naꞌi Maromak simu nia, hahalok nia la noo folin, tan nodi ema baa mate. Mais kalo ema ida talin malu no Maromak Kmalar, nia netan moris loos toꞌo nima-nimak.Yeremia 31:31 Uluk aan, Naꞌi Maromak baꞌat Niakaan Ukun-badu baa fatuk kabelak, hotu foo baa bei Musa. Lia nia, makaꞌas tebes. Mais lia nuneꞌe mai. Masik ema Israꞌel sia nalaꞌok Ukun-badu nia moos, nosi ikus sia sei kona lelen nosi Naꞌi Maromak. Baa oras bei Musa simu nola Ukun-badu nia sia, niakaan oin naksinak makaꞌas basuk. Ema Israꞌel sia la bele titu-naree niakaan oin. Dau-dau sinak nia lakon, foin sia bele.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 34:29 Kalo Ukun-badu mak hakerek iha fatuk bele dadi makaꞌas nunia, saa tenik Mamenon mak Maromak Kmalar nakerek iha itakaan neon. Nanis, makaꞌas liu tan tenik. Ukun-badu nia natudu naꞌak, ita musti hetan kastikar mate mak naketak ita nosi Maromak, tan ita sakar hotu Ukun-badu nia. Masik nunia moos, ita sei hafoli Ukun-badu nia makaꞌas. Mais Maromak Kmalar makaꞌas liu tenik, tan Nia natudu dalan nebee ita bele diꞌa-diꞌak hikar ho Naꞌi Maromak. Ukun-badu mak uluk ema nafoli makaꞌas, oras neꞌe la nunia tiꞌan, tan noo Mamenon Foun mak makaꞌas liu tan tenik. Ukun-badu nia niakaan makaꞌas, hanesan bei Musa oin mak naksinak la oras, hotu lakon. Mais Naꞌi Maromak Mamenon Foun makaꞌas liu tan tenik, tan nafati nohuun. Tan ami haloon baa Naꞌi Maromak Mamenon Foun mak nafati nia, ami haksakar aan dale malorek no la subar lia. Ami lalika halo nuꞌu bei Musa mak taka subar oin nodi tais, nebee ema Israꞌel sia la bele naree sinak mak lakon nai-naik nia.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 34:33-35 Naꞌi Maromak nalo ema Israꞌel siakaan kakutak naktomak. Toꞌo baa oras neꞌe moos, kalo sia leno Niakaan Mamenon Tuan iha Hakerek Moon, hanesan noo tais ida mak taka nola siakaan ulun, toꞌo sia nuꞌu ema beik. Sia musti fiar baa Kristus lai, foin kakutak nakloke nikar. Nunia tebes. Toꞌo baa oras neꞌe moos, kalo ema Yahudi sia leno bei Musa niakaan hakerek, sia rona, mais sia la natene tebe-tebes hakerek isin, tan la tama baa siakaan neon, hanesan noo tais taka nola neon. Mais kalo ema ida fila nikar fiar baa itakaan Naꞌin, nuꞌu tais nia nakloke tiꞌan.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 34:34 Naꞌin nia, neꞌe mak, Maromak Kmalar. Kalo Kmalar nia moris iha itakaan neon, ita hakbois tiꞌan. La noo mak saseni ita nosi Naꞌi Maromak ona. Tais la taka ita ona. Tan baa nia, ita dadi nuꞌu lalenok mak nasai Naꞌi Maromak ahar maksinak. Sura loron ita hetak haksinak hasai Niakaan sinak, toꞌo ita hakfilas dadi hanesan Nia, tan Niakaan Kmalar Lulik tulun ita. Naha folin todan mak ema rai iha sasanan rai laranTan Naꞌi Maromak natudu dodan baa ami nunia, ami halaꞌok Niakaan serwisu. Ami la neon mamar, mais ami haterus aan bei-beik. Hori uluk ami hakotu tiꞌan atu dudu sees lia aat sia. Ami la halo lia funin mak moe lalek. Ami la tolek. Ami la dale bosok Maromak Manfatin, mais ami hanorin halo loos. Hodi nunia, ema hotu-hotu bele leno duꞌuk amikaan dale iha Naꞌi Maromak oin, hotu nakotu duꞌuk, ami neꞌe, ema raiklaran oin nuꞌu saa. Mais ema mak la noꞌuk natene Lia Diꞌak mak ami hanorin nia, sia atu dodok tan kona kastikar mak sasa faꞌe sia nosi Naꞌi Maromak. Oras neꞌe, ema waꞌin naloon baa diabu ulun. Nia nalo balu kakutak naktomak, toꞌo neon naktomak no la fiar baa Naꞌi Maromak. Tan siakaan matan delek nunia, sia la bele naree Naꞌi Maromak Niakaan sinak. Sia la simu Lia Diꞌak nosi Kristus mak mai naroma sia. Masik Kristus ilas ida no Naꞌi Maromak, sia la titu. Ami la dale aan duꞌuk, mais ami dale waꞌin hosi lia Yesus Kristus, itakaan Naꞌin. Kalo ami dale aan duꞌuk, ami dale loos lia neꞌe: ami neꞌe dadi emikaan ain-liman, tan Yesus mak nakara. Uluk aan, Naꞌi Maromak dale naꞌak, “Musti noo kroman mak naksinak iha fatin makukun.” Hotu, Nia naseꞌi Niakaan kroman atu naksinak iha itakaan neon laran, tan nakara foo Niakaan kroman baa ita. Lia nia isin naꞌak, baa oras ita hanoin lia hosi Kristus, ita moos hanoin Naꞌi Maromak beran no ahar maksinak.Lia Uluk Fohon 1:3 Ita neꞌe, ema raiklaran da-dauk dei. Masik nunia moos, Naꞌi Maromak bali Niakaan ahar maksinak kabaas nia iha itakaan neon laran tiꞌan. Lia nia hanesan ema ida rai niakaan sasoin mak noo folin iha sasanan rai laran. Malorek tiꞌan, ahar maksinak makaꞌas iha itakaan neon, la mai nosi ita, mais mai nosi Naꞌi Maromak. Dadi, masik ema tonan no nasusar ita karuk-kwana moos, ita haterus aan bei-beik. Masik ita la hatene atu halo saa moos, ita la neon mamar. Masik ema naloot no namukit ita moos, Naꞌi Maromak la laꞌo nela ita. Masik ema taꞌe ita moos, ita la dodok. Dala waꞌin ami kona tonan kreꞌis mate, hanesan Yesus moos kona tonan oras Nia mate. Mais hodi nunia, ema iha fatin hotu-hotu bele naree malorek beran nosi Yesus Niakaan moris iha amikaan moris. Nunia tebes! Ami hetan tonan kreꞌis mate, tan dadi baa Yesus eman. Mais hodi nunia, ema hotu-hotu bele naree Yesus moris iha amikaan moris mak bele mate neꞌe. Mais nuneꞌe. Masik ami mate moos, ami la hataꞌuk dale hosi Kristus. Ami hadiꞌa aan mate, nebee emi bele hetan moris. Hakerek Moon naꞌak, “Tan Haꞌu kfiar baa Naꞌi Maromak, etuk haꞌu kdale.” Amikaan hanoin moos manesak. Ami fiar baa Naꞌi Maromak, etuk ami musti katak Nia baa ema.Kananuk Sia 116:10 Ami hatene haꞌak, Naꞌi Maromak mak nalo itakaan Naꞌin Yesus, moris nikar. Nosi ikus, Nia atu nalo ita moris hikar bele, tan ita soman malu ho Yesus. Hotu ita hariik iha Maromak oin, tan Nia simu ita. Nia nalo lia neꞌe sia, bodik emi. Sura loron Nia beer natudu laran diꞌak hetak waꞌin baa ema. Hodi nunia, ema sera dodan hetak waꞌin baa Nia nodi katak lia nosi Niakaan ahar maksinak kabaas. Ita fiar nohuun baa Naꞌi MaromakTan lia nia, ita la neon mamar, mais haterus aan bei-beik. Masik itakaan isin lolon dodok, sura loron Naꞌi Maromak nakbiit itakaan neon. Tuir ita haneo, baa oras neꞌe ita kona susar oi-oik. Mais ita musti hanoin, tan loron ikus Naꞌi Maromak atu foti-nahaas ita. Tan lia nia, ita hafolin saa mak dadi baa oras neꞌe, la saa ida! Ita musti haneo baa lia mak la naksain. Tan lia mak naksain, la oras dei. Mais lia mak la naksain, nafati nima-nimak. Ita hatene haꞌak, oras neꞌe ita tau heik itakaan isin lolon iha raiklaran neꞌe, hanesan batane mak nariik heik. Masik itakaan isin lolon atu dodok moos, ita lalika neo-neon, tan Naꞌi Maromak nadiꞌa kedan tiꞌan fatin kabaas bodik ita iha laleꞌan. Fatin nia, lahoos ema raiklaran mak nariik, mais Naꞌi Maromak duꞌuk mak nariik. Fatin nia nafati nohuun. Ita horan todan ho isin lolon tuan neꞌe, tan beer simu isin lolon foun, hanesan tais foun iha laleꞌan. Toꞌo nebaa, ita la hakwalan, tan tau tais foun tiꞌan.Hakerek Moon lia Yunani balu naꞌak, “tau tais”. Mais noo balu mak naꞌak, “kolu tais”. Ita la dadi loos kmalar, mais ita simu isin lolon foun iha laleꞌan. Baa oras ita sei hein iha isin lolon mak bele dodok neꞌe, ita hakroꞌan, tan horan susar todan. Masik nunia moos, ita la hoꞌuk mate hela itakaan isin lolon. Lale! Ita hoꞌuk habusik hela isin lolon tuan, seluk kedan hodi moris foun iha laleꞌan. Naꞌi Maromak nadiꞌa kedan moris foun nia bodik ita. Nia moos latan Niakaan Kmalar baa ita, atu dadi lia kakaer bodik Niakaan mamenon nia. Tan baa nia, ita fiar nohuun baa Naꞌi Maromak. Ita hatene haꞌak, baa oras ita sei iha isin lolon raiklaran neꞌe, ita moos sei dook hosi Maromak. Oras ita sei moris iha raiklaran, ita haloon baa Maromak tan ita fiar baa Nia, lahoos tan ita haree Nia. Mais ita hatene, kalo ita mate laꞌo hela itakaan isin lolon raiklaran neꞌe, ita horan sotir tan ita moris hamutuk tiꞌan ho Naꞌi Maromak iha laleꞌan. Masik ita sei moris iha raiklaran ka, ita moris tiꞌan iha laleꞌan ka, ita harui aan halo Naꞌi Maromak neon diꞌak. Keta haluꞌa. Nosi ikus, ema hotu-hotu musti nataa baa Kristus. Tan Kristus, Ema Makotu Lia mak tetu ema hotu-hotu siakaan moris iha raiklaran. Tetu notu, Nia selu fatan basuk, tuir ema ida-idak hahalok. Nia natene, ema ida-idak niakaan hahalok naꞌak, hahalok nia diꞌak ka, hahalok nia aat.Roma 14:10 Ita bele diꞌa-diꞌak ho Naꞌi Maromak, tan KristusTan ami hanoin haꞌak, Kristus atu tetu amikaan moris nunia, ami hataꞌuk hodi hakneter Nia. Ami moos harui aan hamaus ema seluk, nebee sia fiar baa Nia. Naꞌi Maromak natene amikaan neon. Haꞌu kakara, nebee emi moos hatene amikaan neon. Ami la dale aan duꞌuk. Mais ami foo lia krarain baa emi, nebee emi neon boot tan ami, no emi lalika moe. Hodi nunia, emi bele hataa ema mak ibun boot tan siakaan serwisu folin. Masik siakaan serwisu noo folin moos, siakaan neon la moos. Arumak emi filak ami nuꞌu ema bulak. Mais kalo ami bulak tebes, ami halo nunia atu hodi tulun emi. Kalo ami la bulak moos, ami halo nunia atu hodi tulun emi. Kristus dadomin mak babilan ami. Ami fiar haꞌak, Ema naꞌin ida, mak Kristus, mate atu selu nola ema hotu-hotu. Lia nia nuꞌu ita hotu-hotu mate tiꞌan hodi habusik hela moris tuan, toꞌo ita la hoo beran sa-saa tenik iha raiklaran. Kristus mate bodik ema raiklaran hotu-hotu, nebee sia netan moris foun, no la moris tuir siakaan beer duꞌuk ona. Sia moris tuir Niakaan beer, tan Nia mate hotu moris nikar bodik sia. Tan lia nia, ita keta sukat ema hodi sasukat raiklaran ona. Uluk, ita sukat Kristus hodi sasukat raiklaran, mais oras neꞌe la nunia ona. Ema mak talin malu no Kristus, nia dadi ema foun mak noo moris foun. Nia la nuꞌu uluk ona, tan nia laꞌo nela moris tuan no simu nola moris foun tiꞌan. Hotu-hotu neꞌe, Naꞌi Maromak mak nalo. Nia mak loke dalan nebee ita diꞌa-diꞌak hikar ho Nia, tan Kristus kasu mohu itakaan salan. Hotu, Nia moos foo ita serwisu hatudu dalan baa ema seluk sia, nebee sia moos bele diꞌa-diꞌak nikar no Nia. Hanoin! Baa oras Kristus sei iha raiklaran neꞌe, Naꞌi Maromak nodi Nia nalo ema diꞌa-diꞌak nikar no Naꞌi Maromak. Nia la sura siakaan salan, toꞌo sia la natiu sala kastikar ona. Hotu, Nia foo serwisu baa ita atu katak baa ema seluk sia, nebee sia moos bele diꞌa-diꞌak nikar no Nia. Ami neꞌe, Kristus sasiꞌan. Naꞌi Maromak naruka ami atu hamaus ema hodi mai, nebee sia diꞌa-diꞌak hikar ho Nia. Tan baa nia, ami hodi Kristus naran hatoꞌo lia baa emi haꞌak, “Naꞌi Maromak beer nebee emi diꞌa-diꞌak hikar ho Nia.” Kristus duꞌuk la nalo sala. Mais Naꞌi Maromak nalo Nia natiu itakaan salan. Naꞌi Maromak nalo nunia nebee ita bele moris neon loos hanesan Kristus. Naꞌi Maromak naseꞌi lia diꞌak bodik itaTan ami serwisu hamutuk ho Naꞌi Maromak, ami hakara foo lia tateꞌan baa emi nuneꞌe: Naꞌi Maromak natudu laran diꞌak waꞌin baa emi. Dadi emi keta simu butan dei. Hakerek Moon naꞌak,“Kona baa niakaan oras, Haꞌu kanono o.Oras Haꞌu ksori ema, Haꞌu moos tulun o.”Hanoin diꞌa-diꞌak, tan oras neꞌe kona baa Naꞌi Maromak loron atu sori ema.Yesaya 49:8 Tan lia nia, ami hakara daka aan nebee moris loos. Ami la hoꞌuk saseni ema mak mai buka Naꞌi Maromak dalan moris. Ami dale lia mak loos, nebee ema seluk keta nadois amikaan naran. Ami halo lia hotu-hotu nunia atu hatudu haꞌak, ami neꞌe, Naꞌi Maromak ain-liman mak diꞌak. Masik ami hetan susar ka, ami moris iha tokar lauk klaran ka, ami haterus aan halaꞌok Niakaan serwisu bei-beik. Nunia moos, oras ami kona taꞌe, oras ema natama ami baa bui, oras ema tokar lauk ami, oras ami serwisu susi ruin, oras ami la bele toba, no oras ami horan salaen.Kristus Klosan Lian 16:23 Ami neꞌe, Naꞌi Maromak ain-liman mak serwisu hodi neon loos. Ami hatene tebe-tebes Nia. Ami hetu aan. Ami halo lia diꞌak bodik ema. Ami foo leet baa Kmalar Lulik babilan ami. Ami la oin-kotuk hadomi ema. Baa oras ami dale, ami dale lia loos, lahoos lia bosok. Ami simu hola beran hosi Naꞌi Maromak atu hodi halo lia diꞌak. Hodi nunia, ami hoo roꞌat-meik nosi Naꞌi Maromak atu hodi sakar funu no daka moris. Masik ema nakneter ami ka, nadois ami ka, ami haterus nohuun. Masik ema dale nahonu ami ka, daka amikaan naran diꞌak ka, ami haterus nohuun. Masik ema dale naꞌak, ami dale beꞌur ema ka; ema dale naꞌak, ami dale lia loos ka, ami haterus nohuun. Noo ema mak la natene ami. Mais noo waꞌin mak natene amikaan naran. Dala waꞌin ami kreꞌis mate, mais ami sei moris hafati. Dala waꞌin ema tonan ami, mais ami sei la mate. Masik ami horan todan moos, ami neon boot nohuun. Masik ami la hoo osan moos, ami hasoi ema waꞌin neon. Nuꞌu ami neꞌe la hoo sa-saa, mais tuir loos, ami hoo hotu sa-saa. Ami dale malorek baa emi iha kota Korintus, tan ami hadomi emi tebe-tebes. Ami la hatoos amikaan dadomin baa emi. Mais emi mak hatoos emikaan dadomin baa ami. Tan baa nia, haꞌu kfoo lia tateꞌan baa emi, nuꞌu emi haꞌukaan oan sia nuneꞌe: keta hanawa hadomi ami. Keta talin malu ho ema mak la fiar KristusKeta talin malu ho ema mak la fiar baa Yesus Kristus, tan ita lahoos nuꞌu sia. Ita, ema makfiar mak moris loos. La fatan ita hamutuk ho ema mak sakar Naꞌi Maromak. Keta toꞌo sia koko ita atu serwisu hamutuk. Ema laran diꞌak no ema laran aat la bele soman malu. Kroman la bele kahur no makukun. Kristus no diabu ulun bele neon ida ka?Hakerek Moon lia Yunani nakerek Beliar iha neꞌe. Beliar nia, sia nola nosi lia Ibrani Belial. Niakaan lia isin naꞌak, ‘lia aat,’ ‘lia mak la diꞌak,’ ‘lia mak la noo folin,’ no ‘diabu ulun’. La bele! Ema mak la fiar baa Naꞌi Maromak bele simu fafaꞌek manesak no ema mak fiar ka? La bele! Nunabee? Arumak emi haneo haꞌak, emi bele tama uluk baa Naꞌi Maromak Niakaan uma hamulak hodi loꞌu-sudur baa Nia, foin sai atu loꞌu-sudur baa aiꞌoi lulik ka? Hahalok nia la fatan! Tan Naꞌi Maromak, Maromak mak moris. Nia, itakaan Naꞌin. Ita, nuꞌu Niakaan uma hamulak, tan Nia nein iha itakaan neon laran. Hakerek Moon naꞌak,“Haꞌukaan uma iha Haꞌukaan ema sia klaran.Haꞌu atu ktama-sai iha siakaan klaran.Haꞌu kdadi baa siakaan Maromak.Sia moos dadi baa Haꞌukaan ema.”Ukun-badu Naꞌilulik 26:11-12; Yeskiel 37:26-27; 1 Korintus 3:16, 6:19; Efesus 2:21 Naꞌi Maromak moos katak naꞌak:“Emi musti sai hosi ema seluk klaran no haksasa hela sia.Keta toꞌo emi dadi nuꞌu sia.Emikaan neon musti moos.Emi musti hakdook aan hela hotu-hotu mak nahobos neon.Halo nunia lai, foin Haꞌu ksimu emi.Yesaya 52:11 Halo nunia lai, foin Haꞌu kdadi baa emikaan Ama;emi moos dadi baa Haꞌukaan oan.Tebes!Itakaan Naꞌin mak beran kaliuk, katak nunia.”2 Samuel 7:14; 1 Lia Rai Israꞌel no Rai Yahuda 17:13; Yesaya 43:6; Yeremia 31:9 Mamaluk sia mak haꞌu kadomi! Tan Naꞌi Maromak nameno tiꞌan lia neꞌe sia hotu-hotu baa ita, ita musti hamoos itakaan neon no itakaan moris. Keta habusik lia kadoor nein iha itakaan neon laran, tan ita hakara dadi ema moon bodik Naꞌi Maromak atu hodi hatudu haꞌak, ita hataꞌuk no hakneter Nia. Paulus neon boot rona lia nosi ema Korintus siaMamaluk sia! Keta taka matan. Loke neon simu ami. Uluk, oras ami iha emikaan klaran, ami la halo sala kois baa ema. Ami la hodi ema baa sala. Ami la beꞌur ema atu buka sotir. Haꞌu kdale neꞌe, lahoos tan atu tula sala baa emi, mais tan haꞌu kadomi emi. Masik ita moris ka, mate ka, ita soman malu bei-beik. Oras neꞌe, haꞌu la kneo-neon ona, tan haꞌu kfiar baa emi tiꞌan. Haꞌu kbele neon boot tan emi. Emi moos hakbiit haꞌukaan neon. Dadi, masik ita kona susar tiꞌan, oras neꞌe haꞌu neon boot bei-beik tan emi. Uluk, baa oras ami mai iha rai Makedonia, ami kole atu mate tan hetan susar karuk-kwana. Ami toe ho ema matak. Ami moos horan hataꞌuk.2 Korintus 2:13 Mais tan Naꞌi Maromak nakara nakbiit ema neon mak noran todan, Nia nakbiit amikaan neon nodi solok Titus mai nikar baa ami. Titus mai tiꞌan, nia nakbiit amikaan neon, tan nia nasara lia naꞌak, oras nia sei iha emi, emi hakbiit niakaan neon. Nia moos dale naꞌak, emikaan neon sadiꞌa ho lia mak uluk dadi tiꞌan iha emikaan klaran. Nia moos dale naꞌak, emi harui aan atu tulun haꞌu. Rona kola nunia, haꞌu neon boot tebes.2 Korintus 2:5 Haꞌu katene, haꞌukaan hakerek uluk mak kodi deꞌan emi nia, nanis nalo emi susar. Mais haꞌukaan neon la sadiꞌa. (Tuir loos, uluk haꞌukaan neon sadiꞌa oan ida, baa oras katene kola, hakerek nia nasusar emi. Mais emi horan todan la oras dei.) Tan lia nia, haꞌu neon boot. Mais lahoos tan emi horan todan. Lale! Haꞌu neon boot, tan haꞌukaan hakerek nia namaus emi toꞌo horan neon aat. Hotu, emi katak sain emikaan salan hodi laꞌo hela emikaan lia mak la diꞌak sia, atu fila tuir Naꞌi Maromak dalan moris loos. Naꞌi Maromak mak nalo emi toꞌo halo neon aat nunia. Hodi nunia, emi la lakon aan tan haꞌukaan hakerek nia. Tebes! Kalo ita horan neon aat tuir Naꞌi Maromak neon, ita hanawa halo lia aat, hodi fila hikar tuir dalan moris mak loos. Lia nia nabusik ita nosi Naꞌi Maromak Niakaan kastikar. Kalo ita halo neon aat nunia, ita la lakon aan. Mais kalo ita halo neon aat iha ibun dei, nosi ikus ita nanis dodok. Hanoin! Tan haꞌukaan hakerek uluk nia noo folin boot. Emi horan neon aat tuir Naꞌi Maromak beer. Hotu emi hoꞌas lakon lia aat sia hosi emikaan moris, tan emi kole tiꞌan ho emikaan aꞌaat. Emi moos hataꞌuk, keta toꞌo emi atu halo aat hikar. Emi beer atu haree haꞌu, hodi hadiꞌa aan halo lia diꞌak. Emi moos hadiꞌa aan taa ukun baa ema mak nalo sala. Tan emi halo lia loos nia sia, emi dadi ema moos tiꞌan. Hodi nunia, la noo ema mak bele tula sala baa emi ona. Haꞌu la kalo hakerek uluk nia bodik ema mak nalo lia aat nia. Haꞌu moos la kakerek bodik ema mak kona niakaan aꞌaat nia. Mais, haꞌu kakerek bodik emi, nebee emi bele hatudu iha Naꞌi Maromak oin haꞌak, emi hadomi ami tebes. Lia nia mak nakbiit haꞌukaan neon.Emi moos hakbiit Titus neon, nebee metin. Tan emi halo nunia, amikaan neon moos hetak biit. Uluk, haꞌu ktonun emi iha Titus oin. Haꞌu moos katak baa nia kaꞌak, emi la isin ida dauk hamoe haꞌu. Saa mak ami katak baa emi, tebes. Saa mak ami katak baa Titus hosi emi moos, tebes. Sura nia nanoin nola emikaan hahalok no emikaan dalen, nia hetak nadomi emi. Nia moos nanoin, oras nia baa emi, emi simu nia hodi kneter, masik emi neo-neon baa haꞌukaan hakerek nia. Haꞌu neon boot, tan haꞌu kbele fiar emi baa lia hotu-hotu. Haꞌu la kneo-neon tenik baa emi ona! Foo tatulun hodi neon no laranMamaluk sia mak haꞌu kadomi! Ami hakara nebee emi hatene Naꞌi Maromak laran diꞌak mak Nia natudu baa hutun sarani sia iha rai Makedonia. Masik sia netan susar waꞌin moos, sia neon boot bei-beik. Masik sia duꞌuk mukit moos, sia sei foo tatulun baa ema makfiar seluk sia. Haꞌu karee kodi matan sia foo hotu-hotu tuir siakaan babelen. Nunia tiꞌan, sia sei foo tuꞌan tenik. La noo mak naseten sia. Sia duꞌuk mak nusu ami loke dalan, nebee sia bele nola fafaꞌek atu tulun mamaluk makfiar sia mak kona susar iha Yerusalem.Roma 15:26 Uluk, ami haloon nebee sia bele nalo nuneꞌe. Mais saa mak sia nalo tiꞌan nia, liu tan nosi saa mak ami haloon baa, tan sia moos latan neon no laran baa itakaan Naꞌin. Sia dale baa ami naꞌak, “Ami latan amikaan moris nebee serwisu hamutuk ho emi, tan lia nia tuir Naꞌi Maromak nakara.” Tan hutun sarani Makedonia siakaan knaninuk diꞌak nunia, ami husu Titus fila nikar baa emi iha Korintus atu tulun emi nebee emi moos tuir tulun ema susar sia iha Yerusalem. Uluk, Titus tulun emi hahuu libur osan bodik sia. Oras neꞌe, ami husu nebee nia fila nikar, tulun emi hatoꞌo emikaan serwisu nia.Titus 2:14 Emikaan serwisu bodik Naꞌi Maromak, diꞌak tiꞌan. Emikaan fiar, biit. Emikaan dalen, furak. Emi hatene lia waꞌin hosi Naꞌi Maromak tiꞌan. Emi biit basuk. Emi hadomi ami liu. Mais oras neꞌe, haꞌu kakara nebee emi moos laran maluak hodi tuir libur osan bodik hutun sarani mak netan susar iha Yerusalem. Haꞌu la kaseten emi, mais kakara sukat emi dei. Hutun sarani sia iha Makedonia sei noꞌi libur osan bodik ema iha Yerusalem. Oras neꞌe, haꞌu kusu emi iha Korintus, emi moos hakara tuir hatudu emikaan dadomin ka? Emi hatene tiꞌan, itakaan Naꞌin Yesus Kristus natudu laran diꞌak baa emi. Uluk, Nia nuꞌu ema maksoin. Mais Nia boi namukit aan, nebee nasoi emi. Tinan uluk nia, emi iha Korintus hakara tulun maluk sia iha Yerusalem. Emi moos hahuu libur osan tiꞌan. Tuir haꞌu, oras neꞌe emi musti halo nuneꞌe: Hatoꞌo emikaan serwisu hodi foo hotu saa mak emi hakotu tiꞌan atu foo. Emi hakara foo hira, foo baa ona. Mais keta haluꞌa foo hodi neon no laran. Surak ita foo hodi neon no laran, ita bele foo tuir itakaan babelen. Hodi ita dei. Ita lalika foo liu nosi itakaan babelen. Haꞌu la kakara katodan emi, nebee ema seluk noran kmaan. Haꞌu kakara ita hotu-hotu hatiu bele-bele siakaan susar nia. Oras neꞌe emi hoo naresin, mais siakaan naklara. Kleu-leur sia moos bele selu nikar, kalo emikaan naklara. Hodi nunia, kmaan no todan, ita hatiu bele-bele. Hakerek Moon naꞌak,“Ema mak netan waꞌin,la naresin.Ema mak la netan waꞌin,la naklara.”Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 16:18 Titus sia serwisu tuan libur osan bodik ema YerusalemHaꞌu ksera dodan baa Naꞌi Maromak, tan Nia namaus Titus toꞌo Titus nakara tulun emi, hanesan haꞌu kakara tulun emi. Tebes. Oras ami husu nia atu baa naree emi, nia moos noꞌuk, tan nia beer basuk. Mais nia la baa mesan, tan ami moos solok maluk ida baa bele-bele no nia. Hutun sarani hotu-hotu iha neꞌe tonun ema nia, tan niakaan serwisu katak Lia Diꞌak. Ema malikuk sia iha hutun sarani neꞌe boi nola nia atu namutuk no ami hatoꞌo tatulun baa ema susar sia iha Yerusalem. Hodi halaꞌo serwisu neꞌe, ami haboot itakaan Naꞌin, hodi hatudu haꞌak ami tebe-tebes hakara atu tulun sia. Kalo libur hotu osan tiꞌan, ami hakara hatoꞌo osan boot nia bele-bele baa Yerusalem, nebee la noo ema ida mak nasalak ami naꞌak, ami hatoꞌo osan nia la tuir dalan. Tan ami hakara hatudu amikaan neon moos iha Naꞌi Maromak oin no ema raiklaran oin.Lia Fuan Tateꞌan 3:4 Ami moos solok maluk ida tenik atu baa bele-bele no Titus nebee serwisu tuan emi libur osan iha Korintus. Ami sukat tiꞌan niakaan lisan dala waꞌin hodi haree malorek Niakaan serwisu bodik itakaan Naꞌin. Nia baa tulun emi nodi neon no laran, tan nia natene emi halo lia mak diꞌak. Kalo ema nusu emi naꞌak, Titus neꞌe see, katak haꞌak nia haꞌukaan soman mak serwisu bele-bele no haꞌu bodik emi. Nia nadiꞌa aan atu baa bele-bele no maluk rumak sia mak hutun sarani boi tiꞌan nebee serwisu tuan emi libur osan. Siakaan serwisu nia nanis atu nakneter Kristus. Oras sia toꞌo nebaa, emi musti haliku sia diꞌa-diꞌak. Hodi nunia, hutun sarani seluk sia bele naree emikaan dadomin. Naree nunia, sia moos bele natene tan saa ami tonun emi. Osan tatulun bodik ema sarani sia iha YerusalemTuir loos, haꞌu lalika kakerek tenik kosi tatulun bodik Kristus eman sia iha Yerusalem. Haꞌu katene kaꞌak, emi hodi neon no laran atu tulun sia. Haꞌu katak tiꞌan baa hutun sarani iha Makedonia hosi emikaan laran diꞌak nia. Haꞌu kmose emi kodi dale kaꞌak, emi hosi rai Akaya hadiꞌa aan tiꞌan hori tinan uluk atu solok osan tatulun. Haꞌu moos dale kosi emikaan laran diꞌak mak nakbiit ema seluk, toꞌo sia moos nakara tulun ema susar. Masik nunia moos, haꞌu ksolok itakaan maluk sia baa emi atu serwisu tuan emi libur osan. Haꞌu katak kedas baa emi, nebee emi hadiꞌa aan kedan. Keta toꞌo lia saa mak ami dale waꞌin hosi emi, mamuk. Kalo ema Makedonia mai bele-bele no haꞌu, mais emi sei la libur mohu osan dauk, ita hotu-hotu moe. Keta toꞌo haꞌukaan fiar baa emi, la noo krarain. Tan lia nia, haꞌu kaneo kaꞌak, diꞌak liu itakaan maluk sia baa uluk, nebee emi hotu-hotu bele babilan osan tatulun nia, tuir emikaan mamenon uluk nia. Foo hodi laran maluak. Keta foo hodi toos kamoruk. Lia huun nuneꞌe: “Ema mak kuda fini waꞌin, netan nikar waꞌin. Ema mak kuda fini la waꞌin, netan nikar la waꞌin.” Ema ida-idak musti naneo duꞌuk, nia atu foo hira. Keta foo hodi neon baluk. Keta foo tan ema naseten emi. Naꞌi Maromak nadomi ema mak foo nodi neon no laran. Nia nakara natuun matak-malirin baa emi, toꞌo emi la haklara kois. Nia moos bele foo liu tan tenik, toꞌo emi bele faꞌe resin sia bodik tulun serwisu hotu-hotu mak diꞌak. Hakerek Moon naꞌak,“Naꞌi Maromak foo fafaꞌek baa ema mukit sia,nosi Niakaan laran diꞌak.Niakaan dadiꞌak la no rohan,tan Nia neon loos toꞌo nima-nimak.”Kananuk Sia 112:9 Naꞌi Maromak mak foo fini, nebee ema mak nalo toꞌos bele kuda. Nia mak foo hahaak, nebee ita bele haa. Nia atu foo matak-malirin baa emi, nebee emi bele halo lia loos. Nuꞌu emi dadi baa ema mak nalo toꞌos, no Naꞌi Maromak foo fini baa emi nebee emi kuda. Sura loron Nia nalo emikaan toꞌos isin, hetak waꞌin.Yesaya 55:10 Naꞌi Maromak nakara foo baa emi, liu tan saa mak emi buka, nebee emi bele tulun ema seluk sia hosi emikaan laran diꞌak. Kalo emi tulun ema seluk nunia tiꞌan, sia nanis sera dodan baa Naꞌi Maromak. Tebes. Tatulun mak emi foo baa hutun sarani sia iha nebaa, nanis tulun sia. Hotu, ema waꞌin sera dodan baa Naꞌi Maromak. Oras sia simu emikaan tatulun, lia nia natudu kakaer naꞌak, emikaan fiar baa Kristus Niakaan Lia Diꞌak nia, la mamuk. Hodi halo tuir emikaan fiar, sia atu tonu-haboot Naꞌi Maromak, tan emi foo tatulun hodi laran diꞌak baa sia no ema seluk sia. Ema mak simu nola tatulun nosi emi, sia moos atu namulak bodik emi. Sia nadomi emi, tan Naꞌi Maromak natudu laran diꞌak waꞌin baa emi. Mais hanoin! Naꞌi Maromak foo loos sasoin ida mak kabaas kaliuk baa ita. Neꞌe mak, Yesus! Etuk, ita tonu bele-bele Naꞌi Maromak haꞌak, “Ami sera dodan baa Ita Boot!” Paulus dale nosi niakaan serwisu hanesan Kristus klosanOras neꞌe, haꞌu, Paulus duꞌuk mak katak lia neꞌe. Emi balu dale haꞌak, “Kalo Paulus namutuk no ami, nia dale mamamar dei. Mais kalo Paulus dook, nia naberan aan dale makaꞌas.” Nunia tebes ka? Nuneꞌe mai. Haꞌu kusu kodi karaik aan no laran furak hanesan Kristus laran, nebee emi hanono baa haꞌu. Haꞌu kusu nuneꞌe, tan emi balu haꞌak, haꞌu la koo beran. Sia naꞌak, amikaan hahalok hanesan ema mak la tuir Maromak. Kalo sia la nanawa dale nunia, haꞌu kmai, haꞌu kdale makaꞌas baa sia. Haꞌu katak kedan lia neꞌe baa emi hotu-hotu, nebee oras haꞌu kmai, haꞌu lalika deꞌan sia. Ita ema raiklaran da-daun dei. Tebes. Mais kalo ita sakar ema seluk, ita lalika hakaat malu, hanesan ema mak la natene Maromak. Kalo ita sakar ema, keta haluꞌa, itakaan roꞌat-meik la manesak no ema mak la natene Maromak. Kalo ita sakar ema ida mak ulun fatuk toꞌo toe no ita, ita hoo Naꞌi Maromak beran mak bele nadodok niakaan lia tatuur mak nia nodi sakar ita. Naꞌi Maromak beran bele sobu lia huun hotu-hotu mak sakar Nia, no lia huun hotu-hotu mak nalo ema la noꞌuk natene Nia. Niakaan beran nia moos bele natudu dalan atu seluk itakaan hanoin dalan tuan, nodi hanoin dalan foun. Hodi nunia, ita bele hanoin tuir Kristus Niakaan hanoin.Roma 12:2 Emi waꞌin hanono baa Kristus tiꞌan, hodi halo tuir Niakaan hakaran hotu-hotu. Mais emi balu la hoꞌuk hanono baa Nia. Tan lia nia, ami hadiꞌa aan taa ukun baa ema mak la nanono baa Nia. Emi hakara haree loos lia mak naksain dei. Mais musti haree noo, ema neon laran. Noo ema seluk mak nafolin aan naꞌak Kristus klosan. Kalo nunia tebes, ema nia musti simu naꞌak, ami moos Kristus klosan hanesan nia. Arumak emi haneo haꞌak, haꞌu kfoti aan tan beran mak itakaan Naꞌin latan baa ami ka? Lale! Nia latan beran nia baa ami atu hodi hakbiit emi, lahoos atu hadodok emi. Tan baa nia, haꞌu la kfoo leet baa ema atu namoe haꞌu, nodi nahaat haꞌukaan serwisu iha emikaan klaran. Haꞌu la kakara kataꞌuk emi kodi haꞌukaan hakerek sia. Mais noo ema mak dale naꞌak, “Keta titu Paulus. Masik nia dale krakat iha hakerek laran moos, kalo nia mai duꞌuk, nia dale mamamar. Niakaan dale la noo beran.” Nebee ema mak dale bosok nunia, nanoin lia neꞌe: saa mak ami hakerek hosi dook, manesak no saa mak ami atu dale oras ami iha emikaan klaran. Noo ema mak dale waꞌin naꞌak, sia nia, Kristus klosan makaꞌas. Ami la haksakar aan hanesa amikaan serwisu ho siakaan serwisu. Ema oin nunia buka ema manesak nuꞌu sia, nebee sia tane malu, tan sia ilas ida! Siakaan hahalok nunia momok basuk! Ami la dale waꞌin nosi lia mak la noo tatuur. Ami dale loos lia hosi serwisu mak Naꞌi Maromak latan baa ami. Ami halo loos saa mak Nia naruka ami halo bodik emi. Ami la serwisu sees hosi nia. Tan lia nia, kalo ami deꞌan emi, fatan ami dale nunia. Tan ami neꞌe, ema mak hatoꞌo uluk Kristus Niakaan Lia Diꞌak baa emi. Emi moos simu amikaan dalen nia. Kalo lahoos nunia, ami la fatan dale nunia. Kalo ema seluk serwisu iha emikaan klaran, ami la dale haꞌak, siakaan serwisu nia, amikaan serwisu folin. Lale. Mais ami haloon nebee emikaan fiar bele hetak biit. Hodi nunia, amikaan serwisu iha emikaan klaran bele tuꞌan bei-beik, toꞌo ami bele baa katak Kristus Niakaan Lia Diꞌak baa ema seluk sia. Ami hakara baa fatin seluk sia mak kreꞌis baa emi, mak ema seluk sei la baa katak lia Kristus dauk. Hodi nunia, ami la basak aan baa malu ho sia. Hakerek Moon naꞌak, “Kalo ema atu dale waꞌin, diꞌak liu dale waꞌin nosi lia itakaan Naꞌin dei.”Yeremia 9:24 Kalo ema ida mose aan duꞌuk, lia nia la noo folin. Mais kalo itakaan Naꞌin mak tonu ema nia, lia nia mak noo folin! Paulus katak naꞌak, sintidu ho ema seluk mak nalo aan nuꞌu Kristus klosanMaluk sia! Noo ema iha emikaan klaran mak dale waꞌin naꞌak, sia Kristus klosan makaꞌas. Tan baa nia, emi musti foo leet baa haꞌu atu kdale waꞌin nuꞌu ema bulak nuneꞌe: Haꞌu neꞌe, nuꞌu emikaan ama. Emi, nuꞌu haꞌukaan oan feto mak sasudin tiꞌan. Emikaan sasudin nia, neꞌe mak Kristus. Haꞌu kakara daka emi diꞌa-diꞌak, nebee baa oras emi hola emikaan sasudin, emi sei moos. Tan lia nia, kalo ema nia sia mai seten emi atu nahaat emikaan fiar, nanis haꞌu krakat. Mais krakat nia tuir Naꞌi Maromak beer. Oras neꞌe, emi tuir Kristus dalan loos hodi neon moos. Keta toꞌo ema nia sia mai beꞌur nola emi, hanesan uluk aan samea beꞌur nola bei Efa. Samea beꞌur nunia, tan nia tolek huun.Lia Uluk Fohon 3:1-5, 13 Ema nia sia mai baa emi tiꞌan nodi nanorin lia Yesus. Mais siakaan hanorin nia, oin seluk. La manesak no lia Yesus mak uluk ami hanorin tiꞌan baa emi. Tan saa emi fiar baa sia? Uluk, emi loke neon hodi simu Maromak Kmalar, nebee Nia babilan emi. Oras neꞌe, tan saa emi beer simu hola tenik kmalar ilas seluk? Uluk, emi fiar baa Kristus Niakaan Lia Diꞌak mak ami katak baa emi. Oras neꞌe, tan saa emi fiar tenik baa hanorin ilas seluk? Ema nia sia foti aan naꞌak, sia Kristus klosan makaꞌas basuk. Emi moos simu. Mais siakaan beran liu tan haꞌu ka? Lale! Haꞌu la ksimu hanoin nunia. Masik haꞌu la matenek dale moos, haꞌu katene tebe-tebes lia isin mak haꞌu kdale. Emi moos hatene, tan haꞌu kalore rua-ruan baa emi tiꞌan. Oras haꞌu kanorin Naꞌi Maromak Niakaan Lia Diꞌak baa emi, haꞌu la kusu emi kansera haꞌu. Haꞌu karaik aan, nebee kbele foti-kahaas emi. Arumak haꞌu sala tan kalo nunia ka? Ema mak tulun haꞌu, lahoos emi, mais hutun sarani iha fatin seluk sia. Nuꞌu haꞌu kola kosi sia, nebee kbele tulun emi. Oras haꞌu kamutuk ko emi, kalo haꞌu kbuka saa ida, haꞌu la kusu baa emi. Itakaan mamaluk sia nosi rai Makedonia mak mai tulun haꞌu. Haꞌu la isin ida dauk katodan emi. Baa awan-wainrua moos, haꞌu la kalo nunia.Filipi 4:15-18 Kristus Manfatin, tebes no loos. Haꞌukaan dalen neꞌe moos tebes no loos, tan haꞌu ktalin aan ko Nia. La noo ema ida kois iha emikaan rai Akaya tomak nebaa mak bele nakahik haꞌu keta dale waꞌin, tan haꞌu la katodan emi kodi kusu emi kansera haꞌu. Tan saa haꞌu kdale nuneꞌe? Arumak emi hanoin haꞌu kdale nuneꞌe tan la kadomi emi ka? Lale. Masik emi hanoin nunia moos, Naꞌi Maromak duꞌuk natene, haꞌu kadomi emi. Hahalok mak haꞌu kalo tiꞌan nia sia, haꞌu atu kalo bei-beik, tan haꞌu la koꞌuk emi kansera haꞌu. Hodi nunia, ema nia sia mak foti aan dale naꞌak, siakaan serwisu makaꞌas liu ami, sia la noo tatuur atu dale foti aan ona. Sia naꞌak, Naꞌi Maromak mak solok sia. Sia nalo aan nuꞌu Kristus klosan. Mais tuir loos, sia naktolek. Mais emi keta blaar! Diabu ulun moos nakfilas aan nuꞌu Maromak Niakaan makbukar laleꞌan mak nodi kroman. Keta blaar kalo diabu ulun eman sia moos nalo aan nuꞌu Naꞌi Maromak klosan. Naꞌi Maromak nanis atu selu siakaan aꞌaat nia. Paulus nalore niakaan serwisu bodik KristusFoo leet baa haꞌu kdale katutan tenik nuꞌu ema bulak, tan haꞌu kmusti dale loko aan oda. Haꞌu kdale neꞌe la mai nosi itakaan Naꞌin. Haꞌu kdale loko aan nuneꞌe, tan atu kalolon ema seluk sia mak foti aan nodi dale waꞌin nosi siakaan hahalok duꞌuk. Masik haꞌu kalo aan momok nunia, haꞌu katene emi simu ema momok, tan emi hafolin aan matenek liu. Kalo ema mai nalo oi-oik baa emi, emi simu. Sia nalo emi baa ata moos, emi simu. Sia nanaꞌo nola emikaan naha moos, emi simu. Sia beꞌur nola emi moos, emi simu. Sia foti aan baa ema boot nodi naraik emi moos, emi simu. Sia basa emi moos, emi simu dei. Mais haꞌu koran moe, tan ami la makaꞌas nuꞌu sia.Kalo sia nakara dale waꞌin, haꞌu moos kaberan aan kalolon sia. (Mais keta haluꞌa, tan haꞌukaan dalen neꞌe, momok dalen!) Kalo sia, ema Ibrani isin, haꞌu moos ema Ibrani isin. Sia ema Israꞌel, haꞌu moos ema Israꞌel. Sia bei Abraham husar-binan, haꞌu moos bei Abraham husar-binan. Sia Kristus ain-liman, haꞌu moos Kristus ain-liman. Tebes. Haꞌu neꞌe, manesak ko sia. Mais tuir loos, haꞌu neꞌe liu tan sia. (Keta haluꞌa, tan haꞌukaan dalen neꞌe, momok dalen!) Haꞌu kserwisu makaꞌas liu sia. Ema soe tama haꞌu baa bui waꞌin liu sia. Ema fota noꞌat haꞌu waꞌin liu sia. Haꞌu kreꞌis mate, dala waꞌin liu sia.Kristus Klosan Lian 16:23 Haꞌu kreꞌis mate, tan haꞌukaan ema Yahudi duꞌuk naruka fota noꞌat haꞌu dala lima. Sura haꞌu kona oe, sia fota noꞌat haꞌu toꞌo isin tolu nulu resin siwi.Hanoin Hikar Dalan Moris 25:3 Dala tolu ema taꞌe haꞌu nodi ai. Dala ida ema tuda haꞌu nodi fatuk atu noꞌo haꞌu. Dala tolu haꞌukaan roo mout. Haꞌu kaklele iha tasi loron ida, kalan ida laran.Kristus Klosan Lian 16:22, 14:19 Dala waꞌin haꞌu klaꞌo dook baa nabee dei. Dala waꞌin haꞌu kreꞌis mate tan maufinu. Kreꞌis mate, tan motasaꞌe, tan ema madauk, tan haꞌukaan ema Yahudi duꞌuk, tan ema lahoos Yahudi, no tan ema mak nalo aan nuꞌu maluk sarani. Haꞌu moos kreꞌis mate iha tasi klaran, iha kota laran, no iha fatin fuik.Kristus Klosan Lian 9:23, 14:5 Haꞌu kserwisu susi ruin kodi ketan susar oi-oik. Dala waꞌin la no leet toba. Dala waꞌin la no leet kaa. Dala waꞌin la no leet kemu. Dala waꞌin haꞌu ksalaen no kanroo. Dala waꞌin haꞌu kmalirin kreꞌis mate tan la koo tais. Haꞌu la koꞌuk sura lia nia sia hotu-hotu, haꞌu ksura loos nuneꞌe dei: sura loron haꞌu kneo-neon baa hutun sarani sia iha fatin hotu-hotu. Kalo noo ema mak noran aan la bele, haꞌu moos tuir koran nunia. Kalo noo mak monu tan kona sokur, haꞌu moos tuir moe kodi nawan seti. Kalo haꞌu kmusti dale waꞌin, diꞌak liu haꞌu kdale waꞌin tan haꞌu la kbiit. Tebes! Naꞌi Maromak, itakaan Naꞌin Yesus Kristus Aman, natene haꞌu kdale neꞌe la bosok. Haꞌu ktonu-kaboot Nia nohuun. Uluk, iha kota Damsik, naꞌi Aretas niakaan gubernur naruka ema baa teri haꞌu iha kota nanokar, nebee kohi nola haꞌu. Mais haꞌukaan belun sia natama haꞌu baa koꞌe ida, hotu nodi tali natuun haꞌu baa kota luan, tuir kota kadidin fatuk. Hodi nunia, haꞌu ksasin kosi gubernur liman, mais lahoos tan haꞌukaan babiit.Kristus Klosan Lian 9:23-25 Paulus nalore lia kabaas mak Kristus natudu baa nia, ahan nia meꞌiMaluk sia, foo leet baa haꞌu atu kdale waꞌin oda tenik. Dale waꞌin la noo folin, mais tan haꞌu kdale waꞌin nuneꞌe tiꞌan, diꞌak liu haꞌu moos katak tenik baa emi lia mak itakaan Naꞌin natudu baa haꞌu, ahan meꞌi. (2-4) Haꞌu katene ema ida mak talin aan no Kristus. Tinan sanulu resin haat mak liu tiꞌan, nia kona loi saꞌe baa laleꞌan mak aas kaliuk. Haꞌu la katene, oras saꞌe nia, sei nodi isin lolon ka, nodi kmalar dei. Naꞌi Maromak mesan mak natene. Mais haꞌu katene malorek kaꞌak, baa oras nia saꞌe baa Naꞌi Maromak Fatin Kabaas nia,Hakerek Moon lia Yunani naꞌak, Paradeison. Lia isin naꞌak, Fatin Kabaas. Lia malae naꞌak, Firdaus. nia rona lia fuan sia mak makaꞌas basuk, toꞌo ema raiklaran la bele dale. (-) (-) Haꞌu kakara dale waꞌin nosi lia nia, mais la kakara dale aan duꞌuk. Kalo haꞌu kdale waꞌin, haꞌu kdale loos nosi lia mak haꞌu la kbiit kalo. Tuir loos, kalo haꞌu kakara dale waꞌin kosi haꞌukaan babiit, la mamuk, tan noo lia waꞌin mak haꞌu kbele dale. Mais haꞌu ketu aan nebee ema keta mose haꞌu liu nosi saa mak sia rona no naree iha haꞌukaan moris duꞌuk, masik Naꞌi Maromak natudu lia kabaas nia baa haꞌu ahan meꞌi.Mais Naꞌi Maromak nabusik haꞌu kona susar, nebee haꞌu keta loko aan tan lia kabaas nia. Diabu ulun solok niakaan maktuir ida atu kakoꞌen haꞌu nohuun, hanesan noo tadak ida mak tu-tuu haꞌukaan isin. Aikee! Haꞌu ksusar tebes! Haꞌu karoꞌan no kaloon dala tolu tiꞌan, nebee Naꞌi Maromak foti nola lia nia nosi haꞌu. Mais Nia nataa naꞌak, “Lale. Haꞌu atu tulun o kodi katudu laran diꞌak baa o. Lia nia, toꞌo tiꞌan. O moran o duꞌuk la biit, foin Haꞌukaan beran hetak nakbiit o.” Tan Naꞌi Maromak katak nunia, haꞌu kdale waꞌin baa oras haꞌu duꞌuk la kbiit, nebee Kristus beran nakbiit haꞌu. Kalo haꞌu koran aan la kbiit atu kalo serwisu ida, haꞌukaan neon mamatek dei. Masik ema dale nahaat haꞌu, nasusar haꞌu, no tonan haꞌu tan dadi Kristus klosan moos, haꞌukaan neon mamatek dei. Oras haꞌu la kbiit, Kristus beran nakbiit haꞌu. Paulus neo-neon baa hutun sarani iha KorintusEmi moris hanesan haꞌu la dala ida dauk baa kanorin emi iha Korintus nebaa. Tan lia nia, kakara la kakara, ohin nia haꞌu kdale nuꞌu ema momok mak dale. Tuir loos, haꞌu lalika dale waꞌin, tan emi duꞌuk mak musti dale waꞌin nunia hosi haꞌu. Tebes. Haꞌu la koo folin sa-saa. Mais kalo hanesa haꞌu ho ema mak katak naꞌak sia “klosan makaꞌas basuk”, siakaan makaꞌas sei la toꞌo haꞌu. Sura leet Naꞌi Maromak solok klosan ida, ema nia nodi beran nalo tadak blaar oi-oik atu natudu kakaer naꞌak, Naꞌi Maromak mak solok nia. Keta haluꞌa oras haꞌu iha emikaan klaran, haꞌu moos kalo tadak blaar nunia. Mais haꞌu kserwisu nunia kodi ketu aan dei. Keta krakat. Tan noo lia ida mak haꞌu la kalo baa emi oras serwisu iha kota Korintus. Masik klosan seluk sia nalo iha hutun sarani seluk sia moos, haꞌu lale. Lia nia mak, haꞌu kusu emi kansera haꞌu. Lia nuneꞌe! Haꞌu kadiꞌa aan tiꞌan atu kmai emi dala tolu ona. Haꞌu la kbuka emi kansera haꞌu. Haꞌu moos la buka emikaan sasoin. Tuir itakaan adat, la fatan lawarik oan sia rai sasoin bodik inan-aman. Adat loos, ema matas mak rai sasoin bodik oan sia. Haꞌu la kbuka emi rai sasoin bodik haꞌu, tan emi hanesan haꞌukaan oan sia! Haꞌu kbuka loos emikaan neon no dadomin. Haꞌu kakara sosa naha bodik emi. Haꞌu moos kakara serwisu makaꞌas, nebee emi bele moris tuir Naꞌi Maromak hakaran. Kalo haꞌu kadomi emi liu resik nunia, emi moos musti hadomi haꞌu. Tan saa emikaan neon naktomak basuk nunia? Keta, tan lia nia la fatan. Emi balu simu haꞌak, haꞌu la katodan emi. Mais balu naꞌak, haꞌu ktolek no beꞌur kola emi, toꞌo haꞌu kalo emi nuꞌu karau tuu inun. Nunabee? Haꞌu moos solok haꞌukaan ema sia baa emi. Arumak sia beꞌur emi ka? Haꞌu karuka Titus, nebee baa emi. Haꞌu moos solok maluk ida seluk atu baa bele-bele no nia. Arumak Titus beꞌur nola emi ka? Lale. Titus no haꞌu, ilas mesak. Ami serwisu lia manesak, tan haneo manesak. Mamaluk sia mak haꞌu kadomi! Ohin nia, arumak emi haneo haꞌak, ami haloos aan iha emikaan oin ka? Lale! Hotu-hotu mak ami dale neꞌe, Naꞌi Maromak natene tiꞌan. Ami la bele subar sa-saa hosi Nia. Ami moos talin malu ho Kristus. Ami hadomi emi. Hotu-hotu mak ami halo, ami halo atu hakbiit emi. Kalo haꞌu kmai emi tiꞌan, keta toꞌo emikaan hahalok la tuir haꞌukaan hakaran. Hotu emi moos la hakara haꞌukaan hahalok. Keta toꞌo noo ema mak toe malu, mak hirus malu, mak rai hirus, mak naneo loos isin lolon duꞌuk, mak dale nadois ema naran, mak tula aat lia baa ema, mak loko aan, no mak tokar lauk hotu-hotu. Kalo haꞌu kmai baa emi, haꞌu kneo-neon tan emikaan hahalok nia sia. Keta toꞌo tan emikaan hahalok, Naꞌi Maromak namoe haꞌu iha emikaan oin. Keta toꞌo haꞌu kmusti katodan emi, tan ema waꞌin nosi emi sei moris nalo aat. Sia la noꞌuk nalo neon aat nodi fila tuir Naꞌi Maromak dalan loos. Sia sasobo! Noo mak nalo lia kfoꞌer no nakur biti kluni. Sia nalo oi-oik, la natene moe. Paulus foo tateꞌan nebee ema Korintus babilan diꞌa-diꞌak siakaan morisHaꞌu atu kmai karee emi neꞌe, dala tolu ona. Hakerek Moon naꞌak, “Kalo ema ida tula sala baa ema seluk, musti noo mataa lia rua-tolu mak dale manesak lai, foin bele simu. Kalo lale, keta simu.”Hanoin Hikar Dalan Moris 17:6, 19:15 Baa oras haꞌu kmai baa emi dala rua, haꞌu kfoo katene tiꞌan baa ema nia sia mak moris nalo aat. Oras neꞌe, haꞌu kfoo katene tenik baa sia, bele-bele no ema seluk hotu-hotu mak moris nalo aat. Uluk, haꞌu kfoo katene tiꞌan. Oras neꞌe, haꞌu katak tenik. Kalo haꞌu kmai tiꞌan iha emi nebaa, haꞌu la kamamar sia. Kalo noo ema nosi emi naneo naꞌak, Kristus la foo beran baa haꞌu atu kaliku emi, niakaan lia kakaer nuneꞌe: Kalo Kristus babilan nola emi, Nia nanis serwisu nodi beran boot iha emikaan klaran. La serwisu namamar aan. Baa oras ema noꞌo Nia iha ai karuus, Nia namamar aan tebes, tan rai mohu Niakaan beran. Mais Naꞌi Maromak latan beran baa Nia, nebee Nia moris nikar. Ita mak dadi baa Kristus eman, masik ita duꞌuk la biit moos, Naꞌi Maromak foo moris foun baa ita. Tan lia nia, ami bele haliku emi hodi Niakaan beran. Emi ida-idak musti sukat neon duꞌuk atu hatene haꞌak, emi fiar tebes baa Kristus ka, lale. Kristus beran naksain iha emikaan moris ka, lale? Sukat aan nunia. Kalo emi la talin aan ho Kristus, emi la dadi baa Niakaan ema. Kalo emi sukat ami, emi bele haree Kristus beran naksain iha amikaan moris. Hodi nunia, ami sasin, tan ami neꞌe klosan tebes. Ami haloon baa Naꞌi Maromak, nebee emi keta halo lia aat. Ami la haloon nunia, nebee ema simu ami naꞌak Kristus klosan tebes, mais tan ami beer nebee emi moris loos. Kalo ema balu dudu sees ami, la saa ida. Ita la bele sakar lia loos, mais ita musti hariik hosi lia loos. Kalo ami mak mamar, emi mak biit moos, la saa ida. Mais ami haloon nebee emi tebe-tebes biit. Masik haꞌu kdook kosi emi, haꞌu kakerek oras neꞌe, nebee haꞌu kmai, haꞌu lalika deꞌan emi tenik. Tan haꞌu neꞌe, itakaan Naꞌin klosan. Nia latan beran baa haꞌu, nebee kakbiit emi, lahoos kadodok emi. Paulus narohan hakerekMamaluk sia mak haꞌu kadomi! Haꞌu kodi lia fuan rohan neꞌe, foo tabe furak baa emi. Halo loos lia hotu-hotu. Hanono diꞌa-diꞌak haꞌukaan lia tateꞌan. Moris neon ida. Buka dalan atu diꞌa-diꞌak ho malu. Tan Naꞌi Maromak nadomi emi, haꞌu kaloon nebee Nia namutuk no emi bei-beik, nodi tulun emi, nebee emi bele moris dame malu. Emi musti hasee malu hodi deꞌi kabaas mak fatan bodik Naꞌi Maromak eman sia. Naꞌi Maromak eman sia iha neꞌe, solok tabe furak bodik emi hotu-hotu. (13-14) Haꞌu karoꞌan nebee, itakaan Naꞌin Yesus Kristus natudu laran diꞌak baa emi. Nebee, Naꞌi Maromak natudu dadomin baa emi. Nebee, Kmalar Lulik babilan emi nalo neon mesak.Nunia dei,Paulus (-) Paulus nakerek bodik hutun sarani sia iha rai GalatiaPaulus nahuu nakerek baa ema Galatia sia(1-2) Tabe nosi haꞌu Paulus, mak Yesus Kristus klosan. Haꞌu ksolok hakerek neꞌe baa emi hutun sarani sia mak iha rai Galatia. Mamaluk mak namutuk no haꞌu iha neꞌe moos solok tabe baa emi.Haꞌu kdadi klosan neꞌe, lahoos ema raiklaran mak foti haꞌu, mais Ama Maromak no Yesus Kristus duꞌuk mak foti haꞌu. Yesus nia, Kristus mak Naꞌi Maromak solok mai. Nia mate, mais Naꞌi Maromak nalo Nia moris nikar. Hotu, Nia solok haꞌu baa katak Lia Diꞌak nia baa ema. (-) Haꞌu kakroꞌan baa Naꞌi Maromak itakaan Ama no Yesus Kristus itakaan Naꞌin, nebee Sia natudu laran diꞌak baa emi toꞌo emi bele moris manek no dame. Kristus latan isin lolon toꞌo mate nebee kasu mohu itakaan salan no nasai ita nosi aꞌaat raiklaran. Lia nia sia hotu-hotu tuir Ama Maromak hakaran. Tan baa nia, ita tonu-haboot Nia nohuun! Lia neꞌe, tebes! Paulus krakat tan ema Galatia sia seꞌi kotuk tiꞌan baa hanorin loosMamaluk sia, emi halo haꞌu beik karin tiꞌan! Naꞌi Maromak boi emi tiꞌan, tan Nia nakara nebee emi hatene Kristus laran diꞌak. Mais tan saa emi seꞌi kotuk lais nunia, hotu fiar seluk baa hanorin mak la loos? Uluk, haꞌu kanorin emi tiꞌan hanorin loos nosi lia Yesus Kristus. Mais oras neꞌe, maktolek teen sia mai naktolek Lia Diꞌak nia, toꞌo nabenar emi. Hanoin diꞌa-diꞌak! Naꞌi Maromak nanis kastikar ema mak mai nanorin lia seluk mak la manesak no Lia Diꞌak mak uluk ami hanorin baa emi. Masik ema nia nosi ami ka, nosi Naꞌi Maromak Niakaan makbukar laleꞌan ka, nanis nia kona kastikar! Ami katak kedan tiꞌan lia neꞌe hori uluk. Mais oras neꞌe haꞌu kakara katak tenik nuneꞌe: Kalo ema mai nanorin seluk nosi Lia Diꞌak mak uluk emi simu tiꞌan nia, habusik Naꞌi Maromak kastikar ema nia. Haꞌu kakaꞌas aan dale nunia, tan haꞌu kbuka Naꞌi Maromak tonun, lahoos ema raiklaran tonun. Emi haneo haꞌu kbuka ema raiklaran tonun ka? Lale! Tan kalo haꞌu kbuka ema raiklaran tonun, haꞌu la kfatan dadi Kristus ain-liman. Oin nunabee toꞌo Paulus dadi baa Kristus klosanMamaluk sia! Haꞌu katak malorek nuneꞌe: Lia Diꞌak mak haꞌu kanorin baa emi nia, lahoos ema raiklaran mak naseꞌi. Haꞌu la ksimu kosi ema raiklaran. Ema raiklaran ida moos la nanorin baa haꞌu. Yesus Kristus duꞌuk mak nalore baa haꞌu. Emi rona nanis lia nosi haꞌukaan moris baa oras sei moris tuir adat Yahudi. Baa oras nia, haꞌu ktonan Naꞌi Maromak eman sia, tan haꞌu kbeer kadodok sia.Kristus Klosan Lian 8:3, 22:4-5, 26:9-11 Haꞌu moos katene mohu adat Yahudi, liu nosi mamaluk Yahudi seluk sia mak otas no haꞌu. Haꞌu mak madinas tebes kalaꞌo amikaan bei uluk siakaan adat hotu-hotu.Kristus Klosan Lian 22:3 (15-16) Masik nunia moos, Naꞌi Maromak nakotu tiꞌan atu natudu Oan baa haꞌu. Haꞌukaan ina sei la nahoris haꞌu dauk, Naꞌi Maromak boi kedan haꞌu tiꞌan, tan Nia beer natudu laran diꞌak baa haꞌu. Hotu Nia solok haꞌu baa kanorin ema mak lahoos Yahudi. Baa oras Nia solok haꞌu, haꞌu la kbaa kusu lia tateꞌan nosi ema seluk.Kristus Klosan Lian 9:3-6, 22:6-10, 26:13-18 (-) Haꞌu moos la baa kasoru fukun sarani sia iha Yerusalem mak dadi Yesus klosan sia hori uluk. Mais haꞌu kbaa kedan rai Arab. Nunia hotu, haꞌu kmai kikar kota Damsik. Tinan tolu siku liu lai, foin haꞌu kbaa kasoru PetrusHakerek Moon lia Yunani iha tohar neꞌe tau naran, Kefas. Naran nia, Petrus naran ida seluk. Iha lia Aram, naran Kefas. Iha lia Yunani, naran Petrus. Mais naran rua nia, isin manesak naꞌak “fatuk”. iha Yerusalem. Haꞌu kein iha nebaa toꞌo loron sanulu resin lima.Kristus Klosan Lian 9:26-30 Baa oras nia, haꞌu la kasoru klosan rumak sia. Haꞌu kasoru loos Naꞌi Yesus alin Yakobus, no Petrus. Saa mak haꞌu kakerek neꞌe, tebes no loos! Naꞌi Maromak moos natene, haꞌu la kaktolek. Nunia hotu, haꞌu kbaa rai Siria no rai Kilikia. Oras nia, Kristus eman sia iha rai Yudea sei la natene haꞌu dauk. Sia rona loos lia naꞌak, “Ema mak uluk nasusar ita nia, oras neꞌe nia nanorin Lia Diꞌak nosi fiar baa Kristus. Tuir loos, nia mak uluk nakara nadodok itakaan fiar nia.” Rona lia nia, sia tonu-naboot Naꞌi Maromak tan haꞌu kfiar baa Kristus tiꞌan. Naꞌi Yesus klosan sia iha Yerusalem simu PaulusTinan sanulu resin haat siku, haꞌu ko Barnabas fila kikar baa kota Yerusalem. Ami moos ho ema makfiar ida naran Titus. Nia lahoos ema Yahudi.Kristus Klosan Lian 11:30, 15:2 Ami baa nebaa, tan Naꞌi Maromak mak naruka. Toꞌo baa, haꞌu katak kalore baa fukun sarani sia kosi Lia Diꞌak mak haꞌu kanorin tiꞌan baa ema lahoos Yahudi sia. Oras nia, haꞌu kdale ko sia mesan, nebee sia bele tetu saa mak haꞌu kanorin nia, loos ka, lale. Kalo sia nakotu naꞌak la loos, ema bele dale naꞌak, haꞌukaan serwisu nia butan. Mais, sia simu. Sia moos nakotu naꞌak, masik Titus nia ema Yunani moos, nia lalika namane aan tuir ukun-badu Yahudi. Mais noo ema naꞌin hira la simu nunia, tan sia nanorin seluk. Sia nia, mamaluk sarani, mais sia oin-kotuk. Sia tama no-nook iha amikaan klaran atu seten ema mak lahoos Yahudi, nebee tuir ukun-badu Yahudi. Tuir loos, ita la tatalik tenik ho ukun-badu nia sia tiꞌan. Ita lalika hanaꞌi baa ukun-badu nia sia hanesan ata ona, tan Yesus Kristus sori ita tiꞌan. Tan lia nia, ami la simu siakaan hanorin kaleꞌuk nia. Emi bele fiar nohuun baa Lia Diꞌak mak haꞌu kanorin tiꞌan baa emi nia, tan hanorin nia mak tebes no loos. Oras nia, fukun nia sia simu haꞌukaan hanorin nodi la tuꞌan sa-saa. Sia nia, ema nafoli naꞌak, ema boot. Mais Naꞌi Maromak la fihir oin. Masik sia ema boot ka, ema kiꞌik ka, la saa ida.Hanoin Hikar Dalan Moris 10:17 Surak sia natebes naꞌak, Naꞌi Maromak solok haꞌu baa kodi Niakaan Lia Diꞌak baa ema lahoos Yahudi, hanesan Nia moos solok Petrus nodi Niakaan Lia Diꞌak baa ema Yahudi. Naꞌi Maromak latan beran baa Petrus atu dadi klosan bodik ema Yahudi. Nunia moos, Nia latan beran baa haꞌu atu kdadi klosan bodik ema lahoos Yahudi. Oras nia, ema nafoli Yakobus, Petrus,Hakerek Moon lia Yunani iha tohar neꞌe tau naran, Kefas. Nia, Petrus naran ida seluk. no Yohanis naꞌak, sarani ulun. Baa oras sia naꞌin tolu natene nola naꞌak, Naꞌi Maromak natudu tiꞌan laran diꞌak baa haꞌu, sia moos kaer liman no ami rua Barnabas atu dadi tadak naꞌak, ami hotu-hotu neon mesak ida tiꞌan. Sia nakara ami mak hodi Lia Diꞌak bodik ema lahoos Yahudi, no sia naꞌin duꞌuk mak nodi bodik ema Yahudi. Mais noo lia ida mak sia naruka baa ami naꞌak, keta haluꞌa tulun ema mukit sia. Mais tuir loos, haꞌu kalo nanis nunia tiꞌan. Paulus deꞌan Petrus iha AntiokiaDala ida Petrus mai kota Antiokia. La kleur, haꞌu kdeꞌan nia loke fore tan nia nalo sala. Oras nia foin mai Antiokia, sura loron nia tuur naa-nemu namutuk no mamaluk mak fiar mak lahoos Yahudi. Mais la kleur, Yakobus belun ema Yahudi sia moos mai Antiokia. Naree nunia, Petrus nakiduk nela mamaluk lahoos Yahudi nia sia, no la tuur naa-nemu no sia ona. Nia nataꞌuk ema Yahudi mak nanorin naꞌak, Kristus eman musti kaer metin ukun-badu Yahudi, no musti moris salin nosi ema mak lahoos Yahudi. Naree Petrus nalo nunia, mamaluk Yahudi rumak sia moos nalo tuir. Toꞌo Barnabas moos oin-kotuk nunia. Mais haꞌu katene sia la tuir tebe-tebes Lia Diꞌak isin. Haꞌu moos deꞌan Petrus iha siakaan oin kaꞌak, “Hoi, Petrus! O neꞌe, ema ida nosi klubun Yahudi mak simu ukun-badu Yahudi hori uluk. Mais oras neꞌe, Naꞌi Maromak loke dalan tiꞌan nebee ema mak fiar baa Yesus Kristus la tatalik no ukun-badu nia sia ona. Mau moos natebes lia nia tiꞌan. Dadi, nunabee oras neꞌe mau sei seten mamaluk lahoos Yahudi, nebee sia nalo aan nuꞌu ema Yahudi?” Haꞌu kdeꞌan Petrus nunia, tan ami rua ema Yahudi hotu. Amikaan klubun Yahudi la manesak no klubun seluk sia, tan amikaan klubun natene kedan Naꞌi Maromak kleur tiꞌan. Mais oras neꞌe, ita hatene haꞌak Naꞌi Maromak nafoli ita naꞌak, ema loos, lahoos tan ita halo tuir ukun-badu Yahudi, mais tan ita fiar baa Yesus Kristus. Ami duꞌuk fiar baa Yesus Kristus, nebee Naꞌi Maromak simu ami, tan ami hatene tiꞌan Naꞌi Maromak la simu ema, tan ema nia nalo tuir ukun-badu. Mais Nia simu ema, tan fiar baa Yesus Kristus.Kananuk Sia 143:2; Roma 3:20, 22 Tan lia nia, ami hanorin ema haꞌak, Naꞌi Maromak simu ema tan fiar baa Kristus. Keta arumak ami sala tan fiar baa Kristus, hotu la tuir tenik ukun-badu Yahudi ona. Lale! Ami la sala. Kalo haꞌu ktuir kikar ukun-badu mak haꞌu klaꞌo kela tiꞌan nia, foin haꞌu ksala! Uluk, haꞌu kakaꞌas aan moris tuir ukun-badu nia sia, mais la bele. Oras neꞌe, haꞌu klaꞌo kela tiꞌan ukun-badu nia sia, nebee haꞌu kbele moris talin malu ko Kristus. Moris nunia lai, foin Naꞌi Maromak simu haꞌu. Dale badak dei, haꞌu kmate tiꞌan, hedi baa ai karuus kamutuk ko Kristus. Oras neꞌe lahoos haꞌu mak moris, mais Kristus mak moris iha haꞌukaan isin lolon. Haꞌu ketan moris foun neꞌe, tan haꞌu kfiar baa Naꞌi Maromak Oan. Nia nadomi haꞌu liu resik, toꞌo mate selu nola haꞌu. Naꞌi Maromak simu haꞌu tan Nia laran diꞌak, lahoos tan haꞌu kmoris tuir ukun-badu. Kalo ema bele diꞌa-diꞌak no Naꞌi Maromak tan moris tuir ukun-badu, lia nia isin naꞌak, Kristus mate nia butan dei.Lia nia, mak haꞌu katak baa Petrus iha Antiokia. Naꞌi Maromak simu ita tan fiar baa Yesus KristusHei, ema Galatia sia! Uluk haꞌu katak kalore tiꞌan iha emikaan oin lia nosi Yesus Kristus mate iha ai karuus. Mais oras neꞌe, ema beꞌur nola emi tiꞌan! Emi neꞌe, momok tebes! Haꞌu atu kusu lia ida baa emi nuneꞌe: emi simu Maromak Kmalar Lulik tan emi halo tuir ukun-badu Yahudi ka? Lale! Niakaan Kmalar Lulik mai baa emi tan emi fiar Lia Diꞌak mak emi rona hola nia. Dadi tan saa emi momok basuk nunia? Uluk, emi moris tuir Kmalar Lulik beer. Mais oras neꞌe, emi hakfilas hodi moris tuir ema raiklaran beer. Hanoin! Baa oras emi foin hahuu fiar baa Kristus, emi kona tonan waꞌin boot. Keta toꞌo emikaan susar tan fiar Kristus nia, la noo folin! Naꞌi Maromak foo Niakaan Kmalar Lulik nodi natudu tadak blaar oi-oik iha emikaan oin. Nia nalo nunia tan emi tuir ukun-badu Yahudi ka? Lale! Nia nalo nunia tan emi fiar Lia Diꞌak nosi Kristus mak emi rona hola nia. Hanoin baa ami ema Yahudi bei huun Abraham. Hakerek Moon naꞌak, “Tan Abraham fiar baa Naꞌi Maromak, Naꞌi Maromak nafoli nia naꞌak, ema loos.”Lia Uluk Fohon 15:6; Roma 4:3 Emi musti hatene diꞌa-diꞌak lia neꞌe: ema mak fiar nuꞌu Abraham, sia mak Abraham husar-binan.Hakerek Moon lia Yunani naꞌak “sia dadi Abraham oan sia”. Ema Yahudi tau lia fuan Abraham oan sia, atu nodi naꞌak, Naꞌi Maromak eman sia. Leno no hakerek baa Roma 4:16.Roma 4:16 Hori uluk Naꞌi Maromak nakara kedan atu simu ema lahoos Yahudi nosi klubun seluk sia. Nia moos nafoli sia naꞌak ema loos, surak sia fiar baa Nia. Nia katak tiꞌan baa Abraham iha Hakerek Moon naꞌak, “Tan o, ema klubun hotu-hotu iha raiklaran atu netan matak-malirin.”Lia Uluk Fohon 12:3 Neꞌe naꞌak, Naꞌi Maromak nameno atu natuun matak-malirin baa Abraham tan niakaan fiar. Nunia moos baa ema mak fiar baa Kristus. Sia moos netan matak-malirin bele-bele no Abraham. Hakerek Moon naꞌak, “Ema mak la tuir mohu Ukun-badu nosi Musa, kona kastikar!” Tan lia nia, ita hatene haꞌak, ema mak tuir Ukun-badu nebee Naꞌi Maromak simu nia, ema nia nanis kona kastikar, tan la noo ema ida moos mak bele tuir mohu Ukun-badu nia sia.Hanoin Hikar Dalan Moris 27:26 Mais oras neꞌe ita hatene malorek tiꞌan haꞌak, Naꞌi Maromak la simu ema tan nalo tuir Ukun-badu. Hakerek Moon naꞌak, “Ema mak Naꞌi Maromak nafoli naꞌak, ema loos, nia netan moris tan niakaan fiar.”Habakuk 2:4 Kalo ita hakara nebee Naꞌi Maromak nafoli ita naꞌak, ema loos, mais ita sei moris tuir Ukun-badu Musa hakaran, neꞌe naꞌak ita halau aan baa itakaan hahalok duꞌuk. Hakerek Moon naꞌak, “Ema mak nakara moris tuir ukun-badu hakaran, ema nia nalau aan dei no ukun-badu nia sia.”Ukun-badu Naꞌilulik 18:5 Masik ita hakaꞌas aan halo tuir Ukun-badu Musa moos, ita sei la bele halo tuir mohu. Tan baa nia, ita sei kona kastikar. Mais oras neꞌe, ita hatene haꞌak Kristus selu nola itakaan kastikar nia tiꞌan. Hakerek Moon naꞌak, “Ema mak mate hisa baa ai rii, ema nia kona kastikar nosi Naꞌi Maromak.” Neꞌe naꞌak, baa oras Kristus mate iha ai karuus, Nia selu nola ita no simu nola itakaan kastikar nosi Naꞌi Maromak.Hanoin Hikar Dalan Moris 21:23 Hodi Yesus Kristus mate nunia, matak-malirin mak Naꞌi Maromak nameno foo baa Abraham, bele tuun baa ema klubun seluk sia. Tan lia nia, ema hotu-hotu mak fiar baa Kristus, bele simu Maromak Kmalar Lulik mak Nia nameno tiꞌan nia. Naꞌi Maromak natoꞌo mamenonMamaluk sia! Oras neꞌe haꞌu kola knaninuk kosi itakaan moris loron-loron. Ema nalo hakerek bein sasoin nodi nameno nela kedan baa oan. Kalo nia teken niakaan naran baa hakerek nia tiꞌan, neꞌe naꞌak, malolok tiꞌan. Ema seluk la bele nalara no la bele tuꞌan sa-saa tenik. Nunia moos, Naꞌi Maromak mamenon baa Abraham no niakaan husar-binan. Iha mamenon nia Naꞌi Maromak la dale naꞌak, “Haꞌu kamate menon neꞌe ko okaan husar-binan sia” tan Nia la nameno baa husar-binan lear. Mais Nia nameno baa husar-binan naꞌin ida dei, mak Kristus.Hakerek Moon lia Yunani iha tohar neꞌe la naꞌak ‘kameno ko okaan fini sia’, mais naꞌak ‘kameno ko okaan fini naꞌin ida’.” Iha neꞌe, lia fuan Yunani “fini”, lia isin naꞌak, “husar-binan.” Leno no Lia Uluk Fohon 12:7. Lia nia nuneꞌe: Naꞌi Maromak namate menon uluk fohon no Abraham. Tinan atus haat tolu nulu siku tiꞌan, Naꞌi Maromak moos natuun Ukun-badu baa ema Yahudi sia tuir siakaan Bei Musa. Masik nunia moos, Naꞌi Maromak la natuka Niakaan mamenon mak Nia namate tiꞌan no Abraham.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 12:40 Nia natuun matak-malirin baa Abraham, lahoos tan Abraham nalo tuir ukun-badu, mais tan Naꞌi Maromak nakara foo loos baa Abraham. Lia nia hanesan oa ida mak simu bein sasoin nosi aman. Oan simu tan aman nameno nela kedan, lahoos tan oan nalo tuir ukun-badu.Roma 4:14 Oras neꞌe haꞌu atu kusu nuneꞌe: kalo Naꞌi Maromak simu Abraham tan niakaan fiar, tan saa Nia natuun tenik Ukun-badu baa Musa? Nia tuꞌan Ukun-badu nia sia atu nodi nanorin ema raiklaran nosi siakaan salan. Nia nakara nebee ema raiklaran moris tuir Ukun-badu nia toꞌo Abraham husar-binan ida mai. Husar-binan nia mak Kristus. Kalo Nia mai tiꞌan, Ukun-badu nia la folin ona.Oras Naꞌi Maromak natuun Ukun-badu baa ema Yahudi sia, Nia la natuun duꞌuk. Mais Nia nodi Niakaan makbukar laleꞌan mai latan baa Musa liman, foin Musa natoꞌo baa ema Yahudi sia. Hodi nunia, Musa dadi ailalete bodik Naꞌi Maromak no Niakaan eman sia. Mais baa oras Naꞌi Maromak namate menon no Abraham, Nia la nodi ailalete, Nia naꞌin mak nameno duꞌuk. Hodi nunia, ita hatene haꞌak, Naꞌi Maromak mamenon baa Abraham, folin kaliuk nosi Ukun-badu nia sia. Ukun-badu nanorin ema nosi siakaan salanArumak emi haneo haꞌak, Ukun-badu Musa sakar Naꞌi Maromak mamenon ka? Lale! Kalo ema raiklaran bele nalo tuir ukun-badu nebee Naꞌi Maromak simu sia, nanis Ukun-badu Musa mak folin kaliuk. Mais tuir loos, la noo ukun-badu raiklaran ida moos mak ema bele nalo tuir nebee Naꞌi Maromak simu sia. Hakerek Moon naꞌak, ita hotu-hotu tatalik mate ho itakaan salan. Mais ita bele hetan matak-malirin mak Naꞌi Maromak nameno tiꞌan nia, surak ita fiar baa Yesus Kristus. Oras Kristus sei la mai dauk, Ukun-badu neti-natoos ita, toꞌo ita la bele hakbois. Mais toꞌo baa niakaan oras, Naꞌi Maromak loke dalan nebee ita bele hakbois hosi Ukun-badu nia sia, surak ita fiar baa Yesus Kristus. (24-25) Ita bele hanesa Ukun-badu Musa nuꞌu ema makdaka ida mak lituk ita toꞌo Kristus mai naloos ita iha Naꞌi Maromak oin. Oras neꞌe ita fiar baa Kristus tiꞌan, dadi makdaka nia lalika lituk ita ona. (-) Ema mak fiar, bele dadi baa Naꞌi Maromak emanOras neꞌe, emi dadi baa Naꞌi Maromak oan tiꞌan, tan emi fiar baa Yesus Kristus. Ema hotu-hotu mak netan sarani, talin malu metin no Kristus tiꞌan. Ema mak fiar baa Kristus, masik ema Yahudi ka, lahoos Yahudi ka, ata ka, lahoos ata ka, feto ka, mane ka, sia hotu-hotu manesak iha Naꞌi Maromak oin, tan sia talin malu no Yesus Kristus. Kristus nia, Abraham husar-binan. Tan emi talin malu ho Kristus tiꞌan, emi moos dadi baa Abraham husar-binan. Hodi nunia, emi bele simu matak-malirin mak Naꞌi Maromak nameno tiꞌan baa Abraham.Roma 4:13 Haꞌu kfoo knaninuk ida tenik. Oan bele simu bein sasoin nosi aman kalo aman mate tiꞌan. Mais kalo oras aman mate oan nia sei kiꞌik, nia la bele simu dauk bein sasoin nia. Nia hanesan ata mak la bele nola naꞌin sasoin. Tan oan nia sei kiꞌik, musti noo ema mak naliku nia no babilan niakaan bein sasoin. Nia musti tuir malikuk hakaran, toꞌo oras mak aman nakotu nela tiꞌan, foin nia bele simu bein sasoin nia. Ita moos nunia. Oras Yesus Kristus sei la mai dauk, ita sei nuꞌu lawarik nia. Ita sei tatalik mate ho raiklaran beer, hanesan ata. (4-5) Mais oras mak Naꞌi Maromak nakotu toꞌo mai tiꞌan, Nia solok Niakaan Oan mai atu dadi ema raiklaran, nebee ema raiklaran moos bele dadi baa Naꞌi Maromak oan. Baa oras Naꞌi Maromak Oan Yesus Kristus moris iha raiklaran, Nia moris tuir Ukun-badu Musa, nebee Nia bele nasori ema hotu-hotu mak tatalik no Ukun-badu nia. (-) Tan ita dadi Naꞌi Maromak oan tiꞌan, Nia solok Oan Yesus Kristus Kmalar mai tama baa itakaan neon. Kmalar nia nanorin ita nebee ita bele bolu no bele temi Naꞌi Maromak haꞌak, “Ama”. Neꞌe naꞌak, ita bele simu sasoin hotu-hotu mak Nia nameno tiꞌan, tan ita dadi baa Niakaan oan tiꞌan. Ita la nuꞌu ata ona mak la bele simu bein sasoin.Roma 8:15-17 Paulus neo-neon baa ema Galatia siaUluk, baa oras emi sei la hatene Naꞌi Maromak dauk, emi halo aan nuꞌu ata hodi loꞌu-sudur baa buat mak lahoos Maromak. Mais oras neꞌe emi hatene Naꞌi Maromak tiꞌan. (Diꞌak kaliuk kalo haꞌu kaꞌak, Naꞌi Maromak mak natene emi.) Dadi nunabee emi sei hakara loꞌu-sudur hikar baa buat mak la noo folin no la noo beran? Emi hakara hanaꞌi baa buat nia sia toꞌo dadi ata tenik ka? Mamaluk sia! Haꞌu krona tiꞌan emi hadahur hikar loron lulik nuꞌu fulan foun, loro falin, no tinan foun. Tan saa emi halo nunia? Hahalok nunia la noo folin. Haꞌu kneo-neon rona lia nia sia! Keta arumak haꞌukaan kolen kanorin emi nia, butan dei. Mamaluk sia! Haꞌu kbeer basuk nebee emi moris tuir haꞌukaan moris lalaꞌok. Masik haꞌu duꞌuk ema Yahudi, mais haꞌu kabusik kela tiꞌan ukun-badu Yahudi nia sia, nebee haꞌu kmoris nuꞌu ema mak lahoos Yahudi. Hanoin hori hirak nia baa oras haꞌu kmai baa emi, emi simu haꞌu diꞌa-diꞌak. Oras haꞌu kmai uluk fohon atu katak Lia Diꞌak baa emi nia, haꞌukaan isin la biit. Masik nunia moos, emi la dudu fila haꞌu, mais emi simu haꞌu nuꞌu haꞌu neꞌe, Naꞌi Maromak Niakaan makbukar laleꞌan ida. Liu tan tenik, emi simu haꞌu nuꞌu haꞌu neꞌe, Yesus Kristus. Baa oras nia, ita neon diꞌak bele-bele. Mais tan saa, oras neꞌe emi la nunia ona? Oras nia, emi hadomi haꞌu tebes, toꞌo emi hakara sukit hola emikaan matan fuan, foo baa haꞌu. Oras neꞌe, haꞌu kmusti dale makaꞌas baa emi kodi katak tenik hanorin loos baa emi. Mais emi keta haꞌak haꞌu kfunu emi. Lale. Maktolek teen nia sia madinas nola emikaan neon, nebee emi tuir ukun-badu Yahudi hotu-hotu. Sia la noꞌuk haꞌu kamalu emi, tan sia nakara emi halau aan tuir sia dei. Kalo ema nakara madinas, madinas halo lia diꞌak! Mais keta madinas iha haꞌukaan oin dei! Mamaluk sia! Haꞌu kadomi emi hanesan haꞌukaan oan duꞌuk. Kalo haꞌu kanoin kola emi, haꞌukaan neon susar basuk, hanesan feto mak noran moras nahoris. Haꞌu katerus aan susar nunia, toꞌo emikaan neon dadi nuꞌu Kristus neon. Haꞌu kbeer basuk kasoru duꞌuk emi, nebee haꞌu lalika dale makaꞌas nuneꞌe ona, tan haꞌu la katene atu dale saa tenik. Paulus foo lia hatetek nosi Hagar oan no Sara oanKalo emi hakara moris tuir ukun-badu Yahudi, diꞌak liu emi hatene uluk ukun-badu lalaꞌok. Iha Hakerek Moon noo lia nosi ema Yahudi siakaan bei Abraham oan mane naꞌin rua. Nia netan oan ida nosi atan, ida tenik nosi feen.Lia Uluk Fohon 16:15, 21:2 Ata nia nahoris oan, tan tuir ema raiklaran beer. Mais feen nahoris oan, tan Naꞌi Maromak nameno kedan nunia baa Abraham. Feto naꞌin rua nia dadi lia hatetek nodi natudu mamenon oik rua mak Naꞌi Maromak nodi namate menon no ema raiklaran. Mamenon ida, Nia namate no klubun Israꞌel baa oras natuun Ukun-badu baa Musa iha foho Sinai. Tan klubun Israꞌel tatalik aan baa Ukun-badu nia, sia dadi ata hanesan Hagar. Foho Sinai iha rai Arab nia, hanesan Hagar. Ema kota Yerusalem oras neꞌe mak sei tatalik aan baa Ukun-badu nia moos, sia hanesan Hagar. Mais mamenon ida tenik natudu kota Yerusalem foun iha laleꞌan. Naꞌi Maromak eman mak nein iha nia lahoos ata, tan sia la tatalik aan baa Ukun-badu. Sia hanesan amikaan inan Sara, mak Abraham feen. Hakerek Moon naꞌak:“Hei! Feto mak la noo oan!Neon boot baa ona!Hei! Feto mak la noran moras nahoris!Mananu modi neon diꞌak baa ona!Feto mak laran dodok tan laꞌen la mana nia ona,Feto mak laran dodok tan laꞌen la mana nia ona, neꞌe mak Sara. Baa oras nia, laꞌen Abraham nola Hagar nebee netan oan.nia atu netan oan waꞌin, liu nosi feto mak laꞌen mana.”Yesaya 54:1 Nuneꞌe mamaluk sia! Ita dadi Naꞌi Maromak oan tuir Niakaan mamenon. Ita hanesan Isak mak Abraham nahoris, tan tuir Naꞌi Maromak mamenon. Ata oan mak moris tuir ema raiklaran beer nia, oras boot mai, nia nasusar Isak mak moris tuir Kmalar Lulik beer. Lia nia moos manesak no saa mak dadi baa oras neꞌe.Lia Uluk Fohon 21:9 Hakerek Moon naꞌak, “Halatu sai ata nia no oan, tan ata oan la bele simu bein sasoin. Feen oan dei mak bele simu sasoin nia.”Lia Uluk Fohon 21:10 Nuneꞌe, mamaluk sia! Ita neꞌe lahoos ata oan, tan ita la tatalik aan ho Ukun-badu Yahudi. Ita hanesan oan hosi Abraham feen, tan ita fiar baa Yesus Kristus. Ita hakbois hosi Ukun-badu tan Kristus sori ita tiꞌanUluk, ami ema Yahudi hatiu todan Ukun-badu nosi Musa. Mais oras neꞌe, Kristus foti nola todan nia tiꞌan nosi ami, tan ami fiar baa Nia. Neꞌe naꞌak, ami hakbois tiꞌan. Dadi, emi keta kona beꞌur toꞌo hanaꞌi hikar baa Ukun-badu nia hanesan ata! Rona! Haꞌu neꞌe Paulus, mak dale neꞌe. Kalo emi hamane aan tuir ukun-badu Yahudi nebee Naꞌi Maromak simu emi, neꞌe naꞌak Kristus mate la noo folin ona. Tebes. Haꞌu katak tiꞌan kaꞌak, kalo ema tuir Ukun-badu namane aan, ema nia moos musti nalo tuir mohu Ukun-badu nia sia. Ema mak nalaꞌok Ukun-badu nebee Naꞌi Maromak simu nia, ema nia moris salin aan tiꞌan nosi Kristus nodi dudu fila Naꞌi Maromak laran diꞌak. Mais tan ita fiar baa Yesus Kristus, Kmalar Lulik moris iha itakaan neon. Hodi nuꞌunia, ita bele haloon baa Naꞌi Maromak nebee Nia nafoli ita naꞌak ema loos. Dadi, ita hamane aan ka, la hamane aan ka, lia nia la noo folin ona. Lia mak noo folin mak neꞌe: ita fiar baa Kristus no hadomi ema seluk. Uluk, emi moris tuir hanorin loos. Mais oras neꞌe, see mak tolek nola emi tiꞌan, toꞌo la tuir hanorin loos ona? Hanorin tolek mak emi rona nia, la mai nosi Naꞌi Maromak mak bolu emi atu dadi baa Niakaan ema. Hanoin, tan kleu-leur hanorin tolek nia bele nahaat ema waꞌin kakutak, hanesan tua teen oan ida nasaꞌe naboot tubi.1 Korintus 5:6 Mais tan Yesus Kristus mak itakaan Ulun, haꞌu kfiar kaꞌak, Nia atu nalo emi fiar hikar baa hanorin uluk mak haꞌu kanorin baa emi nia. Haꞌu moos fiar kaꞌak, Naꞌi Maromak duꞌuk mak kastikar maktolek teen mak nahaat emikaan fiar. Nuneꞌe, mamaluk sia! Noo ema mak katak naꞌak, haꞌu kanorin ema nebee namane aan tuir ukun-badu Yahudi. Lia nia la loos. Kalo haꞌu kanorin nunia, nanis ema Yahudi sia la sakar haꞌu. Mais tan haꞌu kanorin kaꞌak, Yesus mate iha ai karuus atu sori ema, lia neꞌe mak nalo sia sakar haꞌu. Ema mak nabenar emi nosi lia hamane aan, habusik sia kuꞌit duꞌuk aan! Mamaluk sia! Naꞌi Maromak bolu emi, nebee emi moris hakbois hosi ukun-badu hakaran. Mais keta tan hakbois tiꞌan, emi moris tuir emikaan hakaran duꞌuk! Keta! Emi musti moris hadomi malu hodi haliku malu, nuꞌu ata naliku naꞌin. Hakerek Moon naꞌak, “Musti hadomi ema seluk, oin nudaar hadomi isin lolon duꞌuk.” Kalo halo tuir ukun-badu ida neꞌe, emi halaꞌo tiꞌan ukun-badu hakaran hotu-hotu.Ukun-badu Naꞌilulik 19:18 Mais kalo emi hakaat malu, lale, rakut malu, emi lei haree dei! Nosi ikus, emi hadodok emikaan isin lolon duꞌuk. Raiklaran beer la kona malu no Kmalar Lulik beerHaꞌu katak nuneꞌe: Kalo ita moris tuir Kmalar Lulik beer, ita la tuir tenik raiklaran beer, tan raiklaran beer sakar Kmalar Lulik beer. Kmalar Lulik beer moos sakar raiklaran beer. Dadi, kalo ita halo tuir ida tiꞌan, ita musti haluꞌa ida.Roma 7:15-23 Kalo Kmalar Lulik babilan ita tiꞌan, ita lalika hanaꞌi baa ukun-badu ona. Kalo ita halo tuir raiklaran beer, itakaan hahalok aat malorek nuneꞌe: ita halo lia kfoer, ita halo hahalok kadoor, ita la moe halo hahalok aat, ita loꞌu baa aiꞌoi lulik sia, ita buan manas, ita funu malu, ita toe malu, ita laran moras baa ema mak liu ita, ita krakat, ita neon toos, ita sasuku ema, ita tokar lauk, ita tinu aat, ita lanu aat bele-bele toꞌo la hatene aan, no ita halo sala seluk sia. Hori uluk, haꞌu katak baa emi tiꞌan kaꞌak, kalo ita halo nunia, ita la bele dadi Naꞌi Maromak eman. Mais, kalo ita moris tuir Kmalar Lulik beer, itakaan hahalok nuneꞌe: ita hadomi ema, ita neon boot, ita hakara dame, ita heti neon, ita laran diꞌak, ita tulun ema, ita kaer mamenon, ita halo hahalok mamar, no ita daka aan diꞌa-diꞌak. La noo ukun-badu ida kois mak badu lia neꞌe sia. Kalo ita dadi tiꞌan baa Yesus Kristus eman, ita la tuir tenik raiklaran beer ona, tan itakaan aꞌaat sia hedi mate tiꞌan baa ai karuus hamutuk ho Yesus. Kmalar Lulik foo moris foun baa ita tiꞌan, dadi ita musti halo tuir Niakaan beer nohuun. Neꞌe naꞌak, ita keta rotus kneter, keta sakar malu, no keta hirus ema. Lia tulun maluMamaluk sia! Kalo mamaluk makfiar ida nalo sala, ita mak hatene tebe-tebes Kmalar Lulik beer, musti baa dale mamamar ho nia, hodi nia mai, nebee tuir nikar Naꞌi Maromak dalan loos. Mais ita musti daka aan, nebee ita keta monu baa niakaan salan nia. Kalo mamaluk ida netan susar, ita musti tulun nia. Hodi nunia, ita halo tuir Kristus ukun. Mais kalo ema ida naꞌak, nia makaꞌas liu niakaan mamaluk sia, mais tuir loos la nunia, nia tolek aan duꞌuk. Ita ida-idak musti leno itakaan hahalok duꞌuk haꞌak, diꞌak ka lale. Kalo diꞌak, ita bele neon boot, mais keta hanesa itakaan hahalok nia baa ema seluk siakaan hahalok, tan nosi ikus ita ida-idak musti hataa duꞌuk itakaan hahalok. Ita moos musti faꞌe itakaan serwisu folin, hodi tulun ema mak nanorin Maromak Manfatin baa ita. Hanoin, tan Naꞌi Maromak natene lia hotu-hotu. Dadi, keta haktolek ho Nia, tan neꞌe naꞌak, ita tolek aan duꞌuk. Saa mak ita kuda, nia mak ita kuꞌu. Kalo ita halo aat tuir itakaan beer duꞌuk, ita hetan moris dodok. Mais kalo ita halo lia diꞌak tuir Kmalar Lulik beer, ita hetan moris loos toꞌo nima-nimak. Keta baruk halo lia diꞌak sia, tan kona baa niakaan oras, ita moos hetan hikar lia diꞌak, surak ita haterus aan. Dadi, kalo noo leet, halo kedan lia diꞌak bodik ema hotu-hotu, kaliuk, halo bodik itakaan mamaluk makfiar sia. Paulus narohan niakaan hakerek baa ema sarani sia iha GalatiaLia rohan neꞌe, haꞌu mak kakerek kodi haꞌukaan liman duꞌuk. Emi bele haree duꞌuk haꞌu kakerek kalo bo-boot. Hanoin! Maktolek teen nia sia moos fiar baa Yesus Kristus mak mate iha ai karuus. Mais sia mai seten emi nebee hamane aan, tan sia nataꞌuk ema Yahudi seluk atu nasusar sia kalo sia nanorin naꞌak, ema lalika namane aan tuir ukun-badu Yahudi. Tan lia nia, sia setar oin baa ema Yahudi mak kaer metin siakaan ukun-badu. Masik sia duꞌuk namane aan tiꞌan moos, sia la tuir mohu Ukun-badu Musa. Sia nakara emi hamane aan, nebee emi dadi baa siakaan ema. Hodi nunia, siakaan klibur atu foti-nahaas sia. Mais haꞌu kbeer foti-kahaas itakaan Ulun Yesus Kristus dei. Nia mate iha ai karuus, nebee nalakon mohu lia aat sia mak ema nalo tuir raiklaran beer. Tan lia nia, haꞌu la kanoin tenik raiklaran beer. Hamane aan ka, la hamane aan ka, lia nia la noo folin. Lia mak noo folin, mak neꞌe: ita simu tiꞌan moris foun hosi Naꞌi Maromak. Haꞌu kaloon nebee Nia natudu Niakaan dadomin baa ema hotu-hotu mak tuir haꞌukaan hanorin neꞌe, toꞌo sia bele moris manek no dame. Tan sia dadi tiꞌan baa Naꞌi Maromak klubun foun. Haꞌu kaloon nebee ema keta mai nasusar tenik haꞌu nodi lia neꞌe. Haꞌukaan isin noo kanek fitar tiꞌan, tan haꞌu kaliku Yesus Kristus. Mamaluk sia! Haꞌu kaloon nebee itakaan Naꞌin Yesus Kristus natudu laran diꞌak baa emi hotu-hotu.Nunia dei!Tabe nosi haꞌu,Paulus Paulus nakerek bodik ema makfiar sia iha kota EfesusPaulus nahuu nakerekTabe nosi haꞌu, Paulus, mak Yesus Kristus klosan tuir Naꞌi Maromak hakaran. Haꞌu kalo hakerek neꞌe baa Kristus eman iha kota Efesus mak fiar baa Nia nohuun.Kristus Klosan Lian 18:19-21, 19:1 Haꞌu kaloon baa Naꞌi Maromak itakaan Ama no Yesus Kristus itakaan Naꞌin, nebee natudu laran diꞌak baa emi toꞌo bele moris manek no dame. Paulus tonu-naboot Naꞌi MaromakTonu-haboot Naꞌi Maromak, itakaan Naꞌin Yesus Kristus, Aman. Nia natuun matak-malirin oi-oik nosi laleꞌan bodik ita, tan ita talin malu ho Kristus. Naꞌi Maromak sei la naseꞌi raiklaran dauk, Nia nadomi ita no boi kedan ita dadi baa Kristus eman mak moris moos iha Niakaan oin. Nia nakotu kedan hori uluk aan atu nodi Yesus Kristus nalo ita baa Niakaan oan, tan Nia beer basuk nunia. Ita tonu-haboot Nia, tan Nia natudu laran diꞌak nunia baa ita tiꞌan, nebee ita bele moris talin malu ho Yesus mak Nia dadobe. Uluk, ita la moris moos tuir Naꞌi Maromak dalan moris. Masik nunia moos, Nia natudu laran diꞌak nodi solok Oan atu naduar raan toꞌo mate, nebee Nia bele sori nola ita hosi itakaan salan.Kolose 1:14 Nia nadomi ita liu basuk, toꞌo naroma itakaan neon, nebee ita bele hatene Niakaan hakaran. Uluk, Nia sei la nalore dauk Niakaan hakaran baa ema raiklaran. Mais oras neꞌe, Nia nalore tiꞌan naꞌak, hori uluk aan Nia nakotu tiꞌan atu nodi Yesus Kristus nalaꞌok Niakaan hakaran. Niakaan hakaran nia nuneꞌe: oras hotu-hotu tetuk tiꞌan, Yesus Kristus atu dadi Naꞌin bodik hotu-hotu iha laleꞌan no raiklaran. (11-12) Tan ita talin malu ho Kristus tiꞌan, ita bele simu hotu-hotu mak Naꞌi Maromak nameno kedan atu foo baa Niakaan ema. Hori uluk fohon, Nia boi tiꞌan ami, ema Yahudi, atu dadi baa Niakaan ema. Nia nakara nodi ami atu loke dalan bodik ema klubun seluk sia, nebee ema hotu-hotu bele fiar baa Kristus. Lia neꞌe sia dadi tiꞌan. Tan baa nia, ita foti-hahaas Naꞌi Maromak naran. (-) Oras neꞌe, emi hosi klubun seluk sia rona tiꞌan hanorin loos. Emi moos fiar tiꞌan haꞌak, hanorin nia, Lia Diꞌak mak bele sori emi.Tan emi fiar nunia, Naꞌi Maromak moos foo Niakaan Kmalar Lulik baa emi. Hodi nunia, Nia nalaꞌok Niakaan mamenon mak Nia nameno kedan tiꞌan. Kmalar Lulik nia marak emi nodi tadak naꞌak, emi dadi baa Naꞌi Maromak oan tiꞌan. Kmalar Lulik dadi kakaer bodik ita haꞌak, Naꞌi Maromak atu foo hotu-hotu mak Nia nameno tiꞌan baa ita, tan Nia selu kotu ita dadi baa Niakaan ema. Tan lia nia, ita tonu-haboot Nia. Paulus namulak bodik ema Efesus siaMamaluk sia! Haꞌu krona lia waꞌin tiꞌan kosi emikaan fiar baa itakaan Naꞌin Yesus Kristus, no emikaan dadomin baa mamaluk makfiar sia. Tan baa nia, haꞌu la kanawa sera dodan baa Naꞌi Maromak. Haꞌu kamulak kaꞌak, “Ama! Ama neꞌe, haꞌukaan Naꞌin Yesus Kristus, Aman. Ama makaꞌas kaliuk. Nebee Ama Kmalar Lulik tulun ema Efesus sia, nebee sia bele natene diꞌa-diꞌak Ama. Nebee, Ama loke siakaan kakutak, no naroma siakaan neon, toꞌo sia bele natene hotu-hotu mak Ama nakara nalo baa ema mak Ama boi tiꞌan dadi baa Ama Niakaan ema. Nebee, sia bele natene matak-malirin hotu-hotu mak Ama nameno atu foo baa sia. Tan matak-malirin nia, makaꞌas liu resik! Nebee, sia bele natene diꞌa-diꞌak Ama beran boot mak Ama nodi tulun sia. Ama nodi beran nia nalo Kristus moris nikar nosi mate. Hotu Ama foti saꞌe Kristus baa laleꞌan, hotu latan beran baa Nia no hatuur Nia baa Ama sorin kwana iha fatik mak kneter kaliuk.Kananuk Sia 110:1 Kristus beran nia, makaꞌas liu makaer ukun no makaer beran hotu-hotu iha kroman no iha kukun. Nia kaer beran nia lahoos baa oras neꞌe dei, mais baa oras mak atu mai no. Ama nalo hotu-hotu loꞌu baa Kristus. Ama moos foti Nia dadi Ulun bodik babilan ema makfiar sia hotu-hotu.Kananuk Sia 8:6 Nia dadi Naꞌin. Ita makfiar sia dadi Niakaan isin mak halaꞌo Niakaan hakaran hotu-hotu, tan Nia mak babilan hotu-hotu.Kolose 1:18Haꞌukaan hamulak bodik emi iha Efesus, nuneꞌe dei.” Ema mak fiar baa Kristus simu moris founUluk, Naꞌi Maromak nafoli emi hanesan ema mak mate tiꞌan, tan emi hakur Niakaan ukun hodi halo sala oi-oik. Emi moris tuir raiklaran beer no tuir diabu ulun beer. Toꞌo oras neꞌe moos, diabu ulun sei namaus bei-beik ema raiklaran nebee sia sakar Naꞌi Maromak. Uluk, ita hotu-hotu moris nunia. Ita moris tuir itakaan beer duꞌuk hodi halo tuir aꞌaat hotu-hotu iha itakaan neon laran. Itakaan huun, ema maksalan. Naꞌi Maromak nahibu ita no ema hotu-hotu. (4-5) Nia nafoli ita ema mak mate tiꞌan. Masik nunia moos, Nia neon monu baa ita, tan nadomi ita liu basuk. Hotu, Nia natudu laran diꞌak nodi solok Yesus Kristus mai atu foo moris foun baa ita. Neꞌe naꞌak, ita hetan moris tan Naꞌi Maromak laran diꞌak.Kolose 2:13 (-) Yesus Kristus mate, mais Naꞌi Maromak nalo Nia moris nikar. Hotu, Naꞌi Maromak foti saꞌe Nia kaer ukun iha laleꞌan. Oras neꞌe, Naꞌi Maromak moos nalo nunia baa ita. Nia foo moris foun baa ita, no foti saꞌe ita kaer ukun hamutuk ho Yesus Kristus iha laleꞌan. Naꞌi Maromak nalo nunia, nebee Nia bele natudu nima-nimak dadomin no Niakaan laran diꞌak mak makaꞌas basuk bodik ita mak fiar baa Yesus Kristus. (8-9) Ita hetan moris tan Naꞌi Maromak laran diꞌak, lahoos tan itakaan hahalok diꞌak. Ita hetan, tan Naꞌi Maromak foo loos baa ita. Tan lia nia, la noo ema ida mak bele ibun boot naꞌak, “Naꞌi Maromak sori haꞌu, tan haꞌukaan hahalok diꞌak.” (-) Naꞌi Maromak foo moris baa ita, tan ita talin malu tiꞌan ho Yesus Kristus. Nia nalo nunia, tan naseꞌi ita nebee ita halo lia diꞌak hotu-hotu mak Nia nakotu kedan hori uluk bodik ita. Naꞌi Maromak simu ema nosi klubun hotu-hotuMamaluk Efesus sia. Masik emi lahoos ema Yahudi, emi hatene tiꞌan haꞌak, ema Yahudi sia kaer metin siakaan ukun-badu hamane aan. Sia titu naraik emi tan emi la tuir siakaan ukun-badu nia. Mais tuir loos, ukun-badu nia, lia isin lolon dei, lahoos lia neon laran. Oras emi sei la fiar dauk baa Yesus Kristus, emi la bele dadi Naꞌi Maromak eman, tan emi la tama iha Niakaan mamenon mak uluk Nia namate no no amikaan bei Abraham. Emi hein iha raiklaran neꞌe, mais la bele haloon baa Naꞌi Maromak tan emi, ema matak mak moris salin hosi Nia. Mais oras neꞌe, Yesus Kristus loke dalan tiꞌan, nebee emi bele talin malu ho Naꞌi Maromak. Yesus Kristus mate nalo Naꞌi Maromak laran malirin, nebee emi bele dame ho Naꞌi Maromak no dadi baa Niakaan ema. Uluk, ami klubun Yahudi la moris diꞌa-diꞌak malu ho emi klubun seluk sia, hanesan noo kadidin fatuk sasa faꞌe ita. Mais Yesus Kristus mate nodi sobu nahaat kadidin nia tiꞌan. Tan lia nia, ita mak uluk funu malu, bele dame malu dadi ema klubun mesak ida ona. Uluk, ami klubun Yahudi halo tuir Ukun-badu Musa nebee ami bele diꞌa-diꞌak ho Naꞌi Maromak. Mais oras Yesus Kristus mate, Nia natuka tiꞌan dalan tuan nia, nodi loke dalan foun, nebee ema nosi klubun Yahudi no klubun seluk sia moos bele diꞌa-diꞌak no Naꞌi Maromak. Hodi nunia, ita hotu-hotu talin malu dadi baa klubun foun ida mak moris dame malu.Kolose 2:14 Nodi mate baa ai karuus, Kristus noꞌas lakon lia hotu-hotu mak nalo ita funu malu. Hodi nunia, klubun rua mak uluk funu malu nia, dadi klubun mesak ida. Nia moos nalo klubun mesak nia diꞌa-diꞌak nikar no Naꞌi Maromak.Kolose 1:20 Nia namaan aan mai raiklaran neꞌe nodi Manfatin Diꞌak baa ami klubun Yahudi mak hatene Maromak tiꞌan, no emi klubun seluk sia mak sei la natene Nia dauk. Kristus foo natene baa ita naꞌak, “Uluk, emi moris funu malu. Mais oras neꞌe, Haꞌu kloke dalan tiꞌan nebee emi bele moris dame malu.”Yesaya 57:19 Neꞌe naꞌak, Kristus loke dalan tiꞌan nebee ami klubun Yahudi ho emi klubun seluk sia bele moris kreꞌis ho Ama Maromak, tan Kmalar Lulik natudu dalan mesak ida nia bodik ita. Kristus eman hanesan uma hamulak idaTan Yesus Kristus loke dalan nunia tiꞌan, emi mak lahoos Yahudi sia, la dadi ema matak ona. Oras neꞌe, emi dadi tiꞌan baa Naꞌi Maromak renun no Niakaan ema uma laran. Knaninuk, hanesan Naꞌi Maromak nakara nariik uma ida. Dala uluk, Nia tau fatuk tatuur. Fatuk tatuur nia, mak Yesus Kristus. Dala rua, Nia nariik uma riin. Uma riin nia, mak Niakaan makoꞌan no klosan sia. Dala tolu, Nia nada fatuk sia. Fatuk hada nia sia, mak ita, Naꞌi Maromak eman. Uma nia bele nariik metin, tan fatuk sia nada aan baa malu diꞌa-diꞌak iha fatuk tatuur leten. Uma nia hetak kleur, hetak boot, toꞌo dadi fatik lulik bodik ema namulak baa Naꞌi Maromak. Oras neꞌe, emi mak lahoos Yahudi sia moos, Naꞌi Maromak nalo emi dadi hanesan fatuk hada. Nia nada namutuk ita hotu-hotu dadi Kmalar Lulik hein fatin. Paulus nodi Lia Diꞌak baa ema mak lahoos YahudiNaꞌi Maromak nakara nebee emi klubun lahoos Yahudi sia moos bele dadi baa Niakaan ema. Tan nia, Nia solok haꞌu, Paulus neꞌe, atu katak lia Yesus Kristus baa emi. Oras neꞌe, haꞌu kdadi baa ema bui tiꞌan tan kalaꞌok serwisu nia. Emi hatene tiꞌan haꞌak, Naꞌi Maromak solok haꞌu, tan nakara natudu laran diꞌak baa emi mak lahoos Yahudi sia. Tebes. Uluk, Naꞌi Maromak la nalore dauk nosi lia mak Nia nakotu tiꞌan bodik ema lahoos Yahudi. Mais oras neꞌe, Nia nalore tiꞌan lia nia baa haꞌu. Lia nia mak ohin haꞌu kakerek babadak baa emi tiꞌan. Kalo emi leno hotu haꞌukaan hakerek neꞌe tiꞌan, emi bele hatene malorek Naꞌi Maromak hakaran nosi lia Yesus Kristus mak Nia nalore tiꞌan baa haꞌu. Uluk aan, ema raiklaran sei la natene Niakaan hakaran dauk. Mais oras neꞌe, Nia nodi Kmalar Lulik atu nalore Niakaan hakaran nia baa Niakaan makoꞌan no klosan sia tiꞌan. Niakaan hakaran nuneꞌe: Kalo ema mak lahoos Yahudi fiar baa Yesus Kristus Niakaan Lia Diꞌak, sia moos bele dadi Naꞌi Maromak eman namutuk no ema Yahudi sia. Neꞌe naꞌak, oras neꞌe ita hotu-hotu dadi klubun ida tiꞌan no simu bele-bele matak-malirin hosi itakaan Ama Maromak. Tan Naꞌi Maromak hakaran nia, Nia natudu laran diꞌak nodi boi haꞌu kdadi baa Niakaan ain-liman. Nia latan beran baa haꞌu kodi kalaꞌok Niakaan serwisu. Nosi Naꞌi Maromak eman hotu-hotu, haꞌu neꞌe mak la folin basuk. Masik nunia moos, Nia sei boi haꞌu atu kalore Lia Diꞌak baa ema lahoos Yahudi sia, nebee sia moos bele natene Kristus laran diꞌak mak makaꞌas kaliuk. Hori Naꞌi Maromak naseꞌi raiklaran neꞌe, Niakaan hakaran atu solok Kristus mai nia, sei lia subar. Mais oras neꞌe, Nia nakara naroma ema hotu-hotu neon nebee sia bele natene Niakaan hakaran nia. Nia moos beer nodi Niakaan ema mak dadi klubun mesak ida nia, atu natudu Niakaan matenek kaliuk baa makaer ukun no makaer beran hotu-hotu iha kroman no iha kukun. Baa oras Nia sei la naseꞌi raiklaran dauk, Nia nakotu kedan tiꞌan atu sori ema raiklaran. Hotu, Nia natoꞌo lia nia nodi itakaan Naꞌin, Yesus Kristus. Tan lia nia, ita mak fiar tiꞌan baa Yesus Kristus lalika hataꞌuk ona mai dale ho Naꞌi Maromak. Tan Nia nanis simu ita. Mamaluk sia! Haꞌu ketan susar oras neꞌe tan kaliku emi mak lahoos Yahudi sia. Mais keta haneo resik! Masik haꞌu katiu susar neꞌe, emi mak simu niakaan dadiꞌak. Paulus namulak tenik bodik ema Efesus siaKalo haꞌu kanoin kola Naꞌi Maromak laran diꞌak mak makaꞌas kaliuk nia, haꞌu kakniꞌa kodi sera dodan baa Nia. Nia mak Ama bodik famili hotu-hotu iha laleꞌan no raiklaran. Haꞌu kakroꞌan, nebee Nia natuun matak-malirin waꞌin boot baa emi, tuir Niakaan kabaas.Nebee, Niakaan Kmalar nakbiit emikaan neon nodi Niakaan beran boot, toꞌo Yesus Kristus moris nafati iha emikaan neon, tan emi fiar baa Nia nohuun.Nebee, emi moris talin malu ho Niakaan dadomin, toꞌo dadomin nia nahabut iha emikaan neon.Kolose 2:7 (18-19) Nebee, emi ho Kristus eman hotu-hotu bele hatene diꞌa-diꞌak Niakaan dadomin. Ema raiklaran la bele sukat nola Niakaan dadomin nia. Tan dadomin nia, boot kaliuk, luan kaliuk, leꞌan kaliuk, no waꞌin kaliuk!Nebee, Niakaan dadomin nakonu nola emikaan neon no laran, toꞌo sesu sai lia aat hotu-hotu.Kolose 1:19, 2:9-10 (-) Naꞌi Maromak beran mak Nia nodi serwisu iha itakaan neon no laran, makaꞌas kaliuk. Nia bele nodi beran nia nalo liu tan tenik nosi lia hotu-hotu mak ita husu no ita hanoin. Tan lia nia, ita mak Yesus Kristus eman musti foti-hahaas Naꞌi Maromak naran hori nima-nimak toꞌo nima-nimak. Tebes! Kristus eman sia musti moris neon ida, hanesan isin lolon mesak idaHaꞌu ktama bui tiꞌan tan kalaꞌo haꞌukaan Naꞌin Niakaan serwisu. Oras neꞌe, haꞌu kfoo lia tateꞌan nebee emi bele hatene oin nunabee ita musti moris tuir Naꞌi Maromak beer, tan Nia mak bolu ita dadi baa Niakaan ema. Ita musti moris haraik aan, no moris furak baa malu. Ita musti heti neon hodi haduni malu. Kalo ema ida buka lia no ita, ita keta rai hirus.Kolose 3:12-13 Ita harui aan makaꞌas nebee moris dame malu, tan Kmalar Lulik kesi libur ita tiꞌan. Hodi nunia, ita hotu-hotu dadi mesak ida hanesan Kristus isin lolon duꞌuk. Ita hotu-hotu simu Kmalar Lulik mesak ida. Ita hotu-hotu moos haloon baa Maromak mesak ida, tan Nia mak bolu ita hotu-hotu dadi baa Niakaan ema. Itakaan Naꞌin, mesak ida.Ita fiar baa dalan mesak ida,nebee ita bele kreꞌis ho Nia.Ita simu sarani mesak ida,nebee ita bele talin malu ho Nia. Maromak, mesak ida.Nia mak Ama bodik ita hotu-hotu.Nia mak ukun ita hotu-hotu.Nia namutuk no ita hotu-hotu.Nia moris iha itakaan neon hotu-hotu. Kristus foo babelen oi-oik baa Niakaan ema sia atu nodi tulun maluTebes. Ita mesak ida. Mais Yesus Kristus foo babelen oi-oik baa ita, nebee ita ida-idak halaꞌo serwisu bodik Nia. Hakerek Moon naꞌak,“Nia saꞌe baa fatin aas atu natuda iha nia,toꞌo natoba nola funu.Hotu, Nia nodi nikar ema bui lear mai.Nia moos foo fafaꞌek baa ema raiklaran sia.”Kananuk Sia 68:18 (Hanoin lia fuan neꞌe sia mak naꞌak “Nia saꞌe”. Kalo Nia saꞌe, neꞌe naꞌak, uluk Nia tuun tiꞌan iha raiklaran. Ema mak saꞌe nia, mak Kristus. Nia tuun mai raiklaran, hotu saꞌe nikar baa laleꞌan atu babilan hotu-hotu iha laleꞌan no raiklaran.) Nia latan beran baa Niakaan ema, nebee sia nodi nalaꞌo Niakaan serwisu. Balu dadi Niakaan klosan, balu dadi makoꞌan mak natoꞌo Niakaan mamenon, balu dadi makbalin bodik Niakaan ema, balu dadi manorik, balu tenik dadi makbukar mak nodi Lia Diꞌak baa fatin foun sia. Nia latan beran neꞌe sia, nebee hodi hakbiit Kristus eman sia, nebee sia hotu-hotu bele nalaꞌo Niakaan serwisu. Hodi nunia, ita hotu-hotu mak fiar Yesus Kristus bele hetak biit, (13-14) toꞌo ita fiar neon ida hodi hatene tebe-tebes Naꞌi Maromak Oan. Ita la nuꞌu karau tuu inun ona, mak dada baa nabee dei, nia tu-tuir. Ita moos la hanesan lawarik ona, mak maus kona beꞌur. Tan lia nia, kalo tolek teen sia mai beꞌur ita nodi hanorin la loos, ita la kona beꞌur ona. (-) Mais ita musti kaer hanorin loos hodi hadomi ema. Hodi nunia, ita hetak biit, tan ita hanono baa Kristus mak itakaan ulun. Ita hanesan Niakaan isin lolon. Kalo ema ida liman no ain, ibun no inun serwisu tulun malu tuir ida-idak niakaan serwisu, ema nia isin lolon hetak biit. Nunia moos Kristus eman sia. Kalo ita hadomi malu no tulun malu, ita moos hetak biit.Kolose 2:19 Kristus eman musti moris tuir dalan founRona diꞌa-diꞌak saa mak haꞌu kdale neꞌe, tan haꞌukaan Naꞌin duꞌuk mak katak baa haꞌu. Ita la bele moris hanesan ema mak la natene Maromak, tan sia moris tuir siakaan momok dei. Siakaan kakutak naktomak toꞌo sia seꞌi kotuk baa Maromak. Sia ulun fatuk no la noꞌuk titu baa Nia. Sia tuir beer duꞌuk, toꞌo moris sasobo. Masik nunia moos, sia la natene moe. Hanorin nosi Kristus mak emi simu hori hirak nia, lahoos nunia. Emi rona lia Yesus tiꞌan no hatene Niakaan hanorin loos. Hanorin nia naꞌak, ita musti laꞌo hela itakaan moris dalan tuan ona. Tan kalo ita moris sasobo tuir ema raiklaran beer, ita kona beꞌur toꞌo itakaan moris dodok.Kolose 3:9 Diꞌak liu, ita foo leet baa Naꞌi Maromak nafou itakaan neon no kakutak, nebee ita dadi ema foun tuir Niakaan ilas. Hodi nunia, ita bele moris moos no loos.Lia Uluk Fohon 1:26; Kolose 3:10; Roma 12:1-2 Tan lia nia, hanawa haktolek ona. Dale lia loos ho malu, tan ita hotu-hotu talin malu dadi mesak tiꞌan, nuꞌu ema ida ain no liman, ibun no inun, matan no tilun, hotu-hotu talin malu dadi mesak baa isin lolon ida.Sakarias 8:16 Kalo nawan saꞌe, keta toꞌo halo sala. Lalika nawan saꞌe toꞌo loro monu! Musti lai-lais diꞌak ho malu.Kananuk Sia 4:4 Hodi nunia, diabu ulun la netan leet atu sokur ita. Ema naꞌok, hanawa ona! Diꞌak liu, serwisu diꞌa-diꞌak hodi liman duꞌuk, nebee bele faꞌe serwisu isin baa ema susar sia. Keta dale lia aat. Masik lia fuan ida dei moos, keta kedas! Diꞌak liu, dale lia mak tulun ema no nakbiit siakaan neon. Keta hasusar Kmalar Lulik. Nia nein iha itakaan neon nodi marak ita dadi Naꞌi Maromak eman. Hodi nunia, ita bele hatene kedan haꞌak, baa oras rai falu fila, Naꞌi Maromak simu ita atu moris nima-nimak ho Nia. Dadi, keta hirus malu. Keta ruun neꞌan baa malu. Keta nawan saꞌe baa malu! Keta hakaat malu! Keta dale hahaat malu. No keta halo lia aat seluk sia! Diꞌak liu, ita hadomi malu, hodi halo lia diꞌak baa malu. Ita musti haluꞌa lakon ema salan hodi foo pardua baa sia, hanesan Naꞌi Maromak moos naluꞌa lakon itakaan salan nodi foo pardua baa ita.Kolose 3:13 Kristus eman musti moris moos hodi hadomi maluIta neꞌe Naꞌi Maromak oan mak Nia nadomi. Tan lia nia, ita musti haninu baa Nia. Ita musti hadomi malu, hanesan Kristus nadomi ita. Nia latan isin lolon toꞌo mate selu nola ita. Hodi nunia, Nia dadi sera nuhar morin mak nalo Naꞌi Maromak neon diꞌak.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 29:18; Kananuk Sia 40:6 Ita neꞌe, Naꞌi Maromak eman mak moris moos. Ita keta moris sasobo. Hanoin lia sasobo moos, keta kedas! Keta halo lia kfoꞌer. Keta rotus teen. Keta dale kadoor. Keta hakdadiuk mak la fatan baa Naꞌi Maromak eman. Diꞌak liu, ita dale lia loos hodi sera dodan baa Naꞌi Maromak. Hanoin diꞌa-diꞌak! Naꞌi Maromak la simu ema mak moris sasobo, no mak nalo lia kfoꞌer. Nia moos la simu ema rotus teen, tan sia dudu sees Naꞌi Maromak nodi foti nasaꞌe lia seluk sia. Ema oin nunia sia, la bele dadi Kristus eman no la bele dadi Naꞌi Maromak renun. Kristus eman musti moris iha kromanKeta kona beꞌur hosi ema mak dale bosok naꞌak, “Lalika moris moos!” Naꞌi Maromak nanis nahibu ema mak la moris tuir Niakaan beer nunia. Keta hadulur ho ema oin nunia sia. Uluk, emi moris iha makukun tan la hatene Maromak. Mais oras neꞌe, Nia naroma emikaan neon tiꞌan, nalo emi dadi baa Niakaan oan mak moris iha kroman. Ema mak moris iha kroman, siakaan hahalok nuneꞌe: Sia nalo lia diꞌak, sia moris loos, sia dale moon, no sia nakaꞌas aan atu natene Naꞌi Maromak hakaran. Tan lia nia, ita keta hadulur ho ema mak moris iha makukun, tan siakaan hahalok la nasai lia diꞌak. Diꞌak liu, deꞌan hodi dale loke fore siakaan salan mak sia subar, tan siakaan hahalok kadoor liu resik, toꞌo nalo ita moe. Haꞌu kfoo knaninuk nuneꞌe: bahoꞌak mak ema subar iha makukun, kalo kona kroman, nanis ema bele naree malorek bahoꞌak nia sia. Nunia moos, lia aat mak ema subar. Kalo kona kroman, nanis ema bele natene naꞌak, hahalok nia, hahalok aat. Noo kananuk ida naꞌak,“Hei! Emi mak toba, hadeer ona!Emi mak mate, moris hikar ona!Tan Kristus beer atu naroma emi.” Kristus eman musti moris neon mesak ho Kmalar LulikTan lia nia, ita musti leno diꞌa-diꞌak itakaan moris, nebee keta moris hanesan ema momok. Diꞌak liu ita moris hanesan ema matenek lia Maromak. Oras neꞌe, ema waꞌin nalo lia aat tiꞌan. Dadi, kalo noo leet halo lia diꞌak, halo baa ona. Keta hein tenik!Kolose 4:5 Keta momok, mais harui aan atu hatene itakaan Naꞌin hakaran. Ita keta lanu aat, toꞌo hemun nia babilan falik ita. Mais ita musti loke neon, nebee Kmalar Lulik mak babilan ita. Ita musti hakbiit malu neon hodi lia fuan nosi Hakerek Moon, hodi kananuk mak tonu-naboot Naꞌi Maromak, no hodi kananuk seluk sia mak ita simu hosi Kmalar Lulik. Kalo hananu tonu Naꞌi Maromak, keta iha ibun dei, mais hodi neon no laran. Ama Maromak nalo lia waꞌin tiꞌan bodik ita. Tan lia nia, ita keta hanawa sera dodan baa Nia hodi itakaan Naꞌin, Yesus Kristus naran.Kolose 3:16-17 Kristus eman hotu-hotu musti hanono maluIta hotu-hotu musti hanono malu. Hodi nunia, ita hatudu kneter baa Yesus Kristus. Knaninuk feen-laꞌenFeto mak noo laꞌen sia! Emi musti hanono baa emikaan laꞌen, hanesan hanono baa itakaan Naꞌin, Yesus Kristus. Tan laꞌen nuꞌu ulun bodik feen, hanesan Kristus dadi Naꞌin bodik Niakaan ema sia, tan Nia mak sori sia.Kolose 3:18; 1 Petrus 3:1 Kristus eman musti nanono baa Nia. Nunia moos, feen musti nanono baa laꞌen iha lia hotu-hotu. Mane mak noo feen sia! Emi musti hadomi emikaan feen, hanesan Kristus nadomi Niakaan ema nodi latan isin lolon, toꞌo mate selu nola sia.Kolose 3:19; 1 Petrus 3:7 Nia nalo nunia, nebee ita dadi moos iha Naꞌi Maromak oin. Kristus namoos ita nosi itakaan salan, nodi Niakaan Manfatin no wee sarani. Ita mak Kristus eman, hanesan sasudin feto mak nafutar aan furak, tan sasudin mane atu mai saka. Nunia moos, Kristus atu mai saka ita. Dadi, ita musti moris furak no moos. Nunia moos, mane mak noo feen. Emi musti hadomi emikaan feen, hanesan hadomi isin lolon duꞌuk. Tan kalo laꞌen nadomi feen, neꞌe naꞌak, nia nadomi isin lolon duꞌuk. La noo ema ida mak hirus isin lolon duꞌuk. Mais nia babilan diꞌa-diꞌak, hanesan Kristus babilan diꞌa-diꞌak ita, tan ita neꞌe, nuꞌu Niakaan isin lolon. Hakerek Moon naꞌak, “Tan lia nia, mane musti laꞌo nela inan no aman, nebee moris neon ida no feen, tan sia rua dadi mesak tiꞌan.”Lia Uluk Fohon 2:24 Hori uluk ita hatene haꞌak, Maromak Manfatin nia natudu lia dadomin feen-laꞌen. Mais oras neꞌe, ita hatene haꞌak, Manfatin nia moos natudu lia Kristus dadomin baa Niakaan ema sia. Dadi, mane mak noo feen musti nadomi feen, hanesan nadomi isin lolon duꞌuk. Feto mak noo laꞌen musti nakneter laꞌen. Knaninuk oan no inan-amanOa sia! Emi musti hanono baa emikaan inan no aman, tan lia nia tuir itakaan Naꞌin, Yesus Kristus hakaran.Kolose 3:20 Iha Hakerek Moon no ukun naꞌak, “Musti hakneter inan no aman.” Ukun nia, ukun dala uluk mak nodi Maromak mamenon. Tan, baa oras Nia foo ukun nia, Nia moos nameno naꞌak, “Kalo hakneter inan no aman, atu hetan matak-malirin no otas naruk.”Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 20:12; Hanoin Hikar Dalan Moris 5:16 Ina-ama sia! Keta makaꞌas resik baa emikaan oan sia, tan lia nia nalo sia hirus emi. Diꞌak liu, babilan sia diꞌa-diꞌak. Hanorin sia, nebee sia tuir Kristus dalan. Kalo sia nalo sala, halore dalan loos baa sia hodi foo lia tateꞌan nosi Kristus.Kolose 3:21 Knaninuk ulun no ain-liman siaEma ain-liman sia! Emi musti hanono baa emikaan ulun mak ukun emi iha raiklaran neꞌe, no serwisu tuir niakaan hakaran. Keta serwisu asufanu dei, mais serwisu hodi neon no laran tuir ulun hakaran, hanesan tuir tebe-tebes Kristus hakaran, tan emi moos Kristus ain-liman. Keta serwisu madinas iha ulun oin dei. Masik nia la iha moos, musti serwisu madinas bodik nia. Lia nia mak tuir Naꞌi Maromak hakaran. Serwisu hodi neon no laran bodik emikaan ulun, nuꞌu emi serwisu bodik Naꞌi Maromak. Tan ita hatene haꞌak, Naꞌi Maromak nanis selu ema mak nalo lia diꞌak. Masik ema nia, ain-liman ka, ulun ka, ata ka, naꞌin ka, Naꞌi Maromak selu luku.Kolose 3:22-25 Ulun sia! Keta tarata emikaan ain-liman sia, tan emi hotu-hotu hanaꞌi baa Ulun ida iha laleꞌan. Nia la fihir oin, mais Nia rona se-see dei mak nusu baa Nia. Masik ema nia, ain-liman ka, ulun ka, ata ka, naꞌin ka, Nia rona luku.Hanoin Hikar Dalan Moris 10:17; Kolose 3:25, 4:1; Yakobus 5:4 Kristus eman musti kaer metin roꞌat-meikHanono diꞌa-diꞌak haꞌukaan dalen rohan neꞌe. Ita musti kaer metin itakaan fiar baa Kristus, tan Nia, itakaan Naꞌin mak noo beran makaꞌas kaliuk. Ita musti hadiꞌa aan nuꞌu sondadu hodi kaer roꞌat-meik nosi Naꞌi Maromak, nebee ita keta monu baa diabu ulun niakaan kakutak aat. Hanoin! Tan ita neꞌe iha hatuda laran. Ita la hatuda sakar ema raiklaran, mais hatuda sakar makaer ukun no makaer beran aat sia iha kukun. Tan lia nia, ita musti hadiꞌa aan kaer hotu Naꞌi Maromak Niakaan roꞌat-meik sia. Kalo loron aat nia toꞌo tiꞌan, ita bele hariik metin hodi sakar funu toꞌo mohu. Ita hariik metin iha hatuda laran nuneꞌe: Ita kaer Naꞌi Maromak hanorin loos, lia nia hanesan ita tau bolas sondadu.Sondadu Roma sia tau uluk faru laran lai, foin tau bolas nebee faru laran keta naktodak tuun. Foin sia tau sabeo, kaso no roꞌat-meik seluk sia. Ita moris loos, lia nia hanesan ita tau faru besi heli karas.Yesaya 11:5, 59:17 Ita katak Lia Diꞌak baa ema haꞌak, sia bele diꞌa-diꞌak ho Naꞌi Maromak, lia nia hanesan ita tau kaso sondadu.Yesaya 52:7 Ita fiar metin baa Naꞌi Maromak, lia nia hanesan ita kaer metin besi heli aan. Besi heli aan nia bele neli ita nosi rama haꞌi mak diabu aat nana natutuk baa ita. Ita kaer metin itakaan fiar haꞌak, Naꞌi Maromak sori ita tiꞌan, lia nia hanesan ita tau sabeo besi. Ita kaer metin Maromak Manfatin, lia nia hanesan ita kaer surik, tan Manfatin nia, Kmalar Lulik Niakaan surik.Yesaya 59:17 Kalo hakara hariik metin iha hatuda laran, keta hanawa hamulak tuir Kmalar Lulik hakaran. Baa oras hamulak, keta haluꞌa hamulak bodik Naꞌi Maromak eman hotu-hotu iha nabee dei. Keta haluꞌa hamulak no bodik haꞌu. Nebee, Naꞌi Maromak foo lia fuan makonak baa haꞌu, nebee haꞌu kbele katak malorek Niakaan Lia Diꞌak baa ema seluk sia. Masik haꞌu ktama bui moos, haꞌu ksei dadi Niakaan sasiꞌan. Hamulak bodik haꞌu mamaluk sia, nebee haꞌu la kataꞌuk kalaꞌok Niakaan serwisu! Paulus taka niakaan hakerek baa ema Efesus siaHaꞌu kakara basuk emi hatene haꞌukaan tuur-hariik iha neꞌe. Tan nia, haꞌu ksolok Tikikus baa emi. Nia, haꞌukaan maluk mak haꞌu kadomi. Nia madinas nalaꞌo itakaan Naꞌin, Yesus Kristus Niakaan serwisu.Kristus Klosan Lian 20:4; 2 Timotius 4:12 Foo leet baa nia atu dale nosi amikaan tuur-hariik iha neꞌe. Hodi nunia, nia bele nakbiit nola emikaan neon.Kolose 4:7-8 Tan emi fiar baa Naꞌi Maromak, itakaan Ama, no Yesus Kristus, itakaan Naꞌin, haꞌu kaloon nebee emi bele moris dame no hadomi malu. Nebee, itakaan Naꞌin Yesus Kristus natudu laran diꞌak bodik ema hotu-hotu mak la nanawa nadomi Nia.Haꞌukaan hakerek narohan baa neꞌe.Dame,Paulus Paulus nakerek bodik ema makfiar sia iha kota FilipiPaulus nahuu nakerek(Kristus Klosan Lian 16:12)Hakerek neꞌe nosi haꞌu, Paulus. Haꞌu ko haꞌukaan belu Timotius solok tabe baa emi. Ami rua neꞌe, Yesus Kristus ain-liman.Ami solok hakerek neꞌe baa Naꞌi Maromak eman hotu-hotu mak tuir Yesus Kristus iha kota Filipi. Ami hakara nebee emi mak haliku ema sarani sia, no ema mak naliku emi moos, leno diꞌa-diꞌak hakerek neꞌe. Naꞌi Maromak nia, itakaan Ama. No Kristus nia, itakaan Ulun. Ami hakroꞌan nebee Sia natudu laran diꞌak baa emi, nebee emi bele moris manek no dame. Paulus namulak nebee Naꞌi Maromak daka Niakaan ema sia iha kota FilipiMasik haꞌu la karee emi kleur tiꞌan moos, haꞌu la kaluꞌa emi! Sura oras haꞌu kanoin kola emi, haꞌu ksera dodan baa Naꞌi Maromak tan emi fiar baa Nia. Sura oras haꞌu kamulak bodik emi, haꞌukaan neon diꞌak basuk, tan nahuu nosi oras emi simu Manfatin Diꞌak toꞌo oras neꞌe, emi serwisu bele-bele ho haꞌu. Lia nia naꞌak, Naꞌi Maromak nahuu serwisu tiꞌan iha emikaan neon. Haꞌu katene Nia moos atu nalaꞌok nohuun Niakaan serwisu diꞌak nia toꞌo mohu baa oras Yesus Kristus namaan aan mai nikar. Fatan nanis haꞌu kadomi emi, tan haꞌukaan neon talin malu no emi hori uluk. Hori hirak nia, emi tuir serwisu ho haꞌu baa oras haꞌu kalore Yesus Lia Diꞌak, no baa oras haꞌu kataa kikar baa ema mak sakar Lia Diꞌak nia. Masik haꞌu ktama bui moos, emi la laꞌo hela haꞌu. Naꞌi Maromak duꞌuk natene naꞌak, haꞌu kanoin emi tebe-tebes, tan haꞌu kadomi emi nuꞌu Yesus Kristus nadomi ita. (9-10) Tan baa nia, haꞌu kamulak bodik emi nuneꞌe: Kakroꞌan nebee emi hetak hadomi malu, toꞌo emikaan dadomin nia, tuꞌan tan tenik. Kakroꞌan nebee Naꞌi Maromak nalo emi hatene tebe-tebes lia nabee mak diꞌak, nebee emi bele moris moos. Hotu, nosi ikus, baa oras Kristus nakotu lia bodik ema hotu-hotu, Nia atu nakotu naꞌak emi la hoo sala. (-) Nia duꞌuk mak namoos emikaan neon, nebee emi bele moris loos. Hodi nunia, ema seluk moos foti-nahaas Naꞌi Maromak nodi tonu-naboot Nia. Masik Paulus netan susar moos, Kristus Manfatin keke lema nohuunMamaluk sia mak haꞌu kadomi! Haꞌu kakara nebee emi hatene haꞌak, ema nasusar haꞌu toꞌo natama haꞌu baa bui. Masik nunia moos, Kristus Manfatin Diꞌak keke lema nohuun toꞌo sondadu makdaka tofatik no ema seluk moos natene naꞌak haꞌu ktama bui tan tuir Kristus.Kristus Klosan Lian 28:30 Naree nunia, mamaluk sia iha neꞌe neon biit, toꞌo la nataꞌuk ona atu dale loke fore lia Kristus iha nabee dei. (15-17) Iha neꞌe noo ema oik rua mak madinas nanorin lia Kristus. Ida serwisu nodi neon loos. Ida tenik, serwisu nodi neon kaleꞌuk. Ema mak serwisu nodi neon loos, natudu laran diꞌak baa haꞌu. Sia natene naꞌak, haꞌu katiu susar neꞌe tan kalaꞌo haꞌukaan serwisu kodi la kakiduk.Mais ema mak serwisu nodi neon kaleꞌuk, laran moras tan buka naran. Sia keen karin ema makfiar sia, surak noo ema mak nakara tuir sia. Sia buka dalan nebee bele foti aan naꞌak, sia makaꞌas liu haꞌu. Sia moos naneo naꞌak, kalo noo ema tuir sia, lia nia atu hetak natodan haꞌukaan susar iha bui laran neꞌe. (-) (-) Mais soꞌin baa dei! Haꞌu la ktitu ema nanorin nodi neon loos ka, lale ka, lia nia la folin. Lia mak noo folin, mak sia nanorin lia Kristus. Lia nia mak nalo haꞌu neon diꞌak.Haꞌu moos neon diꞌak tebe-tebes, tan katene emi hamulak bodik haꞌu. Yesus Kristus Kmalar Lulik moos tulun haꞌu. Tan lia nia, katene rohan diꞌak dei! Masik haꞌu kmoris ka, mate ka, la saa ida. Surak Naꞌi Maromak nodi haꞌu atu kfoti-kahaas Kristus, kodi la kmoe kanorin Niakaan lia. Lia neꞌe mak haꞌu kaloon hori uluk aan toꞌo oras neꞌe. (21-23) Haꞌu kanoin nuneꞌe: kalo haꞌu ksei moris, neꞌe naꞌak, haꞌu kbele moris talin malu ko Kristus kodi kalaꞌok bei-beik Niakaan serwisu. Lia nia diꞌak. Mais kalo haꞌu kmate, haꞌu ksotir liu tenik. Tan haꞌu kbele laꞌo kela raiklaran neꞌe no moris kikar atu kein kamutuk ko Kristus iha laleꞌan. Tan lia rua neꞌe, haꞌu kbenar. La katene nabee mak diꞌak kaliuk! (-) (-) Mais tan emi sei hakara haꞌu ktulun emi, diꞌak liu haꞌu kein tenik iha raiklaran neꞌe. Tebes. Haꞌu koran haꞌukaan otas sei naruk. Haꞌu kbele kein kamutuk ko emi, tan Naꞌi Maromak nakara nebee haꞌu kakbiit emikaan neon, toꞌo emi hetak fiar baa Nia hodi neon diꞌak. Emi bele foti-hahaas Yesus Kristus naran, tan Nia loke dalan nebee haꞌu kbele mai karee kikar emi. Moris loos nohuun(27-28) Masik nunabee moos, emikaan moris musti loos, tan emi neꞌe, Naꞌi Maromak eman. Emi musti moris fatan hodi halo tuir Kristus Manfatin Diꞌak. Kalo haꞌu kfila mai karee emi, haꞌu kakara katene emi moris fatan nafati nunia. Masik haꞌu krona loos lia nia kosi ema moos, bele. Haꞌu kakara katene emi moris neon ida, tan emi talin malu ho Kmalar ida. Haꞌu moos kakara katene emi hariik metin hodi halaꞌok bele-bele Kristus Manfatin Diꞌak, toꞌo ema seluk moos fiar tuir. Masik ema sakar emi, emi la hataꞌuk. Lia nia dadi tadak baa funu sia naꞌak, Naꞌi Maromak atu soe sia. Mais Nia atu sori emi nebee moris nima-nimak ho Nia. (-) Nia loke dalan tiꞌan nebee emi bele fiar baa Kristus, no dadi Niakaan ema. Nia foo leet baa emi, lahoos atu fiar baa Nia dei, mais emi moos hetan susar tan tuir Nia. Haꞌu krona ema sakar emi tan halaꞌo Kristus Manfatin Diꞌak. Hanoin! Hori hirak nia, sia moos sakar haꞌu nunia. Oras neꞌe moos, sia sei sakar nunia bei-beik.Kristus Klosan Lian 16:19-40 Ita musti haraik aan hanesan Yesus KristusMamaluk sia! Kristus foo lia diꞌak waꞌin boot baa ita tiꞌan. Ita bele hakbiit malu neon. Ita bele foo lia tateꞌan mak nahabut nosi itakaan dadomin. Ita bele moris furak ho malu, tan Naꞌi Maromak Kmalar Lulik serwisu iha itakaan klaran. Ita moos bele hatudu laran dodan no laran maluak baa malu. Kalo emi halaꞌok lia nia hotu-hotu, haꞌu neon boot. Liu tan tenik, kalo emi neon mesak, krarain mesak, no hodi lia kabuar atu serwisu hamutuk. Keta halo sa-saa mak buka sotir duꞌuk. Keta mose aan maꞌak, o makaꞌas liu ema seluk, tan tuir loos, okaan lokok nia la noo tatuur. Ita musti haraik aan, hodi hafoli ema seluk liu ita. Keta babilan loos emikaan moris duꞌuk. Mais ita moos musti haree ema seluk. Itakaan neon musti hanesan Yesus Kristus neon. Masik Niakaan ilas manesak no Naꞌi Maromak,Nia moos Ulun manesak no Naꞌi Maromak,mais Nia nabusik Niakaan beran,no la tau Niakaan kneter-taek. Nia namaan aan tuun mai iha raiklaran neꞌe,tau ilas nuꞌu ema raiklaran da-daun.Nia nabusik nela Niakaan beran hotu-hotu,nodi nalo aan dadi ata. Nia lahoos dadi ata dei,mais Nia moos nalo aan dadi ema kona lelen,nodi nalo tuir Naꞌi Maromak hakaran toꞌo mate.Masik ema noꞌo Nia iha ai karuus toꞌo mate moos, Nia simu.Ema noꞌo Nia, hanesan Nia neꞌe, ema aat. Tan Nia naraik aan nunia,Naꞌi Maromak foti-nahaas Nia.Naꞌi Maromak foo naran boot kaliuk baa Nia.La noo naran ida tenik mak boot liu naran nia. Naꞌi Maromak foti-nahaas Niakaan naran nunia,nebee ema hotu-hotu nakneter Nia.Ema iha laleꞌan,no ema iha raiklaran.Ema mak moris no ema mak mate.Nosi ikus, ema hotu-hotu atu nakniꞌa nodi loꞌu-sudur baa Nia. Ema hotu-hotu atu katak naꞌak, “Yesus Kristus nia, Ulun tebe-tebes!”Hodi nunia, sia tonu-naboot Ama Maromak.Yesaya 45:23 Ita dadi fitun maksinak mak naroma raiklaranMamaluk sia mak haꞌu kadomi! Rona diꞌa-diꞌak! Hori hirak nia, baa oras haꞌu ksei iha kota Filipi, emi hanono baa haꞌu hodi tuir Kristus dalan loos. Oras neꞌe, ita faꞌe malu tiꞌan baa fatin se-seluk. Mais haꞌu kusu nebee emi harui aan moris loos, tan kalo la hanono baa Kristus mak sori emi nosi emikaan salan, emi lei haree duꞌuk. Naꞌi Maromak duꞌuk mak serwisu iha emikaan neon. Nia loke dalan nebee emi bele hanono baa Nia. Nia moos foo beran nebee emi bele halo Nia neon diꞌak. Emi halo saa dei, keta mamuun aan no keta toe malu. Hodi nunia, emi bele neon moos no la hoo sala. Emi moris iha ema aat no ema tolek teen klaran. Mais keta tuir sia! Emi musti moris moos, tan emi neꞌe, Naꞌi Maromak oan. Emikaan moris musti naksinak natudu dalan baa sia, hanesan fitun maksinak naroma makukun.Hanoin Hikar Dalan Moris 32:5 Kalo emi moris loos hodi halaꞌok Manfatin mak foo moris, emi atu halo haꞌu neon boot baa oras Kristus namaan aan mai nikar. Neꞌe naꞌak, haꞌu la kole butan, tan noo folin boot. (17-18) Masik haꞌu klatan mohu haꞌukaan moris dadi sera, haꞌu ksimu kodi neon diꞌak, tan kakara nebee emi bele fiar baa Kristus no halaꞌok Niakaan serwisu. [Haꞌu klatan to-tomak haꞌukaan moris neꞌe, hanesan naꞌilulik fakar mohu anggor ween iha sera fatin nodi natetu baa Naꞌi Maromak.] Emi bele neon diꞌak ho haꞌu, tan haꞌukaan kolen dadi baa sera mak folin boot.Sura Renu Israꞌel 28:7 (-) Paulus atu solok Timotius baa FilipiHaꞌu kaloon nebee, la kleur ona, Naꞌi Yesus loke dalan nebee haꞌu kbele solok Timotius tone nakbiit emikaan neon. Hotu, nia atu fila mai nakbiit nikar haꞌukaan neon nodi nasara baa haꞌu nosi emikaan tuur-hariik. Haꞌu la ksolok ema seluk. Haꞌu ksolok Timotius dei, tan nia mak neon ida no haꞌu. Nia moos nadomi emi tebe-tebes. Nia la nuꞌu mamaluk seluk sia mak nanoin loos siakaan moris duꞌuk, toꞌo la babilan lia mak folin bodik Yesus Kristus. Emi hatene tiꞌan Timotius niakaan serwisu makaꞌas. Nia serwisu no haꞌu, hanesan oan serwisu bodik aman. Nia tulun haꞌu tiꞌan baa katak Manfatin Diꞌak iha nabee dei. Kalo sia nakotu tiꞌan haꞌukaan lia iha neꞌe, foin haꞌu ksolok Timotius tone. Naꞌi Maromak nakbiit haꞌukaan neon naꞌak, la kleur ona, haꞌu moos bele tone karee duꞌuk emi. Paulus atu solok fila Epafroditus baa FilipiUluk, emi solok itakaan maluk Epafroditus mai tulun haꞌu. Nia nalaꞌok Kristus Niakaan serwisu bele-bele no haꞌu, ahan nuꞌu sondadu madinas tuir siakaan ulun hakaran. Mais oras neꞌe, haꞌu kanoin musti solok fila nia, tan nia beer basuk atu naree nikar emi. Nia neo-neon baa emi, tan nia natene emi rona tiꞌan haꞌak, nia noꞌi moras. Tebes. Hori hirak nia, nia moras todan kreꞌis mate. Mais Naꞌi Maromak nadomi nia, hotu nadiꞌak nola nia. Naꞌi Maromak moos nadomi haꞌu, nodi nadiꞌak nola Epafroditus, nebee haꞌu keta hetak susar. Tan lia nia, haꞌu kakara solok fila nia tone, nebee emi bele hasoru hikar malu hodi neon diꞌak. Nunia, foin haꞌukaan neon bele noku. (29-30) Simu nia diꞌa-diꞌak, tan nia, Kristus eman. Emi moos musti hakneter ema hotu-hotu hanesan nia, tan nia nalaꞌok Kristus Niakaan serwisu toꞌo kreꞌis mate. Nia la nakiduk kois, tan nakara tulun haꞌu nodi seluk emi. Dadi simu hikar nia hodi laran maluak. (-) Naꞌi Maromak simu ita, tan fiar baa Yesus KristusMamaluk sia! Emi musti neon diꞌak, tan emi talin malu ho Kristus. Haꞌu kakerek baa emi tiꞌan nebee keta kona beꞌur. Oras neꞌe moos, haꞌu la kanawa kakerek tenik baa emi nunia. Sintidu ho maktolek teen sia. Sia nuꞌu asu krakat mak naloot nodi seten ema naꞌak, “Emi musti hamane aan nebee Naꞌi Maromak simu emi.” Sia sala tiꞌan! Ita hatene, Naꞌi Maromak simu ema, tan fiar baa Yesus. Dadi, Naꞌi Maromak eman tebe-tebes, mak ita neꞌe, mak fiar baa Yesus! Ita mak loꞌu-sudur baa Nia, tuir Niakaan Kmalar Lulik. Ita mak foti-hahaas Nia. Ita la bele hetan moris hosi hahalok ema raiklaran. Lia neꞌe sia, tebes! Uluk, haꞌu moos kaneo sala hanesan sia. Haꞌu kaneo kaꞌak, ema bele tama dadi baa Naꞌi Maromak eman, surak namane aan. Mais lia nia, hahalok ema raiklaran dei! Kalo dale hahalok ema raiklaran, haꞌu kbele dale loko aan liu hotu-hotu, tan uluk haꞌu ktuir besik ukun-badu Yahudi hotu-hotu. (5-6) Haꞌukaan ina-ama nodi haꞌu baa kamane aan, baa oras haꞌukaan otas loron walu tuir ukun-badu nia. Haꞌu neꞌe moos ema Yahudi isin, tan haꞌu kosi ema hunun Benyamin, husar-binan besik nosi bei Israꞌel. Haꞌu moos madinas kaliuk tuir ukun-badu hotu-hotu nosi partee Farisi, toꞌo la noo ema ida mak bele nasalak haꞌu. Liu tan tenik, haꞌu madinas kaliuk kasusar ema mak tuir Kristus, tan haꞌu kaneo kaꞌak, ema nia sia atu nalakon itakaan Ukun-badu.Roma 11:1; Kristus Klosan Lian 8:3, 22:4, 23:6, 26:5, 9-11 (-) (7-8) Mais kleu-leur haꞌukaan neon nakfilas, baa oras haꞌu kfila tuir Kristus. Oras neꞌe, haꞌu la loko aan tiꞌan kodi haꞌukaan moris uluk nia, tan la noo folin ona. Lia mak folin kaliuk, neꞌe mak, haꞌu kbele katene Yesus Kristus, mak haꞌukaan Ulun. Lia seluk sia, haꞌu kfilak nuꞌu ai hoꞌar. (-) Haꞌu kbeer moris talin malu ko Yesus Kristus, tan masik haꞌu ktuir ukun-badu hotu-hotu moos, sei la nanis Naꞌi Maromak simu haꞌu. Masik haꞌu kafolin aan loos tiꞌan moos, sei la nanis Nia simu haꞌu. Haꞌu kmusti fiar uluk baa Kristus, foin Naꞌi Maromak simu haꞌu naꞌak, “Tan Kristus kasu mohu okaan salan sia, o moos tiꞌan.” Haꞌu kakara katene diꞌa-diꞌak Kristus. Haꞌu moos kakara katene diꞌa-diꞌak Naꞌi Maromak beran mak nodi nalo Yesus Kristus moris nikar nosi mate. Kalo ema nasusar haꞌu tan tuir Kristus, habusik baa dei, tan ema moos nasusar Kristus. Kalo ema noꞌo haꞌu, haꞌu moos simu, tan Kristus moos mate nunia bodik haꞌu. Hodi nunia, kalo nosi ikus haꞌu kmate, Nia moos nalo haꞌu kmoris kikar. Ita musti harui aan tebe-tebes tuir Naꞌi Maromak dalan(12-13) Mamaluk sia! Haꞌu kakara basuk tuir Kristus dalan moris no Niakaan hakaran hotu-hotu. Mais kalo haꞌu kdale moon, haꞌu ksei la tuir malolok dauk. Masik nunia moos, haꞌu karui aan bei-beik tan Yesus Kristus boi haꞌu tiꞌan atu tuir Nia. Haꞌu ktuir Nia hanesan ema mak nalai biit toꞌo marak rohan. Haꞌu kalai katutuk lo-loos baa oin, la mana kotuk kodi kanoin lia uluk sia, tan haꞌu kaluꞌa lakon lia uluk nia sia tiꞌan. (-) Haꞌu kalai kakaꞌas aan toꞌo marak rohan, nebee ketan saseban. Haꞌukaan saseban nia, mak Naꞌi Maromak atu simu haꞌu iha laleꞌan tan fiar baa Yesus Kristus. Haꞌu kusu baa emi hotu-hotu mak moris hodi abut biit iha Kristus tiꞌan, nebee emi bele neon ida ho lia neꞌe sia. Kalo noo ema ida nanoin seluk, habusik Naꞌi Maromak natudu dalan bodik nia. Mais malorek tiꞌan naꞌak, ita musti kaer metin hanorin hotu-hotu mak Naꞌi Maromak nanorin baa ita tiꞌan. Mamaluk sia! Emi musti haninu haꞌukaan moris lalaꞌok. Emi balu moris nuꞌu haꞌu tiꞌan. Dadi, emi mak sei dauk, bele haninu hosi sia mak moris nuꞌu haꞌu tiꞌan.1 Korintus 4:16, 11:1 Mais keta haninu baa ema mak sakar Kristus, tan sia la simu Niakaan mate iha ai karuus. Haꞌu kfoo katene baa emi dala ida tiꞌan nosi ema mak ilas nuꞌu sia. Oras neꞌe haꞌu kfoo katene tenik kodi luun turu. Nosi ikus, Naꞌi Maromak atu dudu sai sia, soe baa haꞌi naraka, tan sia la talin malu no Nia. Sia kaer loos lia aat sia, nodi buka dalan atu nabosu aan duꞌuk, toꞌo neon boot nodi siakaan aꞌaat nia sia. Sia la moe nanoin raiklaran beer. Keta tuir sia, mais tuir ami. Ita tama tiꞌan dadi baa Naꞌi Maromak oan sia. Ita moos hoo beran tama renu laleꞌan tiꞌan, hodi hein itakaan Ulun Yesus Kristus. Nosi ikus, Nia namaan aan mai nosi laleꞌan atu sori ita nosi Naꞌi Maromak hahibun. Nia moos atu seluk itakaan isin mak natene kole no mate neꞌe, nodi isin foun mak la mate, hanesan Niakaan isin mak makaꞌas nia. Nia seluk nodi Niakaan beran boot. Nia moos atu nodi beran nia, toꞌo nalo hotu-hotu iha nabee dei loꞌu-sudur baa Nia. Mamaluk sia mak haꞌu kadomi! Haꞌu kusu nebee emi fiar hafati baa Naꞌi Maromak. Keta haksees aan. Haꞌu kbeer basuk tone karee emi, tan emi mak haꞌukaan serwisu folin. Emi mak halo haꞌu neon diꞌak. Haꞌu kbele foti oin, tan emi. Paulus foo lia tateꞌanHaꞌu kusu baa maluk feto naꞌin rua nia, mak Yodia no Sinteke, nebee sia keta toe malu ona, tan siakaan Ulun mesak ida. Maluk! Haꞌu kfiar o, dadi haꞌu kusu o babilan feto naꞌin rua nia, toꞌo sia diꞌak malu. Uluk sia serwisu makaꞌas tulun haꞌu kalore Manfatin Diꞌak baa ema. Sia moos serwisu nunia tiꞌan no Klemens no belu seluk sia. Naꞌi Maromak nakerek tiꞌan siakaan naran iha Niakaan hakerek mak noo ema naran mak atu moris nima-nimak no Nia iha laleꞌan. Emi musti neon diꞌak loron-kalan tan emi talin malu ho Naꞌi Maromak tiꞌan. Haꞌu katak kikar tenik: neon diꞌak nohuun baa. Emi musti halua laran baa ema hotu-hotu. Keta haluꞌa haꞌak, Naꞌi Yesus kreꞌis tiꞌan atu namaan aan mai nikar. Kalo emi hetan susar sa-saa dei, keta neon kiꞌik. Mais hamulak hodi haroꞌan nebee Naꞌi Maromak tulun emi iha lia hotu-hotu. Baa oras emi hamulak, keta haluꞌa foti neon hodi sera dodan baa Nia. Kalo emi halo nunia, Naꞌi Maromak nalo emi neon noku. Tebes! Ema raiklaran la natene lia neon noku mak ita hetan hosi Naꞌi Maromak nia. Mais tan emi fiar baa Yesus Kristus, Naꞌi Maromak daka emikaan neon no laran. Mamaluk sia! Lia badak nuneꞌe: keta hanoin waꞌin. Mais daka neon no laran atu hanoin lia mak kona baa Naꞌi Maromak neon. Hanoin lia diꞌak mak nalo ema neon diꞌak. Hanoin lia moon. Hanoin lia loos. Hanoin lia furak. Buka dalan nebee ema seluk bele netan kneter. Buka dalan atu foti lia diꞌak. Keta hanawa hanoin lia diꞌak neꞌe sia hotu-hotu. Haꞌu kanorin emi tiꞌan atu tuir Naꞌi Maromak dalan moris. Emi moos musti haninu haꞌukaan moris, hodi halo tuir hotu-hotu mak haꞌu kdale no kalaꞌok tiꞌan. Kalo emi tuir nunia, Naꞌi Maromak namutuk no emi. Nia nakbiit emi, nebee emi bele moris dame no bele neon noku. Paulus sera dodan, tan ema Filipi sia tulun niaHaꞌu ksera dodan kodi tonu-kaboot Naꞌi Maromak, tan emi la haluꞌa haꞌu. Haꞌu katene, uluk emi hanoin haꞌu, mais sei la noo leet atu tulun haꞌu. Tuir loos, haꞌu la kusu sa-saa. Haꞌu koran sa-saa hotu-hotu toꞌo, tan haꞌu kmoris toman kodi neon diꞌak baa sa-saa mak iha. Loron balu, haꞌu koran liman mamuk. Loron balu, haꞌu koran moris naresin. Masik haꞌukaan kabun salaen ka, bosu ka, haꞌu katene loos kalo diꞌak haꞌukaan neon sura loron. Haꞌu kbele katerus aan baa lia hotu-hotu, tan Kristus mak nakbiit haꞌu! Masik nunabee moos, haꞌu ksera dodan tan emi hatudu laran diꞌak, hodi tulun haꞌu oras haꞌu kona susar. Uluk, baa oras haꞌu klaꞌo kela rai Makedonia atu baa katak Manfatin Diꞌak iha fatin seluk, emi hosi kota Filipi mesan dei mak tulun selu osan dalan bodik haꞌu. Ema sarani seluk sia, lale. Mais emi hatene lia nia tiꞌan. Nuꞌu baa oras haꞌu ksei iha kota Tesalonika, emi solok osan dala ida-rua, atu tulun haꞌu.2 Korintus 11:9; Kristus Klosan Lian 17:1 Oras neꞌe, haꞌu la kakara kusu sa-saa tenik kosi emi. Mais haꞌu kakara nebee, Naꞌi Maromak selu emi nodi natuun matak-malirin, tan emi laran diꞌak baa haꞌu. Haꞌu ksimu kola tiꞌan kosi Epafroditus tatulun hotu-hotu mak emi solok nia. Tatulun nia dadi matak-malirin bodik haꞌu. Toꞌo oras neꞌe moos, haꞌu la koran sa-saa mak la toꞌo. Tatulun nia nuꞌu sera tunun mak morin bodik Naꞌi Maromak. Nia simu sera nia, tan nalo Nia neon diꞌak.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 29:18 Naꞌi Maromak mak haꞌu ksudur baa nia, soi kaliuk. Nia natene tebe-tebes saa mak emi buka. Nia atu natudu laran diꞌak nodi natuun matak-malirin makaꞌas baa emi, tan emi talin malu ho Yesus Kristus. Tan baa nia, ita musti foti-hahaas Ama Maromak naran toꞌo nima-nimak. Nia tebes! Paulus narohan hakerekHaꞌu ksolok tabe baa Naꞌi Maromak eman hotu-hotu mak tuir Yesus Kristus iha kota Filipi.Haꞌukaan belun sia iha neꞌe moos, solok tabe. Ema makfiar hotu-hotu iha kota Roma neꞌe moos, solok tabe.Nunia moos, mamaluk sia mak serwisu iha naꞌi boot tofatik. Sia solok tabe furak baa emi. Haꞌu kakroꞌan nebee itakaan Ulun Yesus Kristus natudu laran diꞌak baa emi hotu-hotu.Haꞌukaan hakerek toꞌo neꞌe dei,Paulus Paulus nakerek bodik ema makfiar sia iha kota KolosePaulus nahuu nakerekTabe nosi haꞌu, Paulus. Naꞌi Maromak duꞌuk mak boi haꞌu dadi baa Yesus Kristus klosan. Itakaan maluk Timotius iha neꞌe moos solok tabe. Haꞌu kakerek bodik emi mak Naꞌi Maromak eman sia iha kota Kolose. Emi neꞌe, amikaan mamaluk mak fiar metin baa Yesus Kristus tiꞌan.Ami hakroꞌan nebee Ama Maromak natudu laran diꞌak baa emi, nebee bele moris manek no dame. Paulus namulak bodik ema makfiar sia iha KoloseSura oras ami hamulak bodik emi, ami sera dodan baa Naꞌi Maromak, itakaan Naꞌin Yesus Kristus Aman, tan ami rona lia waꞌin tiꞌan nosi emikaan fiar baa Yesus Kristus, no emikaan dadomin baa ema makfiar sia hotu-hotu. Emi halo nunia, tan emi hatene tiꞌan Naꞌi Maromak rai nein lia diꞌak sia bodik emi iha laleꞌan. Emi hatene lia nia, tan emi rona hosi Maromak Manfatin Diꞌak. Manfatin nia, tebes no loos. Manfatin nia keke lema tiꞌan iha raiklaran neꞌe, toꞌo netan folin boot. Manfatin nia bele filas ema neon, dadi diꞌak. Emikaan neon nahuu nakfilas diꞌak nunia, baa oras emi foin rona Manfatin Diꞌak no baa oras emi foin hatene Naꞌi Maromak laran diꞌak. Mau Epafras mak nanorin lia neꞌe sia baa emi. Nia, amikaan maluk serwisu mak ami hadomi. Nia madinas nalaꞌo Kristus Niakaan serwisu iha emikaan klaran.Kolose 4:12; Filemon 23 Nia mak katak baa ami iha neꞌe, nosi emikaan dadomin mak Maromak Kmalar Lulik natuun baa emi tiꞌan. Tan baa nia, ami la hanawa hamulak bodik emi. Nahuu baa oras ami foin rona hosi emi, ami hakroꞌan nebee emi bele hatene tebe-tebes Naꞌi Maromak hakaran, no emi bele hatene lia hotu-hotu mak Niakaan Kmalar Lulik beer nanorin baa emi. Hodi nunia, emi bele moris fatan nuꞌu Naꞌi Maromak eman, no bele halo diꞌak Niakaan neon iha lia hotu-hotu. Kalo emi halaꞌok serwisu nunia, Naꞌi Maromak foo folin boot baa emi. Emi moos hetak hatene Nia. (11-14) Ami moos hamulak hodi hakroꞌan nebee Naꞌi Maromak natuun Niakaan beran makaꞌas, nebee emi bele hatiu lia hotu-hotu hodi heti neon. Nebee emikaan neon diꞌak bei-beik, toꞌo emi sera dodan baa Ama Maromak, tan Nia loke dalan atu sori emi nosi beran aat mak moris iha kukun laran. Nia latan Oan Yesus Kristus nebee selu nola emi, no kasu mohu emikaan salan. Hotu, Nia foti Oan dadobe nia, dadi baa emikaan Naꞌin, nebee emi bele simu fafaꞌek hosi sasoin iha laleꞌan. Sasoin nia, Naꞌi Maromak atu foo baa ema mak natene Yesus Kristus no ema mak moris iha kroman laran.Efesus 1:7 (-) (-) (-) Kristus aas liu hotu-hotuMasik ita ema raiklaran la bele titu-haree Naꞌi Maromak,mais ita titu-haree tiꞌan Kristus mak ilas ida no Naꞌi Maromak.Laleꞌan no raiklaran la iha dauk, Kristus iha kedan tiꞌan.Nia, Ulun nosi hotu-hotu mak Naꞌi Maromak naseꞌi. Naꞌi Maromak nodi Nianaseꞌi sasoin hotu-hotu iha laleꞌan no raiklaran.Naseꞌi hotu-hotu mak ema raiklaran bele titu-naree,no hotu-hotu mak ema raiklaran la bele titu-naree.Makaer ukun sia ka, makaer beran sia ka,naꞌi sia ka, ulun sia ka, Nia mak naseꞌi hotu-hotu.Hotu-hotu mak Naꞌi Maromak naseꞌi nia,naseꞌi nodi Yesus Kristus,no naseꞌi bodik Yesus Kristus. Hotu-hotu sei la iha dauk,Kristus iha kedan tiꞌan.Hotu-hotu mak iha,Nia mak babilan. Nia mak Ulun bodik ita ema sarani,no ita dadi baa Niakaan isin.Nia mak moris huun.Nia mak uluk fohon mate no moris nikar.Nia mak aas kaliuk.Efesus 1:22-23 Naꞌi Maromak Niakaan makaꞌas hotu-hotu moos,iha Yesus Kristus.Tan lia nia, Naꞌi Maromak neon diꞌak. Naꞌi Maromak nodi Yesus Kristus,nalo dame no hotu-hotu mak Nia naseꞌi tiꞌan.Nia latan Niakaan Oan,dadi baa sera, nodi naduar raan,toꞌo mate iha ai karuus,nebee hotu-hotu iha laleꞌan no raiklaran,bele dame nikar no Naꞌi Maromak.Efesus 2:16 Uluk, emi duꞌuk moris salin aan hosi Naꞌi Maromak. Emi funu Nia hodi emikaan neon dois no emikaan hahalok aat. Masik nunia moos, oras neꞌe Nia loke dalan tiꞌan nebee emi bele dame hikar ho Nia. Nia solok Niakaan Oan Yesus Kristus, dadi ema raiklaran. Nia moos latan Oan nia, dadi baa sera toꞌo mate iha ai karuus. Yesus Kristus simu mate nunia, nebee Nia bele nodi emi baa hariik iha Naꞌi Maromak oin, tan emi dadi ema moos tiꞌan, no ema neon loos mak la hoo sala. Surak emi haterus aan ho emikaan fiar. Kaer metis fiar nia, nebee keta nawae. Keta hakiduk hosi Manfatin Diꞌak mak emi simu tiꞌan nia. Ema nalore tiꞌan Manfatin Diꞌak nia iha raiklaran tomak. Naꞌi Maromak moos solok haꞌu, Paulus neꞌe, nebee haꞌu moos baa kalore Manfatin Diꞌak nia. Paulus serwisu nodi naliku Naꞌi Maromak eman siaBaa oras Kristus moris iha raiklaran, nia netan susar waꞌin. Oras neꞌe haꞌu moos katiu susar oi-oik. Masik nunia moos, haꞌukaan neon diꞌak bei-beik, tan haꞌu katiu susar nia bodik emi, hanesan Kristus natiu susar bodik ema sarani sia mak dadi baa Niakaan isin. Naꞌi Maromak latan serwisu baa haꞌu, nebee kaliku Niakaan ema sia. Nia moos naruka haꞌu atu kanorin Niakaan Manfatin toꞌo lotu-lotuk baa emi mak lahoos ema Yahudi. (26-27) Hori uluk fohon, ema rona tiꞌan Maromak Manfatin, mais sia la natene malorek dauk Manfatin nia isin, tan Manfatin isin sei lia subar. Mais oras neꞌe, Naꞌi Maromak nakotu tiꞌan atu loke fore Manfatin nia isin bodik Niakaan ema. Manfatin nia, folin boot kaliuk bodik ema klubun hotu-hotu iha raiklaran neꞌe. Manfatin nia, mak neꞌe:Naꞌi Maromak nakara nebee, Kristus moris iha emikaan neon.Lia nia mak nalo emi fiar nohuun haꞌak,Nia atu nalo lia diꞌak bodik emi iha laleꞌan.Lia neꞌe mak ita ema raiklaran hein hori uluk aan. (-) Tan baa nia, ami katak lia Kristus baa ema hotu-hotu. Ami moos hanorin ema hotu-hotu no foo hatene baa ema hotu-hotu tuir matenek hotu-hotu mak Naꞌi Maromak foo baa ami. Hodi nunia, ami bele hakbiit tuꞌan ema hotu-hotu mak tuir Kristus, toꞌo sia la moe iha Niakaan oin, tan sia moris loos nohuun. Haꞌu kserwisu susi ruin kalaꞌo lia nia sia. Haꞌu kbele katerus aan, tan Kristus beran makaꞌas mak nakbiit haꞌu. Haꞌu kakara nebee emi hatene haꞌak, haꞌu moos serwisu susi ruin bodik emi iha kota Kolose, no ema iha kota Laodikia, no ema mak sei la nasoru haꞌu dauk. Haꞌu kakara kakbiit emikaan neon, nebee emi bele talin malu dadi mesak, hodi moris hadomi malu. Hodi nunia, emi bele hatene tebes Naꞌi Maromak hakaran nosi lia Kristus mak uluk Nia sei la dale loke fore dauk baa ema raiklaran. Kalo emi talin malu toꞌo neon ida ho Kristus, Nia foo matenek hotu-hotu mak emi buka. Nia nanorin emi nodi Niakaan matenek, nebee emi bele halo lia diꞌak sia. Matenek nia, hanesan sasoin mak folin todan. Haꞌu katak baa emi lia neꞌe sia hotu-hotu, nebee ema keta mai dale namina aan toꞌo tolek nola emi. Oras neꞌe, ita dook baa malu. Masik nunia moos, haꞌu kanoin emi bei-beik, tan haꞌukaan neon talin malu tiꞌan no emi. Haꞌu neon diꞌak, tan haꞌu katene emi moris fatan, no emi sei kaer metin emikaan fiar baa Kristus. Ita mak talin malu ho Kristus, la kona ukun-badu onaUluk, emi simu Yesus Kristus dadi baa emikaan Ulun. Oras neꞌe, emi musti hanono bei-beik baa Nia, tan Nia sei dadi baa emikaan Ulun. Kalo emi moris talin malu ho Nia, emi hanesan ai huun mak hetak biit, tan abut tama leꞌan. Emi moos hanesan uma mak biit, tan nariik iha tatuur mak biit. Kalo emi moris tuir hanorin loos, emikaan fiar hetak biit, no emikaan neon no laran nakonu dodan tan lia diꞌak mak Naꞌi Maromak nalo tiꞌan bodik emi. Sintidu! Keta tuir ema seluk mak nodi matenek raiklaran namaus nola emi, toꞌo emi sees hosi dalan loos. Siakaan hanorin nia la noo tatuur, tan hanorin nia la mai nosi Kristus, mais mai nosi kakutak ema raiklaran dei. Masik Kristus dadi ema raiklaran hanesan ita, mais Naꞌi Maromak Niakaan makaꞌas hotu-hotu iha Kristus. Tan emi talin malu ho Kristus, Nia nalo emi biit toꞌo emi la hakiduk kois. Nia mak aas liu, mak noo beran, no makaer ukun hotu-hotu. Diꞌak ka, aat ka, Nia aas liu hotu-hotu. Baa oras ema Yahudi sia namane aan, sia koꞌa nasai isin kulit atu dadi tadak naꞌak, sia, Naꞌi Maromak eman. Baa oras emi dadi baa Kristus eman, nuꞌu emi moos ‘hamane aan’. Lia nia nuneꞌe: Hamane aan neꞌe lahoos ema mak koꞌa nasai emikaan isin kulit, mais Kristus mak foti nasai aꞌaat nosi emikaan neon. Aꞌaat nia, neꞌe mak aꞌaat hotu-hotu mak ita ema raiklaran hakara halo. Baa oras sia sarani emi nodi wee, nuꞌu emi kona hakoi hamutuk ho Kristus. Hotu, emi hetan moris foun, hanesan Nia. Emi hetan nunia, tan fiar baa Naꞌi Maromak mak nodi Niakaan beran makaꞌas nalo Kristus moris nikar nosi mate. Nia moos nodi beran nia serwisu iha emikaan neon.Roma 6:4 Uluk, nuꞌu emi mate tiꞌan, tan emi halo sala no emi sei la dadi dauk baa Naꞌi Maromak eman. Masik nunia moos, Nia kasu mohu emikaan salan hotu-hotu, nodi foo moris foun baa emi, hanesan Nia moos foo moris foun baa Kristus baa oras nalo Nia moris nikar.Efesus 2:1-8 Tuir loos, ita musti kona kastikar tan hakur Naꞌi Maromak ukun. Mais baa oras ema nedi noꞌo Kristus baa ai karuus, oras nia moos Naꞌi Maromak kasu mohu itakaan kastikar.Hakerek Moon lia Yunani naꞌak, “Mais Naꞌi Maromak kasu mohu itakaan kastikar sia, tan Nia nedi noꞌo itakaan kastikar sia iha Kristus Niakaan ai karuus.”Efesus 2:15 Baa oras nia moos, Nia natoba nola beran kukun no ukun aat hotu-hotu. Hotu, Nia namoe sia iha ema lear oin, nuꞌu sondadu natoba nola funu, hotu fila mai nadahur nodi lalore funu mak loꞌu baa sia tiꞌan. Mamaluk sia! Noo ema mak nakara seten emi atu nalo tuir siakaan ukun-badu. Kalo sia nalo lia no emi nosi lia ukun-badu haa-hemu, lalika titu sia. Kalo sia nalo lia no emi nosi lia loron diꞌak ka, dahur fulan foun ka, ukun-badu loron hanawa serwisu ka, keta rona baa sia.Roma 14:1-6 Lia oin nunia sia la noo folin. Lalatak dei! Lia malolok, mak Kristus. Kalo ema nalo lia no emi tan emi la tuir ukun-badu mak sia naseꞌi duꞌuk, keta rona. Tan kalo emi halo tuir, emi la bele simu lia diꞌak mak Naꞌi Maromak atu foo baa emi. Sintidu! Noo ema mak buka atu nahonu emi. Sia nakara nebee emi haraik aan, hodi loꞌu baa Naꞌi Maromak Niakaan makbukar laleꞌan sia, tan sia naneo naꞌak, noo meꞌi mak nalore baa sia nunia tiꞌan. Sia nafolin aan diꞌak liu ema seluk. Mais lia nia la makonak, tan siakaan kakutak nia, kakutak raiklaran dei. Sia la talin malu no Kristus. Tuir loos, Nia mak Ulun. Niakaan ema sia, dadi baa Niakaan Isin, mak Nia babilan. Nia nalo Niakaan ema sia hetak biit nodi Naꞌi Maromak beran. Hodi nunia, sia dadi hanesan isin uat no ruin mak talin malu metin, nebee bele tulun malu metin, toꞌo isin tomak serwisu diꞌak.Efesus 4:16 Ita mak talin malu ho Kristus, hetan moris founEmi nuꞌu mate hamutuk ho Kristus tiꞌan. Lia nia naꞌak, emi la talin malu ho beran aat sia iha raiklaran neꞌe ona. Dadi, tan saa emi sei tuir ema raiklaran ukun-badu mak naꞌak, “Keta kaer neꞌe; keta haa nia; keta kebit neꞌe.” Ema raiklaran naseꞌi ukun-badu nia sia atu nodi nanorin ema. Mais tuir loos, ukun-badu nia sia babilan loos lia mak atu lakon mohu dei. Ema mak nalo tuir ukun-badu, sia nakara nebee ema mose sia naꞌak, sia ema matenek, sia ema moon, sia ema mak naraik aan, no sia ema mak nasusar isin lolon duꞌuk. Mais tuir loos, la nunia. Ukun-badu nia sia la bele babilan nola ema raiklaran kakutak no ema raiklaran neon mak beer nalo aat nohuun. Naꞌi Maromak foo moris foun baa emi tiꞌan, nuꞌu Nia nalo emi moris hikar hamutuk ho Kristus. Oras neꞌe, Kristus nabesi aan baa fatin kneter kaliuk iha Naꞌi Maromak sorin kwana. Etuk, emi musti hanoin lia mak fatan no Kristus neon.Kananuk Sia 110:1 Keta halau aan baa lia mak nadiꞌak ema raiklaran neon, mais halau aan baa lia mak Kristus nakara. Baa oras Kristus mate, nuꞌu emi moos tuir mate tiꞌan. Neꞌe naꞌak, emikaan moris foun nia atu nafati, tan emi talin malu ho Kristus mak namutuk no Naꞌi Maromak iha laleꞌan. Kristus moris iha emikaan neon laran, nodi nalo emi moris loos. Baa oras Nia namaan aan mai nikar, emi moos atu mosu mai hamutuk ho Nia. Lia neꞌe sia, makaꞌas tebes! Moris ilas tuan no moris ilas founTan lia nia, emi musti foti soe emikaan beer halo aat sia. Nuꞌu beer makur biti kluni; malo lia kfoꞌer; malo lia sasobo; malo tuir nawan aat; malo aat oi-oik; no rotus ema sasoin. (Kalo o malo tuir lia nia sia, neꞌe hanesan o loꞌu-sudur baa ai no fatuk, modi sesu sai Naꞌi Maromak nosi okaan neon.) Lia nia sia nalo Naꞌi Maromak nahibu toꞌo atu kastikar ema mak la noꞌuk rona baa Nia. Uluk, emi moris nunia, tan emi talin malu ho lia aat nia sia. Mais oras neꞌe, emi musti soe emikaan beer halo aat hotu-hotu. Nuꞌu nawan saꞌe; laran manas; rai hirus; dale hahaat ema naran; no ibun kadoor. (9-10) Keta tolek malu, tan emi soe tiꞌan emikaan beer aat nia, hodi laꞌo hela emikaan moris tuan ona.Efesus 4:22Oras neꞌe, emi seluk emikaan moris tuan hodi neon foun, nuꞌu ema soe tais tuan mak kadoor, seluk nodi tais foun mak moos. Uluk, Naꞌi Maromak naseꞌi emi. Oras neꞌe, Nia nalo emi hetak hatene Nia, toꞌo emi dadi ilas ida ho Nia.Lia Uluk Fohon 1:26; Efesus 4:24 (-) Iha moris foun neꞌe, ita la tau marak baa, haꞌak, ema sia ema Yahudi ka, ema lahoos Yahudi ka; ema mak namane aan ka, ema mak la namane aan ka; ema matak ka, ema notar lalek ka;Hakerek Moon lia Yunani naꞌak, “ema Barbar no ema Skutia”. Uluk ema nafoli ema Barbar nia naꞌak, ema matak mak la tama ukunrai Roma renun. Sia nafoli ema Skutia nia naꞌak, ema notar lalek. ata ka, lahoos ata ka. Lia nia sia la noo folin. Lia mak noo folin, neꞌe mak, ema talin malu no Kristus, tan Nia moris iha siakaan neon. Naꞌi Maromak boi emi tiꞌan, tan Nia nadomi emi. Nia nakara nebee emi dadi baa Niakaan ema moos. Tan lia nia, emi musti dadi ema mak laran maluak, ema mak laran diꞌak, ema mak laran mamar, ema mak naraik aan no ema mak neti aan. Emi musti heti neon hodi hatene malu. Kalo noo ema ida nosi emi buka lia no belun, keta rai hirus. Mais emi musti haluꞌa lakon sala nia, hanesan Naꞌi Maromak naluꞌa lakon emikaan salan.Efesus 4:2, 32 Lia dadomin, mak folin liu lia hotu-hotu. Dadi emi musti hodi dadomin mak iha emikaan neon atu kesi kabuar malu dadi baa mesak, hanesan ema nodi kabas lahon waꞌin, soru, dadi baa tais furak ida. Emi musti foo leet nebee Kristus Niakaan dame babilan emikaan neon, tan Naꞌi Maromak nakara nebee emi moris dame malu hodi neon ida. Emikaan neon moos musti nakonu dodan, tan Nia boi nola emi tiꞌan. Kristus Manfatin moos musti babilan emikaan neon no emikaan moris. Manfatin nia hanesan sasoin folin todan mak Nia foo baa emi. Manfatin nia natudu dalan nebee emi bele hatene lia waꞌin, tuir Naꞌi Maromak hanoin. Emi bele hodi Manfatin nia atu hanorin no foo hatene baa malu. Kalo hanorin emikaan ema sia, keta hodi makaꞌas, mais hodi laran mamar. Sera dodan baa Naꞌi Maromak nohuun. Foti-hahaas Nia hodi kananuk tonun, hodi kananuk mak Niakaan Kmalar Lulik foo baa emi, no kananuk seluk sia. Emi neꞌe, Naꞌi Yesus Kristus sasiꞌan. Iha emikaan dalen no emikaan hahalok hotu-hotu, keta haluꞌa hodi Niakaan naran. Ita moos hodi Niakaan naran atu sera dodan baa Ama Maromak.Efesus 5:19-20 Oin nunabee ema sarani sia moris talin maluFeto mak noo laꞌen sia! Hanono baa emikaan laꞌen, tan lia nia fatan bodik ema mak tuir Yesus Kristus.Efesus 5:22; 1 Petrus 3:1 Mane mak noo feen sia! Hadomi emikaan feen. Keta halo sia laran moras.Efesus 5:25; 1 Petrus 3:7 Oa sia! Hanono baa emikaan inan-aman iha lia hotu-hotu, tan lia nia mak kona baa Naꞌi Maromak neon.Efesus 6:1 Ina-ama sia! Keta tonan oan sia hodi makaꞌas, nebee sia keta neon kiꞌik baa emi.Efesus 6:4 Ema makserwisu sia! Iha raiklaran neꞌe, emi musti halo tuir emikaan ulun iha lia hotu-hotu. Keta serwisu madinas baa oras sia iha dei. Mais harui aan nebee emi halo sia neon diꞌak nohuun. Serwisu tuir loos, tan Naꞌi Maromak titu-naree emi. (23-24) Kalo halo saa dei, serwisu tuir loos hodi laran maluak, hanesan emi serwisu bodik emikaan Ulun Yesus Kristus, lahoos bodik ema raiklaran. Nosi ikus, Nia mak atu selu emikaan kansera nodi foo sasoin baa emi iha laleꞌan. (-) Mais kalo emi la serwisu tuir loos, Nia atu kastikar emi, tan Nia la fihir oin.Efesus 6:5-8; Hanoin Hikar Dalan Moris 10:17; Efesus 6:9 Ulun sia! Babilan emikaan ain-liman sia hodi loos no moon, tan emi moos hoo Ulun iha laleꞌan mak babilan emi.Efesus 6:9 Paulus foo lia tateꞌanEmi musti harui aan hamulak bei-beik no madinas sera dodan baa Naꞌi Maromak. Keta haluꞌa hamulak bodik ami, hodi hakroꞌan nebee Naꞌi Maromak loke dalan baa ami atu bele katak baa ema hosi lia Kristus mak uluk sei lia subar. Hanoin! Haꞌu ktama bui neꞌe, tan haꞌu katak lia Kristus baa ema. Hamulak nebee haꞌu kbele kalore tebe-tebes lia Kristus nia, toꞌo ema bele natene diꞌa-diꞌak lia isin. Moris diꞌa-diꞌak ho ema mak la fiar baa Kristus. Babilan diꞌa-diꞌak leet mak Nia foo baa emi.Efesus 5:16 Kalo emi dale, dale mamamar hodi lia mak kona baa ema neon. Keta dale halekan sia, mais hodi lia fuan malolok, nebee, kalo ema nusu nikar emi, emi bele hataa fila sia. Paulus narohan hakerekLa kleur ona, Tikikus atu tone nasara baa emi nosi haꞌukaan tuur-hariik. Tikikus nia, maluk mak ita hadomi. Nia babilan diꞌa-diꞌak Naꞌi Maromak eman sia. Uluk, nia nalaꞌo Naꞌi Maromak Niakaan serwisu namutuk no haꞌu.Kristus Klosan Lian 20:4; 2 Timotius 4:12 Haꞌu ksolok nia tone atu nakbiit emikaan neon, no nasara baa emi nosi amikaan moris iha neꞌe.Efesus 6:21-22 Haꞌu moos solok fila Onesimus. Onesimus nia, maluk mak ita hadomi. Nia serwisu bodik Naꞌi Maromak diꞌak basuk. Nia moos, emikaan ema duꞌuk. Sia rua atu nasara baa emi nosi lia hotu-hotu mak dadi tiꞌan iha neꞌe.Filemon 10-12 Aristarkus solok tabe baa emi. Ema neti natoos nia iha bui namutuk no haꞌu. Barnabas niakaan feton oan Markus moos, solok tabe. Uluk, haꞌu kameno kedan baa emi kaꞌak, kalo Markus mai naree emi, simu nia diꞌa-diꞌak.Kristus Klosan Lian 19:29, 27:2; Filemon 24; Kristus Klosan Lian 12:12, 25, 13:13, 15:37-39 Yesus (ema ida seluk mak ema nanaran naꞌak, “Yustus”), nia moos solok tabe baa emi. Nosi belu hotu-hotu mak nalaꞌo Naꞌi Maromak ukun, sia naꞌin tolu dei nosi ema klubun Yahudi. Sia neꞌe, mak nakbiit haꞌukaan neon. Emikaan belun Epafras iha neꞌe moos solok tabe baa emi. Nia moos dadi Yesus Kristus ain-liman. Nia namulak biit bodik emi. Nia nakroꞌan nebee Naꞌi Maromak nakbiit emi, toꞌo emi fiar tebe-tebes hodi tuir Niakaan hakaran hotu-hotu.Kolose 1:7; Filemon 23 Haꞌu karee kodi matan duꞌuk, Epafras serwisu susi ruin bodik emi no bodik ema makfiar sia iha kota Laodikia no kota Herapolis. Tabe nosi Demas no makdook Lukas mak ita hadomi.2 Timotius 4:10, 11; Filemon 24 Haꞌu moos solok tabe baa mamaluk makfiar sia iha kota Laodikia. Keta haluꞌa solok haꞌukaan tabe baa Ina Nimfa no mamaluk makfiar sia mak libur aan iha niakaan uma. Kalo emi iha Kolose leno hotu hakerek neꞌe tiꞌan, solok liu baa ema makfiar sia iha kota Laodikia, nebee sia moos bele leno. Emi moos musti leno hakerek mak uluk haꞌu ksolok tiꞌan baa sia. Foo hatene baa Arkipus haꞌak, “Keta maluꞌa serwisu mak uluk o simu tiꞌan hosi Naꞌi Maromak. Malaꞌo serwisu nia toꞌo mohu.”Filemon 2 Keta haluꞌa haꞌak, ema sei neti natoos haꞌu iha bui neꞌe.Haꞌu kakroꞌan nebee, Naꞌi Maromak natudu laran diꞌak baa emi.Haree dei! Hakerek neꞌe, haꞌu kteken kodi haꞌukaan liman duꞌuk.Tabe nosi haꞌu,Paulus 1 Tesalonika Paulus nakerek dala uluk bodik hutun sarani iha kota TesalonikaPaulus foo tabeHakerek neꞌe, nosi haꞌu, Paulus, ko haꞌukaan belu Silas no Timotius. Ami foo tabe.Ami solok hakerek neꞌe bodik emi mak tuir itakaan Ama Maromak no itakaan Naꞌi Yesus Kristus iha kota Tesalonika.Ami hakroꞌan nebee Naꞌi Maromak natudu laran diꞌak baa emi, nebee emi bele moris manek no dame.Kristus Klosan Lian 17:1 Paulus sera dodan baa Naꞌi Maromak tan ema Tesalonika fiar nohuunMamaluk sia! Loron-kalan ami hamulak bodik emi hotu-hotu. Ami sera dodan baa Naꞌi Maromak nohuun, tan emi fiar baa Yesus. Ami moos hanoin serwisu mak emi halaꞌok, tan emi fiar baa Yesus no hadomi Nia. Emi haterus aan ho serwisu nia sia hodi haloon baa Nia. Ami sera lia nia sia hotu-hotu baa Naꞌi Maromak, itakaan Ama. Mamaluk sia! Ami hatene haꞌak, Naꞌi Maromak nadomi emi. Nia boi nola emi dadi baa Niakaan ema uma laran. Hori hirak nia, ami mai Tesalonika, emi hanono diꞌa-diꞌak Manfatin Diꞌak mak ami halore. Emi lahoos hanono dei, mais emi moos haree duꞌuk Kmalar Lulik beran, toꞌo emi simu Manfatin Diꞌak nia hodi neon no laran. Baa oras nia moos, emi haree duꞌuk amikaan knaninuk, toꞌo emi hatene tebe-tebes Naꞌi Maromak dalan. Tan baa nia, emi boi tuir dalan nia, hodi tuir amikaan knaninuk no Naꞌi Yesus knaninuk. Masik ema nasusar emi tan lia nia sia, emi la kakoen, tan Kmalar Lulik haboot emikaan neon.Kristus Klosan Lian 17:5-9 Hodi nunia, emi dadi knaninuk bodik makfiar hotu-hotu iha rai Makedonia no rai Akaya. Mais la tuka baa nia dei. Tan Maromak Manfatin keke lema nosi emi iha Tesalonika toꞌo fatin hotu-hotu. Oras neꞌe, ami atu dale saa tenik, tan ema hotu-hotu rona tiꞌan emikaan fiar baa Naꞌi Maromak. Iha nabee dei ema dale naꞌak, emi simu ami hodi liman rua. Emi moos soe lakon emikaan aiꞌoi lulik sia, hotu fila atu haliku Maromak Mak Moris No Loos. Ema moos dale naꞌak, emi sei hein Naꞌi Maromak Oan Yesus mai nosi laleꞌan. Hori hirak nia, ema noꞌo Nia, mais Naꞌi Maromak nalo Nia moris nikar. Nosi ikus, Naꞌi Maromak taa ukun baa ema raiklaran, Yesus mak sori ita nosi Maromak hahibun. Paulus nanoin niakaan serwisu uluk iha TesalonikaMamaluk sia! Emi duꞌuk hatene oras ami serwisu iha Tesalonika, ami la hasai kosar butan. Emi moos hanoin oras ami sei la mai Tesalonika dauk, ema Filipi sia nasusar no namukit ami. Masik ema funu ami moos, Naꞌi Maromak nakbiit amikaan neon, toꞌo ami haberan aan katak Niakaan Manfatin Diꞌak baa emi. Lia mak ami hanorin baa emi nia, lahoos hanorin kaleꞌuk. Tan ami la mai atu halekan no tolek emi.Kristus Klosan Lian 16:19-24, 17:1-9 Lale! Ami mai hodi neon loos. Naꞌi Maromak duꞌuk mak natudu ami hodi Manfatin Diꞌak baa emi. Ami mai nebee halo Naꞌi Maromak neon diꞌak, lahoos halo ema raiklaran neon diꞌak. Tan Naꞌi Maromak mak koko itakaan neon naꞌak, loos ka, lale. Oras ami hanorin emi, ami la hamina aan atu buka sotir hosi emi. Emi hatene lia nia. Maromak moos natene. Ami serwisu lahoos atu buka ema mose. Emi ka, ema seluk ka, lale! Ami neꞌe Kristus klosan. Ami hoo beran hanesan ema boot. Mais ami la hoꞌuk haboot aan. Ami halo aan hanesan ema kiꞌik tan hadomi emi. Ami halo baa emi hanesan ina susu nalo baa oan. Tan hadomi resik nunia, ami foo lahoos Manfatin Diꞌak dei, mais ami moos latan to-tomak amikaan isin lolon. Mamaluk sia! Emi sei hanoin baa oras ami hodi Manfatin Diꞌak nia mai, ami susi rui loron-kalan atu moris duꞌuk, tan la hoꞌuk hakole emi. Baa oras ami sei ho emi, ami moris moon, la halo oi-oik. Emi haree duꞌuk, Maromak moos naree! Emi moos hatene, ami halo baa emi, hanesan ama susu nalo baa oan. Ami hakbiit emikaan neon, foo hatene baa emi, no hamaus emi nebee moris fatan, kona baa Naꞌi Maromak neon. Tan Nia mak Naꞌin. Nia bolu nola emi atu dadi Niakaan renu no simu kneter hamutuk ho Nia. Naꞌi Maromak serwisu iha ema Tesalonika neonAmi hamulak hodi sera dodan baa Naꞌi Maromak nohuun, tan baa oras emi rona Manfatin Diꞌak hosi ami, emi simu hodi fiar haꞌak, lia nia lahoos ema raiklaran lia fuan, mais Naꞌi Maromak Manfatin nodi aan. Oras nia, Naꞌi Maromak duꞌuk mak serwisu iha emikaan neon laran. Mamaluk sia! Oras emi foin tuir Naꞌi Maromak dalan, emikaan ema duꞌuk nasusar emi. Hodi nunia, emi manesak ho ema sarani rai Yudea sia. Sia moos netan susar nosi siakaan ema Yahudi duꞌuk, tan fiar baa Yesus Kristus.Kristus Klosan Lian 17:5 Kleꞌur tiꞌan ema Yahudi balu sakar Naꞌi Maromak. Uluk, oras Nia naruka makoꞌan sia mai, ema Yahudi nasusar no noꞌo sia. Nunia moos, ema Yahudi noꞌo Naꞌi Yesus. Baa oras neꞌe tenik, sia buka dalan atu dudu sai ami. Sia funu ema hotu-hotu, mais Naꞌi Maromak la nakara sia.Kristus Klosan Lian 9:23, 29, 13:45, 50, 14:2, 5, 19, 17:5, 13, 18:12 Sia nalo sohan oi-oik, nebee ita lalika hodi Manfatin Diꞌak baa ema seluk, tan sia la noꞌuk Naꞌi Maromak sori ema seluk. Nodi nunia, sia butuk siakaan salan hetak aas. Etuk, nosi ikus Naꞌi Maromak nahibu toꞌo taa ukun baa sia. Paulus beer nasoru nikar ema TesalonikaMamaluk sia! Baa oras neꞌe, ita dook baa malu. Mais dook baa matan dei, neon lale. Ami buka leet atu mai tone emi tenik, tan ami hanoin emi basuk. Haꞌu duꞌuk karui aan tiꞌan atu kmai tone emi, mais diabu ulun saseni nohuun. Emi hatene tan saa ami beer tone emi ka? Tan ami rai neon baa emi. Emi mak haboot amikaan neon. Tan see tenik mak kaer metin Naꞌi Maromak naran, kalo lahoos emi? Oras Naꞌi Yesus namaan aan mai nikar, ami bele foti oin tan emikaan moris diꞌak. Tebes! Emi mak haboot no hafutar amikaan neon. Uluk, Paulus nakotu solok Timotius baa Tesalonika(1-2) Surak emi hatene, hori hirak ami laꞌo hela emi nia, lahoos tuir amikaan hakaran. Oras nia, ami beer fila mai haree emi, mais la bele. Tan ami la terus tiꞌan rona lia nosi emi, ami solok Timotius baa emi. Mais haꞌu ko Silas sei kein iha kota Atena. Timotius nia amikaan maluk mak nalaꞌok Yesus Kristus Manfatin Diꞌak namutuk no ami. Ami solok nia baa atu nanorin emi no nakbiit emi, nebee emi bele fiar hetak biit baa Naꞌi Maromak. (-) Hodi nunia, emi bele kaer metin emikaan fiar, no la kakoen hasoru susar. Emi hatene haꞌak, ema mak fiar Kristus nanis netan susar. Oras ami sei ho emi, ami katak tiꞌan nunia. Oras neꞌe, lia nia dadi tiꞌan!Kristus Klosan Lian 17:15 Uluk, haꞌu ksusar liu resik tan kaneo emikaan tuur-hariik. Tan baa nia, haꞌu ksolok Timotius baa emi, nebee kbele katene, emi sei fiar baa Naꞌi Maromak ka, lale. Haꞌu kataꞌuk, keta arumak diabu ulun sokur emi toꞌo emi seꞌi kotuk baa Naꞌi Maromak. Kalo nunia tebes, ami serwisu butan. Timotius fila mai nodi ema sarani Tesalonika lianOras neꞌe, Timotius fila mai tiꞌan nosi Tesalonika, nodi lia mak nalo ami neon diꞌak. Nia nasara naꞌak, emi fiar Kristus nohuun no emi hadomi malu nohuun. Nia moos katak naꞌak, emi hanoin ami, hanesan ami moos hanoin emi.Kristus Klosan Lian 18:5 (7-8) Mamaluk sia! Ami iha neꞌe horan todan tan susar oin-kotuk, mais Timotius dalen nia nakbiit ami no nametis amikaan neon. Tan oras neꞌe, ami hatene tiꞌan, emi fiar metin baa Naꞌi Maromak. (-) Paulus namulak bodik ema TesalonikaAmi hamulak sera dodan baa Naꞌi Maromak hodi neon boot, tan emi tuir Nia nohuun. Loron-kalan ami hamulak bei-beik, nebee ita bele hasoru hikar malu. Tan ami hakara hanorin hatoꞌo lia Naꞌi Maromak dalan moris baa nia. Tan baa nia, ami haloon baa itakaan Ama Maromak no itakaan Naꞌin Yesus Kristus, nebee loke dalan baa ami atu hasoru emi. Nebee, nalo emi hetak hadomi malu. Nebee, emi moos hadomi ema hotu-hotu, hanesan ami hadomi emi. Hodi nunia, emikaan neon bele biit toꞌo emi dadi ema laran moon. Loron ikus, kalo Naꞌi Yesus namaan aan mai nikar no Niakaan ema sia, emi bele hariik iha itakaan Ama Maromak oin, hodi la hoo sala. Moris mak kona baa Naꞌi Maromak neonLia nuneꞌe, mamaluk sia! Ami hamaus emi, nebee moris kona baa Naꞌi Maromak neon. Ami hanorin nunia tiꞌan, emi moos tuir nunia ona. Mais tan emi dadi Naꞌi Yesus ema uma laran, ami husu nebee emi hetak harui aan tenik. Emi hatene tiꞌan, lia mak ami hanorin baa emi nia hodi itakaan Naꞌin, Yesus beran. Naꞌi Maromak nakara nuneꞌe: Moris moon no dook hosi lia kfoꞌer. Musti bali aan duꞌuk, nebee moris moon toꞌo ema nakneter emi. Keta beer aat, hanesan ema mak la natene Maromak. Keta malo sala baa maluk makfiar. Keta buka sotir hosi sia. Tan Naꞌi Maromak atu kastikar lisan aat nia sia. Hori uluk, ami halore lia nia sia baa emi tiꞌan. Naꞌi Maromak bolu ita atu dadi Niakaan ema mak moris moon, lahoos ema mak moris hanesan ema mak nalo lia kfoꞌer nia sia. Ema mak nakur hanorin neꞌe, lahoos sakar ema raiklaran dei, mais sakar Naꞌi Maromak mak natuun Niakaan Kmalar Lulik baa emi.Lia Yunani lia fuan iha neꞌe naꞌak “Emi musti bali ‘fatin’ duꞌuk.” Lia fuan ‘fatin’ neꞌe, bele naꞌak ‘isin’, lale, ‘isin lolon’. Mais ema balu naꞌak iha tohar neꞌe, ‘fatin’ naꞌak ‘feen’. Nodi nunia, tohar neꞌe naꞌak ‘moris moon mo okaan feen.’ Haꞌu lalika kakerek tenik nosi lia hadomi malu, tan Naꞌi Maromak duꞌuk nanorin lalaꞌok nia baa emi tiꞌan. Ami rona haꞌak, emi hadomi mamaluk sia hotu-hotu iha rai Makedonia. Mais lia nuneꞌe, mamaluk sia! Oras neꞌe, ami husu nebee emi hetak hadomi malu tenik. Harui aan, moris mamatek. Keta kahur ema lian, mais bali lian duꞌuk. Serwisu buka haan hodi liman duꞌuk. Keta haloon baa ema seluk. Lia neꞌe sia ami katak baa emi hori uluk tiꞌan. Kalo emi moris nunia, emi la hatodan ema. Ema mak la fiar baa Yesus Kristus naree hahalok nunia, nanis sia dale naꞌak, “Tebes! Yesus eman neꞌe sia moris moon tebes!” Lia Naꞌi Yesus namaan aan mai nikarMamaluk sia! Oras neꞌe, haꞌu kalore lia ida tenik baa emi, nebee emi bele hatene lia nosi ema mak mate tiꞌan. Lia mak loos nuneꞌe: Naꞌi Maromak atu nalo ema mak mate tiꞌan moris nikar. Tan lia nia, kalo Kristus eman ida mate, emi lalika susar hanesan ema mak la natene lia neꞌe. Ita fiar haꞌak, Yesus mate, hotu Naꞌi Maromak nalo Nia moris nikar. Tan baa nia, ita moos bele fiar haꞌak, ema mak fiar mak mate tiꞌan, Naꞌi Maromak atu nalo sia moris nikar, hotu naklibur sia namutuk no Yesus. (15-17) Loron ikus, Naꞌi Yesus namaan aan nosi laleꞌan tuun mai raiklaran, noo lia maliak makaꞌas ida naruka. Makbukar laleꞌan ulun moos naruka nebee huu kfui. Hotu Naꞌi Yesus ema mak mate tiꞌan sia moris nikar. Sia niꞌit aan namutuk no ita mak sei moris neꞌe, saꞌe baa kaloꞌan atu simu Naꞌi Yesus namaan mai nia. Hotu, ita hotu-hotu moris ho Nia nima-nimak.1 Korintus 15:51-52Rona diꞌa-diꞌak! Lia mak ami katak neꞌe, Naꞌi Maromak duꞌuk mak katak. (-) (-) Tan lia nia, emi musti halaꞌok hanorin neꞌe hodi hakbiit malu neon. Hadiꞌa aan simu Naꞌi Yesus namaan aan mai nikarMamaluk sia! Ami lalika hakerek hodi halore baa tuku hira, baa loron dala hira, Naꞌi Yesus namaan aan mai nikar. Tan emi hotu-hotu hatene tiꞌan, Niakaan mamain nia teki-tekis, hanesan ema naꞌok mai baa kalan.Mateus 24:43; Lukas 12:39; 2 Petrus 3:10 Niakaan mamain mai nia moos hanesan ema mak tuur diꞌa-diꞌak, la noo udan-anin, teki-tekis netan dinu. Hanesan no nuꞌu feto mak teki-tekis moras nahoris. Kalo lia nia sia toꞌo, ita la bele dudu. Nunia moos, oras Naꞌi Yesus namaan aan mai nikar. (4-6) Mamaluk sia! Keta arumak Niakaan mamain nia saꞌe tan emi, hanesan naꞌok mai baa kalan boot oras ema toba dukur. Keta nunia! Tan ita la moris iha makukun ona, hanesan ema mak toba dukur sia. Ita mak fiar baa Yesus moris iha kroman tiꞌan. Ita musti hadiꞌa aan atu simu Nia, hodi daka isin lolon diꞌa-diꞌak. Lia neꞌe sia hotu-hotu, emi hatene tiꞌan! (-) (-) Ema mak nakara toba, toba baa kalan. Ema mak nakara lanu tua, lanu baa kalan. Mais emi keta nunia. Ita neꞌe moris iha kroman tiꞌan. Dadi ita musti daka aan hanesan sondadu mak kaer roꞌat-meik. Kalo ita fiar Yesus nohuun hodi hadomi malu, hahalok nia hanesan sondadu mak tau heli karas. Kalo ita haloon bei-beik baa Naꞌi Yesus mak sori ita nosi Naꞌi Maromak hahibun, hahalok nia hanesan sondadu mak tau sabeo besi.Yesaya 59:17; Efesus 6:13-17 Naꞌi Maromak la boi nola ita atu kona kastikar, mais atu hetan moris, tan ita fiar baa itakaan Naꞌin Yesus Kristus. Nia mate bodik selu nola ita. Kalo Nia namaan aan mai nikar, ita atu moris ho Nia nima-nimak, masik ita mate tiꞌan ka, ita sei moris ka. Hakbiit malu neon hodi lia neꞌe, hanesan emi halo uluk nia. Paulus nanorin ema TesalonikaMamaluk sia! Hakneter ina no ama mak babilan ema sarani sia. Tan sia serwisu susi rui bodik emi, no foo natene nebee emi keta monu. Hakneter hodi hadomi sia, tan siakaan serwisu. Emi moos musti moris dame malu. Mamaluk sia! Noo lia hira mak ami atu foo hatene tenik nuneꞌe: Deꞌan baruk teen sia, nebee sia serwisu tebe-tebes. Hakbiit ema neon mamar sia. Hariik hosi ema beran lalek sia. Haterus aan ho ema hotu-hotu. Hanoin! Keta selu aat hodi aat, mais harui aan halo diꞌak nohuun baa ema hotu-hotu. Keta halo diꞌak baa itakaan ema dei, mais baa ema seluk no. Neon diꞌak nohuun. Hamulak loron-kalan. Noo saa dei, susar ka, manek ka, sera dodan baa Naꞌi Maromak. Tan hahalok nunia mak Nia nakara nosi ema mak tuir Yesus Kristus. Keta saseni Maromak Kmalar serwisu. Kalo maluk ida dale naꞌak, nia simu mamenon nosi Naꞌi Maromak, keta haraik dalen nia! Leno lia nia diꞌa-diꞌak, nebee emi bele hatene mamenon nia nahabut tebes nosi Naꞌi Maromak ka, lale. Kalo tebes, tuir baa. Mais hakdook aan hosi aat hotu-hotu. Paulus narohan hakerek(23-24) Haꞌu kamulak kodi kakroꞌan, nebee Naꞌi Maromak namoos emikaan neon no laran. Nia mak nalo ita bele dame malu. Hodi nunia, oras itakaan Naꞌin Yesus Kristus namaan aan mai nikar, ita bele hariik iha Niakaan oin hodi isin moos no kmalar moos. Nia bolu ita dadi baa Niakaan ema moos. Ita bele fiar haꞌak, Nia nanis nalo nunia baa ita, tan Nia atu nalaꞌok saa mak Nia nameno tiꞌan. (-) Mamaluk sia! Keta haluꞌa hamulak bodik ami iha neꞌe. Haꞌu kusu, nebee emi hatoꞌo tabe hadomi baa mamaluk sarani sia iha nia! Haꞌu kusu kodi Naꞌi Yesus naran, nebee emi leno haꞌukaan hakerek neꞌe bodik mamaluk sarani hotu-hotu. Nebee, itakaan Naꞌin Yesus Kristus natudu laran diꞌak baa emi hotu-hotu.Nunia dei.Dame,Paulus 2 Tesalonika Paulus nakerek dala rua bodik hutun sarani iha kota TesalonikaPaulus foo tabeTabe nosi haꞌu, Paulus, bele-bele ko haꞌukaan belun Silas no Timotius.Ami solok hakerek neꞌe baa emi iha hutun sarani iha kota Tesalonika. Emi boi tiꞌan atu tuir Naꞌi Maromak, itakaan Ama, no Yesus Kristus, itakaan Naꞌin.Kristus Klosan Lian 17:1 Nebee, itakaan Ama Maromak no itakaan Naꞌin Yesus Kristus natudu laran diꞌak baa emi, nebee emi bele moris manek no dame. Paulus namulak nodi sera dodan baa Naꞌi MaromakMamaluk sia! Ami musti hamulak hodi sera dodan baa Naꞌi Maromak nohuun, tan emi. Hamulak nunia fatan tebes, tan emi hetak fiar baa Naꞌi Maromak no hetak hadomi malu. Ami dale lia nosi emi baa Naꞌi Maromak eman sia iha fatin hotu-hotu haꞌak, masik ema tonan nasusar emi moos, emi haterus aan hodi fiar nohuun. Naꞌi Maromak nodi susar nia, atu nalore naꞌak, Nia nakotu lia nodi moon. Hodi terus susar nunia, Naꞌi Maromak nalo emi fatan atu hanaꞌi baa Nia no dadi Niakaan renun. Tan Nia neon loos, Nia moos selu nikar ema mak nasusar emi nunia. (7-8) Nosi ikus, Nia babilan nebee emi bele hakbois hosi susar laran, hanesan ami moos hakbois. Lia nia atu dadi baa oras Naꞌi Yesus namaan aan tuun mai nosi laleꞌan nodi haꞌi lakan boot, namutuk no Niakaan makbukar laleꞌan makaꞌas sia. Hotu, Nia taa ukun baa ema mak la noꞌuk natene Maromak, no ema mak la noꞌuk tuir Naꞌi Yesus Manfatin Diꞌak. (-) Sia dodok tan netan kastikar mak sasa faꞌe sia nima-nimak nosi Naꞌi Yesus oin. Hodi nunia, sia la noran tenik Niakaan beran no Niakaan ahar maksinak.Yesaya 2:10 Mais oras Nia namaan aan mai nikar nia, makfiar hotu-hotu foti-nahaas Niakaan naran nodi nakneter Nia. Oras nia, emi moos tama iha makfiar nia siakaan leet, tan emi simu tiꞌan Manfatin Diꞌak mak ami katak baa emi. Tan baa nia, ami hamulak bei-beik bodik emi, nebee Naꞌi Maromak filak emi kfatan atu dadi baa Niakaan ema. Nebee, Nia foo beran baa emi atu bele halo lia diꞌak tuir emikaan fiar. Kalo emi moris nunia, ema seluk sia foti-nahaas Naꞌi Yesus naran. Hotu sia mose emi, tan emi tuir Nia. Lia neꞌe sia hotu-hotu bele dadi, tan itakaan Ama Maromak no itakaan Naꞌin Yesus Kristus natudu laran diꞌak baa ita. Ema aat kaliuk ida musti mai uluk lai, foin Yesus namaan aan maiMamaluk sia! Ami hakara halore nosi lia itakaan Naꞌin Yesus Kristus namaan aan mai nikar. Baa oras nia, ita hotu-hotu atu haklibur bele-bele ho Nia.1 Tesalonika 4:15-17 Mais noo ema mak katak naꞌak, Naꞌi Yesus namaan aan mai nikar tiꞌan. Keta kona beꞌur nunia. Masik ema naꞌak, sia netan lia nia nosi Maromak Kmalar ka, sia rona nosi ema ka, sia netan hakerek nosi ami ka, keta fiar! Tan bosok! Keta foo leet baa ema atu nalekan emi nunia. Lia loos nuneꞌe. Noo ema aat kaliuk ida mak sakar makaꞌas Naꞌi Maromak. Ema nia musti mosu uluk lai, foin Naꞌi Yesus namaan aan mai. Ema nia atu sakar Naꞌi Maromak, toꞌo ema lear tuir sakar no. Ema nia, nalo liu resik toꞌo fatan tama haꞌi naraka! Nia atu foti aan aas liu aiꞌoi hotu-hotu, no sakar hotu-hotu mak ema loꞌu-sudur baa. Nia moos atu tama baa Naꞌi Maromak Uma Hamulak Huun nodi lalore aan naꞌak, “Haꞌu neꞌe, Maromak!”Daniel 11:36; Yeskiel 28:2 Oras haꞌu ksei kamutuk ko emi, haꞌu katak kedan lia nosi ema aat nia. Emi nanis sei hanoin. Oras neꞌe, ema aat nia sei la mosu dauk, tan noo maksaseni. Emi hatene tiꞌan maksasenin nia. Oras neꞌe, ema aat nia nalaꞌok niakaan serwisu nodi nakfunin dei, tan noo maksaseni nia. Mais nosi ikus, maksasenin nia nabusik liman. Nunia, foin ema aat nia mosu nodi nalaꞌok lo-loren niakaan serwisu aat. Mais oras Naꞌi Yesus namaan aan mai nikar, Nia atu nadodok ema aat nia nodi lia fuan ida dei.Yesaya 11:4 Mais oras Naꞌi Yesus sei la namaan aan mai dauk, diabu ulun latan niakaan beran hotu-hotu baa ema aat nia, nebee nia bele nalo tadak blaar oi-oik, toꞌo ema simu naꞌak, nia nodi Maromak beran.Mateus 24:24 Hodi nunia, nia bosok nola ema lear. Hotu, ema lear nia moos dodok, tan sia netan kastikar mak sasa faꞌe sia nosi Naꞌi Maromak. Naꞌi Maromak buka dalan atu sori sia, mais sia dudu Niakaan laran diꞌak nia, nodi la fiar baa hanorin loos. Tan baa nia, Naꞌi Maromak taka siakaan neon baa hanorin loos, hotu nabusik sia fiar baa lia tolek sia. Hotu, Nia natuun kastikar baa sia, tan sia la fiar hanorin loos, mais nakara hotu-hotu mak la loos. Makfiar sia musti naterus aanMamaluk sia! Ami hamulak hodi sera dodan bei-beik baa Naꞌi Maromak, tan Nia nadomi emi. Hori Nia sei la naseꞌi raiklaran dauk, Nia nakotu tiꞌan atu sori emi. Hotu Nia natuun Niakaan Kmalar atu namoos emi, tan emi fiar hanorin loos. Baa oras ami katak Naꞌi Maromak Manfatin Diꞌak baa emi, Nia nodi Manfatin nia atu bolu emi, nebee emi bele simu kneter hamutuk ho itakaan Naꞌin Yesus Kristus. Tan lia nia, emi musti haterus aan, mamaluk sia! Kaer diꞌa-diꞌak hanorin hotu-hotu mak ami hanorin tiꞌan no ami hakerek tiꞌan baa emi. (16-17) Ami hamulak bei-beik baa itakaan Ama Maromak no itakaan Naꞌin Yesus Kristus, nebee nakbiit emikaan neon, toꞌo emi bele halo lia diꞌak hotu-hotu. Ami haberan aan hakroꞌan nunia, tan ami hatene haꞌak, Naꞌi Maromak nadomi ita liu basuk. Tan Nia laran diꞌak, Nia la nanawa nakbiit ita. Ita bele haloon baa Nia nohuun. (-) Paulus nusu ema Tesalonika namulak bodik niaMamaluk sia! Keta haluꞌa hamulak bodik ami. Nebee, Maromak Manfatin keke lema lai-lais, toꞌo ema iha fatin hotu-hotu nakneter hanesan emi. Nebee, ami bele hakbois hosi ema aat liman, tan lahoos ema hotu-hotu fiar Maromak Manfatin. Tan Naꞌi Maromak kaer Niakaan mamenon, ami fiar haꞌak, Nia atu nakbiit emi no lituk emi nosi aꞌaat. Ami moos fiar haꞌak, Naꞌi Yesus tulun emi, nebee emi halo tuir hanorin hotu-hotu mak ami hanorin tiꞌan baa emi. Nanis emi moos atu tuir nohuun. Ami hakroꞌan, nebee Naꞌi Yesus babilan emi, nebee emi bele hetak hatene Naꞌi Maromak dadomin no hetak haterus susar, hanesan Kristus naterus susar. Ema hotu-hotu musti serwisu, keta baruk teenMamaluk sia! Haꞌu kodi Naꞌi Yesus naran, karuka nuneꞌe: keta kahur ho baruk teen no tablaun sia. Tan sia la tuir amikaan knaninuk. Emi hotu-hotu hatene, emi musti hola knaninuk hosi amikaan moris baa oras ami hein ho emi. Baa oras nia, emi haree duꞌuk ami la dala ida moos soe butan leet. Mais ami serwisu susi rui loron-kalan, nebee ami la hatodan emi. Ami moos la dala ida simu loos haan nosi emi. Tuir loos, ami neꞌe, Naꞌi Maromak eman serwisu. Ami hoo beran atu husu hosi emi. Mais ami la hoꞌuk halo nunia, tan ami hakara hatudu knaninuk diꞌak bodik emi, nebee emi halo tuir. Hori hirak nia, ami moos haruka haꞌak, “Ema mak la serwisu, keta naa.” Oras neꞌe ami rona tiꞌan haꞌak, noo ema nosi emi mak tablaun no la noꞌuk serwisu. Sia nalau aan nodi kahur ema lian. Ami hodi Naꞌi Yesus Kristus naran, foo hatene baa ema oin nunia sia, nebee sia nanawa tablaun. Diꞌak liu, sia serwisu buka haan nodi kosar ween duꞌuk. Mamaluk sia! Keta hanawa halo diꞌak! Hatadan diꞌa-diꞌak ema mak la noꞌuk tuir saa mak ami hakerek neꞌe. Keta hamalu ho sia, nebee sia moe aan. Mais keta funu sia. Hasee sia diꞌa-diꞌak, hanesan mamaluk duꞌuk. Paulus narohan hakerekNaꞌi Yesus, Naꞌi Dame. Haꞌu kakroꞌan nebee, Nia natuun Niakaan dame baa emi nohuun. Nebee, Nia namutuk no emi nohuun. Haꞌu kakerek lia fuan tatakan neꞌe sia, kodi haꞌukaan liman duꞌuk, nebee emi bele hatene haꞌak, hakerek neꞌe tebe-tebes nosi haꞌu. Iha haꞌukaan hakerek seluk sia, haꞌu moos kalo nunia. Nebee, itakaan Naꞌin Yesus Kristus natudu laran diꞌak baa emi hotu-hotu.Hakerek neꞌe, narohan baa neꞌe.Paulus 1 Timotius Paulus nakerek dala uluk bodik belun TimotiusPaulus foo tabe(1-2) Timotius mak diꞌak!Tabe nosi haꞌu, Paulus. Haꞌu neꞌe Yesus Kristus klosan, tuir Naꞌi Maromak hakaran no Yesus Kristus hakaran. Ita haloon baa Yesus Kristus, tan Naꞌi Maromak sori nola ita nosi itakaan salan.Timo! Tuir haꞌu, o nuꞌu haꞌukaan oan duꞌuk, tan haꞌu mak katudu dalan, toꞌo o fiar Kristus. Haꞌu kamulak baa itakaan Ama Maromak no itakaan Naꞌin Yesus Kristus, nebee natudu laran diꞌak nodi foo moris dame no manek baa o.Kristus Klosan Lian 16:1 (-) Sintidu baa ema mak nanorin kaleꞌukHori hirak nia, ita rua hamutuk iha kota Efesus. Oras haꞌu atu kbaa rai Makedonia, haꞌu kamaus o mein iha Efesus, tan noo ema balu mak nanorin ema sarani sia nodi hanorin kaleꞌuk. Haꞌu karuka o matuka mola ema mak nanorin kaleꞌuk nia. Sia soe butan leet nodi toe malu baa lia aikanoik bosok teen no lia husar-binan sia. Lia nunia soran ema dei, toꞌo sia la fiar baa Naꞌi Maromak. Haꞌu kfoo lia tateꞌan neꞌe atu kanorin ema makfiar sia, nebee sia bele moris hadomi malu. Ita bele moris hadomi malu, kalo dadomin nia sai nosi itakaan neon moos, itakaan kakutak moon, no ita fiar tebe-tebes, la oin-kotuk. Mais noo ema manorik balu mak sees nela haꞌukaan tateꞌan neꞌe. Sia toe malu baa lia mak la noo folin. Sia nalo aan nuꞌu ema mak matenek nanorin Ukun-badu Bei Musa, mais sia duꞌuk la natene Ukun-badu nia isin. Ita hotu-hotu hatene Ukun-Badu nia, diꞌak. Surak ita halaꞌok tuir Naꞌi Maromak hakaran. Naꞌi Maromak foo Ukun-Badu nia, lahoos bodik ema mak moris loos tiꞌan. Nia foo bodik ema mak sakar ukun, ema mak tokar lauk, ema mak seꞌi kotuk baa Maromak, ema mak nalo aat, ema mak la titu Maromak, ema mak naraik lia moon, ema mak noꞌo ema, no ema mak noꞌo inan-aman duꞌuk. Nia moos foo Ukun-Badu nia bodik ema mak nalo lia kfoꞌer, mane mak toba no mane, feto mak toba no feto, ema mak nanaꞌo ema nodi buka osan, ema mak tokar lauk, ema mak narai aan bosok, no ema hotu-hotu mak sakar hanorin loos. Hanorin loos mai nosi Naꞌi Maromak Manfatin Diꞌak mak Nia latan baa haꞌu. Naꞌi Maromak nia, Beran Kaliuk. Etuk ita foti-hahaas Nia. Paulus namulak nodi sera dodan baa Naꞌi MaromakHaꞌu kamulak kodi sera dodan baa itakaan Naꞌin Yesus Kristus, tan Nia fiar haꞌu no nakbiit haꞌu toꞌo bele kalaꞌok Niakaan serwisu. (13-14) Tuir loos, uluk haꞌu lahoos nunia. Haꞌu kakara kahonu Yesus naran kodi kasusar ema mak tuir Nia, toꞌo haꞌu ktonan kadodok sia. Haꞌu kalo aat nunia, tan sei la katene dauk itakaan Naꞌin Yesus Kristus, no sei la fiar dauk baa Nia. Mais Nia la naluꞌa haꞌu. Nia nadomi haꞌu, toꞌo natudu laran diꞌak baa haꞌu. Nia fakar matak-malirin baa haꞌu, toꞌo haꞌu kbele fiar biit baa Nia, no kadomi ema hanesan Nia nadomi haꞌu.Kristus Klosan Lian 8:3, 9:4-5 (-) Noo ema mak dale naꞌak, “Yesus Kristus mai raiklaran neꞌe atu sori ema maksalan.” Tebes! Nosi ema maksalan hotu-hotu, haꞌu neꞌe mak aat kaliuk. Masik haꞌu aat nunia moos, Naꞌi Maromak la kastikar haꞌu, tan Nia nakara nalo haꞌu baa knaninuk atu natudu naꞌak, Yesus Kristus neon naruk baa ema aat nuꞌu haꞌu neꞌe. Hodi nunia, ema seluk sia moos bele fiar baa Nia no simu moris nima-nimak no Nia. Tonu Naꞌi Maromak!Nia mesan dei, mak Maromak.La noo ida seluk!Nia kaer ukun hori nima-nimak toꞌo nima-nimak.Nia moris hori nima-nimak toꞌo nima-nimak.Nia la natene mate.Ema raiklaran la bele titu nola Nia.Kneter no tonun hotu-hotu, sera baa Nia!Kneter no mose hotu-hotu, latan baa Nia! Tebes. Oa Timo! Haꞌu katak lia neꞌe sia baa o, nebee o malaꞌok iha okaan serwisu. Lia neꞌe sia tuir saa mak Maromak makoꞌan sia dale kedan kona baa o. Kalo o malo tuir makoꞌan sia lian malo moon, o hanesan sondadu mak natene natuda sakar aꞌaat. Fiar metis baa Kristus. Daka okaan neon, nebee moon nohuun. Noo ema mak la rona siakaan neon ain botu, toꞌo nadodok siakaan fiar, hanesan roo saꞌe tan fatuk moris. Himeneus no Aleksander siakaan fiar, nunia tiꞌan! Tan baa nia, haꞌu klatan sia baa diabu ulun, atu kanorin sia nebee keta nahaat Naꞌi Maromak naran. Hamulak lalaꞌokOras neꞌe, haꞌu atu kahuu foo lia tateꞌan nuneꞌe: Hamulak bodik ema hotu-hotu. Kalo emi seꞌi oin baa Naꞌi Maromak, hakroꞌan nebee Nia tulun ema susar sia. Hamulak hodi sera dodan baa Nia, tan Nia laran diꞌak. Hamulak bodik naꞌin no ulun sia. Hodi nunia, ita hotu-hotu bele moris mamatek no dame, tuir Naꞌi Maromak hakaran. Tan moris nunia, fatan bodik ema mak loꞌu-sudur baa Nia. Hamulak nunia moos kona baa Maromak neon. Nia, itakaan Maksorin mak nakara sori ema hotu-hotu. Nia moos nakara ema hotu-hotu natene hanorin loos. Hanorin nia, nuneꞌe: Naꞌi Maromak, ida dei.Ailalete moos, ida dei. Ailalete nia, mak Yesus Kristus. Yesus Kristus mak nalo Naꞌi Maromak laran malirin baa ita ema raiklaran.Yesus, ema raiklaran nodi aan. Nia latan isin lolon atu sori ita nosi itakaan salan.Maromak Niakaan oras toꞌo tiꞌan atu nalore hanorin nia baa ema hotu-hotu. Tan baa nia, Nia boi nola haꞌu kdadi klosan atu kbaa katak ema mak lahoos Yahudi sia iha fatin hotu-hotu, kodi kanorin sia nebee sia fiar baa Naꞌi Yesus no moris tuir dalan mak loos. Saa mak haꞌu katak neꞌe, tebes no loos.2 Timotius 1:11 Haꞌu kakara nuneꞌe: Kalo emi libur malu atu hamulak, emi musti diꞌa-diꞌak ho malu. Keta hirus malu. Keta toe malu. Kalo foti liman atu hamulak, emikaan neon musti moos. (9-10) Nunia moos, feto sia. Haꞌu kakara nebee sia nahulin isin lolon nalo fatan. Tau faru mak noo kneter. Sia keta natudu lisan nebee ema natutuk matan baa sia tan siakaan fuuk ilas oi-oik, lale, siakaan faru folin todan mak la noo kneter, lale, sia nafutar aan liu resik nodi mean-mutin no morteen. Lia mak nalo feto kabaas, lahoos nunia. Lia mak nalo feto kabaas, mak neꞌe: siakaan hahalok diꞌak no siakaan neon moon. Lia nia mak fatan bodik feto mak loꞌu-sudur baa Naꞌi Maromak.1 Petrus 3:3 (-) Kalo emi ema sarani libur malu atu rona hanorin, feto sia musti tuir ukun nodi rona hanorin nia diꞌa-diꞌak. Sia keta mu-muun. Tuir haꞌu, la kona, kalo feto sia nasaꞌek aan toꞌo ukun mane no nanorin mane. Diꞌak liu, feto sia mamatek dei. Tan Naꞌi Maromak naseꞌi uluk Adam, foin naseꞌi Efa.Lia Uluk Fohon 2:7, 21-22 Lahoos Adam mak kona beꞌur uluk nosi diabu ulun, mais feto. Nahuu hori oras nia, ema raiklaran nakur Naꞌi Maromak ukun.Lia Uluk Fohon 3:1-6 Masik nunia moos, feto bele netan moris, tan nahoris oan.Ema matenek lia Hakerek Moon naꞌak ‘feto bele netan moris tan nahoris oan’ noo lia isin hira mak neꞌe: 1) Noo Oan ida, mak Yesus. Nia buka dalan nebee ema hotu-hotu bele netan moris. 2) Efa mak kona beꞌur toꞌo nalo sala, mais nia moos dadi bei uluk bodik ema raiklaran hotu-hotu. 3) Feto mak moris fatan la mate baa oras nahoris (mais lia isin neꞌe la biit). Surak sia fiar baa Yesus Kristus, sia moris nadomi malu, sia moris fatan bodik Kristus eman nodi neon moon. Klalaꞌok boi ema sarani ulunNoo ema mak dale naꞌak, “Kalo ema ida nakara dadi ema sarani ulun, ema nia boi serwisu mak diꞌak basuk.” Tebes. Mais ema sarani ulun lalaꞌok musti nuneꞌe: Nia naran morin. Nia moris moon no feen ida dei. Nia natene netu aan. Nia mamatek. Ema nakneter nia. Nia simu bainaka nodi laran maluak. Nia natene nanorin ema seluk. Nia lahoos tua lanuk teen. Nia lahoos maktaꞌe ema. Makonak liu basuk, kalo nia ema mak laran diꞌak, mak nakara dame, no la rotus osan. Nia musti bali uma kain duꞌuk. Niakaan oan musti nakneter no nanono baa nia. Tan kalo ema la bele bali uma kain duꞌuk, oin nunabee bele bali Naꞌi Maromak eman sarani sia? Kalo boi ulun, boi ema mak tuir Kristus kleur tiꞌan. Keta boi ema mak foin fiar. Tan ema oin nunia maus loko aan. Keta toꞌo Naꞌi Maromak deku nia, hanesan Naꞌi Maromak deku diabu ulun. Ema seluk moos musti nakneter sarani ulun. Hodi nunia, nia la moe aan. Diabu ulun moos la bele foꞌat naloti nia.Titus 1:6-9 Ema sarani ulun sasiꞌanNunia moos ema sarani ulun sasiꞌan musti nuneꞌe: Nia naran morin. Nia nanaan la karuak. Nia lahoos tua lanuk teen. Nia la naa sotir liu resik. Nia neon moon. Nia kaer metin hanorin mak Naꞌi Maromak nalore tiꞌan baa ita ema makfiar sia. Kalo emi atu boi ema sarani ulun sasiꞌan, leno diꞌa-diꞌak uluk niakaan moris no niakaan serwisu. Kalo la noo sala, foin foti nia baa sarani ulun sasiꞌan. Ema sasiꞌan feenLia fuan Yunani iha neꞌe, noo lia isin tolu: 1) “ema sasiꞌan feen”, 2) “feto” (feto hotu-hotu) no 3) sasiꞌan feto. moos musti moris fatan no diꞌak. Musti moris la nahaat ema naran. Musti netu aan. Musti ema fiar nia. Sasiꞌan mane musti moris moon no feen ida dei. Musti natene bali uma kain duꞌuk. Musti naliku oan sia. Kalo sarani ulun sasiꞌan naliku ema sarani diꞌa-diꞌak, nanis ema hetak nakneter nia. Nia moos hetak naberan aan katak nosi niakaan fiar baa Yesus Kristus. Lia tatuur nosi itakaan fiar(14-15) Timo! Haꞌu kaloon, la kleur ona, haꞌu kbele maꞌi karee o. Mais kalo noo sasenin, haꞌukaan hakerek neꞌe bele toꞌo uluk baa o. Kakerek neꞌe atu foo katene baa o nosi lia Naꞌi Maromak ema uma laran siakaan moris lalaꞌok. Keta maluꞌa maꞌak, Naꞌi Maromak mak sia fiar nia, Maromak mak moris. Sia hanesan uma mak noo tatuur no kakuluk biit, mak tane Naꞌi Maromak hanorin loos. (-) Naꞌi Maromak loke tiꞌan lia funin boot nosi itakaan fiar. Itakaan fiar tatuur nia, nuneꞌe:Kristus namaan aan mai iha raiklaran neꞌe,nola ema raiklaran ilas hanesan ita.Maromak Kmalar dadi saksiin naꞌak,Yesus neꞌe, Ema Moon.Maromak Niakaan makbukar laleꞌan sia naree Nia tiꞌan.Niakaan Lia keke lema tiꞌan, toꞌo baa ema iha fatin hotu-hotu.Iha rai hotu-hotu ema fiar Nia tiꞌan.Naꞌi Maromak foti saꞌe Nia baa laleꞌan, hotu Nia nabesi aan iha fatin kneter.Itakaan fiar tatuur mak nia. Sintidu baa ema mak nanorin kaleꞌukOras neꞌe, Maromak Kmalar katak malorek tiꞌan naꞌak, nosi ikus ema sarani balu atu dudu itakaan fiar. Hotu sia tuir kukun mak beꞌur ema raiklaran, toꞌo sia laꞌo sala no tuir diabu hanorin. Ema mak nanorin nunia, dale seluk, nalo seluk. Sia huun tolek teen no neon tomak. Sia nanorin naꞌak, ema keta hola malu. Sia moos naluli hahaak oi-oik. Tuir loos, Naꞌi Maromak naseꞌi hahaak, nebee ita mak fiar baa Kristus no hatene hanorin loos, bele haa hodi sera dodan baa Nia. Hotu-hotu mak Naꞌi Maromak naseꞌi nia, diꞌak. Keta haluli oi-oik. Simu dei hodi hamulak sera dodan baa Nia. Tan Maromak Manfatin no itakaan hamulak, naloos hahaak hotu-hotu. Yesus Kristus eman serwisu mak diꞌakTimo! Foo matene lia neꞌe sia hotu-hotu baa mamaluk makfiar sia. Kalo o malo nunia, o dadi Yesus Kristus eman serwisu mak diꞌak. Maromak Manfatin natudu dalan baa ita, nebee ita bele fiar baa Nia. Manfatin nia moos nalore hanorin mak loos no hanorin mak kaleꞌuk. Tan lia nia, o musti kaer metin Manfatin nia hanesan haan mak nakbiit okaan isin. Keta soe haat leet hodi dale karin mak la kona baa Naꞌi Maromak neon. Keta hanono ferik lekan dalen mak la noo huun dikin. Diꞌak liu, bali isin lolon, nebee moris diꞌak tuir Naꞌi Maromak beer. Hatoman aan hakbiit itakaan isin, neꞌe diꞌak,mais folin oan ida dei.Hatoman aan moris tuir Naꞌi Maromak beer,neꞌe mak folin kaliuk.Folin nialahoos baa moris raiklaran oras neꞌe dei,mais toꞌo no moris ikus baa. Tebes! Lia neꞌe sia, tebes no loos! Rai baa neon, nebee keta maluꞌa. Ita haloon baa Maromak mak moris. Nia, maksorin bodik ema hotu-hotu, kaliuk bodik ita makfiar. Etuk, ita serwisu harui aan makaꞌas bodik Nia. Timo, manorin lia neꞌe sia hotu-hotu modi maruka ema nalaꞌok tuir. Keta foo leet baa ema naraik o, tan o sei nurak. O musti dadi knaninuk bodik ema makfiar sia, nebee sia tuir okaan dale, okaan hahalok, okaan lalaꞌok hadomi ema, okaan fiar baa Yesus Kristus, no okaan moris moon. Oras emi sei hein haꞌu kmai, keta maluꞌa leno Hakerek Moon bodik ema makfiar sia. Makbiit sia modi manorin sia diꞌa-diꞌak. Malaꞌok diꞌa-diꞌak okaan babelen mak Naꞌi Maromak foo baa o, baa oras ema sarani ulun sia namulak nodi nasaꞌe liman baa o ulun. Baa oras nia, sia natoꞌo Naꞌi Maromak lia mamenon kona baa okaan moris no okaan serwisu. O musti madinas malaꞌok lia nia sia! Nebee ema hotu-hotu bele naree okaan moris no okaan serwisu mak hetak diꞌak. Daka aan, nebee o moris loos no manorin loos nohuun. Kalo o moris nunia, Naꞌi Maromak atu loke dalan baa o mo ema sia mak nanono baa o. Hodi nunia, emi bele moris nima-nimak ho Naꞌi Maromak. Klalaꞌok haliku ema sarani siaTimo! Keta deꞌan katuas sia modi makaꞌas. Mais dale baa sia modi kneter, hanesan o dale baa o aman duꞌuk. Foo babiit baa mane nurak sia, hanesan mane malun duꞌuk. Dale baa ferik sia, hanesan dale baa o inan duꞌuk. Dale baa feto nurak sia, hanesan dale baa o feton duꞌuk. Okaan neon musti moos baa sia. Lia feto faluk(3-5) Ema sarani musti tulun feto faluk mak ema lalek. Mais feto faluk mak noo oan no bein oan, oan no bein oan sia mak musti naliku feto faluk nia. O musti manorin ema sarani sia, nebee sia natene selu siakaan feto faluk kolen. Tan hahalok nunia, kona baa Naꞌi Maromak neon. Mais feto faluk ema lalek, la noo ema naliku. Loron-kalan nia naloon loos baa Naꞌi Maromak nodi nusu tulun baa Nia dei. Feto faluk oin nunia, ema sarani sia musti naliku. (-) (-) Mais feto faluk mak moris nafurak aan, masik nia sei moris moos, nia la noo folin. Manorin lia nia sia hotu-hotu baa ema sarani sia, nebee ema seluk la dale nahaat siakaan naran. Kalo ema ida la noꞌuk naliku familin duꞌuk, kaliuk ema uma laran duꞌuk, nia soe lakon niakaan fiar baa Naꞌi Maromak. Ema nia aat liu tan ema mak la natene Maromak. Kalo boi feto faluk atu dadi sarani ulun sasiꞌan, niakaan lalaꞌok musti nuneꞌe: niakaan otas la bele tuun nosi tinan neen nulu. Uluk, nia moris loos no laꞌen ida dei. Ema natene nia laran diꞌak. Nia naliku oan sia diꞌa-diꞌak. Nia laran maluak. Nia tulun makfiar sia nodi serwisu kiꞌik sia. Nia nakara tulun ema susar. Nia nodi liman rua tulun bei-beik ema mak nalo lia diꞌak. Keta boi feto faluk nurak atu dadi sarani ulun sasiꞌan. Keta toꞌo sia nakara noo laꞌen tenik. Hodi nunia, sia la noo leet naliku ema sarani. Tan sia la noo leet nunia, sia nahaat siakaan mamenon mak uluk sia nameno iha Naꞌi Maromak oin. Ema moos atu nasalak sia. Keta toꞌo sia nahuu baruk, hotu nalau aan tama-sai uma, dale nahaat ema naran. Aat liu tenik, kalo sia baa kahur ema seluk lian, no dale lia mak la makonak. Diꞌak liu, feto faluk nurak sia noo laꞌen tenik ona, nebee nahoris oan no naliku uma kain duꞌuk. Hodi nunia, ema mak funu ita, la netan lia krarain atu nadois itakaan naran. Tuir loos, noo feto faluk nurak balu mak laꞌo sala dalan, tuir diabu ulun dalan. Bodik feto makfiar sia, kalo noo feto faluk, sia mak musti naliku feto faluk nia. Keta habusik ema sarani seluk mak naliku. Hodi nunia, ema sarani seluk bele naliku feto faluk ema lalek sia. Lia ema sarani ulunEma musti hakneter ema sarani ulun mak naliku diꞌa-diꞌak hutun sarani. Kaliuk, ulun mak narui aan nalore Maromak Manfatin, no ulun mak manorik. Hakerek Moon naꞌak, “Kalo hodi karau sama hare, keta hatoos nunun nebee bele naa.” Hakerek Moon moos naꞌak, “Ema mak serwisu fatan netan kansera.”Hanoin Hikar Dalan Moris 25:4; Mateus 10:10; Lukas 10:7 Kalo ema tula sala baa sarani ulun, keta simu nunia dei! Musti noo saksiin naꞌin rua-tolu lian manesak, foin tetu lia nia.Hanoin Hikar Dalan Moris 17:6, 19:15 Tetu hotu tiꞌan, kalo ulun nia sala, deꞌan nia. Kalo nia sei nalo sala nunia bei-beik, deꞌan tenik nia iha hutun sarani oin. Hodi nunia, ema rumak sia la tuir niakaan lalaꞌok la makonak nia. Matoꞌo lia lalaꞌok neꞌe baa ema sarani sia. Keta fihir oin no keta kliꞌis. Naꞌi Maromak no Yesus Kristus dadi saksiin naꞌak, oras neꞌe haꞌu karuka o tiꞌan atu matoꞌo lia lalaꞌok neꞌe. Makbukar laleꞌan mak Naꞌi Maromak boi tiꞌan moos, dadi saksiin. Keta lai-lais foti sarani ulun. Leno uluk niakaan moris. Kalo ema foti ulun mak la moon, hotu nia nalo sala, ema mak foti ulun nia moos, natiu nola sala nia. Tan lia nia, o musti daka aan nebee moris moon. Haꞌu krona o kabun moras bei-beik. Diꞌak liu, kahur wee no anggor ween oan ida, malo baa aitahan. Keta memu wee moon dei. Manoin! Ema balu salan malorek tiꞌan. Masik sia la toꞌo dauk makotu lia oin, ema hotu-hotu natene siakaan salan tiꞌan. Mais balu tenik salan, kleu-leur foin naksain. Nunia moos, ema mak nalo lia diꞌak sia. Ema balu nalo lia diꞌak mak naksain kedas. Balu tenik nalo lia diꞌak, mak sei la naksain dauk. Mais kleu-leur, lia diꞌak nia moos nanis naksain. Lia ata no naꞌinAta mak fiar baa Naꞌi Yesus musti nakneter naꞌin. Hodi nunia, ema seluk la netan lia krarain atu dale nahaat Naꞌi Maromak naran no itakaan hanorin. (2a-2b) Naꞌin mak fiar baa Naꞌi Yesus, niakaan ata sia musti nakneter nia bei-beik, masik sia hotu-hotu manesak iha Naꞌi Maromak oin. Ata sia musti naliku naꞌin nia diꞌak liu tenik, tan sia hotu-hotu fiar bele-bele baa Kristus. Sia hotu-hotu moos musti moris nadomi malu. 2b Ema mak nanorin kaleꞌuk no ema mak rotus osanTimo! Manorin lia neꞌe sia hotu-hotu modi makbiit ema sarani sia, nebee sia nalo tuir. Itakaan hanorin loos neꞌe, dadi tatuur baa moris dalan mak tuir Naꞌi Maromak hakaran hotu-hotu. Ema mak nanorin seluk, dudu sees Naꞌi Yesus Kristus hanorin loos. Sia loko aan, mais mamuk! Sia toe mamuk. Siakaan hahalok nunia nalo ema hirus malu, ema nakaat malu, ema dale nahaat ema seluk naran, no ema naneo aat baa ema seluk. Sia tokar lauk bei-beik. Siakaan kakutak dois. Sia la titu lia loos. Sia naneo sala naꞌak, kalo sia madinas tuir Naꞌi Maromak hakaran, sia bele soi. Tebes! Kalo ita moris tuir Naꞌi Maromak hakaran hodi horan toꞌo no saa mak iha, ita hetan sotir boot hanesan ema maksoin. Oras ita moris, ita mai mamuk. Oras ita mate, ita moos fila mamuk. Surak, noo haan no tais, toꞌo tiꞌan! Ema mak nakara soi, maus kona sokur, toꞌo monu baa kuak oi-oik, tan naneo soi dei. Hanoin oin nunia nahoris dinu no nadodok moris. Aꞌaat oi-oik moris tan ema rotus osan. Ema balu nabuꞌa osan nunia, toꞌo sia sees nela siakaan fiar mak loos no nadodok siakaan moris duꞌuk. Kaer metin hanorin mak o simu tiꞌanTimo! O neꞌe, Naꞌi Maromak niakaan. Tan baa nia, o musti moris nuneꞌe: Moris moon, dook mosi lia aat hotu-hotu. Tuir Naꞌi Maromak hakaran hotu-hotu. Fiar baa Yesus Kristus bei-beik. Madomi ema hotu-hotu. Materus aan mo susar. Moris furak mo ema hotu-hotu. Marui aan tebe-tebes atu malaꞌok hanorin hotu-hotu mak ita fiar. Naꞌi Maromak foo moris nima-nimak baa o tiꞌan. O katak sain tiꞌan okaan fiar nunia iha ema lear oin. Dadi kaer metin moris nima-nimak nia. (13-14) Oras neꞌe, haꞌu kusu o mamate menon maꞌak, o tuir Naꞌi Yesus ukun hotu-hotu. Keta makur ukun ida moos, nebee ema la netan okaan salan. Tuir tebe-tebes, toꞌo loron itakaan Naꞌi Yesus Kristus namaan aan mai nikar. Haꞌu kusu o mamate menon nunia iha Naꞌi Maromak oin. Tan Nia mak foo kmalar bodik makmoris hotu-hotu. Haꞌu kusu o moos mamate menon nia iha Yesus Kristus oin. Tan Nia moos katak lia loos iha Gubernur Pontius Pilatus oin.Yohanis 18:37 (-) Naꞌi Yesus boot kaliuk, beran kaliuk!Naꞌin baa naꞌin hotu-hotu.Ulun baa ulun hotu-hotu.Toꞌo niakaan oras,lia neꞌe sia hotu-hotu naksain. Nia mesan mak la mate.Nia moris iha kroman mak ema raiklaran la bele terus.La noo ema raiklaran ida kois mak bele titu nola Nia.Sera kneter hotu-hotu baa Nia nima-nimak!Nia kaer beran hotu-hotu iha liman nima-nimak!Nunia tebes! Lia ema maksoinTimo, katak baa maksoin raiklaran neꞌe maꞌak, keta loko aan no keta hakrai aan baa sasoin. Tan sasoin hotu-hotu atu lakon mohu. Diꞌak liu, hakrai aan baa Naꞌi Maromak mak moris. Tan Nia mak fakar tuun hotu-hotu bodik ita, nebee ita bele horan moris furak. Katak baa sia nebee sia nodi sasoin nalo lia diꞌak. Nebee, sia madinas natudu hahalok diꞌak. Nebee, sia laran maluak baa ema. Nebee, sia faꞌe matak-malirin mak Naꞌi Maromak foo baa sia. Hodi nunia, sia nariik moris mak folin, tan sia babilan kedan bodik moris baa awan-wainrua. Paulus narohan hakerek(20-21) Timo! Daka diꞌa-diꞌak Manfatin hotu-hotu mak Naꞌi Maromak rai baa o. Ema balu naneo naꞌak sia mesan mak matenek. Mais siakaan ‘matenek’ nia, la noo tatuur, tan sia fiar hanorin kaleꞌuk. Keta manesa lia fuan mo sia. Keta kahur ho bosok teen sia. Keta dale lia mak la tuir Naꞌi Maromak beer.Haꞌu kakroꞌan nebee, Naꞌi Maromak natudu laran diꞌak baa o.Nunia dei.Dame,Paulus (-) 2 Timotius Paulus nakerek dala rua bodik belun TimotiusPaulus foo tabe(1-2) Timotius mak diꞌak!Hakerek neꞌe nosi haꞌu, Paulus. Naꞌi Maromak duꞌuk mak boi haꞌu kdadi Yesus Kristus klosan. Sia solok haꞌu kbaa katak lia moris mak Naꞌi Maromak nameno tiꞌan bodik makfiar Yesus Kristus.Timo! Tuir haꞌu, o nuꞌu haꞌukaan oan duꞌuk. Tan lia nia, haꞌu kamulak nebee, itakaan Ama Maromak no itakaan Naꞌin Yesus Kristus, nadomi o, natudu laran diꞌak baa o, no foo moris dame baa o.Kristus Klosan Lian 16:1 (-) Paulus namulak nodi sera dodan baa Naꞌi MaromakLoron-kalan haꞌu kamulak bodik o. Haꞌu ksera dodan baa Naꞌi Maromak nohuun, tan o tuir Nia bei-beik. Haꞌu kaliku Nia kodi neon moon, manesak no haꞌukaan bei uluk sia naliku Nia. Haꞌu ksei kanoin o luun turu, baa oras ita rua faꞌe malu. Tan baa nia, kalo haꞌu kasoru kikar o, haꞌu neon diꞌak. Haꞌu kanoin oras o mahuu fiar tebe-tebes baa Naꞌi Yesus. Okaan fiar nunia nahabut kedan uluk baa o bein Luisa neon no o inan Eunike neon. Oras neꞌe haꞌu katene kaꞌak, siakaan fiar nia moos moris iha okaan neon.Kristus Klosan Lian 16:1 Paulus nusu Timotius nalaꞌok babelen mak Naꞌi Maromak foo baa niaUluk, baa oras haꞌu krai liman baa o ulun kodi kamulak bodik o, Naꞌi Maromak natuun babelen nebee o bele serwisu bodik Nia. Tan baa nia, oras neꞌe haꞌu kusu nebee kakehe malaka okaan babelen nia. Naꞌi Maromak la foo Niakaan Kmalar baa ita atu moris taꞌuk teen. Lale! Nia foo Niakaan Kmalar baa ita nebee ita bele haberan aan, bele hadomi malu, no bele hetu aan. Tan baa nia, keta moe aan katak lia nosi itakaan Naꞌin Yesus Kristus. O moos keta moe, tan haꞌu neꞌe ema bui. Tuir loos, haꞌu ktama bui neꞌe tan haꞌu kaliku Nia. Kalo o baa katak Niakaan Manfatin Diꞌak, o musti madiꞌa aan atu matiu susar nuꞌu haꞌu. Mais baa oras o metan susar nunia, Naꞌi Maromak nanis nakbiit o. Naꞌi Maromak sori nola ita nosi itakaan salan,no boi nola ita dadi Niakaan ema moon.Masik ita la halo sa-saa moos, ita bele simu Niakaan dadiꞌak nia.Naꞌi Maromak sei la naseꞌi raiklaran dauk, Nia nakotu tiꞌan atu solok Yesus Kristus mai,nebee natudu laran diꞌak nodi sori ita. Oras neꞌe, Yesus Kristus mai tiꞌan, atu natoꞌo Naꞌi Maromak lia kakotun nia.Kalo ema fiar baa Naꞌi Yesus, nia la mate dodok ona, mais netan moris nima-nimak no Naꞌi Maromak.Lia neꞌe, Manfatin Diꞌak mak keke lema rai. Tan Manfatin Diꞌak nia, Naꞌi Maromak foti haꞌu kdadi baa Yesus Kristus klosan atu katak no kanorin ema.1 Timotius 2:7 Oras neꞌe, haꞌu ktama bui tiꞌan tan Manfatin nia. Mais haꞌu la kmoe! Tan haꞌu katene see mak haꞌu kfiar baa neꞌe, Naꞌi Yesus duꞌuk. Nia mak rai serwisu neꞌe baa haꞌu, nodi foo babelen nebee haꞌu kbele kalaꞌok toꞌo Nia mai nikar. O musti tuir knaninuk moris nosi hanorin loos mak haꞌu katudu baa o. Kalo o fiar bei-beik, modi madomi ema hotu-hotu, neꞌe naꞌak, o talin malu tiꞌan mo Yesus Kristus. Naꞌi Maromak foo sasoin ida mak folin kaliuk baa o tiꞌan. Sasoin nia, mak hanorin loos. Bali sasoin nia diꞌa-diꞌak. Musu Kmalar Lulik mak moris iha itakaan neon, nebee Nia tulun o atu matene bali sasoin nia. Onesiforus tulun Paulus iha buiTimo! O matene Figelus no Hermogenes no ema seluk nosi rai Asia ka?Rai Asia nia, oras neꞌe dadi baa rai Turki loromonu. Sia seꞌi kotuk baa haꞌu tiꞌan. (16-18) Mais Onesiforus lale. O matene baa oras haꞌu ksei iha kota Efesus, nia tulun haꞌu bei-beik. Oras neꞌe, nia iha kota Roma tiꞌan. Oras nia toꞌo mai, nia nasirin fatin hotu-hotu buka haꞌu, foin nia netan haꞌu iha bui laran. Mais nia la moe. Nia mai naree haꞌu bei-beik atu nakbiit haꞌukaan neon.Tan lia nia, haꞌu kamulak kodi kakroꞌan, nebee Naꞌi Maromak natudu laran diꞌak baa Onesiforus no familin hotu-hotu. Nebee, baa oras rai falu fila Naꞌi Maromak nakotu ema raiklaran lian, Nia moos nakotu lia diꞌak bodik Onesiforus sia. (-) (-) Ema maktuir Kristus musti moris hanesan sondadu mak tuir ulun bei-beikOa Timo mak haꞌu kadomi! Tan Yesus Kristus laran diꞌak, Nia nadiꞌa aan nakbiit o. Dadi o musti makara, tan o talin malu mo Nia tiꞌan. Uluk, haꞌu kanorin o lia Naꞌi Maromak dalan loos iha ema lear oin. Oras neꞌe, haꞌu kusu nebee lia hotu-hotu mak o rona mosi haꞌu nia, o baa manorin mikar baa ema mak o bele fiar. Hotu, ema nia sia musti bele baa nanorin natutan nunia baa ema seluk tenik. Ita hotu-hotu neꞌe, Yesus Kristus sondadun. O musti madiꞌa aan matiu susar bele-bele mo Nia. Sondadu mak nalaꞌok niakaan serwisu diꞌa-diꞌak, la kahur no serwisu seluk. Nodi nunia, niakaan lisan kona baa niakaan ulun neon. Hola lia hatetek seluk hosi lia halai sita malu. Kalo ema nalai sita malu, musti nalai tuir ukun. Kalo lale, nia nanis sai! Nunia moos, kalo halaꞌok Naꞌi Maromak serwisu. Musti halaꞌok tuir ukun. Haree baa ema mak nalo toꞌos. Nia serwisu susi ruin iha toꞌos. Tan lia nia, nia mak netan uluk toꞌos isin. Hanoin diꞌa-diꞌak lia hatetek nia sia, nebee Naꞌi Maromak nalore lia isin baa o. Hanoin diꞌa-diꞌak Yesus Kristus. Nia, naꞌi Daud husar-binan. Nia mate, mais Naꞌi Maromak nalo Nia moris nikar. Lia nia, Manfatin Diꞌak mak haꞌu kbaa katak iha fatin hotu-hotu. Tan haꞌu kalaꞌok serwisu nia, haꞌu ketan susar, toꞌo ema neti haꞌu nodi besi talik, hanesan haꞌu neꞌe, ema aat. Masik nunia moos, sia la bele saseni Maromak Manfatin. Tan baa nia, haꞌu kadiꞌa aan katiu susar oi-oik. Surak Naꞌi Maromak eman mak Nia boi tiꞌan sia, bele netan moris. Nosi ikus Nia atu foti-nahaas sia, tan sia Yesus Kristus eman. Lia fuan neꞌe sia, tebes no loos:“Kalo ita simu mate tan tuir Kristus,ita moos moris ho Kristus. Kalo ita terus aan,ita kaer ukun ho Nia.Kalo ita heli Nia,Nia moos neli ita.Mateus 10:33; Lukas 12:9 Masik ita la loos,Nia loos nohuun,tan saa mak Nia dale, Nia nanis nalo.” Ema serwisu mak Naꞌi Maromak moseTimo! Foo matene baa makfiar sia, nebee sia keta naluꞌa lia neꞌe sia. Maruka sia modi Naꞌi Maromak naran, nebee sia nanawa toe nosi lia mak la noo folin. Hahalok nunia nahaat ema mak rona neon. Marui aan dadi Naꞌi Maromak eman serwisu mak fatan Nia mose. Manorin malo loos Niakaan Manfatin, tan Manfatin nia tebes no loos. O serwisu diꞌak nunia, o lalika moe. Madook aan mosi lia fuan mak la noo huun-dikin, no lia fuan mak la nakneter Naꞌi Maromak. Tan lia fuan nunia hetak nahaat ema waꞌin, nuꞌu kanek aat nakrabat. Himeneus no Filetus siakaan lia fuan, nunia nanis. Sia rua nanorin kaleꞌuk naꞌak, Naꞌi Maromak oras nalo ema mak mate tiꞌan moris nikar, siku liu tiꞌan. Sia naksees tiꞌan nosi hanorin loos, toꞌo nahaat ema balu siakaan fiar. Masik nunia moos, Maromak Manfatin nafati, hanesan lia tatuur mak la kakoen. Iha Manfatin nia noo hakerek naꞌak, “Naꞌi Maromak natene Niakaan ema sia.” Noo hakerek tenik naꞌak, “Ema mak loꞌu-sudur baa Naꞌi Maromak, musti nakdook aan nosi aꞌaat.”Sura Renu Israꞌel 16:5 (20-21) Iha ema maksoin uman, noo bahoꞌak oi-oik. Noo bahoꞌak kabaas nosi mean no mutin, no bahoꞌak mak tau loron-loron nosi ai no rai mean. Oras noo dahur boot, uma naꞌin neon boot tau bahoꞌak kabaas nia sia. Mais nia moe aan tau bahoꞌak loron-loron nia sia iha ema lear oin. Nunia moos ita. Kalo ita hadook aan hosi aꞌaat, ita nuꞌu bahoꞌak kabaas nia sia. Uma naꞌin nakara nodi ita, tan ita hoo folin atu halo serwisu diꞌak bodik nia. (-) Ema nurak sia maus beer aat. Mais Timo, o keta nunia. O musti daka aan diꞌa-diꞌak, nebee keta tuir sia nunia. Malo lia diꞌak bei-beik. Fiar bei-beik baa Naꞌi Maromak. Moris madomi malu, dame malu mo ema hotu-hotu. Ema mak fiar baa Naꞌi Maromak, neon moon, no nalo lia diꞌak bei-beik. Timo, o musti moris nunia! Keta kahur lia modi toe malu baa lia mak la folin. Tan lia nunia sia soran ema dei. Ema mak toe malu la fatan dadi Naꞌi Maromak eman serwisu. Tan Niakaan eman serwisu musti diꞌa-diꞌak no ema hotu-hotu, musti natene nanorin ema, no natene netu aan baa ema seluk. Sia moos musti dale mamamar no ema mak sakar sia. Hodi nunia, see mak natene? Naꞌi Maromak bele filas ema mak sakar neon toꞌo sia nalo neon aat, no simu hanorin loos. Hodi nunia, siakaan kakutak bele moon nikar, toꞌo sia nakbois sai nosi diabu ulun mak uluk kesi sia. Ema aat sia baa oras rai atu falu filaTimo! Oras rai falu fila kreꞌis mai ona, susar waꞌin moos atu naksain. Tan lia nia, haꞌu katak kedan lia neꞌe baa o. Oras nia toꞌo mai, ema nadomi aan duꞌuk dei. Sia rotus osan. Sia loko aan. Sia titu naraik ema. Sia dale lia aat. Sia la rona inan-aman. Sia la natene sera dodan. Sia notar lalek. Sia hirus lia Maromak. Sia la noo dadomin. Sia la noꞌuk dame malu. Sia dale nahaat ema naran. Sia la netu aan. Sia lisan aat. Sia la nakara lia diꞌak. Sia beer faꞌan mamaluk. Sia la naneo naruk. Sia nalo aan matenek. Sia la tuir Naꞌi Maromak beer, mais tuir siakaan beer duꞌuk. Sia nalo aan moon, mais mamuk, tan Naꞌi Maromak beran la noo iha siakaan neon. Timo, o keta kreꞌis baa ema nunia sia. Ema nunia sia, tama ema uman atu bosok nola feto neon mamar mak maus kona sokur. Feto oin nunia sia, natiu sala waꞌin, tan sia tuir siakaan beer aat. Kalo sia rona naꞌak ema nanorin lia foun iha nabee, sia moos tuir kedas. Sia nalo rua-ruan nunia, mais sia sei la natene hanorin nabee mak loos no nabee mak kaleꞌuk. Timo! O sei manoin lia uluk nosi Yanes no Yamres ka, lale?Naran ‘Yanes no Yamres’ la iha Hakerek Moon Mamenon Tuan. Mais ema matenek Hakerek Moon balu naꞌak, arumak sia rua nia, ema matenek nosi Mesir mak sakar Musa baa oras nia atu lituk ema Israꞌel sai nosi Mesir. Leno lia nia iha hakerek Sai Hosi Mesir 7:11. Baa oras nia, sia rua sakar Bei Musa. Ema manorik bosok teen sia, siakaan hahalok moos nunia. Sia sakar hanorin loos. Siakaan kakutak aat tiꞌan, no siakaan fiar moos dodok. Mais sia la bele terus. Kleu-leur ema hotu-hotu atu natene siakaan lisan! Hanesan uluk ema moos natene Yanes no Yamres lisan. Kaer metin hanorin mak o simu tiꞌanTimo! O musti tuir haꞌukaan knaninuk. O matene tiꞌan hotu-hotu mak haꞌu kanorin. O moos matene tiꞌan haꞌukaan lalaꞌok, haꞌukaan hakara, no haꞌukaan fiar. O duꞌuk maree tiꞌan haꞌukaan neon naruk no haꞌukaan dadomin baa ema. O matene oin nunabee haꞌu kariik metin baa lia hotu-hotu. O moos matene, ema taꞌe nakdiuk haꞌu, no nasusar haꞌu oi-oik iha kota Antiokia, kota Ikonium, no kota Listra. Mais Naꞌi Maromak nasai haꞌu nosi lia nia sia hotu-hotu.Kristus Klosan Lian 13:14-52, 14:1-7, 8-20 Tebes! Ema hotu-hotu mak fiar baa Yesus Kristus, no nakara moris moos tuir Naꞌi Maromak hakaran, nanis ema nasusar sia. Hanoin! Ema aat no tolek teen sia hetak tuꞌan aat. Sia beꞌur ema, mais sia moos kona beꞌur. Tan baa nia, o musti kaer metin hanorin mak o simu tiꞌan. No tuir bei-beik saa mak o fiar. Tan nia mak loos. O matene tebes, see mak nanorin o, toꞌo o bele fiar baa sia. Hori o sei kiꞌik, ema nanorin Naꞌi Maromak Hakerek Moon baa o. Nosi Hakerek nia o bele matene dalan atu metan moris, tan fiar baa Yesus Kristus. Lia hotu-hotu iha Hakerek Moon, Naꞌi Maromak duꞌuk mak natuun baa Niakaan ema makerek sia. Hakerek nia folin mak neꞌe: Ita hodi hanorin ema lia mak loos. Ita hodi hatudu ema salan. Ita hodi dada hikar ema baa dalan loos. Ita hodi hanorin ema atu moris sura loron tuir Naꞌi Maromak beer. Nodi nunia, Hakerek Moon nia, nalo natoꞌo Naꞌi Maromak eman sia, nebee sia bele nalo serwisu diꞌak hotu-hotu. Baa katak Naꞌi Maromak Manfatin(1-2) Loron ikus, oras Yesus Kristus namaan aan mai nikar raiklaran neꞌe, nia atu kaer ukun hanesan naꞌin. Ema mak moris no ema mak mate tiꞌan sia bele-bele nasoru Nia, nebee Nia tetu siakaan moris. Tan baa nia, haꞌu kusu baa o iha Naꞌi Maromak oin no Yesus Kristus oin, nebee o baa katak Manfatin Diꞌak baa ema. Madiꞌa aan nohuun baa oras nabee dei. Matudu ema salan, surak modi neon naruk. Makbiit ema neon, modi hanorin loos. (-) Awan-wainrua, ema la noꞌuk rona tenik hanorin loos. Sia atu libur nola ema mak nanorin sia tuir siakaan hakara dei. Sia sulan tilun baa hanorin loos, mais sia taꞌan tilun baa aikanoik bosok teen. Masik nunia moos, o musti mamatek dei. Mariik metin iha susar laran. Baa katak Manfatin Diꞌak baa ema, nebee sia simu Yesus Kristus. Maliku ema modi neon no laran, toꞌo serwisu mohu. Keta manawa baa klaran. Lalika manoin haꞌu, tan oras haꞌu kmate, kreꞌis ona. Haꞌu neꞌe, nuꞌu hemu fatik mak atu mamuk ona.Baa oras ema Yahudi sia nalo sera iha Uma Hamulak Huun, noo sera oik ida, neꞌe mak musti fui anggor ween baa sera fatin leten. Iha lia tohar neꞌe, Paulus foo lia tateꞌan naꞌak, niakaan moris hanesan anggor ween mak atu nakduar mohu ona dadi sera baa Naꞌi Maromak. Haꞌu kalai sita diꞌa-diꞌak, toꞌo kladik tiꞌan, tan tuir bei-beik Yesus Kristus. Oras neꞌe, haꞌu ksei kein simu fafaꞌek mak itakaan Naꞌin rai nela bodik ema mak moris loos. Nia atu tetu ema hotu-hotu moris nodi moon. Toꞌo niakaan oras, nanis Nia latan fafaꞌek nia baa haꞌu. Mais lahoos baa haꞌu kmesan dei. Nia moos latan baa ema hotu-hotu mak nadomi Nia, no nein Niakaan mamain. Paulus nameno nela lia oi-oikTimo! Mai lai-lais maree haꞌu lai! Oras neꞌe, haꞌu kmesan dei. Kreskes baa rai Galatia tiꞌan. Titus baa rai Dalmatia tiꞌan. Demas nakara buka kabaas no furak iha raiklaran dei, dadi nia laꞌo nela haꞌu tiꞌan baa kota Tesalonika.Kolose 4:14; Filemon 24; 2 Korintus 8:23; Galatia 2:3; Titus 1:4 Hela mesan Lukas mak no haꞌu. Buka mola Markus, nebee emi rua mai bele-bele. Tan nia bele tulun haꞌu oi-oik.Kolose 4:14; Filemon 24; Kristus Klosan Lian 12:12, 25, 13:13, 15:37-39; Kolose 4:10 Haꞌu ksolok Tikikus baa kota Efesus tiꞌan.Kristus Klosan Lian 20:4; Efesus 6:21-22; Kolose 4:7-8 Kalo o mai, keta maluꞌa haꞌukaan faru manas, mak haꞌu krai kela iha Karpus uman iha kota Troas. Keta maluꞌa no haꞌukaan hakerek sia, kaliuk hakerek mak iha kulit nia sia.Kristus Klosan Lian 20:6 Aleksander, badaen riti besi nia, nalo aat waꞌin baa haꞌu tiꞌan. Habusik baa, tan Naꞌi Maromak mak selu tuir niakaan hahalok nia.1 Timotius 1:20; Kananuk Sia 62:12; Roma 2:6 Sintidu mo ema nia, tan nia sakar bei-beik itakaan lia fuan. Uluk fohon oras haꞌu kariik iha makotu lia oin kodi kaloos lia, la noo ema ida namalu haꞌu. Hotu-hotu laꞌo nela haꞌu. Habusik baa! Lalika halo sa-saa. Masik hotu-hotu laꞌo nela haꞌu moos, Naꞌi Maromak lale. Nia nakbiit haꞌu, nebee haꞌu kbele katak Niakaan Manfatin kodi la mukit saa ida. Haꞌu katak nunia baa ema lahoos Yahudi sia, nebee sia moos bele rona. Haꞌu moos kakbois sai hosi dinu boot. Nosi ikus, Naꞌi Maromak atu nasai haꞌu nosi aꞌaat hotu-hotu, no nalaꞌo haꞌu diꞌa-diꞌak tama laleꞌan. Iha nebaa, Nia mak kaer ukun.Naꞌi Maromak boot kaliuk! Haꞌu ktonu no foti-kahaas Nia nima-nimak! Tebes! Paulus narohan hakerekKeta maluꞌa foo tabe baa Bii Priskila no laꞌen, Mau Akila. Nunia moos bodik Onesiforus familin hotu-hotu.Kristus Klosan Lian 18:2; 2 Timotius 1:16-17 Erastus nein iha kota Korintus. Hori hirak nia, haꞌu klaꞌo kela Trofimus iha kota Miletus, tan nia moras todan.Kristus Klosan Lian 19:22; Roma 16:23; Kristus Klosan Lian 20:4, 21:29 Timo, marui aan, nebee oras rai malirin sei la toꞌo dauk, o mai tiꞌan. Mamaluk iha neꞌe sia, mak neꞌe: Ebulus, Pudes, Linus no Bii Klaudia. Sia hotu-hotu foo tabe baa emi no baa mamaluk sarani rumak sia. Nebee, Naꞌi Maromak namutuk bei-beik no o, nodi natudu laran diꞌak baa o.Haꞌukaan hakerek toꞌo neꞌe dei.Paulus Paulus nakerek bodik belun Titus bodik belun TimotiusPaulus foo tabe(1-4) Oa Titus mak diꞌak!Hakerek neꞌe nosi haꞌu, Paulus, mak Naꞌi Maromak ain-liman no Yesus Kristus klosan. Naꞌi Maromak solok haꞌu atu kaliku ema mak Nia boi atu fiar baa Nia. Nia moos solok haꞌu atu kanorin dalan moris mak loos, nebee Niakaan ema sia bele natene moris tuir Niakaan hakaran. Hodi nunia, sia bele moris namutuk no Nia nima-nimak. Naꞌi Maromak sei la naseꞌi raiklaran neꞌe dauk, Nia nameno tiꞌan atu nalo nunia. Tebes. Nia la naktolek. Toꞌo baa niakaan oras, Nia foo natene naꞌak, Nia nakara sori ema nosi siakaan salan, nebee sia bele moris no Nia nima-nimak. Hotu, Nia naruka haꞌu atu katak Niakaan Manfatin nia bodik ema hotu-hotu.Titus! Tuir haꞌu, o nuꞌu haꞌukaan oan duꞌuk, tan o mo haꞌu fiar bele-bele baa Kristus. Haꞌu kamulak baa itakaan Ama Maromak no itakaan Maksorin Yesus Kristus, nebee natudu laran diꞌak baa o, nebee o bele moris manek no dame.2 Korintus 8:23; Galatia 2:3; 2 Timotius 4:10 (-) (-) (-) Lia lalaꞌok bodik ema sarani ulunHori hirak haꞌu klaꞌo kela o iha rai Kreta, nebee o bele babilan mola lia hira iha nia. Nebee o foti ema mak fatan dadi baa sarani ulun iha sura kota. Keta maluꞌa lia lalaꞌok mak haꞌu katak tiꞌan baa o nia, kona baa ema sarani ulun. Lia nuneꞌe: Kalo hakara foti sarani ulun, niakaan moris la bele noo sala. Nia musti moris moon no feen ida. Niakaan oan sia musti fiar baa Yesus Kristus. La bele noo ema mak nasalak naꞌak, niakaan oan sia maktokar no maksakar. Tan sarani ulun nalaꞌok Naꞌi Maromak serwisu, nia musti moris moon. Musti noo naran diꞌak. Keta foti ema mak naksaꞌek aan, mak nawan aat, mak kanarak aat, mak tua lanuk aat, makaat aat, no mak rotus osan. Sarani ulun musti laran maluak. Musti nakara lia diꞌak. Musti moris mamatek. Musti ema mak la kliꞌis sorin baluk. Musti neon moon. Musti natene netu aan. Musti kaer tebe-tebes Maromak Manfatin mak ita hanorin tiꞌan baa sia. Hodi nunia, ema sarani ulun bele natudu Naꞌi Maromak dalan moris loos baa ema seluk, no bele naloos hanorin kaleꞌuk sia.1 Timotius 3:2-7 Lia hanorin kaleꞌukEma waꞌin sakar hanorin loos nodi dale lia mak la noo huun-dikin no lia tolek teen. Kaliuk ema Yahudi mak nanorin kaleꞌuk naꞌak, ema hotu-hotu mak nakara moris, musti namane aan. Sia dada nola famili balu sees nosi hanorin loos tiꞌan. Sia beꞌur ema atu buka osan. O musti taka ema nia sia ibun, nebee sia keta nalo nunia ona. Ema Kreta siakaan ema matenek ida katak duꞌuk naꞌak,“Ema Kreta sia, ema bosok teen, ema rotus teen, ema baruk teen.Sia moris nuꞌu karau mak la natene ukun!” Tebes! Ema Kreta sia moris nunia tebes. Tan lia nia, o musti dada mola mikar ema mak kona beꞌur sia, nebee makbiit mikar siakaan fiar baa Naꞌi Maromak. Sia keta rona tenik ema Yahudi siakaan lia aikanoik mak la noo folin. Sia keta tuir ema mak soe hanorin loos ona. Manoin diꞌa-diꞌak! Bodik ema neon moon, hotu-hotu moon. Mais bodik ema neon kadoor no ema mak la fiar baa Naꞌi Maromak, la noo kedan lia moon. Tan siakaan laran no kakutak kadoor hotu. Sia katak naꞌak, sia natene Maromak. Mais sia moris nuꞌu la natene Maromak. Sia dale seluk, sia nalo seluk. Sia huun dois. Sia la noꞌuk tuir Naꞌi Maromak hakaran no la natene nalo lia diꞌak. Hanorin loos dadi baa moris tatuur loosMais Titus, o keta nunia! O musti madalan ema nebee sia moris tuir hanorin loos. Katak baa katuas sia, nebee sia moris netu aan. Sia musti daka naran diꞌak, no moris mamatek. Sia musti fiar metin baa hanorin loos. Sia musti nadomi ema seluk. Nunia moos, ferik sia. Katak baa sia nebee daka diꞌa-diꞌak siakaan tuur-hariik no moris tuir Naꞌi Maromak hakaran nohuun. Sia keta dale nadois ema naran. Sia keta natoos aan baa tua. Mais sia musti nanorin ema atu moris diꞌak. Hodi nunia, sia foo knaninuk baa feto nurak sia, nebee nadomi laꞌen no oan sia. Nebee moris mamatek no moon. Nebee nahulin uma kain diꞌa-diꞌak no nanono baa laꞌen. Kalo sia moris nunia, la noo ema mak dale nahaat Maromak Manfatin. Nunia moos, foo tateꞌan baa mane nurak sia, nebee sia moris mamatek. Titus! O musti moris diꞌa-diꞌak, nebee dadi knaninuk bodik ema seluk. Oras manorin ema, o moos musti malo tuir hanorin nia! Keta makdiuk mo okaan serwisu. Musti manorin lia loos, nebee ema la bele nalolo hanorin nia. Hodi nunia, ema mak sakar ita, sia moe aan duꞌuk, tan soa la noo tatuur atu sakar ita. Manorin ata sia, nebee rona baa siakaan naꞌin iha lia hotu-hotu mak kona baa naꞌin neon. Sia keta toe malu no siakaan naꞌin. Sia keta nanaꞌo siakaan naꞌin nahan. Sia musti serwisu diꞌa-diꞌak toꞌo naꞌin fiar sia. Sia musti natudu lisan diꞌak. Kalo sia moris nunia, ema luan nanis nasee naꞌak, hanorin nosi Naꞌi Maromak, itakaan Maksorin, kabaas tebes. Naꞌi Maromak natudu laran diꞌak baa ema hotu-hotu, nodi loke dalan atu sori sia nosi siakaan salan. Tan baa nia, ita musti dudu sees dalan moris mak kaleꞌuk. Ita musti soe hahalok aat hotu-hotu. Oras ita sei moris iha raiklaran neꞌe, ita musti moris moon, hodi hetu aan no tuir bei-beik Naꞌi Maromak hakaran. Oras neꞌe, ita sei hein Yesus Kristus namaan aan mai nikar. Lia nia atu dadi matak-malirin boot bodik ita hotu-hotu, tan ita atu haree ahar boot nosi Naꞌi Maromak mak Boot Kaliuk, no nosi Yesus Kristus itakaan Maksorin. Nia latan isin lolon atu sori ita nosi sala. Nia namoos ita, nebee ita fatan dadi baa Niakaan ema mak nalo lia diꞌak nohuun.Kananuk Sia 130:8; Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 19:5; Hanoin Hikar Dalan Moris 4:20, 7:6, 14:2; 1 Petrus 2:9 Titus, manorin lia neꞌe sia baa ema sarani sia. Makbiit sia nebee tuir hanorin nia hotu-hotu. Ema mak nalo sala, matudu dalan diꞌak baa nia. Ema keta naraik o, tan o moo beran malo nunia. Ema sarani musti moris moonFoo matene baa ema sarani nebee nanono baa ukunrai no makaer ukun sia. Sia moos musti nadiꞌa aan nalo lia diꞌak nohuun. Sia keta dale nahaat ema naran. Sia keta toe malu. Diꞌak liu, sia moris furak no laran diꞌak baa ema hotu-hotu. Uluk, oras ita sei la hatene Kristus dauk, ita la hatene sa-saa, no ita maus kona beꞌur. Ita la hanono baa ema seluk. Ita moris tuir laran aat, toꞌo hatoos aan baa itakaan beer aat oi-oik. Ita dale hahaat ema naran no ita hirus sia. Sia moos hirus nikar ita. Masik ita moris aat nunia moos, Naꞌi Maromak sori ita nodi natudu Niakaan dadomin no laran diꞌak baa ita. Nia sori ita, lahoos tan ita harui aan halo lia diꞌak, mais tan Nia nadomi ita. Nia fasi mohu itakaan salan no nafou itakaan moris nodi Kmalar Lulik. Naꞌi Maromak fakar natuun Niakaan Kmalar Lulik baa ita, tan ita fiar baa Yesus Kristus, itakaan Maksorin. Tan Nia laran diꞌak, Nia naloos ita iha Naꞌi Maromak oin. Oras neꞌe, ita ho Naꞌi Maromak, nuꞌu oan no Aman. Neꞌe naꞌak, ita bele simu sasoin nosi Ama. Sasoin nia, mak ita moris nima-nimak ho Nia. Haꞌu kdale neꞌe, tebes no loos.Lia mak haꞌu kanorin neꞌe, folin boot bodik ema hotu-hotu. O musti madalan ema atu tuir tebe-tebes hanorin neꞌe. Ema mak fiar baa Naꞌi Maromak musti nakaꞌas aan nalo lia diꞌak. Keta kahur lia bosok teen, hanesan toe malu baa lia huun-dikin lalek sia. Keta hakaat karin. Keta toe hosi lia, see niakaan husar-binan mak kneter kaliuk. Keta hakaat malu baa lia ukun Yahudi. Lia nia sia la noo folin no soe butan leet! Haꞌu katene noo ema ida mak sasa karin ema sarani sia. Manorin ema nia. Kalo nia la nanawa, deꞌan malo makaꞌas. Kalo nia sei la nanawa, lalika titu nia ona. Tan ema oin nunia, kakutak kadoor tiꞌan. Niakaan hahalok duꞌuk nalore niakaan aꞌaat baa ema hotu-hotu. Paulus narohan hakerekHaꞌu atu ksolok Artemis, lale Tikikus, atu mai nasoru o iha rai Kreta. Kalo nia toꞌo nebaa tiꞌan, makaꞌas aan mai lai-lais masoru haꞌu iha kota Nikopolis. Tan oras rai malirin neꞌe, haꞌu kakara kein iha nebaa.Kristus Klosan Lian 20:4; Efesus 6:21-22; Kolose 4:7-8; 2 Timotius 4:12 O matene ema matenek ukun mak naran Senas, no niakaan maluk naran Apolos ka, lale? Ami solok sia baa fatin dook. Dadi, tulun maliku sia, nebee sia keta susar iha dalan.Kristus Klosan Lian 18:24; 1 Korintus 16:12 Ema mak tuir Naꞌi Yesus la bele tuur nakoꞌak liman. Sia musti nanorin aan atu nalo lia diꞌak, no tulun ema mukit. Hodi nunia, siakaan moris noo folin. Ami hotu-hotu iha neꞌe solok tabe baa o, Titus. Ami moos foo tabe baa mamaluk makfiar sia.Kakroꞌan, nebee Naꞌi Maromak natudu laran diꞌak baa emi hotu-hotu.Haꞌukaan hakerek toꞌo neꞌe dei.Paulus Paulus nakerek bodik belun Filemon bodik belun TimotiusTabeHakerek neꞌe nosi haꞌu, Paulus. Haꞌu ko haꞌukaan belu Timotius solok tabe baa o, mau Filemon. Nebee mau natene, ema natoos haꞌu iha bui neꞌe, tan haꞌu katak lia Yesus Kristus baa ema.Haꞌu kakerek neꞌebodik o, mau Filemon, mak amikaan mamaluk serwisu mak ami hadomi, bodik bii Apfia,Ema waꞌin mak natene lia Hakerek Moon naꞌak, Apfia nia, Filemon feen. mak ami filak baa amikaan feton;bodik Arkipus, mak narui aan no ami iha serwisu neꞌe;no bodik ema sarani sia mak libur malu atu namulak iha mau uman.Kolose 4:17 Haꞌu karoꞌan, nebee itakaan Ama Maromak no itakaan Naꞌin Yesus Kristus, natudu laran diꞌak baa emi, nebee bele moris manek no dame. Paulus noran sotir tan FilemonMau Filemon! Haꞌu kamulak bodik o, kodi sera dodan baa Naꞌi Maromak, tan okaan moris. Haꞌu krona lia waꞌin tiꞌan nosi okaan fiar baa Naꞌi Yesus, no okaan dadomin baa ema makfiar sia. Tan okaan dadomin nia, o bele moris neon ida mo ema makfiar seluk sia. Haꞌu kamulak, nebee emi hatudu emikaan laran diꞌak baa malu nohuun, toꞌo emi bele hetak hatene lia diꞌak hotu-hotu mak ita bele halo bodik Kristus. Mau! Okaan dadomin nia, nakbiit haꞌu no nalo haꞌu neon diꞌak. Okaan dadomin nia moos, nakbiit ema makfiar waꞌin neon. Paulus nusu nebee Filemon simu nikar Onesimus(8-9) Mau! Haꞌu kbuka lia ida nuneꞌe: Kristus foti haꞌu no latan beran baa haꞌu dadi baa Niakaan klosan. Tan baa nia, haꞌu koo beran atu karuka mau nalo lia neꞌe, mais haꞌu la kakara nunia. Haꞌu kusu tulun dei, hanesan ema matas ida mak tama bui tiꞌan tan tuir Yesus Kristus. Haꞌu katene kaꞌak, o madomi ema waꞌin, (-) dadi haꞌu kusu oan ida bodik haꞌukaan oan, Onesimus. Nia, nuꞌu haꞌukaan oan duꞌuk. Nia fiar baa Naꞌi Yesus tiꞌan, tan haꞌu kanorin nia iha bui laran neꞌe.Kolose 4:9 Haꞌu katene kaꞌak, Onesimus nia, okaan ata mak nalai nela o. Uluk, nia la noo folin saa bodik o. Mais oras neꞌe, haꞌu kfiar, nia noo folin boot bodik ita rua.Naran Onesimus naꞌak ‘noo folin’. Haꞌu kadomi nia basuk, mais soꞌin baa, tan haꞌu ksolok fila nia baa mau tiꞌan. Tuir loos, haꞌu kbeer katoos nia, nebee nia seluk mau nodi naliku haꞌu iha neꞌe, tan haꞌu neꞌe ema bui. Ema natama haꞌu baa bui neꞌe, tan haꞌu katak Lia Diꞌak baa ema. Mais haꞌu la koꞌuk mau simu lia neꞌe tan mau noran haꞌu kaseten mau. Haꞌu kakara nebee mau nalo lia diꞌak, tuir hakara duꞌuk, tan mau mak noo beran atu nakotu lia neꞌe. Arumak mau bele manoin nuneꞌe: Naꞌi Maromak duꞌuk mak babilan nebee Onesimus laꞌo nela heik o, nebee nia mai nikar nein nafati no o. Baa oras nalai, nia okaan atan dei. Mais oras fila mai, nia dadi tiꞌan baa okaan alin hadomi. Haꞌu kadomi nia basuk! Dadi oras neꞌe, niakaan folin hetak tuꞌan bodik mau, tan okaan atan nia moos dadi okaan alin mak fiar baa Kristus bele-bele no mau. Lia nuneꞌe, mau. Kalo mau filak haꞌu baa maluk serwisu, haꞌu kusu nebee mau simu nikar Onesimus, hanesan simu haꞌu duꞌuk. Mais arumak nia nalo sala ka, sei natusan baa mau ka? Soꞌin baa, tan haꞌu mak katiu. Maree dei! Hakerek hatusan neꞌe, haꞌu mak kakerek duꞌuk kodi liman: Haꞌu, Paulus, atu kselu kotu Onesimus tusan baa Filemon. Toꞌo tiꞌan ka, sei? Haꞌu lalika foo katene kaꞌak, mau duꞌuk matusan boot baa haꞌu, tan haꞌu mak kanorin mau, nebee mau bele moris nima-nimak no Naꞌi Maromak. Tebes mau! Tan ita talin malu ho itakaan Naꞌin, haꞌu kusu nebee mau tulun haꞌu baa lia neꞌe. Simu diꞌa-diꞌak Onesimus. Hodi nunia, haꞌukaan neon bele metin. Haꞌukaan neon moos bele biit, tan ita talin malu nunia ho Kristus. Paulus narohan hakerekMau! Haꞌu kakerek neꞌe, tan haꞌu kfiar mau atu nanono baa haꞌu, toꞌo mau nalo liu nosi saa mak haꞌu kusu neꞌe. Noo lia ida tenik. Tulun madiꞌa keꞌan ida bodik haꞌu lai. Haꞌu kfiar kaꞌak, Naꞌi Maromak rona emikaan hamulak, toꞌo Nia atu buka dalan nasai haꞌu nosi bui neꞌe, nebee haꞌu ktone hikar karee emi iha nia. Epafras iha neꞌe. Nia moos dadi ema bui, tan katak lia Yesus Kristus baa ema, hanesan haꞌu. Nia moos solok tabe bodik emi.Kolose 1:7, 4:12 Markus, Aristarkus, Demas no Lukas, sia moos iha neꞌe. Sia, haꞌukaan mamaluk serwisu. Sia moos solok tabe.Kristus Klosan Lian 12:12, 25, 13:13, 15:37-39, 19:29, 27:2; Kolose 4:10, 4:14; 2 Timotius 4:10, 11 Haꞌu karoꞌan baa itakaan Naꞌin Yesus Kristus, nebee natudu laran diꞌak baa emi hotu-hotu.Nunia dei!Dame,Paulus Hakerek bodik ema Ibrani mak foin laꞌo nela siakaan bei uluk hanorin nodi fiar naꞌak, YesuNaꞌi Maromak Niakaan Oan makaꞌas liu Naꞌi Maromak makoꞌan uluk siaUluk, Naꞌi Maromak nodi Niakaan makoꞌan sia atu dale no itakaan bei uluk ema Ibrani sia.a: Lia fuan Ibrani nia, naran seluk bodik ema klubun Yahudi. Ema Yahudi mak fiar baa Yesus Kristus, ema temi sia naꞌak “ema sarani Ibrani”. Sia seluk nosi siakaan mamaluk Yahudi sia mak sei kaer ukun-badu Yahudi tuan. Nia dale no sia dala waꞌin, nodi dalan oi-oik.b: Naꞌi Maromak katak Niakaan lia menon sia, nodi dalan oi-oik. Nia katak baa Abraham nodi mamenon, baa Musa nodi ukun-badu, baa Daud nodi kananuk tonu-haboot, baa Yeremia nodi lia hatetek. Mais oras neꞌe, Naꞌi Maromak solok Niakaan Oan tiꞌan, atu dale duꞌuk no ita.Hori uluk, Naꞌi Maromak boi nola Niakaan Oan neꞌe,atu kaer ukun namutuk no Nia.Baa oras Naꞌi Maromak naseꞌi laleꞌan no raiklaran no sasoin hotu-hotu,Niakaan Oan neꞌe namutuk no Nia naseꞌi hotu-hotu. Niakaan Oan neꞌe natudu Maromak Niakaan kabaas,hanesan loro matan sinak mak tubu nosi lalenok.Niakaan ilas, oin ida no Maromak.Hodi Niakaan Manfatin makaꞌas,Nia nalaꞌo hotu-hotu iha laleꞌan no raiklaran.Nia moos loke dalanatu kasu mohu ema raiklaran salan,nebee sia dadi moos.Hotu Nia namaan aan saꞌe baa laleꞌan,tuur nabesi aan iha Maromak sorin kwanaiha fatik mak kneter kaliuk. Naꞌi Maromak Niakaan Oan makaꞌas liu Maromak Niakaan makbukar laleꞌan siaNaꞌi Maromak Niakaan makbukar laleꞌan sia makaꞌas tebes, mais Niakaan Oan mak makaꞌas kaliuk, tan Nia liu sia hotu-hotu. Naꞌi Maromak Niakaan kneter-taek, aas kaliuk. Nia latan kneter-taek nia baa Oan. Etuk Niakaan Oan makaꞌas liu nosi Niakaan makbukar laleꞌan sia. Dala ida Naꞌi Maromak dale baa Oan naꞌak,“Ohin loron neꞌe, Haꞌu kfoti O dadi makaer ukun.”Kananuk Sia 2:7Naꞌi Maromak moos dale naꞌak,“Haꞌu neꞌe, Niakaan Ama.Nia moos, Haꞌukaan Oan.”2 Samuel 7:14; 1 Lia Rai Israꞌel no Rai Yahuda 17:13Naꞌi Maromak dale kedan nunia nosi lia Niakaan Oan, mais Nia la dala ida dale nunia nosi lia Niakaan makbukar laleꞌan sia. Baa oras Naꞌi Maromak solok Niakaan Oan makaꞌas kaliuk nia mai raiklaran neꞌe, Nia naruka Niakaan makbukar laleꞌan sia naꞌak,“Hei! Makbukar sia!Emi musti foo kneter,hodi loꞌu-sudur baa Haꞌukaan Oan!”Hanoin Hikar Dalan Moris 32:43; Lukas 2:13-14 Naꞌi Maromak moos dale lia nosi Niakaan makbukar laleꞌan sia naꞌak,“Haꞌu kaseꞌi Haꞌukaan makbukar laleꞌan sia,dadi lais hanesan anin.Haꞌu kaseꞌi Haꞌukaan ata laleꞌan sia,dadi hanesan haꞌi.”Kananuk Sia 104:4Naꞌi Maromak dale nunia, tan Niakaan makbukar laleꞌan sia, Niakaan ain-liman dei. Mais Nia dale seluk tenik, nosi lia Niakaan Oan duꞌuk naꞌak,“O neꞌe, Maromak.O atu tuur baa kadera ukun toꞌo nima-nimak.O atu kaer beran nebee ukun modi neon loos. O neon diꞌak, kalo O maree ema moris loos.Mais O neon susar, kalo O maree ema moris kaleꞌuk.Tan lia nia, Haꞌu neon diꞌak,toꞌo Haꞌu kfui mina baa Okaan ulun,kodi foti O dadi baa Naꞌi, liu ema seluk sia.”Kananuk Sia 45:7-8 Naꞌi Maromak moos dale baa Niakaan Oan naꞌak,“Oa!O neꞌe, Naꞌi mak ukun kedan hori uluk.O neꞌe, mak maruka toꞌo laleꞌan noo kedan.O neꞌe, mak maruka toꞌo raiklaran dadi kedan. Nosi ikus, laleꞌan no raiklaran dodok mohu.Nosi ikus, laleꞌan no raiklaran lakon mohu.Mais O duꞌuk moris nohuun. Nosi ikus, O atu foti soe laleꞌan no raiklaran,hanesan ema foti soe tais aat.Nosi ikus, O atu taruka laleꞌan no raiklaran,hanesan ema taruka tais foun.Mais O duꞌuk la nunia.Tan O moris nima-nimak.”Kananuk Sia 102:26-28 Naꞌi Maromak moos dale baa Niakaan Oan naꞌak,“Oa!Mai tuur iha fatik kneter kaliukiha Haꞌukaan sorin kwana neꞌe.Haꞌu atu kalo Okaan funu siatoꞌo loꞌu baa O.”Kananuk Sia 110:1Naꞌi Maromak dale kedan nunia nosi lia Niakaan Oan, mais Nia la dala ida dale nunia nosi lia Niakaan makbukar laleꞌan sia. Niakaan makbukar sia nanis noo folin. Tan Nia solok sia atu baa naliku Niakaan ema hotu-hotu, nebee natudu dalan moris baa sia. Masik makbukar laleꞌan sia makaꞌas nunia moos, Naꞌi Maromak Niakaan Oan liu sia hotu-hotu. Naꞌi Maromak Niakaan Oan loke dalan foun atu sori itaTan lia nia, ita musti kaer metin saa mak ita rona tiꞌan hosi lia Naꞌi Maromak Oan, nebee ita keta haluꞌa lakon. Uluk, Naꞌi Maromak nodi Niakaan makbukar laleꞌan, katak Niakaan lia menon baa itakaan bei uluk sia. Lia menon nia, tebes. Mais kalo bei uluk sia nakur, sia nanis kona kastikar. Uluk nunia tebes. Mais oras neꞌe, Naꞌi Maromak Oan Yesus Kristus loke dalan foun atu sori ema raiklaran. Baa oras Yesus moris iha raiklaran, Nia katak duꞌuk lia nosi dalan moris makaꞌas nia baa ema mak tuir Nia. Nunia hotu, ema nia sia katak baa ita, nebee ita bele fiar. Mais kalo ita dudu fila dalan moris makaꞌas nia, ita susar tiꞌan! Naꞌi Maromak moos natebes ema nia sia mak tuir Yesus, nodi latan beran baa sia, nebee sia nalo tadak blaar oi-oik. Nia moos natuun Niakaan Kmalar Lulik baa sia, nebee sia nalo lia waꞌin seluk, tuir Niakaan hakara. Tan Naꞌi Maromak Niakaan hahalok nia sia, ita hatene haꞌak, Niakaan dalan moris nia, loos tebes. Naꞌi Maromak Niakaan Oan naraik aan atu dadi baa ema raiklaranOras neꞌe, haꞌu kdale lia raiklaran foun mak atu dadi baa loron ikus. Naꞌi Maromak la dala ida dauk katak baa Niakaan makbukar laleꞌan sia naꞌak, sia mak atu babilan raiklaran nia, tan ema raiklaran mak atu babilan. Iha Hakerek Moon, Bei Daud nusu baa Naꞌi Maromak lia nosi ema raiklaran folin naꞌak,“Naꞌi Maromak!Tan saa Naꞌi Maromak titu ema raiklaran?Tan saa Naꞌi Maromak nadomi sia?Sia ema raiklaran da-daun dei! Mais Naꞌi Maromak latan beran baa sia tiꞌan,nebee sia dadi kreꞌis manesak no makbukar laleꞌan.Naꞌi Maromak moos foo kneter baa sia,nodi foti sia, nebee sia ukun baa sa-saa hotu-hotu mak Naꞌi Maromak naseꞌi tiꞌan nia.”Kananuk Sia 8:5-7Tebes. Tuir Bei Daud niakaan hakerek neꞌe, Naꞌi Maromak naseꞌi ema raiklaran dadi baa ulun, nebee babilan hotu-hotu mak Nia naseꞌi tiꞌan. Mais tuir loos, ita sei la dala ida dauk hatene ema raiklaran ida mak ukun baa sa-saa hotu-hotu nunia. Mais noo Ida mak bele ukun baa sa-saa hotu-hotu. Nia, mak Yesus. Nia namaan aan mai nein heik iha raiklaran, atu dadi baa ema raiklaran, mak natiu susar toꞌo mate. Nia mate nunia atu natudu Naꞌi Maromak laran diꞌak baa ema raiklaran. Hotu, Naꞌi Maromak tonu Nia nodi foti-nahaas Nia, nebee Nia ukun baa sa-saa hotu-hotu mak Naꞌi Maromak naseꞌi tiꞌan. Makonak tiꞌan! Naꞌi Maromak nalo Yesus natiu susar, nebee Yesus bele loke dalan moris bodik ema raiklaran. Naꞌi Maromak nakara nunia, nebee ema waꞌin bele moris namutuk no Nia iha laleꞌan. Nia, mak naseꞌi hotu-hotu. Hotu-hotu moris, tan Nia. Kalo ema tuir Yesus dalan moris, Naꞌi Maromak nanis simu diꞌa-diꞌak sia, nebee sia dadi baa Niakaan oan sia. Tan Naꞌi Maromak moos Yesus Aman, Yesus la moe temi sia naꞌak,“Emi neꞌe, Haꞌukaan maun-biin-alin duꞌuk.” Yesus katak tiꞌan baa Niakaan Ama naꞌak,“Haꞌu atu katak baa Haꞌukaan maun-biin-alin sia,lia nosi Ama Niakaan dadiꞌak!Haꞌu atu kananu iha siakaan klaran,lia nosi Ama Niakaan makaꞌas!”Kananuk Sia 22:23 Yesus moos dale naꞌak,“Haꞌu atu kaloon baa Naꞌi Maromak nohuun.”Hotu, Yesus dale tenik naꞌak,“Mana mai lai! Haꞌu iha neꞌe,kamutuk ko Naꞌi Maromak oan sia,mak Nia latan baa Haꞌu atu babilan.”Yesaya 8:17, 18 Naꞌi Maromak oan nia sia, ema raiklaran nanis. Tan baa nia, Yesus moos musti dadi baa ema raiklaran nuꞌu sia lai, foin Nia bele mate. Nodi mate, Nia bele nadau nola beran nosi diabu ulun. Diabu ulun nia aat basuk. Nia kaer beran atu babilan lia mak natali aan no lia mate. Nia moos nalo ema raiklaran nataꞌuk lia mate, toꞌo sia tuir niakaan hakara, hanesan ata. Mais oras neꞌe, Yesus sori ema raiklaran nosi siakaan taꞌuk nia tiꞌan. Malorek tiꞌan, Yesus mai lahoos atu tau matan baa Naꞌi Maromak Niakaan makbukar laleꞌan sia. Mais, Nia mai atu tau matan baa ita mak Bei Abraham husar-binan neꞌe. Tan lia nia, Yesus dadi manesak no ita mak Niakaan maun-biin-alin sia. Hodi nunia, Nia moos bele dadi baa itakaan naꞌilulik boot mak tulun ita nohuun atu tuir Naꞌi Maromak hakaran. Nia moos natudu Niakaan dodan baa ita. Uluk, itakaan bei uluk sia nusu siakaan naꞌilulik sia atu nalo sera, nebee Naꞌi Maromak kasu mohu siakaan salan. Mais oras neꞌe, Yesus duꞌuk dadi baa sera tiꞌan, nebee Naꞌi Maromak kasu mohu itakaan salan. Baa oras Yesus moris iha raiklaran, Nia netan susar waꞌin basuk. Ema moos namaus Nia atu nalo sala. Mais Nia la monu. Tan lia nia, kalo ema namaus ita atu halo sala, Yesus bele tulun ita nebee ita keta monu. Naꞌi Maromak Niakaan Oan makaꞌas liu Bei MusaLia nuneꞌe mamaluk sia! Naꞌi Maromak bolu nola emi tiꞌan. Nia moos nafoli emi naꞌak, ema neon moon, nebee emi bele moris ho Nia iha laleꞌan. Tan lia nia sia, emi musti haneo lotu-lotuk lia nosi Yesus. Ita fiar haꞌak, Naꞌi Maromak mak solok Nia mai. Nia moos dadi naꞌilulik boot bodik ita. Baa oras Naꞌi Maromak solok Nia mai, Nia nalo tuir Naꞌi Maromak hakaran hotu-hotu. Hodi nunia, Nia dadi hanesan Bei Musa, tan Bei Musa moos nalo tuir Naꞌi Maromak hakaran, baa oras nia naliku itakaan bei uluk sia.Sura Renu Israꞌel 12:7 Mais Yesus makaꞌas liu Bei Musa, tan Yesus nuꞌu uma kain ulun. Ema hotu-hotu natene naꞌak, uma kain ulun makaꞌas liu ema mak serwisu iha uma nia laran. Ema ida-idak nariik uma kain duꞌuk. Mais Naꞌi Maromak nariik hotu-hotu. Bei Musa nalo tuir Naꞌi Maromak hakaran baa oras nia dadi ain-liman bodik Naꞌi Maromak eman uma laran. Baa oras nia, Bei Musa katak kedan lia saa mak Naꞌi Maromak atu nalo baa loron ikus. Yesus moos nalo tuir Naꞌi Maromak hakaran, mais Nia lahoos ain-liman hanesan Bei Musa. Tan Yesus, mak Kristus. Nia, Naꞌi Maromak Oan, mak Naꞌi Maromak boi kedan tiꞌan hori uluk atu solok mai iha raiklaran neꞌe. Kristus natene tebe-tebes babilan Ama Niakaan uma isin. Kalo ita kaer metin itakaan fiar, hodi haloon baa Kristus nohuun, ita moos dadi Naꞌi Maromak eman uma laran. Keta seꞌi kotuk baa Naꞌi Maromak hanesan bei uluk sia, tan sia la bele tama hanawa kole iha rai mak Nia nameno tiꞌan atu foo baa siaTan lia nia, emi musti hanono diꞌa-diꞌak lia mak Kmalar Lulik dale naꞌak,“Ohin loron neꞌe, kalo emi rona Maromak Manfatin, keta ulun fatuk,nuꞌu ema nia siamak laꞌo baa-mai toꞌo tinan haat nulu iha rai fuik.Sia la noꞌuk rona baa Musa,toꞌo Naꞌi Maromak duꞌukkreꞌis la bele neti neon ona no sia tenik. Hanoin kokon!Tinan haat nulu Haꞌu kaseꞌi tadak blaar oi-oikiha siakaan oin besik!Mais sia koko Haꞌu nohuun atu nodi naree Haꞌu kbele terus siakaan aꞌaat ka, lale. Tan lia nia, Haꞌu kahibu sia kaꞌak,‘Emi neꞌe, liu basuk tiꞌan!Emi seꞌi kotuk tiꞌan, laꞌo hela Haꞌukaan dalan,hodi tuir emikaan dalan kaleꞌuk dei!’ Haꞌu la kterus karee emikaan aꞌaat nunia tenik.Haꞌu kahibu emi kaꞌak,‘Emi la bele tama ona atu hanawa kole hamutuk ho Haꞌu.’ ”Kananuk Sia 95:7-11 Lia nuneꞌe mamaluk sia! Sintidu diꞌa-diꞌak! Keta arumak noo ema nosi emi mak nalo aat, toꞌo nia la fiar tenik, hotu seꞌi kotuk laꞌo nela Naꞌi Maromak mak moris nohuun. Diꞌak liu, sura loron emi hakbiit malu neon. Tan emi maus kona beꞌur atu halo sala, toꞌo dadi ulun fatuk hotu la rona tenik baa Naꞌi Maromak. Ita bele dadi soman ai ida ho Yesus Kristus, surak ita haloon baa Nia nohuun, hanesan baa oras ita foin fiar baa Nia. Kmalar Lulik moos dale naꞌak,“Ohin loron neꞌe, kalo emi rona Maromak Manfatin,keta ulun fatuk, hanesan ema nia sia,mak laꞌo baa-mai toꞌo tinan haat nulu iha rai fuik,tan sakar Bei Musa.”Kananuk Sia 95:7-8 Oras neꞌe, haꞌu atu kusu nuneꞌe: Ema mak rona baa Bei Musa, hotu laꞌo nela nia, see sia? See tenik, kalo lahoos itakaan bei uluk sia mak Bei Musa duꞌuk foin nodi sai nosi rai Mesir. Tebes. Ema mak nalo Maromak laran manas toꞌo tinan haat nulu nia, see sia? See tenik, kalo lahoos itakaan bei uluk sia. Sia moris kaleꞌuk iha rai fuik, toꞌo sia mate, hotu hakoi iha nia. Tebes. Ema mak kona hahibun nosi Naꞌi Maromak, toꞌo la bele tama baa rai nia atu nanawa kole namutuk no Nia, see sia? See tenik, kalo lahoos itakaan bei uluk sia. Tan sia la noꞌuk nanono baa Naꞌi Maromak.Sura Renu Israꞌel 14:1-35 Malorek tiꞌan! Itakaan bei uluk sia la bele tama baa rai nia atu nanawa kole namutuk no Naꞌi Maromak, tan sia la fiar baa Nia. Kalo ita fiar baa Yesus Kristus, ita bele moris dame malu ho Naꞌi Maromak, hanesan ita hanawa kole ho NiaOras neꞌe, ita musti hanoin halo naruk, tan sei noo mamenon ida nosi Naꞌi Maromak naꞌak, Niakaan ema sia bele nanawa kole namutuk no Nia. Keta toꞌo ema ida nosi emi dudu sees Naꞌi Maromak mamenon nia. Ita rona hola lia diꞌak nia, hanesan bei uluk sia moos rona nola. Mais sia la fiar lia diꞌak nia. Tan baa nia, sia la netan sotir saa ida. Mais kalo ita fiar, ita bele hanawa kole hamutuk ho Naꞌi Maromak. Uluk, Nia nameno nunia bodik itakaan bei uluk sia, mais tan sia la fiar, Nia nahibu sia naꞌak,“Haꞌu la kterus karee emikaan aꞌaat nunia ona.Tan baa nia, Haꞌu kakotu kaꞌak,‘Emi la bele tama onaatu hanawa kole hamutuk ho Haꞌu.’ ”Tuir loos, ita hatene haꞌak, baa oras Naꞌi Maromak naseꞌi laleꞌan no raiklaran, Nia nadiꞌa kedan nebee Niakaan ema sia bele nanawa kole nodi moris namutuk no Nia.Kananuk Sia 95:11 Iha lia Naꞌi Maromak naseꞌi laleꞌan no raiklaran, noo lia nosi Naꞌi Maromak nanawa kole naꞌak,“Naꞌi Maromak serwisu notu tiꞌan,hotu baa awan, mak kona baa loron dala hitu,Nia nanawa.”Lia Uluk Fohon 2:2 Iha Hakerek Moon, Naꞌi Maromak dale baa itakaan bei uluk sia naꞌak,“Emi la bele tama ona,atu hanawa kole hamutuk ho Haꞌu.”Kananuk Sia 95:11 Naꞌi Maromak nakara, nebee Niakaan ema sia nanawa kole nodi moris namutuk no Nia. Mais itakaan bei uluk sia mak rona uluk lia nia, sia la bele tama tan sia la nalo tuir Naꞌi Maromak hakaran. Mais kleu-leur, Naꞌi Maromak boi leet seluk, nebee Niakaan ema bele tama nanawa kole namutuk no Nia. Nia nodi Bei Daud nakerek naꞌak,“Kalo ohin loron neꞌe, emi rona Maromak Manfatin,keta hamonas emikaan neon,mais hanono diꞌa-diꞌak baa.”Kananuk Sia 95:7-8 Baa oras Bei Daud nakerek naꞌak “ohin loron neꞌe”, nia la natudu loron oras Yosua nalaꞌo nodi bei uluk siakaan oan sia tama baa rai Kanaꞌan. Lale! Tan oras Bei Daud nakerek nunia, sia hotu-hotu mate kleur tiꞌan.Hanoin Hikar Dalan Moris 31:7; Yosua 22:4 Tan lia nia, ita hatene haꞌak, Naꞌi Maromak nadiꞌa oras seluk tiꞌan, nebee Niakaan ema sia bele nanawa kole nodi moris namutuk no Nia. Ema mak tama nanawa kole namutuk no Naꞌi Maromak, nanawa tiꞌan nosi siakaan serwisu, hanesan Naꞌi Maromak moos nanawa nosi Niakaan serwisu kona baa loron dala hitu, baa oras Nia naseꞌi notu raiklaran neꞌe.Lia Uluk Fohon 2:2 Dadi hariik metin, nebee emi bele tama hanawa kole nodi moris hamutuk ho Nia. Keta toꞌo, noo ema mak la bele tama, tan la noꞌuk nanono Manfatin, hanesan itakaan bei uluk nia sia. Maromak Manfatin natudu dalan moris mak loos. Manfatin nia noo beran atu tama baa itakaan neon laran, nodi tetu itakaan hanoin no itakaan hakaran hotu-hotu. Manfatin nia roꞌat liu taha mak bele taa isin fera ruin. Iha laleꞌan no raiklaran tomak, la noo lia ida kois mak nakfunin nosi Naꞌi Maromak. Hotu-hotu nakloke mohu nuꞌu ema nodi taha taa isin fera ruin tiꞌan. Hanoin, tan nosi ikus, ita ida-idak musti hataa baa Nia hosi itakaan hahalok hotu-hotu. Naꞌi Maromak Niakaan Oan Yesus dadi naꞌilulik mak makaꞌas liu naꞌilulik uluk siaIta bele kaer metin itakaan fiar, tan Naꞌi Maromak Oan Yesus dadi tiꞌan baa itakaan naꞌilulik boot. Nia makaꞌas liu naꞌilulik seluk sia, tan Nia tama laleꞌan tiꞌan nodi naloos kedan ita iha Naꞌi Maromak oin. Nia bele naloos ita diꞌa-diꞌak, tan Nia moos dadi tiꞌan baa ema raiklaran nuꞌu ita. Nia moos kona hamaus atu nalo sala hanesan ita, mais Nia la monu kedas. Tan lia nia, ita lalika hataꞌuk hareꞌis aan baa Naꞌi Maromak iha Niakaan kadera ukun. Nia laran diꞌak. Kalo ita hamulak hodi husu tulun baa Nia, Nia nanis natudu Niakaan dodan nodi tulun ita, kona baa Niakaan oras. Ema raiklaran ida mak dadi naꞌilulik boot, niakaan serwisu mak neꞌe: musti tulun ema, nebee sia bele talin malu no Naꞌi Maromak. Musti simu sera tunun no sera seluk sia, atu latan baa Naꞌi Maromak. Hotu, musti tunu sera nia, nebee Naꞌi Maromak kasu mohu siakaan salan. Kalo noo ema mak la natene dalan moris loos, lale, ema mak sai nosi dalan nia tiꞌan, naꞌilulik musti netu aan no sia. Nia musti natudu laran diꞌak baa sia, tan nia moos ema raiklaran mak maus monu hanesan sia. Tan naꞌilulik moos monu baa sala, nia moos musti nalo sera, nebee Naꞌi Maromak kasu mohu niakaan salan duꞌuk.Ukun-badu Naꞌilulik 9:7 Ema la bele foti aan duꞌuk atu dadi naꞌilulik boot. Tan Naꞌi Maromak mesan mak noo beran atu foti ema nunia, hanesan uluk Nia foti Musa maun Harun.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 28:1 Nunia moos Kristus. Nia la foti aan duꞌuk dadi naꞌilulik boot. Naꞌi Maromak mak foti Nia. Uluk, Naꞌi Maromak dale naꞌak,“O neꞌe, Haꞌukaan Oan.Ohin loron neꞌe, Haꞌu kfoti O atu kaer ukun.”Kananuk Sia 2:7 Hakerek Moon moos naꞌak,“O neꞌe, dadi naꞌilulik mak oin ida nuꞌu Melkisedek uluk nia,mais O dadi naꞌilulik toꞌo nima-nimak.”Kananuk Sia 110:4 Baa oras Yesus Niakaan moris iha raiklaran neꞌe atu mohu, Nia namulak la nanawa nodi tanis nusu tulun baa Naꞌi Maromak, nebee Naꞌi Maromak nakbiit Nia. Nia natene naꞌak, Naꞌi Maromak beran bele sori Nia. Hotu, Naꞌi Maromak nanono baa Yesus, tan Yesus nakneter Naꞌi Maromak tebe-tebes.Mateus 26:36-46; Markus 14:32-42; Lukas 22:39-46 Masik Yesus nia, Naꞌi Maromak Oan, Nia musti netan susar, atu nanorin aan tuir Naꞌi Maromak hakaran. Hodi nunia, Nia nalo tuir Naꞌi Maromak hakaran toꞌo tetuk. Tan lia nia, Nia dadi Moris Huun bodik ema hotu-hotu mak fiar baa Nia, nebee sia bele moris nohuun no Naꞌi Maromak. Naꞌi Maromak moos foti Nia dadi naꞌilulik ulun oin ida nuꞌu naꞌilulik Melkisedek uluk nia. Keta soe lakon emikaan fiar baa KristusMamaluk sia, sei noo lia waꞌin tenik mak haꞌu kakara dale kosi lia Kristus no Melkisedek nia. Mais haꞌu susar kalore lia nia sia, tan emi sei hanesan lawarik momok oan mak sei la natene malolok dauk. Emi neꞌe fiar kleur tiꞌan. Tuir loos, emi musti dadi tiꞌan baa ema manorik. Mais hatene hodi baa, emi sei nuꞌu kau mea oan mak sei la bele naa dauk, tan foin sei nemu susu dei. Ema musti nanorin tenik emi lai nosi lia tatuur sia nosi Naꞌi Maromak Niakaan Hakerek Moon isin. Haꞌu kanesa emi baa kau mea oan nunia, tan emi sei la hatene dauk hanorin tatuur nosi lia Kristus mak nalo emi moris loos.1 Korintus 3:2 Kalo kau mea oan boot tiꞌan, nia la nemu susu ona, mais naa hahaak monas. Emi musti nunia tiꞌan. Emi musti hanorin aan atu hatene tebe-tebes Naꞌi Maromak hanorin, toꞌo hatene lia mak diꞌak no lia mak aat. Tebes, mamaluk sia! Emi musti hanorin aan hosi hanorin mak leꞌan liu, tan ema fiar kleur tiꞌan. Kalo ema ida foin fiar baa Kristus, musti nanorin aan nosi lia tatuur nuꞌu: lia ema musti laꞌo nela siakaan salan sia; lia ema fiar baa Naꞌi Maromak; lia sarani; lia rai liman atu simu Naꞌi Maromak Kmalar Lulik; lia Naꞌi Maromak atu nalo ema mak mate tiꞌan moris nikar; no lia ema musti nataa Naꞌi Maromak nosi siakaan hahalok. Lia nia sia fatan bodik ema mak foin fiar. Mais ita lalika hanorin aan rua-ruan hosi lia tatuur sia. Kalo Naꞌi Maromak foo leet, ita musti hanorin aan hosi lia mak leꞌan liu lia tatuur nia sia. Tuir loos, noo ema mak natene tiꞌan Kristus hanorin. Sia noran tiꞌan Naꞌi Maromak laran diꞌak, toꞌo Naꞌi Maromak solok Niakaan Kmalar Lulik bodik sia. Sia natene tiꞌan Maromak Manfatin. Sia noran tiꞌan Niakaan beran mak Nia atu tau baa oras rai falu fila. Masik nunia moos, sia soe lakon siakaan fiar nia, nodi taliꞌur laꞌo nela Kristus. Tan lia nia, la noo dalan ona bodik sia atu bele fila nusu pardua, hotu moris diꞌa-diꞌak nikar no Naꞌi Maromak. Tebes. Kalo ema la noꞌuk nalo neon aat nunia, lia nia hanesan sia naꞌin duꞌuk nedi noꞌo nikar Naꞌi Maromak Oan baa ai karuus, hotu naleꞌuk Nia iha ema lear oin. Ema oin nunia, hanesan rai isin aat. Tuir dalan loos, kalo udan tuun tiꞌan, rai diꞌak bele nasai isin mak noo folin bodik ema mak fila rai. Hotu Naꞌi Maromak natuun matak-malirin nebee nalo rai nia isin hetak waꞌin. Mais ema mak taliꞌur Kristus, hanesan rai mak nasai ai tarak dei. La noo folin ona. La kleur falik, Naꞌi Maromak namaan aan mai kastikar rai nia. Hotu Nia sunu mohu rai isin mak la noo folin nia.Lia Uluk Fohon 3:17-18 Mamaluk sia mak haꞌu kadomi! Masik haꞌu kdale makaꞌas nunia moos, haꞌu katene, emi la seꞌi kotuk baa Kristus. Emi fiar Nia tiꞌan. Emi moris moos noo halo diꞌak tiꞌan. Hanoin! Naꞌi Maromak neon loos. Nia la naluꞌa emikaan kosar ween. Emi serwisu makaꞌas tiꞌan atu tulun no hadomi Niakaan ema sia. Emi halaꞌok Niakaan serwisu nia hori uluk. Oras neꞌe moos, sei nunia. Mais oras neꞌe, haꞌu kakara nebee emi serwisu makaꞌas liu tenik, hodi halo tuir nunia bei-beik. Hodi nunia, emi atu simu lia diꞌak hotu-hotu mak emi haloon hosi Naꞌi Maromak. Surak, keta baruk teen! Haninu ema mak fiar kleur tiꞌan baa Naꞌi Maromak. Tan sia naloon nohuun baa Nia, toꞌo sia simu nola saa mak Nia nameno tiꞌan baa sia. (13-16) Knaninuk hanesan itakaan Bei Abraham. Uluk aan, Naꞌi Maromak namate menon no nia, nodi narai aan. Kalo ema raiklaran narai aan, sia temi Naꞌi Maromak naran, nebee Naꞌi Maromak dadi baa siakaan mataa lia, tan Naꞌi Maromak boot liu sia. Kalo ema raiklaran nalo lia, sia moos natebes dalen nodi narai aan, temi Naꞌi Maromak naran. Ema raiklaran siakaan hahalok sia, nunia nanis. Mais baa oras Naꞌi Maromak narai aan no Bei Abraham, Nia nodi Niakaan naran duꞌuk, tan la noo naran mak boot liu Maromak. Nia nameno naꞌak,“Haꞌu nanis katuun matak-malirinbaa o mo okaan husar-binan.Sia atu bea waꞌin,toꞌo la noo ema mak bele sura nola sia.”Lia Uluk Fohon 22:16-17Naꞌi Maromak nameno notu nunia, Bei Abraham moos fiar nodi naloon nohuun baa Naꞌi Maromak, masik kleu-leur foin nia simu saa mak Naꞌi Maromak nameno tiꞌan nia. (-) (-) (-) Hodi nunia, ita hatene haꞌak, kalo Naꞌi Maromak namate menon no Niakaan ema, Nia narai aan atu natebes naꞌak, saa mak Nia nameno nia, nanis tebes. Noo lia oik rua mak la maseluk. Ida mak, Naꞌi Maromak mamenon. Ida tenik mak, Naꞌi Maromak narai aan nodi natebes mamenon nia. Kalo Naꞌi Maromak nameno lia ida tiꞌan, Nia nanis nalo tuir, tan Nia la bosok. Ita lalika neon ruak baa Niakaan mamenon nia. Tan ita halai baa buka moris tiꞌan iha Nia, oras neꞌe ita hein hodi haloon baa Nia nohuun. Hodi nunia, ita neon noku tiꞌan, hanesan bero sai nosi laloran, nakrai aan baa namon. Ita haloon baa Yesus Kristus, mak itakaan naꞌilulik boot. Uluk, kona baa ema Yahudi siakaan loron diꞌak, naꞌilulik boot loke tais odamatan iha keꞌan hamulak fatik atu tama baa nasoru Naꞌi Maromak iha Keꞌan Lulik Kaliuk.Ukun-badu Naꞌilulik 16:2 Oras neꞌe, Yesus tama uluk tiꞌan atu loke dalan bodik ita. Nia, naꞌilulik boot oin ida nuꞌu Melkisedek uluk nia. Mais Yesus makaꞌas liu naꞌilulik uluk sia, tan Nia nalaꞌok nima-nimak Niakaan serwisu.Kananuk Sia 110:4 Naꞌilulik Melkisedek aas liu naꞌilulik Lewi no husar-binan sia(1-3) Uluk aan, Melkisedek dadi naꞌi baa kota Salem. Nia moos naꞌilulik bodik ema mak loꞌu-sudur baa Naꞌi Maromak Mak Aas Kaliuk. Niakaan naran Melkisedek, lia isin naꞌak, “Naꞌi Neon Loos”. Naꞌi Salem lia isin naꞌak, “Naꞌi Dame”. La noo ema ida mak natene Melkisedek huun dikin. La noo mak natene niakaan ina, niakaan ama, no niakaan bei uluk sia. La noo mak natene niakaan oras moris, no oras mate. Tan baa nia, ita bele hanesa Melkisedek no Naꞌi Maromak Oan Yesus, tan Melkisedek moos dadi naꞌilulik toꞌo nima-nimak.Baa dala ida, naꞌi naꞌin hira mai no siakaan sondadu sia atu nadau nola naha nosi Bei Abraham niakaan mamaluk sia. Hotu, Bei Abraham baa natuda namutuk no niakaan mamaluk sia, toꞌo natoba nola naꞌin nia sia. Bei Abraham sia moos nola nikar siakaan naha hotu-hotu. Baa oras Bei Abraham laꞌo fila, Melkisedek sai nosi kota Salem atu baa nasoru nia. Hotu, Melkisedek dale natuun matak-malirin baa Bei Abraham naꞌak, “Nebee Naꞌi Maromak Mak Aas Kaliuk natuun matak-malirin baa o.” Hotu Bei Abraham faꞌe foo baa Melkisedek faꞌek ida nosi fafaꞌek sanulu nosi naha hotu-hotu mak nia nadau nola nikar nia. Nia foo nunia, tan Melkisedek, naꞌilulik nosi Naꞌi Maromak Mak Aas Kaliuk.Lia Uluk Fohon 14:17-20 (-) (-) Hanoin diꞌa-diꞌak lia Melkisedek neꞌe! Bei Abraham faꞌe foo baa nia faꞌek ida nosi fafaꞌek sanulu nosi naha hotu-hotu mak diꞌak kaliuk mak nia nola nikar tiꞌan nia. Tan lia nia, ita hatene haꞌak, Melkisedek nia, ema boot. Mais baa oras nia, Naꞌi Maromak sei la foti ema ida dauk dadi naꞌilulik. Toꞌo Bei Abraham niakaan bei oan Lewi iha, foin Naꞌi Maromak foti Lewi no niakaan husar-binan sia dadi baa naꞌilulik bodik hunun Israꞌel hotu-hotu. Naꞌi Maromak moos natuun ukun naꞌak, hunun seluk sia musti faꞌe foo baa ema nosi hunun Lewi, faꞌek ida nosi fafaꞌek sanulu nosi toꞌos isin.Sura Renu Israꞌel 18:21 Masik Melkisedek lahoos Lewi niakaan husar-binan moos, bei Abraham faꞌe foo baa nia faꞌek ida nosi fafaꞌek sanulu, tan nia nafoli Melkisedek nia naꞌak, ema boot. Baa oras nia, Bei Abraham simu mamenon tiꞌan nosi Naꞌi Maromak naꞌak, Naꞌi Maromak atu natuun matak-malirin baa nia. Masik nunia moos, Melkisedek sei dale naꞌak, “Nebee Naꞌi Maromak Mak Aas Kaliuk natuun matak-malirin baa o.” Neꞌe moos dadi kakaer naꞌak, Melkisedek nia, ema boot. Tan ema mak dale foo matak-malirin, nanis boot liu ema mak simu matak-malirin. Naꞌilulik sia hotu-hotu bele simu nola faꞌek ida nosi fafaꞌek sanulu. Mais tan sia ema raiklaran da-daun dei, kleu-leur sia moos mate. Naꞌilulik Melkisedek moos simu faꞌek ida nosi fafaꞌek sanulu. Mais ita bele katak haꞌak, nia moris nohuun, tan Hakerek Moon la katak naꞌak nia mate. (9-10) Tan Bei Abraham faꞌe foo baa Melkisedek faꞌek ida nosi fafaꞌek sanulu, ita bele katak haꞌak, Bei Abraham selu kedan tiꞌan faꞌek ida nosi fafaꞌek sanulu bodik niakaan bei oan Lewi.Bei Abraham bele selu kedan tiꞌan, bodik niakaan oa bein Lewi, tan ema Yahudi naneo naꞌak, iha bei uluk isin lolon, noo kedan tiꞌan, siakaan husar-binan fini. (-) Ita buka naꞌilulik foun, tan naꞌilulik tuan la bele tulun ita toꞌo la hoo sala onaBaa oras Lewi niakaan husar-binan sia dadi naꞌilulik, Naꞌi Maromak boi Bei Musa maun Harun dadi naꞌilulik boot dala uluk. Naꞌilulik sia serwisu natudu dalan nebee ema bele moris loos no diꞌa-diꞌak no Naꞌi Maromak. Mais, masik ema tuir ukun-badu hotu-hotu moos, naꞌilulik oin nuꞌu Harun la bele nalo sia dadi ema moon. Tan lia nia, musti noo naꞌilulik oin seluk, nuꞌu Melkisedek. Mais, kalo noo naꞌilulik foun mak seluk naꞌilulik tuan, musti seluk noo ukun-badu tuan. Naꞌilulik foun nia, mak Yesus. Nia moris nosi ema hunun seluk, lahoos nosi ema hunun Lewi. Tuir Ukun-badu Bei Musa, naꞌilulik oin nuꞌu Harun, musti mai nosi hunun Lewi dei, la bele nosi hunun seluk. Mais ita hotu-hotu hatene haꞌak, itakaan Naꞌin Yesus Kristus moris nosi hunun Yahuda. Tuir Ukun-badu Bei Musa, la noo naꞌilulik nosi hunun nia. Mais oras neꞌe, Naꞌi Maromak la tau tenik ukun-badu tuan nia, tan Yesus iha tiꞌan. Nia dadi naꞌilulik foun nuꞌu Melkisedek. Naꞌi Maromak foti Nia, lahoos tan Niakaan hunun, mais tan Nia noo beran atu moris toꞌo nima-nimak. La noo ida moos mak bele nadodok Nia. Hakerek Moon naꞌak,“O neꞌe, dadi naꞌilulik toꞌo nima-nimak,tan O, oin ida nuꞌu Melkisedek uluk nia.”Kananuk Sia 110:4 Neꞌe naꞌak, Ukun-badu tuan mak uluk Naꞌi Maromak foo baa Bei Musa, la noo beran tiꞌan atu tulun ema. Tan baa nia, Naꞌi Maromak natuka Ukun-badu tuan nia. Tan masik ema moris nodi nalo tuir Ukun-badu tuan nia sia hotu-hotu moos, sia sei noo sala. Tan lia nia, Naꞌi Maromak loke seluk dalan mak diꞌak kaliuk, nebee ita bele moris dame malu ho Nia. Yesus nia, naꞌilulik mak makaꞌas liu naꞌilulik uluk siaUluk, baa oras Naꞌi Maromak foti Lewi husar-binan sia dadi baa naꞌilulik, Nia la nameno nodi narai aan no sia. Mais baa oras Nia foti Yesus dadi baa naꞌilulik, Nia nameno naꞌak,“Haꞌu neꞌe, Naꞌin!Haꞌu karai aan kaꞌak, Haꞌu la kseluk lia saa ida mak Haꞌu kameno tiꞌan.Haꞌu kfoti O dadi baa naꞌilulik,nebee malaꞌok Okaan serwisu nohuun.”Kananuk Sia 110:4 Nodi mamenon nia, Naꞌi Maromak nodi Yesus natebes baa ita naꞌak, Nia atu namate menon mak diꞌak kaliuk tenik no ita. Uluk, naꞌilulik tuan sia kona seluk nohuun, tan sia mate. Mais Yesus, dadi naꞌilulik foun mak la mate. Nia nalaꞌo Niakaan serwisu nohuun. La noo ida mak seluk Nia. Nia bele sori ema hotu-hotu mak nakara mai baa Naꞌi Maromak nodi Niakaan naran. Tan Nia moris nohuun, Nia dadi itakaan Ema iha Naꞌi Maromak oin mak tulun ita nohuun. Tebes. Yesus neꞌe, naꞌilulik boot mak fatan bodik ita. Nia moon, la nalo sala sa-saa. Nia seluk nosi ita ema maksalan. Naꞌi Maromak moos foti-nahaas Nia liu hotu-hotu iha laleꞌan no raiklaran. Tan lia nia, Yesus diꞌak liu naꞌilulik boot tuan sia hotu-hotu. Uluk, naꞌilulik boot tuan sia musti sera duꞌuk sera tunun sura loron, nebee Naꞌi Maromak kasu mohu siakaan salan. Foin sia bele nalo sera bodik ema seluk. Mais Yesus la nalo hei-hein nunia, tan Nia latan isin lolon duꞌuk dadi baa sera dala ida dei. Sera nia toꞌo tiꞌan, bodik Naꞌi Maromak kasu mohu ema raiklaran salan.Ukun-badu Naꞌilulik 9:7 Tuir Bei Musa Ukun-badu, musti foti ema raiklaran dadi naꞌilulik boot. Mais naꞌilulik boot oin nunia, sei noo sala no bele mate. Tan lia nia, Naꞌi Maromak namate menon foun naꞌak, Nia atu foti Niakaan Oan dadi naꞌilulik boot. Tan Niakaan Oan, la noo sala kois. Nia moos nafati nohuun. Naꞌi Maromak nodi Kristus atu namate menon foun mak diꞌak liu mamenon tuanLia isin nosi lia mak haꞌu kdale neꞌe sia, nuneꞌe: oras neꞌe, ita hoo naꞌilulik boot mak makaꞌas liu naꞌilulik boot uluk sia. Nia, mak Yesus. Nia nabesi aan kaer ukun iha laleꞌan, iha Naꞌi Maromak Mak Aas Kaliuk sorin kwana.Kananuk Sia 110:1 Nia nalaꞌok Niakaan serwisu iha Naꞌi Maromak Niakaan Fatin Lulik. Fatin nia, Naꞌi Maromak duꞌuk mak nalo, lahoos ema raiklaran. Naꞌilulik boot siakaan serwisu mak neꞌe: musti nodi sera tunun no sera seluk atu foo baa Naꞌi Maromak. Tan lia nia, Yesus moos musti nodi sera. Mais Yesus la nalaꞌok Niakaan serwisu iha raiklaran, tan noo naꞌilulik iha raiklaran tiꞌan mak foo sera baa Naꞌi Maromak tuir Ukun-badu Bei Musa. Sia nalaꞌo siakaan serwisu iha Batane Hamulak. Batane Hamulak nia, ilas nuꞌu Uma Hamulak Huun iha laleꞌan. Baa oras Bei Musa atu nariik Batane nia, Naꞌi Maromak foo natene naꞌak, “Manoin diꞌa-diꞌak! O musti malo tebe-tebes tuir ilas mak Haꞌu katudu tiꞌan baa o iha foho leten nia!”Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 25:40 Naꞌi Maromak katak tebes baa Bei Musa nunia. Mais Yesus Niakaan serwisu makaꞌas liu naꞌilulik tuan siakaan serwisu. Oras neꞌe, Naꞌi Maromak namate menon mak diꞌak liu mamenon tuan, tan Nia nodi Yesus dadi ailalete, nebee ema raiklaran bele dame malu no Nia. Uluk, Naꞌi Maromak namate menon tuan no Bei Musa baa oras natuun Ukun-badu. Mais ema raiklaran la bele moris loos tuir Ukun-badu nia sia. Tan sia la bele moris tuir Naꞌi Maromak mamenon nunia, sia la bele diꞌa-diꞌak no Nia. Neꞌe naꞌak, musti noo mamenon foun mak natudu dalan foun nebee ema raiklaran bele diꞌa-diꞌak no Naꞌi Maromak. Uluk, Nia nasee Niakaan ema sia, oras sia nakur bei-beik Niakaan Ukun-badu tuan. Oras Nia la terus tenik tiꞌan, Nia nahibu sia naꞌak,“Rona diꞌa-diꞌak, tan Haꞌu neꞌe, emikaan Naꞌin!Haꞌu atu kamate menon founko ema klubun Israꞌel,no ema hunun Yahuda. Lia mamenon mak Haꞌu atu kamate ko sia nia,la manesak no lia mamenon mak uluk Haꞌu kamateko siakaan bei uluk sia.Uluk, Haꞌu kaer siakaan liman,kodi kalaꞌo sia sai kosi rai Mesir.Mais sia la nalo tuir saamak sia nameno tiꞌan no Haꞌu.Tan baa nia, Haꞌu la koꞌuk titu tenik sia ona. Lia mamenon mak Haꞌu atu kamate ko ema hunun Israꞌel,isin nuneꞌe:Haꞌu atu krai Haꞌukaan ukun-badu iha siakaan kakutak laran.Haꞌu atu kakerek Haꞌukaan ukun iha siakaan neon laran.Hotu Haꞌu kdadi baa siakaan Maromak.Sia moos dadi baa Haꞌukaan ema. Sia lalika hanorin tenik baa siakaan mamaluk sia,no maun-biin-alin sia haꞌak,‘Emi musti hatene Naꞌi Maromak!’Sia lalika dale nunia ona, tan hotu-hotu natene Haꞌu tiꞌan,nahuu nosi kau mea oan toꞌo matas. Masik sia nalo sala moos,Haꞌukaan neon atu monu baa sia.Haꞌu moos kaluꞌa lakon siakaan salan hotu-hotu.”Yeremia 31:31-34 Tan Naꞌi Maromak dale naꞌak, Nia atu namate menon foun no sia, ita bele hatene haꞌak, mamenon tuan nia, la noo folin tiꞌan. La kleur falik, lakon mohu ona. Yesus dadi sera mak diꞌak liu sera tuan siaOras neꞌe, haꞌu atu kfoo katene baa emi lia nuneꞌe: baa oras Naꞌi Maromak namate menon dala uluk no itakaan bei uluk sia, Nia moos natuun ukun naꞌak, sia musti nariik hamulak fatik, nebee sia bele loꞌu-sudur baa Nia tuir ukun niakaan lalaꞌok. Iha hamulak fatik nia, noo lalawar no batane boot ida. Iha batane niakaan keꞌan oin, noo badut sasukun no hadak ida, mak naꞌilulik sia nodi rai tubi mak sia sera baa Naꞌi Maromak. Sia nanaran keꞌan oin nia naꞌak, Naꞌi Maromak Keꞌan Lulik.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 26:1-30, 25:23-40 Tais odamatan boot ida moos hisa iha nia, hodi heli keꞌan ida seluk, mak sia nanaran naꞌak, Naꞌi Maromak Keꞌan Lulik Kaliuk.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 26:31-33 Iha tais odamatan nia oin, noo hadak mean ida, hodi tunu ai morin bodik Naꞌi Maromak. Iha Keꞌan Lulik Kaliuk laran noo ai balun mean ida, mak sia nanaran naꞌak, Ai Balun Mamenon. Iha ai balun nia laran, sia rai naha uluk aan sia, atu nodi foo natene nosi lia Naꞌi Maromak mamenon mak Nia namate tiꞌan no sia. Iha ai balun nia noo botir mean ida mak nahisi tubi manna. Tubi nia, tubi mak Naꞌi Maromak natuun nosi laleꞌan, bodik itakaan bei uluk sia baa oras sia salaen iha rai fuik. Iha ai balun nia moos noo Bei Harun niakaan knoꞌan maran mak uluk noo tubun. Iha nia moos noo fatuk kabelak mak Naꞌi Maromak nodi baꞌat Ukun-badu, mak Nia foo baa Bei Musa hori hirak nia.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 30:1-6, 25:10-16, 16:33; Sura Renu Israꞌel 17:8-10; Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 25:16; Hanoin Hikar Dalan Moris 10:3-5 Iha ai balun tatakan noo aiꞌoik kabaas rua. Aiꞌoik rua nia ilas hanesan Naꞌi Maromak Niakaan makbukar laleꞌan mahoo liras. Sia noꞌi nariik nodi liras nakfelar belar, taka nola ai balun nia, tan ai balun leten nia, fatik kabaas mak natudu Naꞌi Maromak dodan baa ema raiklaran. Mais oras neꞌe, haꞌu la koo leet atu kdale toꞌo lotu-lotuk kosi lia naha nia sia.Naꞌi Maromak Niakaan makbukar laleꞌan mahoo liras iha neꞌe, lia Yunani naꞌak, ‘kerubim’. Makbukar laleꞌan nanis, lia Yunani naꞌak, ‘anggelos’. Sia la noo liras. Leno noo, Lia Uluk Fohon 3:24, no Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 25: 18-22. Siakaan lalaꞌok babilan naha iha Naꞌi Maromak Niakaan Batane Hamulak laran, nunia nanis. Sura loron naꞌilulik sia tama-sai keꞌan oin nia atu nalaꞌok serwisu.Sura Renu Israꞌel 18:2-6 Mais naꞌilulik boot mesan dei mak bele tama baa Keꞌan Lulik Kaliuk nia. Nia la bele tama sura leet, tan tinan ida laran, bele tama isin ida dei. Oras tama, nia musti nodi sera tunun raan, atu nisik baa Ai Balun Mamenon tatakan. Hodi nunia, Naꞌi Maromak kasu mohu naꞌilulik nia no niakaan ema siakaan salan hotu-hotu. Masik sala mak sia nalo la nodi neon no laran moos, Nia kasu mohu.Ukun-badu Naꞌilulik 16:2-34 Naꞌi Maromak nodi Niakaan Kmalar Lulik atu nalore baa ita naꞌak, kalo tais odamatan nia sei neli dalan tama baa Keꞌan Lulik Kaliuk nia, neꞌe naꞌak, ukun tuan sei nafati. Ema raiklaran la bele tama baa nariik iha Naꞌi Maromak oin. Lia neꞌe sia hotu-hotu dadi baa knaninuk mak Kmalar Lulik nodi atu nanorin ita mak moris baa oras neꞌe. Uluk, itakaan bei uluk sia nodi siakaan sera tunun no sera seluk sia, foo baa naꞌilulik, nebee Naꞌi Maromak kasu mohu siakaan salan. Mais, masik sia nodi sera waꞌin boot nunia moos, sera nia sia la bele namoos siakaan neon no la bele nalakon horan sala iha siakaan neon laran. Saa mak sia nalo nia, tuir ukun-badu dei. Noo ukun-badu mak naruka naꞌak, sia la bele naa neꞌe, la bele nemu nia. Ukun-badu seluk naꞌak, musti fasi isin lolon no haa-hemu fatik tuir ukun-badu lalaꞌok. Mais tuir loos, ukun-badu nia sia babilan loos ema isin luan dei, lahoos babilan ema neon laran. Masik nunia moos, ukun-badu nia musti laꞌo bei-beik, toꞌo Naꞌi Maromak seluk nodi ukun-badu foun. Mais oras neꞌe, Ema mak Naꞌi Maromak nameno kedan hori uluk nia, iha tiꞌan. Nia, mak Kristus. Nia namaan aan mai atu dadi itakaan naꞌilulik boot. Nia nalo lia diꞌak tiꞌan bodik ita.Hakerek lia Yunani mak diꞌak kaliuk naꞌak, “Nia nalo lia diꞌak tiꞌan bodik ita.” Mais hakerek balu naꞌak, “Nia atu nalo lia diꞌak bodik ita.” Nia nalaꞌok Niakaan serwisu, hanesan naꞌilulik tuan, mais Nia serwisu iha hamulak fatin mak makaꞌas liu tebes. Niakaan hamulak fatik nia, la iha raiklaran, tan lahoos ema raiklaran mak nalo. Nia moos tama baa Keꞌan Lulik Kaliuk nia atu nasoru Naꞌi Maromak, hanesan naꞌilulik tuan sia nalaꞌok tinan ida, isin ida. Baa oras tama, Nia moos nodi raan atu foo baa Naꞌi Maromak. Mais seluk, tan Kristus la nodi sera tunun raan. Nia nodi raan duꞌuk, tan Nia mate tiꞌan dadi sera bodik ita. Nia nodi raan duꞌuk isin ida dei, nebee sori ita nosi sala toꞌo nima-nimak. Tebes! Kristus raan makaꞌas liu sera tunun raan. Tuir Ukun-badu mak Naꞌi Maromak foo baa Bei Musa, kalo ema nalo sala, ema nia dadi sasobos toꞌo la fatan loꞌu-sudur baa Naꞌi Maromak. Kalo ema nia nakara moos nikar, nia musti baa naꞌilulik atu nalo sera, nebee sera raan nia bele namoos nikar nia. Noo sera oi-oik. Balu nodi bibi raan, balu nodi karau baka raan. Ukun-badu ida tenik naꞌak, kalo ema kaer ema maten, nia dadi sasobos iha Naꞌi Maromak oin. Kalo ema nia nakara moos nikar, naꞌilulik musti foti nola ahukresan nosi karau baka salak tunun, hotu nodi ahukresan nia, nisik baa ema sasobos ulun, nebee nia dadi moos nikar.Ukun-badu Naꞌilulik 16:15-16; Sura Renu Israꞌel 19:9, 17-19 Kalo sera tunun raan bele namoos ema isin luan, Kristus raan bele namoos liu tan tenik! Kristus raan nalo ita hakbois hosi sala, nodi namoos itakaan neon laran. Uluk, ita kona lelen nosi Naꞌi Maromak tan itakaan salan. Mais baa oras Kristus mate, Kmalar Lulik mak moris nohuun, tulun Nia nebee Nia latan isin lolon baa Naꞌi Maromak hanesan sera tunun mak kabaas. Oras neꞌe, ita la kona lelen ona, mais ita bele loꞌu-sudur tuir dalan loos baa Maromak mak moris nohuun. Tan Kristus raan makaꞌas nia, Naꞌi Maromak nodi Nia atu namate mamenon foun no ema hotu-hotu mak Naꞌi Maromak bolu tiꞌan, atu dadi baa Niakaan ema. Baa oras Kristus mate atu sori ema, Nia moos sori itakaan bei uluk nosi sala mak sia nalo uluk aan nia baa oras Naꞌi Maromak namate mamenon tuan no sia. Tan lia nia, sia moos bele moris nohuun no Maromak. Haꞌu kodi knaninuk kosi ema simu bein sasoin. Noo ama ida nalo hakerek latan sasoin bodik oan. Mais oan foin bele simu nola sasoin nia, kalo aman mate tiꞌan. Kalo aman sei moris, oan sei la bele dauk simu sasoin mak aman nameno tiꞌan iha hakerek latan nia. Nunia moos, Naꞌi Maromak mamenon dala uluk mak Nia namate no itakaan bei uluk sia. Sia foin bele simu nola saa mak Naꞌi Maromak nameno nia, kalo noo ida mak mate uluk. Uluk, Bei Musa libur itakaan bei uluk sia atu nalore Ukun-badu hotu-hotu mak Naꞌi Maromak foin natuun baa sia. Nalore notu, Bei Musa noꞌo karau baka no bibi, nola raan, kahur no wee. Hotu, nia nodi tali mean, futu ai lain mahoo tahan lotuk. Nia lobas baa raan nia, hotu nisik baa Hakerek Moon no ema sia hotu-hotu. Baa oras nisik raa nunia, Bei Musa dale naꞌak, “Raa neꞌe dadi tadak naꞌak, Naꞌi Maromak namate menon no emi. Kalo emi halo tuir Niakaan ukun hotu-hotu, Nia atu foo hotu-hotu mak Nia nameno tiꞌan.”Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 24:6-8 Bei Musa moos nisik raa baa Batane Hamulak no bahoꞌak hotu-hotu iha nia mak sia nodi loꞌu-sudur baa Naꞌi Maromak.Ukun-badu Naꞌilulik 8:15 Tuir Ukun-badu Bei Musa, ema sasobos balu musti kona hamoos hodi raa. Hodi nunia, ita bele hatene haꞌak, kalo ema raiklaran nakara dadi moos nosi sala, musti nodi sera mak noo raan.Ukun-badu Naꞌilulik 17:11 Saa mak haꞌu kdale kosi lia itakaan bei uluk no siakaan Batane Hamulak, hotu-hotu nia, knaninuk dei, nebee ita bele hatene Naꞌi Maromak Niakaan Hamulak Fatin huun iha laleꞌan. Kalo naꞌilulik tuan sia tama baa Batane nia laran atu loꞌu-sudur baa Naꞌi Maromak, sia musti namoos uluk hotu-hotu lai, nodi sera tunun raan. Naꞌi Maromak Niakaan Fatin Lulik iha laleꞌan moos musti moos. Mais musti hodi sera raan mak makaꞌas liu sera tunun raan. Keꞌan Lulik Kaliuk mak Kristus tama nia, lahoos keꞌan iha Batane Hamulak mak ema raiklaran nalo. Batane iha raiklaran nia, lalatak dei nosi mak huun. Kristus tama liu baa laleꞌan, atu nariik nosi ita iha Naꞌi Maromak oin. Uluk, naꞌilulik boot musti tama rua-ruan sura tinan baa Keꞌan Lulik Kaliuk nia, nodi sera tunun raan, atu natetu baa Naꞌi Maromak. Mais Kristus tama isin ida dei, nodi Niakaan raan duꞌuk. Kalo Nia musti tama sura tinan hanesan naꞌilulik tuan sia, neꞌe naꞌak, Nia musti mate rua-ruan hori raiklaran foin nahuu toꞌo oras neꞌe, nebee Nia kasu mohu ema hotu-hotu salan. Mais, Nia la nalo nunia. Tan Nia dadi sera isin ida dei, nodi hoꞌas lakon ema hotu-hotu salan. Hori uluk aan, Naꞌi Maromak nakotu kedan naꞌak, ema raiklaran musti mate isin ida dei, foin musti nataa iha Naꞌi Maromak oin. Kristus moos mate isin ida dei baa oras Nia latan isin lolon nodi natiu nola ema raiklaran salan. Nosi ikus, Nia moos atu namaan aan mai nikar iha raiklaran, lahoos atu natiu ema raiklaran salan tenik, mais atu foo moris nima-nimak baa ema hotu-hotu mak naloon baa Nia.Yesaya 53:12 Kristus mate isin ida dei, nebee ita bele moris diꞌa-diꞌak ho Naꞌi Maromak toꞌo nima-nimakNaꞌi Maromak nakara foo lia diꞌak baa ita, mais Ukun-badu mak Nia natuun baa itakaan bei uluk sia la nalore malorek lia diꞌak nia sia. Tan Ukun-badu nia sia, foin lalatak dei. Masik ema nalaꞌo nohuun ukun-badu sera tunun moos, sera nia sia la bele namoos tebe-tebes ema salan. Kalo bele namoos tebe-tebes ema salan, ema la nodi sera tunun atu nalo baa sera ona, tan sia la noran sala tenik. Mais tuir loos, la nunia. Sura tinan sia nakroꞌan rua-ruan, nebee Naꞌi Maromak kasu mohu siakaan salan, tan sera tunun raan la noo beran atu soe tebes ema salan. (5-6) Baa oras Kristus mai iha raiklaran neꞌe, Nia katak baa Naꞌi Maromak nuneꞌe:“Naꞌi Maromak la nakara sera tunun no sera seluk sia mak ema natetu baa Nia.Sia nodi sera tunun waꞌinatu nalo baa sera.Hotu sia tunu naꞌan seranodi nusu pardua.Masik nunia moos, Naꞌi Maromak neon la nakara.Tan lia nia, Nia naruka Haꞌu kmai iha raiklaran neꞌe,atu dadi baa ema raiklaran nuꞌu sia.” (-) Hotu, Kristus moos dale naꞌak,“Naꞌi Maromak! Haꞌu mak neꞌe tiꞌan!Haꞌu kmai atu kalo tuir Naꞌi Maromak hakaran,hanesan Maromak makoꞌan nakerek nela kedan nosi Haꞌu.”Kananuk Sia 40:7-9 Lia mak Kristus dale uluk nia, mak neꞌe:“Naꞌi Maromak la nakara sera tunun no sera seluk sia mak ema nodi mai.Sia nodi sera tunun waꞌinatu nalo baa sera.Hotu sia tunu naꞌan seranodi nusu pardua.Masik nunia moos, Naꞌi Maromak neon la nakara.”Tan lia nia, ita hatene haꞌak, masik sia nalaꞌo nohuun Bei Musa Ukun-badu moos, Naꞌi Maromak neon sei la nakara. Baa oras Kristus dale naꞌak,“Haꞌu kmai atu kalo tuir Naꞌi Maromak beer,”lia nia naꞌak, Kristus mai atu noꞌas lakon dalan tuan, seluk nodi dalan foun. Naꞌi Maromak Niakaan beer, mak, Yesus Kristus dadi sera atu mate dala ida bodik ema raiklaran. Hodi nunia, Nia nalo ita dadi ema moos toꞌo nima-nimak. Sura loron, naꞌilulik tuan sia nalaꞌok siakaan serwisu, nodi nalo sera tunun. Mais tuir loos, sera nia sia la dala ida noo beran atu soe tebes ema salan.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 29:38 Mais itakaan naꞌilulik boot Kristus, latan isin lolon duꞌuk nodi mate dadi sera bodik ita. Nodi dadi sera isin ida dei, Nia loke dalan atu soe mohu itakaan salan hotu-hotu. Nunia hotu, Nia namaan aan saꞌe baa nabesi aan iha Naꞌi Maromak sorin kwana, iha fatin mak kneter kaliuk. Iha nia, Nia sei nein toꞌo Naꞌi Maromak nalo Niakaan funu sia loꞌu baa Nia.Kananuk Sia 110:1 Nodi sera Niakaan isin lolon toꞌo mate isin ida nia, Nia namoos nola ita nosi itakaan salan no naloos nola ita iha Naꞌi Maromak oin toꞌo nima-nimak. Naꞌi Maromak Kmalar Lulik katak lia nia tiꞌan baa ita. Nia dale kedan naꞌak, “Emikaan Naꞌin nakara katak nuneꞌe:Haꞌu kamate menon foun ko Haꞌukaan ema sia,Haꞌu krai Haꞌukaan ukun-badu baa siakaan kakutak,Haꞌu kakerek Haꞌukaan ukun-badu iha siakaan neon laran.”Yeremia 31:33 Hotu, Nia tuꞌan tenik naꞌak,“Haꞌu la kanoin tenik siakaan salan.Haꞌu kaluꞌa lakon siakaan hahalok,baa oras sia nakur Haꞌukaan ukun-badu sia.”Yeremia 31:34 Tan lia nia, ita bele hatene haꞌak, kalo Naꞌi Maromak kasu mohu itakaan salan tiꞌan, ita lalika buka sera ona atu hodi halirin Niakaan neon. Ita lalika hataꞌuk mai iha Naꞌi Maromak oinLia nuneꞌe, mamaluk sia! Tan Yesus naduar raan tiꞌan nodi nalirin nola Naꞌi Maromak neon, ita lalika hataꞌuk ona atu mai hariik iha Maromak oin iha Niakaan Fatik Lulik Kaliuk iha laleꞌan. Hanoin baa Keꞌan Lulik Kaliuk tuan nia. Iha nia, noo tais odamatan boot mak neli ema nebee la bele tama nasoru duꞌuk Maromak. Mais Yesus mate tiꞌan nodi loke dalan foun, nebee ita bele hasoru duꞌuk Maromak. Liu tan tenik, Yesus dadi naꞌilulik makaꞌas bodik Naꞌi Maromak eman uma laran sia. Neꞌe naꞌak, ita bele tama dale duꞌuk ho Naꞌi Maromak, surak ita fiar tebe-tebes baa Nia hodi neon no laran. Ita bele tama, tan Yesus raan namoos itakaan neon no laran, toꞌo ita la hanoin lia aat ona. Itakaan moris musti moos, hanesan naꞌilulik tuan mak namoos isin lolon, foin bele tama naliku Naꞌi Maromak.Ukun-badu Naꞌilulik 8:30, 16:4; Yeskiel 36:25 Ita musti kaer metin hotu-hotu, mak ita katak sain tiꞌan hosi lia Naꞌi Maromak, hodi haloon baa Nia nohuun. Lalika neon ruak, tan Nia nanis nalo tuir saa mak Nia mameno atu nalo bodik ita. Ita moos musti hanoin malu nohuun, nebee ita hotu-hotu halo lia diꞌak waꞌin, hodi hatudu dadomin waꞌin. Ema balu la noꞌuk libur malu tenik no siakaan mamaluk ema makfiar sia. Keta nunia! Ita musti libur malu atu hakbiit malu neon. Liu tan tenik, tan Naꞌi Maromak Niakaan oras atu namaan mai nikar kreꞌis tiꞌan. Foo hatene baa sia nunia. Mamaluk sia mak haꞌu kadomi! Ita hatene toꞌo lotu-lotuk tiꞌan hosi lia Yesus Kristus dalan moris mak loos. Mais kalo ita taliꞌur Nia, hodi halo sala nohuun, lia nia naꞌak, la noo sera seluk tenik mak bele kasu mohu itakaan salan. Kalo ita taliꞌur nunia, ita hein hodi hataꞌuk, keta arumak Naꞌi Maromak namaan aan mai atu natuun kastikar baa ita. Haꞌi naraka mak laka makaꞌas, tetuk tiꞌan atu nadodok mohu ema hotu-hotu mak sakar Nia.Yesaya 26:11 Uluk, kalo ema ida nakur Bei Musa Ukun-badu, no ema naꞌin rua-tolu dadi saksiin nunia, ema nia musti kona ukun mate. La noo pardua tenik.Hanoin Hikar Dalan Moris 17:6, 19:15 Oras neꞌe, kalo ema nahaat Naꞌi Maromak Oan, lia nia naꞌak, nia titu naraik Yesus raan mak nakduar tiꞌan nodi namoos ita. Nia moos la titu Naꞌi Maromak mamenon mak Nia namate no ita nodi raan nia. Nia moos nahaat Naꞌi Maromak Kmalar Lulik mak natudu laran diꞌak baa ita. Hanoin dei! Ema oin nuneꞌe natiu kastikar todan boot liu nosi ema mak nakur Bei Musa Ukun-badu.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 24:8 Naꞌi Maromak dale tiꞌan naꞌak,“Haꞌu koo beran atu selu ema siakaan aꞌaat.Haꞌu nanis selu sia.”Noo hakerek tenik naꞌak,“Maromak nia, mak Naꞌin.Nia nanis natuun kastikar baa Niakaan ema sia.”Hanoin Hikar Dalan Moris 32:35, 36 Hanoin! Naꞌi Maromak moris nohuun! Ema nanis nataꞌuk kalo Nia kohi nola sia. Hanoin baa oras emi foin hatene lia nosi Kristus no emikaan kakutak foin nakroma. Baa oras nia, masik emi hetan tonan no susar waꞌin moos, emi haterus aan hodi fiar baa Kristus. Ema balu nahaat emi nodi namoe emi iha ema lear oin. Balu nalo nunia no emikaan belu sia. Masik nunia moos, emi neon monu baa ema iha bui laran. Ema nanaꞌo nola emikaan sasoin, emi simu dei, tan hatene haꞌak, emi atu simu sasoin mak diꞌak liu mak ema la bele nanaꞌo nola. Emi musti kaer metin emikaan fiar nia, tan Naꞌi Maromak atu selu waꞌin boot baa emi. Haterus aan baa dei! Kalo emi halaꞌok tuir Naꞌi Maromak hakaran hotu-hotu, emi simu hotu-hotu mak Nia nameno baa emi tiꞌan. Maromak makoꞌan sia nakerek nela tiꞌan lia nosi Ema ida mak atu mai naꞌak,“La kleur ona, Ema mak atu mai nia, natadu aan tiꞌan.Keta neon kiꞌik, tan Nia lai-lais mai ona. Ema mak neon moos,atu netan moris,tan fiar baa Haꞌu.Mais, ema mak taliꞌur Haꞌu,Haꞌu la kbeer nia.”Habakuk 2:3-4 Ita neꞌe lahoos ema mak taliꞌur Naꞌi Maromak. Ema oin nunia kona lelen nosi Nia. Mais ita neꞌe, ema mak fiar baa Nia no hetan moris nohuun ho Nia. Ita musti fiar baa Naꞌi Maromak nohuun, hanesan ema uluk aan siaKalo ita fiar baa Naꞌi Maromak, neꞌe naꞌak, ita haloon baa Nia nohuun. Kalo Nia nameno tiꞌan atu nalo lia ida bodik ita, ita bele hatene haꞌak, Nia nanis nalo tuir Niakaan mamenon nia. Masik ita sei la simu sa-saa moos, ita fiar nohuun. Nosi itakaan bei uluk sia, noo mak fiar nunia. Tan siakaan fiar nia, Naꞌi Maromak simu sia diꞌa-diꞌak. Ita fiar haꞌak, Naꞌi Maromak mak naseꞌi raiklaran no laleꞌan mak ita haree baa oras neꞌe. Nia naseꞌi lahoos nodi buat mak iha kedan mak ema raiklaran bele naree, mais naseꞌi nodi Niakaan Manfatin dei.Lia Uluk Fohon 1:1; Kananuk Sia 33:6, 9; Yohanis 1:3 Lia HabelTan Habel fiar, nia nodi sera baa Naꞌi Maromak mak diꞌak liu sera nosi maun Kain. Naꞌi Maromak simu diꞌa-diꞌak Habel no niakaan sera nia, tan nafoli Habel naꞌak, ema loos. Masik Habel mate kleur tiꞌan moos, ita sei bele hanorin aan hosi niakaan fiar nia.Lia Uluk Fohon 4:3-10 Lia HenokTan Henok fiar, Naꞌi Maromak foti saꞌe nia baa laleꞌan, nebee nia lalika mate. Ema buka nia, mais la netan, tan Naꞌi Maromak foti saꞌe nia tiꞌan. Naꞌi Maromak simu diꞌa-diꞌak Henok, tan nafoli nia naꞌak, “Henok neꞌe, ema mak nalo Haꞌu neon diꞌak.”Lia Uluk Fohon 5:21-24 Lia nuneꞌe, mamaluk sia! Ita hatene haꞌak, Naꞌi Maromak la simu ema mak la fiar baa Nia. Ema mak nakara mai baa Naꞌi Maromak, musti fiar naꞌak, Naꞌi Maromak iha nanis. Sia moos musti fiar naꞌak, Naꞌi Maromak nakara tulun ema mak buka Nia. Lia NohTan Noh fiar, Naꞌi Maromak katak kedan baa nia naꞌak, “Noh! Haꞌu atu kadodok raiklaran neꞌe kodi motasaꞌe boot mak ema raiklaran sei la naree isin ida dauk.” Masik Noh sei la naree dauk nunia moos, nia nanono baa Naꞌi Maromak, nodi nalo roo atu sori niakaan uma laran isin sia. Tan niakaan fiar nia, Naꞌi Maromak nafoli nia naꞌak, ema loos. Mais Naꞌi Maromak natuun kastikar boot baa ema hotu-hotu mak la fiar.Lia Uluk Fohon 6:13-22 Lia Abraham laꞌo nela leo huunTan Bei Abraham fiar, Naꞌi Maromak bolu nia naꞌak, “Abraham! Laꞌo sai mela okaan leo, baa rai ida mak Haꞌu atu katudu baa o. Rai nia atu dadi bein sasoin bodik o mo okaan husar-binan sia.” Rona nola nunia, Bei Abraham nalo tuir Naꞌi Maromak harukan, masik nia la natene atu baa nabee.Lia Uluk Fohon 12:1-5 Toꞌo rai nia, Bei Abraham nariik batane atu nein hanesan ema matak iha rai mak Naꞌi Maromak nameno tiꞌan atu foo baa nia. Oan Isak no bei oan Yakob moos nein iha nia, tan Naꞌi Maromak nameno tiꞌan atu foo rai nia dadi baa siakaan bein sasoin.Lia Uluk Fohon 35:27 Bei Abraham naloon atu moris iha kota kabaas ida. Naꞌi Maromak duꞌuk mak naseꞌi ilas atu nodi nariik kota nia. Lia SaraBei Abraham feen Sara moos fiar. Masik Sara sei la nahoris isin ida dauk, no masik nia ferik maran tiꞌan moos, Naꞌi Maromak nalo nebee Sara bele dadi bei uluk bodik ema klubun boot ida. Naꞌi Maromak nalo nunia, tan Sara fiar naꞌak, Naꞌi Maromak nanis nalo tuir saa mak Nia nameno tiꞌan.Lia Uluk Fohon 18:11-14, 21:2 Tan Sara niakaan fiar nia, masik nia ferik maran tiꞌan moos, nia sei bele nahoris nola husar-binan lear toꞌo la noo ema mak bele sura nola. Sara husar-binan sia waꞌin hanesan fitun iha laleꞌan, no raihenek iha tasi tehen.Lia Uluk Fohon 15:5, 22:17, 32:12 Lia bei uluk sia mak fiar no naloon baa rai moris fatik idaItakaan bei uluk aan, mak Bei Abraham, Bei Isak, no Bei Yakob, sia fiar nohuun baa Naꞌi Maromak toꞌo mate. Mais oras mate, sia sei la simu dauk rai moris fatik mak Naꞌi Maromak nameno tiꞌan atu foo baa sia. Masik nunia moos, sia naloon nohuun nodi neon no laran, tan sia titu-naree rai nia nosi dook tiꞌan. Sia katak naꞌak, sia ema maktabar mak nein heik iha raiklaran dei.Lia Uluk Fohon 23:4; 1 Lia Rai Israꞌel no Rai Yahuda 29:15; Kananuk Sia 39:13 Mais ema mak katak nunia, nanis beer netan fatik ida atu dadi baa siakaan rai duꞌuk. Rai moris fatik mak sia beer nia, lahoos Bei Abraham rai huun, tan sia noo leet waꞌin atu fila baa nebaa. Rai moris fatik mak sia beer nia, neꞌe mak rai moris fatik kabaas liu iha laleꞌan. Tan sia haloon nunia, Naꞌi Maromak simu sia diꞌa-diꞌak atu dadi baa Niakaan ema. Nia moos nadiꞌa kedan kota ida bodik sia iha laleꞌan. Lia Abraham latan oan IsakTan Bei Abraham fiar, baa oras Naꞌi Maromak koko niakaan fiar, nia nalo tuir Naꞌi Maromak harukan nodi latan oan Isak dadi baa sera.Lia Uluk Fohon 22:1-14 Uluk Naꞌi Maromak nameno tiꞌan nosi lia oan nia naꞌak, “Nosi okaan oan Isak neꞌe, o atu metan husar-binan waꞌin, toꞌo dadi baa ema klubun boot.”Lia Uluk Fohon 21:12 Bei Abraham nanoin naꞌak, masik niakaan oan Isak mate moos, Naꞌi Maromak noo beran nalo nia moris nikar. Lia nia loos tebes, tan baa oras nia, oan Isak hanesan mate tiꞌan, hotu moris nikar. Lia IsakTan Bei Isak fiar, nia nusu nebee Naꞌi Maromak natuun matak-malirin baa oan Yakob no Esau.Lia Uluk Fohon 27:27-29, 39-40 Lia YakobTan Bei Yakob fiar, oras nia kreꞌis mate, nia nariik tu-tuꞌuk kaer knoꞌan, nodi sudur baa Naꞌi Maromak. Hotu nia naroꞌan, nebee Naꞌi Maromak natuun matak-malirin baa bei oan nosi oan Yusuf.Lia Uluk Fohon 47:31—48:20 Lia YusufTan Bei Yusuf fiar, baa oras nia kreꞌis mate, nia katak kedan naꞌak, Naꞌi Maromak atu nodi Niakaan ema Israꞌel sia sai nosi rai Mesir. Hotu Bei Yusuf nameno nela naꞌak, baa oras ema Israꞌel sia laꞌo nela rai Mesir, sia musti nodi niakaan ruin.Lia Uluk Fohon 50:24-25; Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 13:19 Lia Musa inan no amanTan Bei Musa inan no aman fiar, baa oras Musa inan nahoris nia, sia subar nia toꞌo fulan tolu laran, tan sia naree niakaan isin kabaas basuk. Masik Naꞌi Mesir naruka niakaan sondadu tiꞌan naꞌak, “Hoꞌo kedan kau mea oan mane Ibrani hotu-hotu!” sia la nataꞌuk.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 2:2, 1:22 Lia MusaBei Musa boot mai tiꞌan, nia moos fiar. Uluk, naꞌin Mesir oan feto nawaꞌi nola nia, dadi baa oan. Masik nunia moos, nia la nakara ema nafoli nia naꞌak, naꞌin Mesir familin.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 2:10-12 Nia naneo naꞌak, diꞌak liu moris susar bele-bele no Naꞌi Maromak eman sia, nosi moris manek no lia aat sia mak la oras dei. Nia nabusik ema nahaat nia, tan nia naloon baa Kristus, Ema mak Naꞌi Maromak nameno atu solok mai. Musa naterus aan nunia, tan natene Naꞌi Maromak atu selu niakaan kole nodi saseban mak diꞌak liu nosi sasoin hotu-hotu iha rai Mesir. Tan Bei Musa fiar, nia nusu leet baa naꞌi Mesir atu nodi itakaan bei uluk sia laꞌo nela rai nia. Masik naꞌin nawan saꞌe tebe-tebes, Bei Musa la nataꞌuk. Nia fiar nohuun baa Naꞌi Maromak, nuꞌu naree duꞌuk Naꞌi Maromak tiꞌan.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 2:15 Tan Bei Musa fiar, baa oras itakaan bei uluk sia nadiꞌa aan atu laꞌo nela rai Mesir, nia tuir Naꞌi Maromak ukun nodi naruka sia nalo Dahur Paska lai. Sia noꞌo bibi malae atu dadi baa sera. Hotu sia nola bibi malae raan, nalo baa tadak iha siakaan uma odamatan. Baa kalan nia, Maromak Niakaan makbukar laleꞌan ida mai noꞌo lawarik oa ulun hotu-hotu iha rai Mesir. Mais nia la tama baa noꞌo lawarik iha itakaan bei uluk siakaan uma, tan naree raa nia iha siakaan uma odamatan.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 12:21-30 Lia bei uluk laꞌo nela rai MesirTan itakaan bei uluk sia fiar, oras sia laꞌo nela rai Mesir, Naꞌi Maromak naketak faꞌe wee iha Tasi Mean, nebee sia bele laꞌo nakur nodi manek iha rai maran. Mais sondadu Mesir sia mate mout hotu, baa oras sia nakur kokon teꞌur tuir itakaan bei uluk sia.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 14:21-31 Lia RahabTan itakaan bei uluk sia fiar, oras sia tama baa rai Kanaꞌan, sia tuir Naꞌi Maromak harukan nodi laꞌo nalik kota Yeriko kadidin fatuk tehen loron hitu laran. Hotu, kadidin fatuk nia moos nakroꞌon mohu.Yosua 6:12-21 Noo tenik Rahab, mak uluk feto aat iha kota nia. Tan Rahab fiar, nia simu diꞌa-diꞌak ema Israꞌel siakaan ema mak nateke, hotu subar sia iha niakaan uma. Nunia hotu, Naꞌi Maromak nadodok ema Yeriko hotu-hotu, tan sia la noꞌuk nanono baa Nia. Mais Nia sori Rahab, tan niakaan fiar.Yosua 6:22-25, 2:1-21 Lia ema seluk mak fiar baa Naꞌi MaromakHaꞌu ksei bele dale naruk tenik kosi lia ema seluk mak fiar baa Naꞌi Maromak. Mais la koo leet atu dale kosi lia Gideon, lia Barak, lia Simson, lia Yefta, lia Daud, lia Samuel, no lia Maromak makoꞌan seluk sia.Ema Makotu Lia 6:11—8:32, 4:6—5:31, 13:2—16:31, 11:1—12:7; 1 Samuel 16:1—1 Naꞌi Israꞌel Sia 2:11; 1 Samuel 1:1—25:1 Tan sia fiar, balu natoba sakar naꞌi sia. Balu tenik nalaꞌok ukun nodi neon loos. Sia nariik nosi ema mak la sala, no kastikar ema mak sala. Balu tenik simu mak Naꞌi Maromak nameno. Balu tenik natoba nola busa fuik boot.Daniel 6:1-27 Balu tenik noꞌo haꞌi mak laka boot. Balu tenik, Naꞌi Maromak sori nola nosi ema mak atu noꞌo sia nodi surik. Balu tenik, la biit, mais Naꞌi Maromak nakbiit sia. Balu tenik, Naꞌi Maromak nalo nebee sia dadi meo ulun, toꞌo nabeꞌo dodok sondadu funu nosi fatik seluk.Daniel 3:1-30 Balu tenik, ina sia mak simu nikar siakaan famili mak Naꞌi Maromak nalo moris nikar.Mais noo balu mak kona tonan tan fiar baa Naꞌi Maromak. Sia talin aan no Nia nohuun, toꞌo sia boi diꞌak liu mate nosi moris taliꞌur baa Maromak. Sia naloon naꞌak, Naꞌi Maromak bele foti saꞌe sia atu netan moris diꞌak liu tenik iha laleꞌan.1 Naꞌi Israꞌel Sia 17:17-24; 2 Naꞌi Israꞌel Sia 4:25-37 Balu kona haleuk, no balu kona taꞌe. Balu seluk kona dadur iha bui laran.1 Naꞌi Israꞌel Sia 22:26-27; 2 Lia Rai Israꞌel no Rai Yahuda 18:25-26; Yeremia 20:2, 37:15, 38:6 Balu mate, tan ema tuda nodi fatuk. Balu mate, tan ema korat saki faꞌe isin. Balu mate, tan surik. Balu moris mukit, natais loos kulit, tan ema tonan no nasusar sia, toꞌo teꞌur sia2 Lia Rai Israꞌel no Rai Yahuda 24:21 baa nein iha rai fuik, iha foho leten, iha fatuk kuak no rai kuak sia. Tuir loos, siakaan fiar makaꞌas tebes, toꞌo ema mak nein iha raiklaran neꞌe, la fatan nein namutuk no sia. Naꞌi Maromak nakara sia hotu-hotu, tan siakaan fiar. Mais toꞌo sia mate moos, sia sei la simu dauk lia kabaas mak Naꞌi Maromak nameno tiꞌan bodik sia. Nia nalaꞌok Niakaan mamenon nodi dalan mak diꞌak liu, tan Nia nakara nebee lahoos sia mesan dei, mais ita moos hetan moris nima-nimak ho Nia. Dadi nunabee, baa ita mak sei moris neꞌe? Ita hanesan ema mak nalai sita. Itakaan bei uluk mak fiar baa Naꞌi Maromak, sia hanesan ema mahobun mak nariik nalik, atu foo babiit baa ita. Mais kalo ita sei tatalik ho sala, ita halai todan. Ita musti soe hela sala hotu-hotu, nebee ita bele halai biit. Naꞌi Maromak duꞌuk mak boi ita atu tuir sita malu neꞌe. Dadi ita musti haterus aan halai toꞌo marak rohan. Ita moos musti hatutuk matan baa Kristus dei, keta titu karuk-kwana. Nia mak loke dalan nodi tulun ita, nebee ita bele fiar baa Naꞌi Maromak. Hanoin ka, lale? Baa oras Yesus terus susar iha ai karuus, ema tolak nahaat Nia, mais Nia naterus aan bei-beik. Nia natene, kalo susar nia siku, Niakaan neon diꞌak ona. Lia nia tebes. Nia mate, hotu Naꞌi Maromak foti Nia atu nabesi aan iha Naꞌi Maromak sorin kwana, nebee Sia rua kaer ukun bele-bele. Masik ema nalo aat baa Nia moos, Nia naterus aan dei. Keta haluꞌa Yesus Niakaan susar neꞌe, nebee emi moos bele haterus aan bei-beik. Naꞌi Maromak deꞌan ita atu nanorin ita, hanesan ama deꞌan oan atu nanorin oanEmi sakar lia aat sia tiꞌan, mais sei la sakar makaꞌas toꞌo emikaan raa nakduar. Nunia tebes ka? Arumak emi haluꞌa Naꞌi Maromak Manfatin mak Nia katak tiꞌan baa emi, hanesan aman dale baa oan naꞌak,“Oa!Kalo Naꞌi Maromak taa ukun atu nodi nanorin o, nebee o moris tuir dalan loos,keta titu haraik!Kalo Nia deꞌan o atu nanorin o,keta neon kiꞌik. Tan Naꞌi Maromak deꞌan ema mak Nia nadomi.Tebes! Ema hotu-hotu, mak Nia simu dadi baa Niakaan oan,Nia nanis deꞌan atu nanorin.”Ayub 5:17; Lia Fuan Tateꞌan 3:11-12 Tan baa nia, kalo Naꞌi Maromak deꞌan emi atu nanorin emi nebee moris tuir dalan loos, haterus aan baa. Nia nalo nunia, tan emi neꞌe, Niakaan oan. Aman musti deꞌan oan atu nanorin oan, toꞌo natene moris tuir dalan loos. Kalo Naꞌi Maromak la deꞌan emi nodi nanorin emi nuꞌu Niakaan oan seluk sia, neꞌe naꞌak, emi lahoos Niakaan oan. Ita nanis hanono baa itakaan ama susun iha raiklaran neꞌe, tan nia mak deꞌan no nanorin ita baa oras ita sei kiꞌik. Lia nia loos. Mais ita musti hanono baa Naꞌi Maromak liu tan tenik, tan Nia, itakaan Ama iha laleꞌan. Nia deꞌan no nanorin ita, nebee ita moris tuir Niakaan dalan loos. Itakaan ama susun deꞌan no nanorin la oras dei tuir saa mak nia naneo diꞌak. Mais Naꞌi Maromak natene tebe-tebes lia saa mak ita musti hatene. Nia deꞌan no nanorin ita, nebee ita moris loos hanesan Nia. Kalo ita kona deꞌan, la midar nanis. Mais kleu-leur itakaan neon moos noku, tan ita hatene tiꞌan atu moris tuir Naꞌi Maromak beer. (12-13) Mamaluk sia! Hakbiit liman mak kole tiꞌan. Hamaan ain mak todan tiꞌan. Keta halai kali aan, mais halai hatutuk, nebee ema mak kole karin tiꞌan moos, netan babiit atu nalai bei-beik. Hakbiit neon atu haterus aan bei-beik hodi fiar baa Kristus.Yesaya 35:3; Lia Fuan Tateꞌan 4:26 (-) Keta dudu Naꞌi Maromak laran diꞌakMamaluk sia mak fiar baa Kristus! Emi musti hariik metin moris diꞌak ho malu. Harui aan makaꞌas moris moos, tan ema mak la moris moos, la bele naree Maromak. Hakbiit malu neon, nebee keta toꞌo emi balu seꞌi kotuk baa Naꞌi Maromak no la horan Niakaan laran diꞌak. Daka diꞌa-diꞌak, nebee keta rai hirus baa malu. Hirus malu nia, hanesan raso moruk mak nahaat ita.Hanoin Hikar Dalan Moris 29:18 Daka diꞌa-diꞌak, nebee keta emi ida nalo lia kfoꞌer. Nebee keta titu haraik Naꞌi Maromak, hanesan Bei Isak oan ulun Esau. Baa loron nia, Esau fila nodi salaen, hotu nusu haan bikan ida nosi alin Yakob. Tan Esau salaen basuk, nia faꞌan niakaan beran oa ulun, bodik sosa haan bikan ida.Lia Uluk Fohon 25:29-34 Mais la kleur, Esau neon sadiꞌa. Baa oras aman Isak atu nusu Naꞌi Maromak foo matak-malirin oa ulun baa Esau, Isak la bele nusu tenik bodik Esau ona, tan Esau soe butan niakaan beran oa ulun nia tiꞌan. Masik Esau tanis nanseꞌur aan moos, nia la bele netan nikar.Lia Uluk Fohon 27:30-40 Lia nuneꞌe, mamaluk sia! Ita bele mai baa Naꞌi Maromak tuir dalan foun mak Nia loke tiꞌan bodik ita. Uluk aan, bei uluk sia la bele nunia. Baa oras Naꞌi Maromak namate menon no sia, sia nein kreꞌis baa foho ida naran Sinai. Iha foho leten nia, haꞌi laka no anin dadurus. Nakukun luri moos nakalus nola foho nia, toꞌo sia nataꞌuk tebe-tebes. Baa oras nia moos, sia rona kfui lian. Hotu, Naꞌi Maromak lian makaꞌas sai nosi foho nia. Rona nola nunia, sia hetak nataꞌuk, toꞌo nusu baa Bei Musa naꞌak, “Adeei! Ami la bele terus rona lia maliak neꞌe ona!”Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 19:16-22, 20:18-21; Hanoin Hikar Dalan Moris 4:11-12, 5:22-27 Tebes! Sia la bele terus, tan lia mak Naꞌi Maromak naruka nia, todan liu resik. Nia katak naꞌak, “La bele sama foho neꞌe. Masik ema raiklaran ka, osa ka, lotuk ka, la bele! See mak sama, musti kona tuda fatuk toꞌo mate.”Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 19:12-13 Tebes. Saa mak sia naree iha foho nia, nalo sia nataꞌuk tebes. Toꞌo Bei Musa duꞌuk moos kiki tan nataꞌuk.Hanoin Hikar Dalan Moris 9:19 Mais oras neꞌe, dalan baa Naꞌi Maromak nakloke tiꞌan toꞌo ita bele dale duꞌuk ho Nia. Oras neꞌe, ita mai iha foho ida naran Sion. Iha nia moos noo kota Yerusalem. Lahoos kota Yerusalem iha raiklaran, mais kota Yerusalem foun iha laleꞌan, mak Naꞌi Maromak Niakaan tofatik. Iha nia, Niakaan makbukar laleꞌan waꞌin lo-loos nadahur bele-bele. Kota nia moos dadi baa libur malu fatik, bodik ema hotu-hotu mak fiar baa Kristus. Naꞌi Maromak nalo hakerek iha laleꞌan atu nakerek siakaan naran ida-idak. Iha nia, Naꞌi Maromak atu leno nodi tetu ema hotu-hotu moris. Iha nia moos, libur malu fatik bodik ema hotu-hotu mak uluk aan Naꞌi Maromak simu tan siakaan fiar. Iha nia moos, Yesus dadi baa ailalete bodik Naꞌi Maromak no ema raiklaran. Yesus mate naduar raan, nebee Naꞌi Maromak namate menon foun no ita. Yesus raan nia nalirin Naꞌi Maromak neon. Mais, Yesus raan seluk nosi Habel raan. Iha lia Kain no Habel, ita hatene haꞌak, baa oras Kain noꞌo Habel, Habel raan mak nakduar nia, nalo Naꞌi Maromak laran manas, toꞌo natuun kastikar baa Kain.Lia Uluk Fohon 4:10 Taꞌan tilun, rona diꞌa-diꞌak saa mak Naꞌi Maromak atu dale baa emi. Keta halo nuꞌu bei uluk sia mak dudu sees Bei Musa dalen, baa oras nia dadi Maromak makoꞌan iha raiklaran. Etuk, Naꞌi Maromak natuun kastikar baa sia. Saa tenik no ita! Kalo ita la hoꞌuk rona Niakaan dale nosi laleꞌan, Nia atu natuun kastikar todan liu baa ita.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 20:22 Baa oras itakaan bei uluk sia nariik iha foho Sinai, Naꞌi Maromak lian makaꞌas toꞌo nalo rai kakekuk. Oras neꞌe, Nia nameno naꞌak,“Haꞌu atu kalo raiklaran kakekuk dala ida tenik,mais lahoos raiklaran mesan mak kakekuk dei,tan laleꞌan moos nakdoko tuir.”Hagai 2:6 Baa oras Naꞌi Maromak dale naꞌak, Nia atu nalo hotu-hotu nakdoko “dala ida tenik”, neꞌe naꞌak, Naꞌi Maromak atu doko hotu-hotu mak Nia naseꞌi tiꞌan iha laleꞌan no raiklaran, toꞌo mak la bele naterus aan, lakon mohu. Hodi nunia, mak bele naterus aan atu nein nafati. Ita sotir tan Naꞌi Maromak kaer ukun iha laleꞌan. Niakaan ukun nia la bele dodok. Tan Nia nakara simu ita dadi baa Niakaan ema, ita musti hamulak nohuun hodi loꞌu-sudur baa Nia, tan Nia makaꞌas kaliuk! Mais ita moos musti sintidu, tan Maromak hahibun hanesan haꞌi mak sunu namohu hotu-hotu.Hanoin Hikar Dalan Moris 4:24 Ita musti moris diꞌak ho maluMamaluk sia! Noo lia hira mak haꞌu atu kfoo katene baa emi nuneꞌe:Keta haluꞌa hadomi malu nohuun. Keta haluꞌa atu halua laran simu ema iha emikaan uma. Dala ida mamaluk naꞌin hira simu ema nunia, mais sia natene nodi baa, ema nia sia, Naꞌi Maromak Niakaan makbukar laleꞌan.Lia Uluk Fohon 18:1-8, 19:1-3 Keta haluꞌa tau matan baa ema iha bui. Musti tulun sia, hanesan emi duꞌuk mak kona kohi.Keta haluꞌa tulun ema mak kona tonan. Haliku sia diꞌa-diꞌak, hanesan emi duꞌuk mak kona tonan nia. Hafoli lia feen-laꞌen, tan lia nia, lia moos. Keta toꞌo lia moos nia, dadi sasobo. Naꞌi Maromak nanis kastikar ema mak nakur biti-kluni. Keta rotus osan. Emi musti horan toꞌo baa saa mak emi hoo. Tan Naꞌi Maromak dale tiꞌan naꞌak,“Haꞌu la kaluꞌa kedan emi.Haꞌu la klaꞌo kela emi.”Hanoin Hikar Dalan Moris 31:6, 8; Yosua 1:5 Dadi hakbiit emikaan neon, hanesan noo ema nakerek naꞌak,“Tan haꞌukaan Ulun mak tulun haꞌu,haꞌu la kataꞌuk.Masik ema koko haꞌu moos,haꞌu la kakoen.”Kananuk Sia 118:6 Keta haloon hikar baa ukun-badu tuan, mais fiar baa Kristus nohuunKeta haluꞌa baa sarani ulun sia mak nanorin Maromak Manfatin baa emi. Hanoin siakaan moris dalan diꞌa-diꞌak, hodi haninu siakaan fiar. Tan sia fiar naꞌak: Yesus Kristus la filas aan kedan.Nia nafati hori uluk,oras neꞌe, toꞌo nima-nimak. Tan lia nia, keta tuir hanorin kaleꞌuk. Naꞌi Maromak nakbiit emikaan neon tiꞌan, nodi natudu laran diꞌak baa emi. Nia nalo nunia, mais lahoos tan emi tuir ukun-badu haa-hemu mak la noo folin. Uluk aan, iha Naꞌi Maromak Niakaan Batane Hamulak lalawar, noo sera fatik bodik ema natetu sera tunun baa Naꞌi Maromak. Naꞌilulik mak naliku iha Batane Hamulak nia, bele naa naꞌan sera iha sera fatik nia. Mais oras neꞌe, ita hoo sera fatik seluk.Ema balu naꞌak, sera fatin nia, fatik mak hodi hanoin Naꞌi Yesus mate. Naꞌilulik tuan la bele naa iha nia. Uluk, sura tinan naꞌilulik boot nodi sera tunun raan, baa natetu iha Naꞌi Maromak Keꞌan Lulik Kaliuk. Hodi nunia, Naꞌi Maromak naluꞌa lakon siakaan salan. Nola raan hotu, sia nodi isin baa tunu iha kota luan.Ukun-badu Naꞌilulik 16:27 Yesus moos nunia. Nia dadi baa sera, nebee Naꞌi Maromak kasu mohu ema raiklaran salan. Baa oras nia mate, ema moos dada nodi Nia atu baa noꞌo iha kota Yerusalem luan. Tan lia nia, ita musti mai baa Yesus hodi fiar Nia nohuun. Masik ema nahaat ita, ita simu dei, hanesan Nia. Ita hein heik iha raiklaran neꞌe. Mais ita haloon, nebee hein iha laleꞌan toꞌo nima-nimak. Tan Yesus dadi sera tiꞌan bodik ita, ita lalika buka sera tunun ona atu hatetu baa Naꞌi Maromak. Mais ita musti hatetu sera tonun mak foti-nahaas Niakaan naran. No tenik, keta haluꞌa halo lia diꞌak bodik ema seluk. Kalo sia buka saa, tulun baa. Hahalok nunia sia hanesan sera mak nalo Naꞌi Maromak neon diꞌak. Musti hanono baa sarani ulun hotu-hotu mak naliku emi, tan sia daka emikaan kmalar loron-kalan. Nosi ikus, sia musti nataa nosi siakaan serwisu iha Naꞌi Maromak oin. Dadi, rona baa sia diꞌa-diꞌak, nebee sia bele nataa nodi neon diꞌak. Keta toꞌo sia nataa nodi neon dodok, tan emi laꞌo hela Kristus dalan moris. Tan kalo nunia, emi la sotir ona. Ema mak nakerek neꞌe, namulak bodik ema IbraniMamaluk sia, keta haluꞌa hamulak bodik ami. Ami hatene amikaan neon loos nanis. Ami moos beer halo lia diꞌak nohuun. Kaliuk tenik, hamulak nebee haꞌu kbele fila lai-lais baa emi. (20-21) Naꞌi Maromak nia, mak nalo ita neon noku. Haꞌu kakroꞌan, nebee Nia tulun emi toꞌo emi bele halo tuir Niakaan hakara hotu-hotu. Nebee, Nia moos tulun ita hotu-hotu, toꞌo dadi baa ema mak nalo Nia neon diꞌak. Naꞌi Maromak nodi Yesus Kristus raan mak nakduar, atu namate menon foun no ita. Mamenon nia nafati toꞌo nima-nimak. Naꞌi Maromak moos nalo itakaan Naꞌin Yesus Kristus moris nikar. Oras neꞌe, Yesus Kristus naliku ita hanesan makbalin makaꞌas. Etuk, ita foti-hahaas Niakaan naran, hodi tonu Nia nohuun! Tebes! (-) DameMamaluk sia! Haꞌu kusu nebee emi simu haꞌukaan hakerek neꞌe hodi laran maluak. Hakerek neꞌe, badak dei. Haꞌu kbeer nebee emi hotu-hotu hatene haꞌak, itakaan maluk Timotius sai nosi bui tiꞌan. Kalo nia mai lai-lais baa haꞌu, ami rua bele-bele baa emi. Haꞌu ksolok dame baa emikaan ulun sia, no emi hotu-hotu mak fiar baa Yesus Kristus. Mamaluk sia nosi rai Italia moos solok siakaan dame. Haꞌu kakroꞌan, nebee Naꞌi Maromak natudu laran diꞌak baa emi hotu-hotu.Nunia dei. Hakerek nosi ema sarani ulun ida naran Yakobus mak foin laꞌo nela siakaan bei uluk hanorin nodi fiar naꞌak, YesuTabeTabe nosi haꞌu, Yakobus. Haꞌu neꞌe, Naꞌi Maromak no Naꞌi Yesus Kristus siakaan ain-liman.Haꞌu kakerek neꞌe bodik emi, ema Yahudi mak tuir Naꞌi Yesus tiꞌan, mak nein iha fatin hotu-hotu iha ema rain.Lia Yunani naꞌak “bodik ema klubun sanulu resin rua mak moris lema rai.” Hodi nunia, Yakobus nakerek bodik ema Yahudi sia mak simu sarani tiꞌan.Mateus 13:55; Markus 6:3; Kristus Klosan Lian 15:13; Galatia 1:19 Kalo hetan susar, haterus aan hodi fiar baa Naꞌi MaromakHaꞌukaan mamaluk sia! Haꞌu kakara katak lia nuneꞌe: kalo hetan susar oi-oik, keta neon kiꞌik. Simu hodi neon boot, tan noo folin. Tan ita hatene haꞌak, kalo ita terus susar hodi fiar baa Naꞌi Maromak bei-beik, itakaan neon nanis hetak biit. Tan baa nia, ita lalika halai hela susar. Mais ita terus susar, toꞌo mohu. Hodi nunia, itakaan fiar dadi tetuk, no ita la mukit kois. Kalo husu lia ida baa Naꞌi Maromak, keta neon ruakKalo ita horan benar no la hatene dalan nabee mak diꞌak bodik ita, ita bele husu matenek hosi Naꞌi Maromak. Nia nanis foo nodi laran maluak, tan Nia nakara ita husu baa Nia nunia. Mais keta husu hodi neon ruak. Fiar tebe-tebes haꞌak, Naꞌi Maromak bele foo saa mak ita husu. Kalo ita husu hodi neon ruak, itakaan fiar dadi hanesan laloran mak anin nuu nakdiuk saꞌe-tuun, la tuir dalan. (7-8) Ema mak maus nawae nunia, la kaer metin lia loos iha siakaan moris. Keta haneo Naꞌi Maromak atu tulun ema oin nunia. (-) Ema mukit no ema maksoinEma mukit mak fiar baa Naꞌi Yesus musti neon boot, tan Naꞌi Maromak foti sia tiꞌan dadi baa Niakaan ema. (10-11) Ema maksoin mak fiar baa Naꞌi Yesus moos musti neon boot, tan Naꞌi Maromak nanorin sia nebee keta loko aan. Oras neꞌe, sia natene siakaan sasoin iha la oras dei, hanesan ai funan fuik mak nafuna kabaas. Mais la oras loro tunu, maran mohu. Nunia moos, maksoin siakaan sasoin.Yesaya 40:6-7 (-) Lia diꞌak mai nosi Naꞌi Maromak lahoos lia aatEma mak terus susar toꞌo nakbois, sia sotir, tan nosi ikus, sia simu saseban mak Naꞌi Maromak nameno tiꞌan bodik ema mak nadomi Nia. Sia atu simu moris nima-nimak nosi Naꞌi Maromak, hanesan ema mak netan nola fafaꞌek sita malu, simu sabeo sita malu. Hanoin! Kalo emi kona sokur toꞌo beer halo sala, keta dale haꞌak, “Naꞌi Maromak mak koko haꞌu.” Tan Naꞌi Maromak la dala ida beer nalo sala. Nia moos la koko ema atu nalo sala. Tan sala sai nosi ema neon duꞌuk. Ema beer nalo aat, hotu sia feur kakutak baa lia aat. Sia nakotu atu nalo aat, hotu nalo tuir kakotun aat nia. Mais nosi ikus, Naꞌi Maromak natuun ukun mate baa ema mak nalo aat nunia. Mamaluk sia mak haꞌu kadomi! Keta kona beꞌur tan lia neꞌe sia. Lia aat sia la mai nosi Naꞌi Maromak. Mais matak-malirin no lia diꞌak hotu-hotu tuun mai nosi Nia. Nia mak naseꞌi loro no fulan no fitun sia. Buat nia sia lori baa-mai iha laleꞌan, no siakaan lalatak seluk aan nohuun. Naꞌi Maromak mesan mak la seluk aan. Naꞌi Maromak lia kakotun bodik ita nuneꞌe: Nia foo Niakaan Manfatin loos baa ita. Nia moos nodi Manfatin nia, foo moris baa ita. Nosi hotu-hotu mak Nia naseꞌi iha raiklaran neꞌe, Nia boi nola ita dadi baa Niakaan liman rasan ulun. Rona hodi halo tuir Maromak ManfatinMamaluk sia mak haꞌu kadomi! Haꞌu katak lia nuneꞌe: keta dale, surak dale. Diꞌak liu, hanono ema seluk diꞌa-diꞌak. Keta kanarak karin. Tan ema mak kanarak la bele moris loos tuir Naꞌi Maromak hakaran. Tan baa nia, emi musti sunu mohu sala hotu-hotu nosi emikaan moris, nuꞌu ema nafaho toꞌos, hotu sunu krehut sia. Hakraik aan simu Maromak Manfatin, tan Manfatin nuꞌu fini mak Nia furi baa emikaan neon. Kalo emi simu nunia, Nia sori emi nosi sala, no foo moris nima-nimak baa emi. Kalo emi hatene Maromak Manfatin tiꞌan, emi musti halo tuir. Keta rona loos dei! Kalo emi rona mais la halo tuir, emi tolek aan duꞌuk. (23-24) Tan ema mak rona Maromak Manfatin mais la nalo tuir, nia nuꞌu ema mak leno oin baa lalenok, hotu seꞌi kotuk baa lalenok nia, naluꞌa kedas ilas. (-) Keta nunia! Emi musti leno diꞌa-diꞌak Maromak Manfatin, tan Manfatin nia tetuk. Kalo emi hanono hodi halaꞌok hotu Manfatin nia, Naꞌi Maromak nanis natuun matak-malirin baa emikaan hahalok hotu-hotu. Keta toꞌo Manfatin nia tama tilun karuk, borut tilun kwana! Kalo ema ida nafolin aan ema moon, mais nia la natene daka ibun, ema nia beꞌur duꞌuk aan! Niakaan moris moon nia, butan dei. Ema mak tebe-tebes moris moon, nia moris loos no moon iha Ama Maromak oin. Nia tulun ina faluk no lawarik kiak sia. Nia la nanono baa ema raiklaran sasuꞌat. Keta fihir oin haꞌak see mak boot, see mak kiꞌikMamaluk sia! Ema mak fiar baa itakaan Naꞌin makaꞌas Yesus Kristus, nia la fihir oin. Lia hatetek nuneꞌe: noo ema naꞌin rua tama baa emikaan uma hamulak. Ida tau faru maksinak. Kadeli mean moos nakonu liman fuan. Mais ida seluk tau faru kadoor. Hotu emi halau aan simu ema mak tau faru maksinak, hodi hatuur nia baa fatin diꞌak iha oin. Mais ema mak tau faru kadoor, emi haruka haꞌak, “O mariik iha kotuk baa!” Lale emi haruka haꞌak, “Tuur baa rai dei!” Keta nunia! Tan kalo emi fihir oin nunia, emi nuꞌu makotu lia mak la moon. Kakutak aat dada nola emi tiꞌan. Mamaluk sia mak haꞌu kadomi! Naꞌi Maromak boi ema mukit iha raiklaran neꞌe, nebee siakaan fiar bele dadi hanesan sasoin. Nia moos boi sia tama baa Niakaan hutun-renu, tuir saa mak Nia nameno bodik ema mak nadomi Nia. Mais kalo emi fihir oin nunia, emi hahaat ema mukit sia, masik sia la nalo aat baa emi. Emi haluꞌa tiꞌan see mak tonan emi? Lahoos ema mukit, mais maksoin mak naseꞌi lia, hotu dada nakdiuk emi baa moon-metan. Sia mak netan midar, emi hetan mamuk. Emi neꞌe, Naꞌi Yesus eman. Mais maksoin sia nahaat Niakaan naran. Tan saa emi haniꞌis aan ho sia? Diꞌak liu, tuir ukun-badu kabaas iha Hakerek Moon mak naꞌak, “Hadomi ema seluk, nudaar hadomi isin lolon duꞌuk.”Ukun-badu Naꞌilulik 19:18 Hanoin! Kalo emi fihir oin no hola loos maksoin neon, emi hakur ukun-badu nia tiꞌan. Ema mak moris nalo tuir hotu Naꞌi Maromak Ukun-badu, mais nakur ukun-badu ida neꞌe, nia nakur nola Ukun-badu hotu-hotu. Tan Naꞌi Maromak naruka naꞌak, “Keta hakur biti-kluni.” Nia moos naꞌak, “Keta hoꞌo ema.” Neꞌe naꞌak, kalo emi la hakur biti-kluni, mais emi hoꞌo ema, emi hakur hola Ukun-badu hotu-hotu.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 20:13, 14; Hanoin Hikar Dalan Moris 5:17, 18 Tan lia nia, kalo emi hakara dale lia ida, musti hanoin uluk nuneꞌe: Naꞌi Maromak mak atu nakotu naꞌak, ita tuir Niakaan Ukun-badu ka, lale. Niakaan Ukun-badu bele sori ita nosi Niakaan hahibun, surak ita tuir hotu. Naꞌi Maromak la titu ema mak dadomin lalek. Mais kalo ita hadomi ema seluk, Nia moos nadomi ita. Ita lalika hataꞌuk Niakaan kastikar, tan Nia sura hotu tiꞌan. Kalo ita fiar tebe-tebes baa Naꞌi Maromak, ita halo lia diꞌakMamaluk sia! Kalo ema ida dale naꞌak, nia fiar baa Naꞌi Maromak, mais nia la nalo lia diꞌak, niakaan fiar nia la noo folin. Fiar oin nunia, la bele sori nia. Lia hatetek nuneꞌe: Noo maun mak mukit, lale, biin mak mukit. Sia la noo tais, la noo haan bodik haa. Mais emi la tulun sia. Emi dale loos haꞌak, “Laꞌo diꞌa-diꞌak, lale anin tama! Keta mate salaen! Nebee Naꞌi Maromak natuun matak-malirin baa o!” Kalo emi dale nunia mais la tulun sia, folin saa? La noo! Kalo emi dale haꞌak emi fiar, mais emi la halo tuir emikaan fiar nia, lia nia la toꞌo dauk. Fiar oin nunia, lahoos ‘fiar’. Tan fiar nunia la noo folin, nuꞌu fiar mak mate tiꞌan. Noo ema foti lia naꞌak, “Ema balu fiar baa Naꞌi Maromak, mais sia la nalo diꞌak. Balu tenik, nalo diꞌak, mais sia la nodi Maromak.” La bele nunia! Tan hahalok diꞌak natudu itakaan fiar isin. Kalo o la malo hahalok diꞌak, haꞌu la kbele karee okaan fiar isin. Tan ita hatudu itakaan fiar isin hodi itakaan hahalok diꞌak. Emi fiar hanorin mak naꞌak, “Naꞌi Maromak, ida dei. Seluk la iha.” Tebes! Hanorin nia loos! Mais diabu sia moos fiar hanorin nia, toꞌo sia kiki no nataꞌuk. Mais siakaan fiar la no isin, tan sia la nalo diꞌak kois. Dadi keta haneo haꞌak, fiar hodi kakutak dei toꞌo tiꞌan. Lale! Fiar mak la noo isin, la noo folin. Lia nia malorek tiꞌan! Hola knaninuk hosi itakaan bei uluk Abraham. Naꞌi Maromak naruka nia atu sera oan duꞌuk. Bei Abraham moos tuir haruka nia, toꞌo nodi oan Isak sera iha taroman leten. Tan baa nia, Naꞌi Maromak nafoli naꞌak, “Abraham nia, ema loos.”Lia Uluk Fohon 22:1-14 Abraham fiar baa Naꞌi Maromak toꞌo nalaꞌok haruka nia. Hodi lia kakaer nia, ita hatene niakaan fiar nia tetuk no nesan. Lia neꞌe sia hotu-hotu natoꞌo lia iha Hakerek Moon mak naꞌak, “Abraham fiar baa Naꞌi Maromak. Hotu Naꞌi Maromak nafoli nia naꞌak, ema loos.” Noo tenik hakerek naꞌak, “Abraham nia, Naꞌi Maromak belun.”Lia Uluk Fohon 15:6; 2 Lia Rai Israꞌel no Rai Yahuda 20:7; Yesaya 41:8 Lia neꞌe malorek tiꞌan. Naꞌi Maromak nafoli ema naꞌak, ema loos, kalo noo halaꞌok diꞌak mak natudu siakaan fiar isin. Tan fiar loos dei, la toꞌo. Knaninuk seluk nosi Ina Rahab, mak uluk feto aat. Baa oras ema Yeriko sia buka ema Israꞌel siakaan ema mak nateke sia, Rahab subar sia. Nia naruka sia nalai sai nosi kota tuir dalan seluk, nebee ema keta kohi sia. Tan Rahab niakaan hahalok diꞌak nia, Naꞌi Maromak nafoli nia naꞌak, ema loos.Yosua 2:1-21 Hanoin! Kalo ita dale haꞌak ita fiar baa Naꞌi Maromak, mais ita la halo lia diꞌak, itakaan fiar nia la no folin. Fiar nia, nuꞌu isin lolon mak la no nawan, tan mate tiꞌan. Hetu ibun diꞌa-diꞌakMamaluk sia! Ema waꞌin nakara dadi ema manorik bodik ema makfiar sia. Diꞌak dei! Mais hanoin diꞌa-diꞌak, tan Naꞌi Maromak atu leno ema manorik todan liu ema seluk sia. Dadi keta foti karin ema atu dadi manorik. Ita hotu-hotu maus monu baa sala oi-oik. Mais kalo ema bele netu nola ibun, ema nia bele babilan niakaan moris tomak. Hola hatetek hosi kuda. Ita babilan kuda boot atu tuir itakaan hakara, hodi fareꞌu loos dei. Hatetek seluk nosi roo. Anin makaꞌas nuu nakdiuk roo boot, tuir anin nakara. Mais hodi ai fafofen kiꞌik oan ida, ema roo bele babilan nola roo tuir niakaan hakara. Nunia moos itakaan ibun. Ibun kiꞌik, mais bele naseꞌi lia boot basuk!Haꞌi lutan oan bele sunu mohu alas boot ida. Nunia moos, itakaan ibun. Ita bele hodi itakaan ibun nahaat lia waꞌin, toꞌo nadodok itakaan moris tomak. Lia aat lear iha raiklaran neꞌe sai nosi ema ibun. Diabu ulun moos nodi ema ibun nalaꞌok niakaan aꞌaat. Ema bele namaus nola buat fuik sia nuꞌu asu fuik, samea, manu fuik, no naꞌan tasi. Mais la noo ema ida mak bele namaus nola ibun. Tan ibun nia, buat madaꞌek aat ida. Nia nuꞌu raso mak naneꞌe lema isin lolon tomak, toꞌo noꞌo ema. (9-10) Hodi ibun mesak ida, ita tonu ema no ita hahaat ema. Lia nia la fatan! Ita hodi ibun tonu Ama Maromak. Hotu ita hodi ibun nia hahaat ema mak Maromak naseꞌi tuir Niakaan ilas. Tan saa halo nunia?Lia Uluk Fohon 1:26 (-) Wee matan ida la bele nasai wee miis bele-bele no wee meer. Hudi la bele nafua batar. Batar la bele nafuli anggor fuan. Tan ai horis ida-idak nafua tuir niakaan oik duꞌuk.Hakerek Moon lia Yunani naꞌak, ema la bele kuꞌu ai fuan συκῆ (sukei) hosi ai huun ἐλαία (elaia). No ema la bele kuꞌu fuan ἄμπελος (ampelos) hosi ai huun συκῆ (sukei). Ita la bele kuru wee miis hosi debu wee meer. Matenek mak mai nosi Naꞌi MaromakEma mak hanoin naruk no ema mak kakutak matenek, siakaan lisan nuꞌu saa? Lisan nuneꞌe. Sia la naksaꞌek aan, tan sia natene naꞌak, siakaan matenek nia mai nosi Naꞌi Maromak. Sia natudu matenek nia nodi lisan diꞌak. (14-15) Mais ema mak hirus ema no ema mak buka nahonu ema, sia keta loko aan dale naꞌak, sia matenek, tan sia dale tolek. Lisan nunia la tuun mai nosi Naꞌi Maromak, mais mai nosi ema raiklaran beer duꞌuk no nosi diabu. (-) Ema mak hirus ema no nakaat ema, nanis sia moos tokar lauk no nalo aat oi-oik. Kalo ita simu matenek mak tuun nosi Naꞌi Maromak, dala uluk, ita moris moon. Hotu lisan nia nahoris kakutak malirin, neon naruk, laran luan, no hahalok diꞌak. Lisan nia moos nalo ita la kliꞌis no la oin-kotuk. Ita hakneter ema no moris mamatek. Kalo ita halo ema dame malu, neꞌe naꞌak ita furi fini dame mak atu nahoris lia diꞌak oi-oik. Keta tuir raiklaran beerHaꞌu krona emi toe malu no hakaat malu. Lia nia sia mosu mai nosi nabee? Lia nia sia mosu mai, tan noo ema iha emikaan klaran mak buka nafurak aan duꞌuk. Emi harui aan atu hetan buat ida, mais liman la toꞌo. Hotu emi hirus malu, toe malu no hakaat malu, toꞌo la hataꞌuk hoꞌo ema.Hanoin! Emi la hetan mak emi buka, tan emi la hamulak hodi husu baa Naꞌi Maromak. Mais kalo emi husu tuir emikaan beer aat duꞌuk, emi nanis la hetan. Masik hamulak hakotu ai no fatuk moos, emi la hetan. Emi huun, ema mahalo lia kfoꞌer, nuꞌu feen-laꞌen mak nahaat uma kain duꞌuk. Kalo hametis aan ho raiklaran beer, emi funu Naꞌi Maromak. Hakerek Moon naꞌak, “Naꞌi Maromak rai Kmalar Lulik baa itakaan neon. Kmalar Lulik beer nebee ita rai tomak neon baa Naꞌi Maromak.” Naꞌi Maromak moos nakara foo tuꞌan Niakaan laran diꞌak baa ita. Tan Hakerek Moon naꞌak:“Naꞌi Maromak sakar ema mak naksaꞌek aan,mais Nia natudu laran diꞌak baa ema mak naraik aan.”Lia Fuan Tateꞌan 3:34 Tan Naꞌi Maromak mak itakaan Ulun, ita musti sera isin lolon baa Nia hodi tuir Niakaan beer. Keta tuir diabu ulun beer, mais musti sakar nia makaꞌas, nebee nia nalai nela emi. Harui aan atu moris neon mesak ho Naꞌi Maromak. Hodi nunia, Nia kreꞌis baa emi.Emi mak moris kadoor, musti hamoos emikaan moris. Emi mak neon ruak, musti tuir lo-loos Naꞌi Maromak dalan. Keta sees karuk-kwana. Kleur tiꞌan emi moris hafurak aan hodi hanasa hahaek. Oras neꞌe hanawa ona! Diꞌak liu halo neon aat hodi tanis, tan emi neon ruak no emi halo sala tiꞌan. Kalo emi hatene aan haꞌak, emi la fatan hariik iha Naꞌi Maromak oin, Nia atu foti emi dadi ema mak fatan iha Niakaan oin. Keta dale hadois emaMamaluk sia! Keta dale hahaat malu naran. Kalo dale hahaat malu naran no sasuꞌat malu, emi hakur Naꞌi Maromak ukun-badu mak naꞌak, “Hadomi maluk nudaar hadomi isin lolon duꞌuk.” Kalo emi hakur ukun-badu nia, emi haksaꞌek aan aas liu Naꞌi Maromak ukun. Naꞌi Maromak duꞌuk mak nakadak ukun nia. Nia mak noo beran atu nakotu itakaan lia. Nia noo beran atu sori ita. Nia moos noo beran taa ukun mate baa ita. Mais emi la hoo beran atu hakotu ema lian. Neꞌe naꞌak, emi moos la hoo beran atu dale hahaat malu naran. Keta hameno karinKeta hameno karin haꞌak, “Ohin loron, lale awan, ami baa kota nebaa atu hein tinan ida iha nia. Ami atu baa buka moris iha nebaa!” Keta hameno kedan nunia, tan emi la hatene saa mak atu dadi baa awan. Ema raiklaran moris la oras dei, nuꞌu ababun tubu, hotu lakon.Lia Fuan Tateꞌan 27:1 Diꞌak liu emi dale haꞌak, “Kalo Naꞌi Maromak nadomi, ita bele moris. Kalo Naꞌi Maromak nakara, ita bele halo nuneꞌe.” Kalo emi la dale nunia, emi ibun boot loos dei. Emi sala tiꞌan, tan haluꞌa lakon Naꞌi Maromak. Hanoin diꞌa-diꞌak! Ema mak natene lia loos, mais la nalo tuir, nia nalo sala tiꞌan. Ema maksoin tonan ema mukit(1-6) Emi, ema maksoin sia! Hanoin diꞌa-diꞌak! Emi hatoos kansera baa ema mak serwisu susi ruin bodik emi. Oras neꞌe siakaan kosar ween folin, nahii nasee emikaan tolek nia. Naꞌi Maromak Mak Boot Kaliuk moos rona tiꞌan.Hanoin Hikar Dalan Moris 24:14-15Emi moris iha raiklaran neꞌe, hafurak aan hodi tuir emikaan beer dei, toꞌo emi nuꞌu karau bokur mak ema atu noꞌo ona. Tan emi taa ukun tiꞌan hodi hoꞌo ema diꞌak mak la bele sakar emi.Emi, ema maksoin sia! Hadiꞌa aan tanis ona, tan susar oi-oik atu kona emi. Emikaan naha sia, atu dodok mohu ona. Emikaan tais kabaas sia, fuhuk atu naa ona. Emikaan mean no mutin sia, atu la noo folin ona. Sia naa fila emi, nuꞌu haꞌi naa ai maran. Raiklaran atu falu fila ona, mais emi sei halau aan libur naha mamuk sia. Tan saa emi beik nunia? Naha mamuk nia sia dadi lia kakaer naꞌak, emi la hatene saa mak noo folin iha Naꞌi Maromak oin!Mateus 6:19 (-) (-) (-) (-) (-) Haterus aan iha susar laranMamaluk sia! Daka diꞌa-diꞌak hodi hein itakaan Naꞌin namaan aan tuun mai nikar, hanesan ema mafaho rai nein diꞌa-diꞌak toꞌos isin. Udan uluk fohon tuun, nia furi. Hotu, nia nein udan tau tenik nabokur niakaan ai horis. Kleu-leur ai horis nafua. Oras toꞌo, nia baa kuꞌu. Hakaꞌas aan hein nunia. Tan la kleur ona, itakaan Naꞌin atu namaan aan mai tiꞌan. Mamaluk sia! Keta hakmuuk malu. Tan ema mak nakmuuk malu nohuun, Naꞌi Maromak atu taa ukun baa sia! Haree dei, tan Makotu Lia nosi leten, nariik iha odamatan tiꞌan. Mamaluk sia! Tuir knaninuk nosi Maromak makoꞌan sia. Masik sia netan susar oi-oik, sia terus bei-beik. Ita mose ema mak terus susar. Knaninuk nuꞌu Bei Ayub! Nia netan susar oi-oik, mais naterus aan dei. Naꞌi Maromak neon monu baa nia, toꞌo Nia babilan nadiꞌak hotu-hotu bodik nia. Naꞌi Maromak nalo nunia, tan Nia laran diꞌak no nadomi nia.Ayub 1:21-22, 2:10; Kananuk Sia 103:8; Yakobus 1:2-3, 12 Lia harai aanMamaluk sia! Keta harai aan, tan lia nia, lia boot. Kalo hakara hatebes mamenon ida, lalika harai aan. Kalo mamenon nia tebes, haꞌak “tebes”. Kalo lale, haꞌak “lale”. Nunia toꞌo tiꞌan! Keta tuꞌan tenik, hodi harai aan temi ema raiklaran naran. Saa tenik, harai aan hodi temi Naꞌi Maromak iha laleꞌan naran. Keta nunia, nebee emi keta kona kastikar.Mateus 5:34-37 Hamulak mak mak noo beranKalo noo ema nosi ita mak neon susar, diꞌak liu namulak. Kalo noo ema nosi ita mak neon diꞌak, diꞌak liu nananu nodi tonu Naꞌi Maromak. Kalo noo ema nosi ita mak moras, diꞌak liu bolu ema sarani ulun sia. Husu sia tau mina nodi namulak, nebee Naꞌi Maromak beran nadiꞌak nola ema moras nia.Markus 6:13 Kalo hamulak bodik ema moras hodi fiar tebe-tebes baa Naꞌi Maromak, Naꞌi Maromak nanis nadiꞌak nola ema nia. Kalo ema nia nalo sala, Naꞌi Maromak moos kasu niakaan salan. Kalo ita katak hasai itakaan salan baa malu no hamulak baa malu, ita bele dadi diꞌak.Hanoin! Kalo ema moon namulak, niakaan hamulak nia noo beran. Naꞌi Maromak nanis simu. Hola knaninuk hosi Bei Elia. Nia, ema raiklaran nuꞌu ita. Mais baa oras nia namulak nebee keta udan, udan moos nanawa toꞌo tinan tolu no balun.1 Naꞌi Israꞌel Sia 17:1, 18:1 Nunia hotu, nia namulak tenik nebee udan tau nikar. Udan moos tau kedas. Hae nakmatak, toꞌos moos noo isin nikar.1 Naꞌi Israꞌel Sia 18:42-45 Mamaluk sia! Kalo ema ida nosi ita nalo sala toꞌo laꞌo nela Naꞌi Maromak dalan loos, diꞌak liu, mamaluk ida nodi nikar nia baa Naꞌi Maromak. Hanoin! Kalo ita tulun ema mak nalo sala nebee nia mai nikar baa Naꞌi Maromak, hotu nia la nalo sala tenik, ita sori ema nia, nebee nia bele moris no Naꞌi Maromak nohuun. Tan hodi nunia, Naꞌi Maromak kasu mohu niakaan salan lear.Lia Fuan Tateꞌan 10:12; 1 Petrus 4:8Haꞌukaan hakerek narohan baa neꞌe!Yakobus 1 Petrus Hakerek dala uluk nosi Petrus mak foin laꞌo nela siakaan bei uluk hanorin nodi fiar naꞌak, YesuTabe(1-2) Hakerek neꞌe nosi haꞌu, Petrus, mak Yesus Kristus klosan.Haꞌu kakerek neꞌe bodik emi mamaluk sia mak Naꞌi Maromak boi tiꞌan. Emi moris keke lema ema rain, iha rai Pontus, rai Galatia, rai Kapadokia, rai Asia no rai Bitinia.Mamaluk sia! Hori uluk fohon, Ama Maromak boi emi atu dadi baa Niakaan ema. Niakaan Kmalar Lulik namoos nola emikaan salan, nebee emi bele halo tuir ukun hotu-hotu mak Yesus Kristus natuun baa emi. Kalo emi halaꞌok Niakaan ukun nia sia, nuꞌu Naꞌi Maromak nisik Yesus Kristus raan baa emi, atu dadi tadak naꞌak, emi dadi moos tiꞌan bodik Nia.Haꞌu kaloon nebee Naꞌi Maromak natudu laran diꞌak baa emi, nebee emi moris hetak manek no hetak dame. (-) Haloon baa Naꞌi MaromakTonu-haboot Naꞌi Maromak, mak itakaan Naꞌin Yesus Kristus Aman. Tan Nia dodan ita tebes, Nia nalo Yesus Kristus moris nikar, atu foo moris foun baa ita. Ita bele haloon baa Nia, tan ita hatene, Nia bele naliku ita nohuun. Nia rai nela sasoin bodik ita iha laleꞌan. Mais sasoin nia seluk nosi sasoin iha raiklaran, tan la bele aat, la bele dodok, no la bele lakon. Nia nodi Niakaan beran boot atu daka ita, toꞌo la no saa ida kois mak bele nadodok ita. Oras rai falu fila, Nia atu nalore hotu-hotu mak Nia nalo kedan bodik ita. Tan lia nia sia, ita neon diꞌak tebes, masik baa oras neꞌe ita hetan susar oi-oik no horan todan. Naꞌi Maromak nabusik nebee ita hetan susar nunia, tan Nia nakara tetu itakaan fiar. Kalo ita terus toꞌo rohan, neꞌe naꞌak, itakaan fiar biit no loos, hanesan mean isin. Ema tunu mean baa haꞌi, nalo kadoor sia sai, foin hetan mean isin. Tuir Naꞌi Maromak nanoin, itakaan fiar folin todan liu mean. Kalo ita fiar no terus susar toꞌo rohan, Naꞌi Maromak atu tonu no nakneter ita, baa oras Yesus Kristus namaan aan mai nikar. Masik emi la haree Yesus, emi hadomi Nia. Masik toꞌo baa oras neꞌe moos, emi sei la haree Nia dauk, mais emi fiar baa Nia. Emi neon boot lo-loos, toꞌo la noo lia fuan mak atu hodi halore. Emi neon boot nunia, tan emikaan fiar noo folin, neꞌe mak, Naꞌi Maromak sori emi nosi sala. Maromak makoꞌan uluk aan sia katak kedan lia nosi Naꞌi Maromak laran diꞌak nia baa emi. Masik sia katak kedan nunia moos, sia sei buka bei-beik atu natene liu nosi lia Naꞌi Maromak sori ema. Kristus Kmalar serwisu iha siakaan neon, nebee sia moos katak kedan nosi lia Kristus kona susar no todan. Sia moos katak kedan naꞌak, kalo Kristus mate tiꞌan, foin Naꞌi Maromak foti-nahaas Nia. Etuk, makoꞌan nia sia buka atu natene wainhira lia neꞌe sia atu dadi. Mais Kristus Kmalar katak baa sia naꞌak, lahoos sia mak atu naree lia neꞌe sia, mais emi mak atu haree. Oras neꞌe, emi rona tiꞌan lia neꞌe sia, tan Maromak Kmalar Lulik nosi laleꞌan solok ema baa katak Manfatin Diꞌak neꞌe baa emi. Lia furak mak emi simu neꞌe, makbukar laleꞌan sia moos tuir nobun nodi neon kabaas. Moris moosEmi musti hatene diꞌa-diꞌak lia neꞌe sia hotu-hotu. Daka aan, nebee bele haneo halo naruk hodi haloon bei-beik baa Yesus Kristus toꞌo Nia namaan aan mai nikar. Tan baa oras nia, Naꞌi Maromak atu natudu laran diꞌak baa emi. Hanono baa Naꞌi Maromak, hanesan lawarik oan nanono baa inan-aman. Uluk, emi sei la hatene dauk Naꞌi Maromak dalan moris mak loos. Mais oras neꞌe emi hatene tiꞌan. Dadi keta moris tuir hahalok aat ona, nuꞌu emikaan moris dalan tuan nia. Oras neꞌe, emi musti moris moos hanesan Naꞌi Maromak. Nia bolu emi dadi baa Niakaan ema. Tan baa nia, emikaan moris tomak musti moos. Iha Hakerek Moon, Naꞌi Maromak naruka naꞌak, “Emi musti moos, tan Haꞌu neꞌe moos.”Ukun-badu Naꞌilulik 11:44-45, 19:2, 20:7 Emi bele dale ho Naꞌi Maromak, hanesan emi dale ho emikaan Ama. Mais Naꞌi Maromak moos Makotu Lia mak atu leno ema ida-idak moris. Nia nanis nakotu lia nodi moon, tan Nia la kliꞌis. Tan lia nia, oras emi hein heik hanesan ema matak iha raiklaran neꞌe, emi musti daka aan hodi moris moos. Emi hatene haꞌak, Kristus selu kotu atu sori emi nosi emikaan moris tuan mak folin lalek. Moris tuan nia, emi hetan hosi emikaan bei uluk sia. Mais hanoin! Kristus selu, la nodi mean no mutin mak atu lakon mohu. Nia selu, nodi raan duꞌuk. Raa nia, folin todan kaliuk! Nia mate hanesan bibi malae oan sala lalek mak ema noꞌo nalo baa sera. Oras Naꞌi Maromak sei la naseꞌi raiklaran dauk, Nia nakotu kedan lia nosi Kristus. Mais uluk, Nia la natudu dauk lia Kristus baa ema raiklaran. Oras neꞌe, foin Nia natudu. Hodi nunia, Kristus dadi matak-malirin bodik emi. Tan Kristus Niakaan hahalok nia, emi bele diꞌa-diꞌak ho Naꞌi Maromak. Nia mak nalo Kristus moris nikar, nodi foti-nahaas Kristus, nebee emi bele fiar hodi haloon baa Nia. Tan emi moris moos tuir hanorin loos tiꞌan, oras neꞌe emi musti harui aan atu hadomi tebe-tebes emikaan mamaluk makfiar sia. Hadomi sia hodi neon no laran, hodi dadomin nosi emikaan laran moon. Oras neꞌe, emi hetan moris foun tiꞌan. Mais emi hetan lahoos hosi ina-ama mak atu mate iha raiklaran. Emi hetan hosi itakaan Ama iha laleꞌan mak la natene mate. Emi hetan tan emi simu Maromak Manfatin mak foo moris. Manfatin nia nafati toꞌo nima-nimak. Hakerek Moon naꞌak,“Ema raiklaran sia hanesan hae no ai funan.Siakaan kabaas la oras dei.Hae naklaik mohu.Ai funan nakodan mohu.La oras dei, sia lakon mohu. Mais itakaan Naꞌin Manfatin,nafati toꞌo nima-nimak.”Tebes! Maromak Manfatin nia, Lia Diꞌak mak ami katak tiꞌan baa emi.Yesaya 40:6-8 Naꞌi Maromak eman moosTan lia nia sia, emi keta halo aat ona. Keta halo kliꞌis ho ema. Keta oin-kotuk. Keta hirus ema. Keta dale hahaat ema. Soe lakon lia aat nia sia hotu-hotu! Kau mea oan buka inan susun ween. Nunia moos, emi musti buka Maromak Manfatin, tan Manfatin nia nalo emikaan fiar hetak kleur, hetak biit. Hodi nunia, emi dadi hanesan ema matas mak nalo tuir Naꞌi Maromak hakaran hotu-hotu. Emi bele nunia, tan emi horan hola tiꞌan itakaan Naꞌin laran diꞌak.Kananuk Sia 34:10 Emi musti talin aan ho Kristus, tan Nia nuꞌu fatuk ida mak foo moris. Badaen sia foti soe fatuk nia, tan sia naneo, fatuk nia folin lalek. Mais Naꞌi Maromak nafoli kaliuk fatuk nia, nodi boi nola dadi baa fatuk tatuur mak folin kaliuk. Oras neꞌe, Naꞌi Maromak moos nalo emi hanesan fatuk mahoo moris. Nia boi nola emi, nodi nariik uma bodik Niakaan Kmalar. Nia moos nalo emi hanesan naꞌilulik mak moris moos, nebee bele sera baa Nia. Kalo emi sera emikaan moris baa Nia, emikaan sera nia nanis nalo Nia neon diꞌak, tan Yesus Kristus buka dalan tiꞌan bodik emi. Hakerek Moon naꞌak,“Mana lai! Haꞌu krai fatuk tatuur idaiha kota Yerusalem neꞌe,mak ema temi naꞌak, ‘kota Sion’.Haꞌu duꞌuk mak kboi kola fatuk nia.Haꞌu kafoli Nia liu resik.Ema mak fiar baa Nia,la moe kois.”Yesaya 28:16 Yesus, mak fatuk nia. Ema mak fiar baa Nia, sia nafoli Nia liu resik. Mais ema mak la fiar baa Nia, sia la nafoli Nia. Hakerek Moon naꞌak,“Fatuk mak badaen sia soe nia,oras neꞌe dadi baa fatuk tatuur,mak folin kaliuk.”Kananuk Sia 118:22 Hakerek no naꞌak,“Noo fatuk ida mak nalo ema sidi ain.Noo fatuk ida mak nalo ema nakloti tan.”Yesaya 8:14-15Ema nakloti, tan sia la noꞌuk nalo tuir Maromak Manfatin. Hodi nunia, sia netan sotir aat. Mais emi oin seluk hosi sia. Naꞌi Maromak duꞌuk boi nola emi dadi baa Niakaan renu. Nia boi nola emi atu dadi ema hunun ida mak moris moos no serwisu hanesan naꞌilulik mak naliku naꞌi. Nia nalo emi nunia, nebee emi katak lema rai hosi lia diꞌak mak Nia nalo tiꞌan bodik emi. Nia bolu emi atu laꞌo hela lia aat, nebee moris tuir lia diꞌak, hanesan emi sai hela makukun, atu moris iha Niakaan kroman kabaas.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 19:5-6; Yesaya 43:20, 21; Hanoin Hikar Dalan Moris 4:20, 7:6, 14:2; Titus 2:14; Yesaya 9:2 Uluk, emi hanesan ema uma ida mak folin lalek. Mais oras neꞌe emi tama dadi tiꞌan baa Naꞌi Maromak eman uma laran. Uluk, emi la hoꞌuk simu Niakaan dodan. Mais oras neꞌe, emi simu hola tiꞌan.Hosea 2:23 Daka diꞌa-diꞌak nebee moris loosMamaluk sia mak haꞌu kadomi! Emi neꞌe, ema maklaꞌo rai no ema matak iha raiklaran neꞌe. Tan nia, haꞌu kusu rua-ruan, nebee emi keta tuir ema raiklaran mak nalo aat. Iha ema neon laran, beer halo aat natuda sakar beer halo diꞌak. Keta toꞌo beer halo aat natoba nola emi. Kalo nunia, emi dodok ona! Tan lia nia, emi musti daka aan diꞌa-diꞌak, nebee emi moris loos iha ema mak la natene Maromak klaran. Kalo sia dumar karin emi, sia naree emikaan hahalok diꞌak. Hotu, baa oras Kristus namaan aan mai nikar, sia duꞌuk atu foti-nahaas Naꞌi Maromak, tan emikaan hahalok diꞌak nia. Ita musti hanono baa makaer ukun siaItakaan Naꞌin nakara nebee ita hanono baa ema makaer ukun sia. Nudaar, hanono baa naꞌin, tan nia mak ulun. Hanono baa gubernur, tan naꞌin solok nia atu taa ukun baa ema mak nalo aat sia, no tonu ema mak nalo diꞌak sia. Naꞌi Maromak nakara nebee emi halo lia diꞌak sia, toꞌo ema momok mak la natene sa-saa moos, la noo lia krarain kois atu nasalak emi. Emi lahoos ema atan. Emi bele boi atu halo tuir emikaan hakara duꞌuk. Tebes. Mais keta boi atu halo aat. Boi atu halo diꞌak hodi serwisu bodik Naꞌi Maromak, tan emi dadi baa Niakaan ema tiꞌan. Hakneter ema hotu-hotu. Hadomi ema mak fiar baa Kristus. Moris tuir Naꞌi Maromak hakaran, tan nosi ikus Nia mak atu taa ukun baa ema raiklaran. No keta haluꞌa hakneter ema makaer ukun sia. Ita terus susar, hodi tuir Kristus Niakaan knaninukEma ain-liman sia! Hanono baa emikaan ulun, hodi hakneter sia. Keta hanono loos baa ulun mak laran diꞌak dei. Masik ulun lian makaꞌas moos, emi musti hanono. Masik ulun taa karin ukun moos, kalo emi haterus aan hodi hanoin Naꞌi Maromak hakaran, nanis Naꞌi Maromak natudu laran diꞌak baa emi. Arumak emi ida kona taꞌe tan halo sala, hotu haterus aan, emi hetan sotir saa? La noo! Mais kalo hetan susar tan halo lia diꞌak, hotu emi haterus aan, nanis Naꞌi Maromak neon monu baa emi. Naꞌi Maromak bolu emi atu moris haterus aan hodi halo lia loos, tan Kristus moos terus susar bodik emi. Nia dadi knaninuk bodik emi, nebee emi laꞌo tuir Niakaan ain leut. Hakerek Moon naꞌak,“Nia la nalo sala kois.La noo lia fuan tolek ida moos mak sai nosi ibun.”Yesaya 53:9 Ema dale nahaat Nia, mais Nia la sakar. Sia nasusar Nia, mais Nia la selu nikar. Nia latan isin lolon baa Naꞌi Maromak liman laran, tan fiar naꞌak, Naꞌi Maromak nia, Makotu Lia moon.Yesaya 53:7 Kristus natiu itakaan salan baa oras mate iha ai karuus. Nia nalo nunia, nebee ita lalika moris hodi halo sala tenik, mais moris hodi halo lia loos dei. Nia selu nola ita, nodi simu nola itakaan kastikar. Hotu Nia netan kanek waꞌin, toꞌo mate. Mais Niakaan kanek nia sia dadi kanek mak nadiꞌak nola ita.Yesaya 53:6 Uluk, emi hanesan bibi malae mak laꞌo sees. Mais oras neꞌe, emi fila tiꞌan baa Naꞌi Maromak. Nia lituk no naliku emi, hanesan makbalin diꞌak lituk no naliku niakaan bibi malae. Lia tateꞌan bodik feen-laꞌen siaFeto mak noo laꞌen sia! Ohin nia haꞌu katak kaꞌak, ita musti hanono baa ema makaer ukun. Nunia moos, emi musti hanono baa emikaan laꞌen. Noo mane balu mak la noꞌuk tuir Maromak Manfatin. Masik sia la noꞌuk rona feen lia fuan, mais kleu-leur sia bele fila baa Naꞌi Maromak tan naree feen moris dalan.Efesus 5:22; Kolose 3:18 Sia naree feen nalaꞌo lia hotu-hotu nodi neon loos no moon iha Naꞌi Maromak oin. Feto siakaan kabaas la mai nosi luan. La mai nosi nahilas aan nodi fuuk ilas oi-oik. La mai nosi nafutar aan hodi mean no mutin. La mai nosi tau faru mak folin todan.1 Timotius 2:9-10 Lia mak nalo feto sia dadi kabaas, mai nosi neon no laran duꞌuk. Mai nosi laran diꞌak no neon mamatek. Masik ferik tiꞌan moos, kabaas nohuun. Naꞌi Maromak nanis tonu kabaas mak oin nunia. Uluk aan, noo feto moon mak kabaas nunia. Sia naloon baa Naꞌi Maromak no nanono baa siakaan laꞌen. Knaninuk nuꞌu Bei Sara. Nia nanono baa laꞌen Abraham. Nia moos simu laꞌen babilan nia. Emi feto sia, musti tuir Bei Sara. Kalo halo lia mak loos, lalika hataꞌuk sa-saa.Lia Uluk Fohon 18:12 Nunia moos, mane mak noo feen sia! Moris neon ida ho emikaan feen. Tetu diꞌa-diꞌak saa mak diꞌak bodik nia, hotu halo tuir. Hakneter nia iha lia hotu-hotu, tan feto niakaan babelen seluk no mane. Hodi nunia, emi rua simu bele-bele moris mak Naꞌi Maromak nakara foo baa emi nosi Niakaan laran diꞌak. Mais mane musti moris neon ida no feen, nebee Naꞌi Maromak rona emikaan hamulak.Efesus 5:25; Kolose 3:19 Lalika sarebak kalo hetan susar tan halo lia loosMamaluk sia! Lia rohan nuneꞌe: Emi musti moris neon ida. Kalo emi ida netan susar, emi rumak sia musti tuir horan. Kalo noran neon diꞌak, emi rumak sia moos musti tuir horan. Hadomi mamaluk makfiar sia. Haraik aan hodi hatudu laran diꞌak baa malu. Keta selu aat hodi aat. Kalo ema nasalak emi, keta selu hikar. Mais husu nebee Naꞌi Maromak natuun matak-malirin baa ema nia. Hodi nunia, Naꞌi Maromak moos natuun matak-malirin baa emi, tan Nia bolu emi atu halo lia diꞌak nunia. Hakerek Moon naꞌak,“Ema mak buka moris manek,ema mak nakara otas naruk,nia musti daka ibun diꞌa-diꞌak,nebee keta toꞌo nia dale lia aat no lia tolek. Nia musti nalo neon aat, hotu nanawa nalo aat.Nia musti nakfilas, hotu nalo lia loos.Nia musti buka dalan atu moris dame malu no ema,no buka dalan atu moris diꞌak malu no ema. Itakaan Naꞌin tau matanbaa ema mak moris loos.Nia moos rona siakaan hamulak.Mais Nia seꞌi kotuk baaema mak moris aat.”Kananuk Sia 34:12-17 Kalo emi halo lia loos bei-beik, la noo ema ida kois mak atu selu aat baa emi. Kalo ema nasusar emi tan halo lia loos, emi sotir. Keta hataꞌuk. Keta neo-neon.Mateus 5:10 Hakmatek neon dei, hodi foti-hahaas Kristus iha emikaan neon tan Nia mak emikaan Naꞌin.Kalo ema nusu emi halore lia nosi emikaan fiar, emi musti hadiꞌa aan hataa. Nunia moos, kalo ema nusu emi halore tan saa emi haloon baa Kristus.Yesaya 8:12-13 Mais hataa hodi lia mamar. Hakneter sia, nebee sia natene emi halo lia loos hodi neon moon. Hotu, kalo ema dale nahaat emi, tan emi talin malu ho Kristus, kleu-leur sia noran moe tan emikaan hahalok diꞌak nia sia. Hanoin! Kalo hetan susar tan halo lia loos, lia nia diꞌak, kalo Naꞌi Maromak nakara. Lia nia diꞌak liu nosi hetan susar tan halo lia sala. Kristus mate dala ida dei,atu kasu nola ema raiklaran salan.Nia mak moris loos,mate bodik ema mak moris kaleꞌuk aan.Nia mate, nebee emi bele diꞌak hikar no Naꞌi Maromak.Nia, ema raiklaran mak bele mate nuꞌu ita.Ema noꞌo Nia,mais Maromak Kmalar nalo Nia moris nikar. Oras Kristus moris nikar, Maromak Kmalar nodi Nia baa nanorin matebian sia mak nein iha fatin ida hanesan bui. Matebian nia sia, ema uluk aan mak moris iha raiklaran baa Noh oras. Sia la noꞌuk nanono baa Maromak. Baa oras nia, Noh nalo roo boot ida. Hotu Naꞌi Maromak nei-nein atu naree ema nia sia atu nanono baa Nia ka, lale. Mais sia la noꞌuk. Tan baa nia, ema naꞌin walu dei mak sasin nosi motasaꞌe boot nia.Lia Uluk Fohon 6:1—7:24 Wee nosi motasaꞌe nia dadi knaninuk baa emi, baa oras emi hetan sarani hodi wee. Wee nia natudu naꞌak Naꞌi Maromak sori emi, nodi beran nosi Yesus Kristus mak moris nikar tiꞌan. Baa oras emi hetan sarani, ema la nariis emi atu namoos emikaan isin. Lale! Baa oras emi hetan sarani, emi hameno baa Naꞌi Maromak atu hamoos emikaan neon, nebee emi bele moris halo lia loos. Oras neꞌe, Yesus namaan aan saꞌe baa laleꞌan tiꞌan. Iha nebaa, Nia nabesi aan iha fatin mak kneter kaliuk iha Naꞌi Maromak sorin kwana. Tan lia nia, makbukar laleꞌan sia, makaer ukun sia, no makaer beran hotu-hotu, musti nanono baa Nia. Kristus eman musti moris loosKristus, ema raiklaran hanesan ita. Tan Nia netan susar waꞌin, emi moos musti hadiꞌa aan atu hetan susar hanesan Nia. Mais hanoin, tan ema mak nadiꞌa aan netan susar tan natali aan no Kristus, ema nia nakotu tiꞌan naꞌak nia la nalo sala ona. Masik nia sei moris iha raiklaran neꞌe, nia la nalo sala hanesan ema seluk sia, tan nia moris tuir Naꞌi Maromak hakaran. Uluk, emi halo lia aat, hodi moris tuir ema mak la natene Maromak. Mais oras atu halo nunia toꞌo tiꞌan! Hanawa ona. Tan sia beer nalo lia aat. Sia lisan asu karawa. Sia lanuk teen. Sia naseꞌi dahur moe lalek. Sia loꞌu baa aiꞌoi lulik mak nalo ita hakribi. Uluk emi nunia. Mais oras neꞌe, emi la kahur tenik ho siakaan aꞌaat mak liu kladik nia. Sia dale nahaat emi, tan sia la natene lia huun mak nalo emi, toꞌo emi la tuir sia ona. Mais, hanoin! Nosi ikus sia musti nataa baa Naꞌi Maromak, mak Makotu Lia. Sia musti katak baa Nia, tan saa sia moris aat nunia. Keta haluꞌa! Ema hotu-hotu mak sei moris no ema mak mate tiꞌan bele-bele nataa baa Nia. Tebes! Naꞌi Maromak atu leno ema mak mate tiꞌan, hanesan Nia moos leno ema mak sei moris. Tan baa nia, Yesus baa katak Lia Diꞌak baa ema mak mate tiꞌan sia, nebee sia bele natene Naꞌi Maromak hakaran. Haliku diꞌa-diꞌak babelen mak Naꞌi Maromak fooTan raiklaran kreꞌis falu fila ona, ita musti haneo naruk hodi neon mamatek, nebee ita bele hamulak diꞌa-diꞌak. Lia mak folin kaliuk, nuneꞌe: ita harui aan atu moris hadomi malu. Masik ema nalo sala waꞌin baa ita moos, ita la laran moras, tan ita hadomi nohuun.Lia Fuan Tateꞌan 10:12; Yohanis 13:34-35 Loke liman simu ema nosi fatin seluk atu nein heik iha emikaan uma. Keta simu hodi hakmuuk. Naꞌi Maromak faꞌe babelen tiꞌan baa ita ida-idak. Ema ida-idak musti nodi niakaan babelen nia atu naliku niakaan mamaluk makfiar sia. Babilan diꞌa-diꞌak okaan babelen nia, nebee noo folin bodik Naꞌi Maromak. Kalo Naꞌi Maromak faꞌe babelen baa o, toꞌo o matenek manorin ema, manorin modi Maromak Manfatin duꞌuk. Kalo Naꞌi Maromak faꞌe babelen baa o, toꞌo o matenek maliku ema, maliku sia diꞌa-diꞌak tuir babelen mak Naꞌi Maromak foo baa o nia. Hodi nunia, ema hotu-hotu bele naree naꞌak, emi neꞌe, Yesus Kristus eman. Hotu, sia tonu-naboot Naꞌi Maromak Niakaan makaꞌas! Tan Nia kaer ukun nima-nimak! Tebes! Ita hetan susar tan dadi baa Kristus emanMamaluk sia mak haꞌu kadomi! Kalo emi hetan susar, keta blaar, tan Naꞌi Maromak nodi susar atu tetu emikaan fiar. Keta maneo, o mesan dei mak metan susar. Mais emi musti neon boot, tan emi hetan susar bele-bele ho Kristus. Nosi ikus, emi moos hetak neon boot baa oras ema hotu-hotu naree Kristus Niakaan makaꞌas. Kalo ema dale nahaat emi tan emi talin malu ho Kristus, emi sotir. Neꞌe naꞌak, Maromak Kmalar mak makaꞌas, natuun baa emi tiꞌan. Mais keta toꞌo emi hetan susar, tan emi dadi ema mak noꞌo ema, ema naꞌok, ema aat, lale, ema tokar lauk. Mais kalo hetan susar tan dadi ema sarani, lalika moe aan. Diꞌak liu, tonu-haboot Naꞌi Maromak, tan emi dadi Kristus eman tiꞌan. Naꞌi Maromak Niakaan oras atu leno ema siakaan moris toꞌo tiꞌan. Nia leno ema nahuu nosi ita, Niakaan ema duꞌuk. Hanoin diꞌa-diꞌak! Kalo Nia leno ema nahuu nosi ita ema sarani mak Niakaan ema duꞌuk, oin nunabee tenik ema mak la noꞌuk simu Niakaan Lia Diꞌak? Hakerek Moon naꞌak,“Kalo ema mak moris loos, kreꞌis la netan moris,oin nunabee tenik, ema mak taliꞌur baa Naꞌi Maromak?Oin nunabee tenik, ema mak moris iha sala laran?”Lia Fuan Tateꞌan 11:31 Kalo Naꞌi Maromak nabusik ita hetan susar tuir Niakaan hakara, ita bele fiar haꞌak, Nia nanis daka ita. Nia mak naseꞌi ita. Nia nanis nalo tuir saa mak Nia dale. Tan lia nia, ita keta hanawa halo lia loos. Lia tateꞌan bodik ema malikuk ema sarani siaHaꞌu neꞌe, ema malikuk ema sarani. Uluk, baa oras Kristus natiu Niakaan susar, Haꞌu karee kodi matan duꞌuk. Nosi ikus, baa oras Naꞌi Maromak natudu Kristus Niakaan makaꞌas, haꞌu moos atu tuir karee kodi matan duꞌuk. Etuk, haꞌu koo beran atu kfoo lia tateꞌan baa ema malikuk rumak sia. Lia tateꞌan nia, nuneꞌe: Emi hanesan makbalin mak naliku bibi malae. Emi musti haliku diꞌa-diꞌak ema mak Naꞌi Maromak latan baa emi. Keta babilan sia hodi neon baluk, mais babilan hodi neon tomak. Keta babilan sia tan buka sotir, mais babilan tan buka atu halo tuir Naꞌi Maromak hakaran.Yohanis 21:15-17 Keta haruka karin hodi hatodan sia. Emi musti dadi knaninuk bodik sia, nebee sia bele tuir emikaan lalaꞌok diꞌak. Yesus, mak itakaan Makbalin Ulun. Kalo Nia namaan aan mai nikar tiꞌan, Nia atu foo saseban baa emi, tan emi babilan diꞌa-diꞌak Niakaan ema. La noo mak bele nahaat saseban nia, tan saseban nia nafati nohuun. Lia tateꞌan bodik ema nurak siaEma nurak sia! Emi musti hanono baa ema malikuk sarani sia. Musti hakraik aan, tan Hakerek Moon naꞌak,“Naꞌi Maromak sakar ema mak naksaꞌek aan,mais Nia natudu laran diꞌak baa ema mak nakraik aan.”Lia Fuan Tateꞌan 3:34 Emi hotu-hotu musti hanoin Naꞌi Maromak beran, nebee keta loko aan nunia. Hotu, toꞌo baa niakaan oras, Naꞌi Maromak atu foti-nahaas emi.Mateus 23:12; Lukas 14:11, 18:14 Keta neo-neon, mais latan lia hotu-hotu baa Naꞌi Maromak, nebee Nia babilan, tan Nia neon monu baa emi. Daka aan diꞌa-diꞌak hodi haneo halo naruk, tan diabu ulun funu ita. Nia buka dalan atu nadodok mohu ita, hanesan busa krakat boot buka hahaak. Mais keta hataꞌuk. Ita bele haterus aan sakar nia hodi fiar baa Naꞌi Maromak bei-beik. Keta haluꞌa, tan emikaan mamaluk makfiar sia iha raiklaran neꞌe moos netan susar nuꞌu emi. Mais hanoin, tan Naꞌi Maromak nakara natudu laran diꞌak baa emi. Nia bolu nola emi atu dadi baa Niakaan ema, tan emi tuir Kristus tiꞌan. Tan lia nia, Nia atu foti-nahaas emi, nebee emi bele moris nima-nimak ho Nia. Dadi kalo emi hetan susar, la oras dei, tan Naꞌi Maromak atu tulun emi. Nia atu nakbiit emi, nodi foo babelen baa emi nebee emi bele hariik metin. Ita haloon nebee Nia kaer beran hotu-hotu toꞌo nima-nimak. Tebes! Petrus narohan hakerekSilasHakerek Moon lia Yunani naꞌak, Silvanus iha neꞌe. Silvanus nia, Silas naran ida seluk. Leno lia Silas hahuu hosi Kristus Klosan Lian 15:22, 40. mak tulun haꞌu nalo hakerek babadak oan neꞌe. Nia, itakaan maluk makfiar no haꞌukaan liman kwana. Haꞌu ksolok lia tateꞌan baa emi, nebee emi haterus aan hetak biit, tan Naꞌi Maromak buka atu natudu laran diꞌak baa ita nohuun. Tan baa nia, emi musti hariik metin. Keta hakiduk. Ema makfiar mak naklibur iha kota Babel solok tabe baa emi. Naꞌi Maromak boi nola sia, manesak no emi.Haꞌukaan oa Markus moos solok tabe baa emi.Kristus Klosan Lian 12:12, 25, 13:13, 15:37-39; Kolose 4:10; Filemon 24 Kalo emi hasoru malu, hasee malu hodi deꞌi kabaas atu hatudu emikaan dadomin.Nebee emi hotu-hotu mak fiar baa Kristus, moris manek no dame.Tabe,Petrus 2 Petrus Hakerek dala rua nosi Petrus mak foin laꞌo nela siakaan bei uluk hanorin nodi fiar naꞌak, YesuTabeHakerek neꞌe nosi haꞌu, Simon Petrus. Haꞌu neꞌe,Hakerek Moon lia Yunani balu nakerek naꞌak, “Simon Petrus”, Balu tenik nakerek naꞌak, “Simeon Petrus”. Naran Simeon nia, naran nosi lia Ibrani. Naran nosi lia Yunani naꞌak Simon. Ema matenek Hakerek Moon hotu-hotu naꞌak, Simon Petrus no Simeon Petrus nia, ema ida. Yesus Kristus ain-liman. Haꞌu moos Niakaan klosan mak Nia solok atu baa katak Niakaan lia baa ema iha nabee dei.Haꞌu kakerek neꞌe bodik emi mak fiar baa Yesus Kristus tiꞌan. Tan Naꞌi Maromak neon loos, Nia loke dalan nebee emi bele fiar baa Kristus hanesan ami. Fiar nia folin kaliuk bodik ita, tan Kristus nia, mak itakaan Maromak no itakaan Maksorin. Haꞌu kusu, nebee emi bele kreꞌis ho Naꞌi Maromak no kreꞌis ho itakaan Naꞌin Yesus. Nebee Sia natudu laran diꞌak baa emi, nalo emi moris manek no dame. Naꞌi Maromak boi ita, hotu bolu nola ita mai baa NiaNaꞌi Maromak bolu nola ita dadi baa Niakaan ema mak moris tuir Niakaan hakara. Kalo ita kreꞌis ho Nia, Nia nodi Niakaan beran makaꞌas, foo lia hotu-hotu mak ita buka atu moris loos tuir Niakaan hakara nia. Lia mak Nia foo baa ita, lia folin kaliuk. Tan hori uluk, Nia nameno kedan atu foo lia kabaas kaliuk baa ita, nebee ita bele moris hodi haninu Niakaan lisan. Hodi nunia, ita sasin hosi lia aat hotu-hotu mak ema raiklaran nalo, tan sia moris tuir siakaan hakara dei. Ita musti harui aan nuneꞌe:Ita fiar Naꞌi Maromak tiꞌan, mais keta tuka baa nia dei,tan ita moos musti serwisu bodik Nia.Ita serwisu bodik Nia, mais keta tuka baa nia dei,tan ita moos musti hetak kreꞌis ho Nia. Ita hetak kreꞌis ho Nia, mais keta tuka baa nia dei,tan ita moos musti babilan aan toꞌo moris hetu aan.Ita moris hetu aan, mais keta tuka baa nia dei,tan ita moos musti haterus aan iha susar laran.Ita haterus aan iha susar laran, mais keta tuka baa nia dei,tan ita moos musti halo lia hotu-hotu tuir Naꞌi Maromak hakaran. Ita halo lia hotu-hotu tuir Naꞌi Maromak hakaran, neꞌe naꞌak,ita hadomi mamaluk makfiar sia.Mais keta tuka baa nia dei,tan ita moos musti hadomi ema hotu-hotu. Kalo ita harui aan halo nunia, ita la soe lakon leet, tan lisan nunia noo folin. Kalo lisan nunia hetak tuꞌan iha itakaan moris, neꞌe naꞌak, ita kreꞌis tiꞌan ho itakaan Naꞌin Yesus Kristus. Mais, kalo ema la noꞌuk nalo nunia, nia nanoin la toꞌo. Nia neon makukun, hanesan ema delek. Tuir loos, Naꞌi Maromak kasu mohu niakaan salan, nebee nia bele moris moos. Mais, nia naluꞌa tiꞌan! Mamaluk sia! Oras neꞌe emi musti hetak harui aan tenik. Naꞌi Maromak boi nola emi nebee emi mai baa Nia. Oras neꞌe emi musti hatudu haꞌak, emi dadi tiꞌan baa Niakaan ema. Kalo lia diꞌak mak haꞌu kfoti ohin nia sia hetak tuꞌan iha emikaan moris, emi la hakloti. Hodi nunia, Naꞌi Maromak foo lia kabaas baa emi, nebee emi bele tama Yesus Kristus hutun-renun no moris nima-nimak ho Nia. Lia neꞌe, kabaas tebes, tan Nia, itakaan Naꞌin. Nia moos, itakaan Maksorin. Tan saa Petrus nakerek nunia?Emi hatene tiꞌan lia nia sia mak haꞌu katak ohin nia. Emi moos haterus aan biit, tan fiar hanorin loos. Masik nunia moos, haꞌu kfoo katene bei-beik, nebee emi keta haluꞌa. Tebes. Tosak haꞌu ksei moris, haꞌu atu kfoo katene lia neꞌe sia baa emi nohuun. Mais la kleur ona, haꞌu atu kmate. Itakaan Naꞌin Yesus Kristus natudu tiꞌan lia nia baa haꞌu. Masik nunia moos, haꞌu karui aan baa oras neꞌe, nebee, kalo haꞌu kmate tiꞌan, emi bele hanoin nohuun lia neꞌe sia. Yesus Niakaan makaꞌasUluk, haꞌu ko haꞌukaan mamaluk sia katak baa emi hosi itakaan Naꞌin Yesus Kristus. Ami moos katak haꞌak, nosi ikus, baa oras Nia namaan aan mai nikar, Nia atu mai nodi beran makaꞌas kaliuk. Saa mak ami katak nia, ami hatene tan ami haree hodi matan duꞌuk baa oras Yesus sei namutuk no ami. Lia nia, lahoos lia aikanoik. (17-18) Baa loron nia, ami hamutuk ho Yesus iha Naꞌi Maromak Niakaan foho lulik leten. Hotu Ama Maromak duꞌuk katak nosi Yesus Niakaan makaꞌas baa ami. Iha foho lulik leten nia, ami rona lia maliak ida mak kabaas kaliuk. Lia maliak nia sai nosi laleꞌan nodi naꞌak,“Ema neꞌe, Haꞌukaan Oan mak Haꞌu kadomi.Nia nalo Haꞌu neon diꞌak.”Mateus 17:1-5; Markus 9:2-7; Lukas 9:28-35 (-) Lia fuan nia sia nalo ami hetak fiar baa lia mamenon mak ami simu hola hosi Maromak makoꞌan uluk aan sia. Diꞌak liu, emi moos hanono baa siakaan lia mamenon, tan lia nia sia nuꞌu badut mak laka iha fatin makukun. Hanono baa sia, toꞌo Yesus namaan aan mai nikar. Oras nia, foin emi hatene malorek lia nia sia, hanesan ema ida mak uluk titu-naree fitun naꞌin dei, mais oras neꞌe, loro saꞌe tiꞌan, naroma hotu-hotu. Hanoin! Maromak makoꞌan sia katak kedan lia waꞌin. Lia mak sia katak nia, lahoos tuir siakaan hakara duꞌuk.Lia fuan Yunani iha neꞌe noo lia isin oik tolu. 1) Maromak makoꞌan ida dale lahoos tuir niakaan hakara duꞌuk; 2) La noo ema ida mak bele natene Maromak makoꞌan lia mamenon isin hotu-hotu; 3) Kalo ita hakara hatene Maromak makoꞌan ida lia mamenon, niakaan lia isin la nakrai aan baa niakaan mamenon mesan duꞌuk, mais musti hanesa baa Maromak Manfatin tomak. Tan lia nia sia, la nahabut baa siakaan hanoin, mais nahabut baa Naꞌi Maromak hanoin, tuir saa mak Niakaan Kmalar Lulik natudu baa sia. Ema manorik kaleꞌuk siaUluk, ema Israꞌel balu naꞌak, sia dadi baa Maromak makoꞌan. Mais tuir loos, sia naktolek. Oras neꞌe, emi moos atu hasoru ema nunia iha emikaan klaran. Sia atu dale naꞌak, sia nanorin nosi Naꞌi Maromak, mais lia nia lia tolek. Sia nanorin kaleꞌuk nodi taka siakaan kakutak dois. Hodi nunia, sia nadodok ema mak tuir sia. Sia neli naꞌak, Naꞌi Yesus lahoos siakaan Naꞌin. Tuir loos, Nia sori nola sia nodi folin todan. Mais la kleur, sia atu dodok, tan siakaan hahalok duꞌuk. Masik nunia moos, ema waꞌin tuir sia. Sia moris nalo aat nodi neok, toꞌo ema seluk sia dale nahaat Kristus no Niakaan hanorin loos. Sia rotus teen. Sia naseꞌi oi-oik nebee sia bele beꞌur nola emikaan osan. Mais keta haluꞌa, tan Naꞌi Maromak dadi baa Makotu Lia. Nia la toba kois. Hori uluk, Nia nadiꞌa aan tiꞌan atu kastikar sia. Sia nanis dodok. Nunia moos, Naꞌi Maromak Niakaan makbukar laleꞌan balu. Uluk, baa oras sia nalo sala, Naꞌi Maromak la nabusik. Nia soe tama sia baa haꞌi naraka, nodi neti natoos sia iha rai kuak makukun. Sia musti nein iha nia toꞌo oras Naꞌi Maromak nakotu siakaan lia. Nunia moos, ema uluk aan sia. Baa oras nia, ema moris aat, seꞌi kotuk baa Naꞌi Maromak. Mais noo ema loos ida, naran Noh. Naꞌi Maromak babilan, nebee Noh natudu dalan bodik ema seluk sia, nebee sia moos bele moris loos. Mais sia la nanono kois baa Noh. Etuk, Naꞌi Maromak solok motasaꞌe boot nadodok nola sia. Mais Nia sori Noh no niakaan famili. Sura sia hotu-hotu, ema naꞌin walu.Lia Uluk Fohon 6:1—7:24 Nunia moos, ema kota Sodom no kota Gomora uluk aan sia. Sia moris aat basuk, toꞌo Naꞌi Maromak kastikar sia. Nia sunu mohu kota rua nia, toꞌo sa-saa hotu-hotu dadi rai ahun. Ema hotu-hotu moos mate bele. Lia nia dadi knaninuk bodik ema seluk mak moris aat nodi taliꞌur baa Naꞌi Maromak, nebee natene kedan siakaan sotir kalo sia la noꞌuk nalo neon aat.Lia Uluk Fohon 19:24 Baa oras nia, noo ema ida naran Lot. Nia moris loos. Mais nia neon susar baa ema mak aat liu resik, mak la noꞌuk nanono baa Naꞌi Maromak. Hotu Naꞌi Maromak sori nola Lot nosi kota nia.Lia Uluk Fohon 19:1-6 Lot duꞌuk nakara nalo lia loos, mais nia moris iha ema kota Sodom klaran. Sura loron nia naree no rona sia nakur Naꞌi Maromak ukun. Etuk, nia neon susar. Knaninuk nia sia natudu naꞌak, kalo ema nanono baa Naꞌi Maromak, Naꞌi Maromak nakara sori nola sia nosi sokur oi-oik. Mais Nia moos nakara taa ukun todan baa ema mak moris kaleꞌuk. Nia atu nalo bei-beik nunia toꞌo oras Nia nabesi aan leno ema hotu-hotu moris. Nia nanis atu natuun kastikar todan baa ema mak moris sasobo, baa ema mak tuir hakaran duꞌuk, baa ema mak la rona ema, baa ema mak naleuk makaer ukun sia. Naꞌi Maromak nanis kastikar sia.Ema manorik kaleꞌuk ohin nia sia, sia loko aan no naksakar aan liu resik. Sia la nakneter Naꞌi Maromak no la nataꞌuk dale nahaat Nia no Niakaan makbukar laleꞌan sia. Tuir loos, Maromak Niakaan makbukar laleꞌan sia biit liu manorik kaleꞌuk nia sia. Mais sia la dumar manorik kaleꞌuk sia iha Naꞌi Maromak oin. Manorik kaleꞌuk nia sia dale nadois lia mak sia duꞌuk la natene. Sia nuꞌu karau neon lalek. Diꞌak liu, kohi hola, hoꞌo mohu! Tebes! Siakaan sotir mak nia. Sia nanis dodok, tan siakaan hahalok aat. Sia nasusar ema waꞌin. Mais nosi ikus, Naꞌi Maromak atu nasusar sia. Sia naseꞌi dahur moe lalek. Sia tokar lauk baa oras loron iha ema waꞌin oin. Kalo sia naa namutuk no emi, sia tuir siakaan beer halo aat dei. Sia matan laka baa feto aat sia. Sia moris nalo aat nohuun. Sia buka ema mak fiar la biit baa Naꞌi Maromak, hotu sia nakair nebee ema sia tuir nalo aat. Sia rotus teen! Nanis Naꞌi Maromak kastikar sia!Lia Uluk Fohon 6:5 (15-16) Uluk, sia tuir dalan loos, mais kleu-leur sia laꞌo sees. Hodi nunia, sia hanesan ema uluk aan ida, naran Balam. Niakaan ama naran Bosor.Hakerek lia Yunani mak tuan kaliuk naꞌak, Bosor. Hakerek balu tenik naꞌak, Beor. Hakerek lia Yunani hotu-hotu, nakerek naꞌak, Balaam. Hakerek Moon lia Indonesia nakerek naꞌak, Bileam. Balam nia, Maromak makoꞌan. Mais nia rotus osan, toꞌo nalo lia kaleꞌuk. Loron ida, nia saꞌe kuda keledai. Tuir loos, kuda la bele dale. Mais baa oras nia, Naꞌi Maromak nalo kuda nia dale nuꞌu ema! Kuda nia nasee Balam, tan niakaan hahalok aat. Kuda nakara nebee Balam nalo tuir Naꞌi Maromak hakaran, nodi nanawa nalo hahalok kaleꞌuk hanesan ema bulak.Sura Renu Israꞌel 22:4-35 (-) Manorik kaleꞌuk nia sia, hanesan wee matan mak folin lalek, tan maran karin tiꞌan. Sia moos hanesan ababun mak folin lalek, tan anin nuu mohu. Naꞌi Maromak nadiꞌa kedan fatin ida mak nakukun luri atu sena sia. Sia ibun boot, mais la noo isin. Sia nakair ema atu tuir nalo lia mak la makonak. Sia namaus ema mak foin fila nikar baa dalan loos, nebee nalo sala tenik. Sia nameno naꞌak, “Kalo hanono baa ami, emi bele halo hodi neok dei!” Mais ema mak dale nunia, sia dadi ata baa lia aat. Tan kalo ema ida nabusik lia ida babilan nola nia, ema nia dadi ata baa lia nia tiꞌan. Kalo ema nakara sasin hosi lia aat mak nalo ita sasobo iha raiklaran, sia musti kreꞌis ho itakaan Naꞌin no itakaan Maksorin Yesus Kristus. Mais kalo ema nakiduk nosi Kristus, hotu tatalik nikar baa lia aat, neꞌe naꞌak, sia dadi ata baa lia aat. Hotu, sia moris susar todan tenik! Kalo ema ida natene tiꞌan dalan moris mak loos, hotu nia nakiduk, lia nia la diꞌak. Diꞌak liu, nia sei la natene dauk. Noo lia fuan tateꞌan mak kona baa manorik kaleꞌuk nia sia naꞌak, “Asu muta, naa nikar mutan.” Seluk tenik naꞌak, “Masik hariis fahi tiꞌan, nia baa noku nikar taꞌu.”Lia Fuan Tateꞌan 26:11 Itakaan Naꞌin atu namaan aan mai nikarMamaluk sia mak haꞌu kadomi! Neꞌe, haꞌukaan hakerek dala rua bodik emi. Iha hakerek rua-rua, haꞌu kfoo katene baa emi, nebee emi bele hanoin lia loos sia. Hanoin lia mamenon nosi Maromak makoꞌan uluk aan sia mak moris moos. Hanoin no lia mak itakaan Naꞌin no itakaan Maksorin naruka baa ita tuir Niakaan klosan sia. Hanoin no lia nuneꞌe: oras rai kreꞌis falu fila ona, ema maleꞌuk teen sia nalo benar nodi neok. Sia dale nahaat lia diꞌak hotu-hotu.Yudas 1:18 Sia katak naꞌak, “Lei haree! Yesus nameno naꞌak, Nia atu mai nikar. Mais Nia iha nabee? Nahuu hori itakaan bei uluk sia mate, toꞌo baa oras neꞌe moos, la noo lia maseluk. Hotu-hotu nafati bei-beik, nahuu hori Naꞌi Maromak naseꞌi laleꞌan no raiklaran.” (5-7) Sia dale nunia tebes, mais noo lia ida mak sia nodi fudi la nanoin. Lia nia mak neꞌe: hori uluk fohon Naꞌi Maromak dale loos dei, hotu laleꞌan dadi kedas. Nia moos naseꞌi raiklaran nosi wee. Hotu, Nia naketak rai maran no wee.Lia Uluk Fohon 1:6-9 Kleu-leur, baa bei Noh niakaan oras, Naꞌi Maromak moos nodi wee nalo motasaꞌe nadodok nola ema hotu-hotu.Lia Uluk Fohon 7:11 Naꞌi Maromak nakotu kedan saa mak Nia atu nalo baa laleꞌan no raiklaran. Oras neꞌe Nia sei la nalo dauk, tan Nia netu aan. Mais toꞌo baa niakaan oras, Nia atu sunu mohu laleꞌan no raiklaran. Nia moos atu natuun kastikar nodi nadodok mohu ema mak taliꞌur baa Nia. (-) (-) Mamaluk sia mak haꞌu kadomi! Keta haluꞌa lia neꞌe. Itakaan Naꞌin la sura oras nuꞌu ita. Tuir Nia, loron ida manesak no tinan rihun ida. Tinan rihun ida moos bele manesak no loron ida dei.Kananuk Sia 90:5 Kalo itakaan Naꞌin nameno atu nalo lia ida, Nia nanis nalo kona fukur baa niakaan oras. Nia la nein tenik. Ema balu naneo naꞌak, Nia serwisu nai-naik dei. Mais lale! Nia naterus aan nodi nein niakaan oras, tan Nia nakara ema hotu-hotu nalo neon aat nodi laꞌo nela siakaan salan, hotu fila baa Nia. Nia la nakara, ema naksasa nosi Nia. La noo ema ida kois mak natene oras nabee itakaan Naꞌin atu namaan aan mai nikar. Tan Nia atu mai teki-tekis, nuꞌu ema naꞌok tama uma. Baa oras nia, sasoin hotu-hotu iha laleꞌan namotuk mohu. Loro, fulan no fitun hotu-hotu lakon! Nunia moos, raiklaran no sasoin sia hotu-hotu. Namotuk bele-bele!Mateus 24:43; Lukas 12:39; 1 Tesalonika 5:2; Lia Raiklaran Falu Fila 16:15 Kalo hotu-hotu atu namotuk bele-bele nunia, ita musti moris oin nunabee? Ita musti moris moos hodi tuir Naꞌi Maromak hakaran. Ita musti hei-hein Naꞌi Maromak namaan aan mai. Hakaꞌas aan nebee loron nia toꞌo lai-lais. Baa oras nia, laleꞌan namotuk mohu. Sasoin hotu-hotu iha laleꞌan moos namotuk toꞌo nawee karin. Mais Naꞌi Maromak nameno tiꞌan naꞌak, nosi ikus atu noo laleꞌan ilas foun no raiklaran ilas foun. Lia nia mak ita hei-hein. Tan iha nia noo mesan ema mak moris loos.Yesaya 65:17, 66:22; Lia Raiklaran Falu Fila 21:1 Mamaluk sia mak haꞌu kadomi! Baa oras emi hei-hein lia neꞌe sia, emi musti hakaꞌas aan atu dadi ema diꞌak mak kona baa Naꞌi Maromak neon. Hodi nunia, la noo ema ida mak bele tula sala baa emi. Hakaꞌas aan moris dame malu. (15a-15b) Itakaan Naꞌin naterus aan, tan Nia nakara sori emi nosi sala. 15b Petrus narohan hakerekItakaan maluk Paulus nakerek tiꞌan lia waꞌin baa emi mak manesak no lia mak haꞌu kakerek neꞌe. Naꞌi Maromak moos nalore lia nia sia baa nia, etuk nia nakerek nunia. Sura Paulus nalo hakerek, nia moos dale lia neꞌe sia. Nosi niakaan hakerek sia, noo lia isin balu mak susar ita hatene. Noo ema mak feur seluk Paulus hanorin. Sia moos feur seluk lia isin balu iha Hakerek Moon. Sia neꞌe, ema baruk teen, no ema mak la fiar biit sia. Mais ema oin nunia sia atu dodok mohu. Mamaluk sia mak haꞌu kadomi! Emi hatene tiꞌan manorik kaleꞌuk siakaan moris dalan. Dadi sintidu diꞌa-diꞌak! Sia la noꞌuk nanono ukun sa-saa. Sia nakara naktolek emi, nebee emi sees hela hanorin loos. Mais keta habusik sia feur nola emi nunia. Emi musti hakaꞌas aan biit. Diꞌak liu, emikaan fiar hetak naktubu. Nebee emi hetak kreꞌis ho itakaan Naꞌin no itakaan Maksorin, Yesus Kristus. Nebee Nia hetak natudu laran diꞌak baa emi.Nebee ema hotu-hotu foti-nahaas Nia, baa oras neꞌe toꞌo nima-nimak!Hakerek lia Yunani balu tuꞌan “Amen!” iha neꞌe.Dame,Petrus 1 Yohanis Hakerek dala uluk nosi Yohanis mak foin laꞌo nela siakaan bei uluk hanorin nodi fiar naꞌak, YesuYohanis nakerek nosi Yesus KristusHaꞌu kakerek neꞌe kosi Maromak Manfatin mak Foo Moris.Baa oras laleꞌan no raiklaran sei la iha dauk, Manfatin neꞌe iha kedan tiꞌan. Uluk, Nia nein no Niakaan Ama iha laleꞌan, mais oras neꞌe haꞌu ko haꞌukaan mamaluk sia haree Nia hodi matan duꞌuk tiꞌan. Ami rona Nia hodi tilun duꞌuk tiꞌan. Ami moos kaer Nia hodi liman duꞌuk tiꞌan. Ami bele nunia,Yohanis 1:1 tan Nia natadu aan iha amikaan klaran. Tan baa nia, ami la hataꞌuk katak lia nosi Nia, hodi halore dalan nebee ema raiklaran bele netan moris toꞌo nima-nimak. Tan Nia neꞌe, Manfatin mak Foo Moris.Yohanis 1:14 Ami hakara foo hatene baa emi lia hotu-hotu mak ami haree no rona tiꞌan, nebee emi bele neon ida ho ami, tan ita hotu-hotu talin malu ho Naꞌi Maromak no Niakaan Oan, Yesus Kristus. Ami solok hakerek neꞌe baa emi, nebee emi bele neon boot. Hodi nunia, amikaan neon moos hetak boot. Moris iha kromanBaa oras ami sei hamutuk ho Yesus, Nia nanorin ami. Oras neꞌe, ami moos hatoꞌo hanorin nia baa emi nuneꞌe: Naꞌi Maromak diꞌak kaliuk. Nia la noo aat kois. Nia hanesan kroman mak naksinak, la nakukun kois. Kalo ita dale haꞌak, “Ita moris neon mesak ho Naꞌi Maromak,” mais ita sei halo lia aat, neꞌe naꞌak, ita moris iha makukun laran. Ita dale tolek, no ita la moris tuir dalan mak loos. Mais kalo ita moris tuir dalan loos, neꞌe naꞌak, ita moris iha Naꞌi Maromak kroman. Hodi nunia, ita bele moris neon ida, laran ida. Itakaan neon dadi moos, tan oras Naꞌi Maromak Oan Yesus mate, Nia nodi raan kasu mohu itakaan salan hotu-hotu. Ema mak moris iha kroman, la nalo salaKalo ita dale haꞌak, “Ita la hoo sala,” neꞌe naꞌak, ita tolek aan no la hatene hanorin loos. Mais Naꞌi Maromak neon loos. Kalo ita haꞌak hasai itakaan salan, Nia nanis nalaꞌo Niakaan mamenon nodi kasu mohu itakaan salan, no namoos itakaan neon. Kalo ita dale haꞌak, “Ita la halo sala,” neꞌe naꞌak, ita halo Naꞌi Maromak baa maktolek teen, tan Nia katak tiꞌan naꞌak, ema hotu-hotu nalo sala. Kalo ita dale nunia, neꞌe moos naꞌak, Maromak Manfatin la nahabut iha itakaan neon. Oa sia! Haꞌu kakerek lia neꞌe sia baa emi, nebee emi moris la halo sala ona. Mais kalo noo ema ida nalo sala, ita hoo maktulun ida mak naloos ita iha Ama Maromak oin. Maktulun nia, mak Yesus Kristus. Nia, Ema Moon mak Naꞌi Maromak solok mai tiꞌan iha raiklaran neꞌe. Nia mate bodik selu nola ita, nebee Naꞌi Maromak kasu mohu itakaan salan. Nia lahoos mate bodik ita mesan dei, mais bodik ema hotu-hotu iha raiklaran neꞌe. Ema mak moris iha kroman, hadomi maluIta hatene ita kreꞌis ho Naꞌi Maromak kalo ita tuir Niakaan ukun. Kalo ema ida dale naꞌak, “Haꞌu kreꞌis ko Naꞌi Maromak,” mais ema nia la nalo tuir Naꞌi Maromak ukun, neꞌe naꞌak, ema nia maktolek teen. Mais kalo ita halo tuir Naꞌi Maromak ukun, neꞌe naꞌak, itakaan dadomin baa Nia tetuk tiꞌan. Hodi nunia, ita bele hatene, ita neꞌe Naꞌi Maromak eman. Kalo ema ida dale naꞌak, “Haꞌu ktalin malu ko Naꞌi Maromak,” niakaan moris lalaꞌok musti hanesan Yesus Kristus. Maluk sia mak haꞌu kadomi! Ukun mak haꞌu kakerek neꞌe, ukun hadomi malu. Ukun neꞌe lahoos ukun foun bodik emi, tan emi halaꞌok ukun neꞌe tiꞌan nahuu hori emi simu Maromak Manfatin.Yohanis 13:34 Masik nunia moos, kakerek lia foun tenik kosi ukun neꞌe, tan ukun neꞌe laꞌo nima-nimak tiꞌan iha Yesus Niakaan moris. Ukun neꞌe moos laꞌo nima-nimak tiꞌan iha emikaan moris, toꞌo makukun nahuu lakon iha emikaan neon laran, no kroman nahuu naksinak ona. Kalo ema ida dale naꞌak, “Haꞌu kmoris iha kroman,” mais ema nia hirus niakaan maluk, neꞌe naꞌak, ema nia sei moris iha makukun, tan ema mak moris iha kroman, nia nadomi niakaan maluk, no la noo lia aat sa-saa iha neon mak nahonu nia. Dadi kalo ema hirus niakaan maluk, neꞌe naꞌak, nia moris iha makukun. Nia laꞌo lemas dei, tan makukun nadelek matan. Ema mak moris iha kroman, la moris tuir raiklaran beerOa mak foin fiar sia! Haꞌu kakerek neꞌe bodik emi,tan Kristus mate tiꞌan bodik emi,nebee Naꞌi Maromak kasu mohu emikaan salan. Ema matas mak fiar oras tiꞌan sia! Haꞌu kakerek neꞌe bodik emi,tan emi kreꞌis baa Yesus Kristus,mak iha kedan hori uluk aan.Ema nurak mak fiar biit sia! Haꞌu kakerek neꞌe bodik emi,tan emi sakar aꞌaat huun,toꞌo hatoba hola. Oa mak foin fiar sia! Haꞌu kakerek neꞌe bodik emi,tan emi kreꞌis baa Ama Maromak.Ema matas mak fiar oras tiꞌan sia! Haꞌu kakerek neꞌe bodik emi,tan emi kreꞌis baa Yesus Kristus,mak iha kedan hori uluk aan.Ema nurak mak fiar biit sia! Haꞌu kakerek neꞌe bodik emi,tan emi rai Maromak Manfatin iha neon laran,toꞌo emi dadi biit,hodi sakar aꞌaat huun,toꞌo hatoba hola. Keta tuir raiklaran beer. Keta buka raiklaran sasoin. Tan ema mak nadomi raiklaran, nia la nadomi Ama Maromak. Raiklaran fafurak sia, hanesan moris nadiꞌak aan, rotus teen, no loko aan tan soi, lia neꞌe sia mai nosi raiklaran, la mai nosi Ama Maromak. Nosi ikus, raiklaran atu lakon mohu bele-bele no fafurak hotu-hotu mak ema noꞌi buka-buka nia. Mais ema mak nalo tuir Naꞌi Maromak beer, nia atu netan moris toꞌo nima-nimak. Ema mak moris iha kroman, daka aan nebee keta kona beꞌurOa sia! Loron rai falu fila kreꞌis mai ona. Emi rona tiꞌan haꞌak, kreꞌis rai falu fila, ema mak sakar Kristus atu mosu mai. Oras neꞌe sia mosu tiꞌan, tan noo ema waꞌin mak sakar Kristus iha nabee dei. Lia neꞌe dadi tadak naꞌak, loron rai falu fila kreꞌis mai ona. Maksakar nia sia mai nosi itakaan klaran. Mais sia lahoos itakaan ema. Kalo sia tebe-tebes itakaan ema, sia la laꞌo nela ita. Mais tan sia laꞌo nela ita, malorek tiꞌan, sia lahoos itakaan ema. Mais emi oin seluk hosi sia. Emi simu tiꞌan Naꞌi Maromak Kmalar Lulik. Nia babilan emi, toꞌo emi hatene hanorin loos hotu-hotu. Haꞌu kakerek neꞌe lahoos tan emi la hatene lia loos. Lale! Emi hatene tiꞌan. Emi hatene lia nabee mak loos, no nabee mak la loos. Mais oras neꞌe, noo ema manorik kaleꞌuk waꞌin laꞌo lema raiklaran neꞌe. Oin nunabee ita bele hatene sia? Ita bele hatene sia, tan sia dale naꞌak, Yesus lahoos Kristus. Sia moos sakar Ama Maromak no Oan. Kalo ema ida dudu sees Ama Maromak Oan, ema nia la talin malu no Ama Maromak. Mais kalo ema ida simu Ama Maromak Oan, ema nia talin malu no Ama Maromak. Kaer metin hanorin mak emi rona hori uluk nia, nebee emi talin malu nohuun ho Ama Maromak no Oan. Tan Nia nameno tiꞌan naꞌak, ita atu moris nima-nimak ho Nia. Haꞌu kakerek neꞌe, nebee emi bele hatene kedan nosi ema manorik kaleꞌuk sia mak nakara beꞌur emi. Emi simu tiꞌan Naꞌi Maromak Kmalar Lulik. Emi moos talin malu nohuun ho Nia. Tan lia nia, emi lalika buka tenik ema seluk atu nanorin emi. Kmalar Lulik dei toꞌo tiꞌan, tan Nia bele nanorin lia loos hotu-hotu. Nia la kaleꞌuk nuꞌu manorik kaleꞌuk nia sia. Dadi kaer metin Niakaan hanorin, nebee emi bele talin malu nohuun ho Kristus. Nuneꞌe, oa sia! Emi musti talin malu ho Kristus, nebee oras Nia namaan aan mai nikar, emi la moe aan, mais emi bele haberan aan hariik iha Niakaan oin. Emi hatene Kristus nalo lia loos nohuun tuir Naꞌi Maromak hakaran. Tan lia nia, emi moos bele hatene haꞌak, ema mak nalaꞌok lia loos tuir Naꞌi Maromak hakaran, sia mak dadi baa Niakaan oan. Ita dadi baa Naꞌi Maromak oan siaNaꞌi Maromak oan sia moris la nalo salaHanoin kokon itakaan Aman dadomin baa ita! Dadomin nia, makaꞌas kaliuk, toꞌo Nia foti ita baa Niakaan oan. Tebes! Mais ema mak moris tuir raiklaran beer, sia la natene ita neꞌe see, tan sia la natene itakaan Ama.Yohanis 1:12 Mamaluk sia mak haꞌu kadomi! Ita dadi Naꞌi Maromak oan tiꞌan, mais sei la malorek dauk ita atu dadi oin nuꞌu saa tenik. Lia mak ita hatene nuneꞌe: Oras rai falu fila Kristus namaan aan mai nikar, ita atu dadi hanesan Nia, tan oras nia, foin ita haree malorek Nia. Ema hotu-hotu mak naloon baa Niakaan mamain nia, sia musti namoos aan, nebee bele moris moos hanesan Nia. Mais ema mak nalo sala, sia nakur Naꞌi Maromak ukun, tan sala hotu-hotu sakar Naꞌi Maromak ukun. Emi hatene tiꞌan haꞌak, Kristus mai raiklaran neꞌe atu kasu mohu itakaan salan. Nia duꞌuk la noo sala.Yohanis 1:29 Tan baa nia, ema mak talin malu no Kristus, la nalo sala ona. No ema mak nalo sala, nia la natene Kristus. Oa sia! Keta kona beꞌur tan lia neꞌe. Ema mak moris loos nalo hahalok loos, tan nia neon loos hanesan Kristus. Mais ema mak nalo sala, nia talin malu no diabu ulun mak nalo hahalok aat hori uluk. Tan baa nia, Naꞌi Maromak Oan mai atu nadodok diabu ulun hahalok aat nia sia. Kalo ema ida dadi baa Naꞌi Maromak oan, ema nia moris la nalo sala ona, tan Naꞌi Maromak moris tiꞌan iha niakaan neon. Nia la bele nalo sala ona, tan nia simu moris foun tiꞌan nosi Naꞌi Maromak. Hodi nunia, ita bele hatene, see mak talin malu no Naꞌi Maromak, no see mak talin malu no diabu ulun. Tan ema mak la nalo hahalok loos, no la natene nadomi maluk, ema nia sia lahoos Naꞌi Maromak eman. Naꞌi Maromak oan sia moris nadomi maluHori uluk emi rona tiꞌan hanorin naꞌak, “Ita musti hadomi malu!”Yohanis 13:34 Tebes. Hanoin baa lia Kain no Habel. Keta tuir Kain, tan nia talin malu no diabu ulun mak aꞌaat huun, toꞌo nia noꞌo nikar alin Habel. Tan saa Kain nalo nunia? Tan niakaan hahalok aat, mais alin Habel niakaan hahalok loos.Lia Uluk Fohon 4:8 Tebes, mamaluk sia. Dadi keta blaar kalo ema mak tuir raiklaran beer, hirus emi. Kalo ita hadomi itakaan mamaluk, ita bele hatene kedan haꞌak, ita atu hetan moris nima-nimak ho Naꞌi Maromak. Mais kalo ita la hadomi itakaan mamaluk, ita la hetan moris ho Naꞌi Maromak.Yohanis 5:24 Ema mak hirus niakaan mamaluk, Naꞌi Maromak sura nia hanesan ema mak noꞌo ema. Emi hatene tiꞌan ema oin nunia la netan moris nima-nimak no Naꞌi Maromak. Ita hatene dadomin mak loos, hosi Kristus dadomin. Nia nadomi ita, toꞌo latan niakaan moris nodi sori ita. Tan lia nia, ita moos musti latan itakaan moris hodi tulun mamaluk. Kalo ema ida moris furak, mais neon la monu baa mamaluk susar sia, nunabee nia bele dale naꞌak, “Haꞌu kadomi Naꞌi Maromak!” La bele! Oa sia! Keta hadomi hodi ibun dei, mais hadomi hodi hahalok diꞌak. Tan hodi nunia, foin ita hatudu dadomin mak loos. Kalo ita moris hodi hadomi nunia, ita bele hatene haꞌak, ita moris tuir hanorin loos. Hodi nunia, itakaan neon lalika hataꞌuk oras ita hariik iha Naꞌi Maromak oin. Tebes! Kalo itakaan neon la noku tan ita sei hanoin sala mak uluk ita halo, ita lalika hataꞌuk. Itakaan neon bele noku, tan Naꞌi Maromak natene hotu itakaan moris. Nia dodan ita liu nosi ita duꞌuk. Mamaluk sia mak haꞌu kadomi! Kalo itakaan neon la tula sala baa ita ona, ita la hataꞌuk hariik iha Naꞌi Maromak oin. Hodi nunia, ita bele simu hotu-hotu mak ita husu baa Nia, tan ita halaꞌok Niakaan ukun tiꞌan, hodi halo lia mak nalo Nia neon diꞌak. Niakaan ukun nia nuneꞌe: Fiar nohuun baa Yesus Kristus, Niakaan Oan mak Nia solok tiꞌan nia. Hadomi malu nohuun, hanesan Yesus naruka tiꞌan baa ita.Yohanis 13:34, 15:12, 17 Kalo ita halo tuir ukun nia sia, neꞌe naꞌak, ita talin malu ho Naꞌi Maromak. Naꞌi Maromak moos talin malu no ita. Naꞌi Maromak moos foo tadak nebee ita bele hatene tebes haꞌak, Nia talin malu no ita, hodi foo Niakaan Kmalar mak moris iha itakaan neon laran. Naꞌi Maromak oan sia daka aan tan hanorin kaleꞌukMamaluk sia mak haꞌu kadomi! Oras neꞌe, ema manorik kaleꞌuk waꞌin laꞌo lema raiklaran neꞌe. Sia beꞌur ema naꞌak, sia Maromak makoꞌan mak nodi mamenon nosi Nia. Mais sintidu! Kalo ema ida dale naꞌak, nia nodi lia mamenon nosi Naꞌi Maromak, keta simu nunia dei. Musti tetu no leno diꞌa-diꞌak atu hatene niakaan dalen nia, mai nosi Naꞌi Maromak ka, lale. Ita bele tetu niakaan dalen nuneꞌe: Naꞌi Maromak nameno kedan hori uluk atu solok Oan mai raiklaran neꞌe. Kalo ema mak nodi mamenon katak naꞌak, Yesus Kristus tebe-tebes Naꞌi Maromak Oan mak dadi ema raiklaran nuꞌu ita, niakaan mamenon nia nanis mai nosi Naꞌi Maromak. Kalo ema nia la simu Yesus nunia, niakaan mamenon nia la mai nosi Naꞌi Maromak, mais mai nosi funu mak sakar Kristus. Emi rona tiꞌan haꞌak, funu mak sakar Kristus atu mosu mai iha raiklaran. Tuir loos, funu nunia iha tiꞌan. Lia nuneꞌe, oa sia! Emi neꞌe, Naꞌi Maromak eman no Niakaan Kmalar moris iha emikaan neon. Tan Niakaan beran makaꞌas liu raiklaran beran hotu-hotu, emi bele hatoba hola ema mak sakar Nia. Manorik kaleꞌuk sia mai nosi raiklaran. Siakaan dalen tuir raiklaran beer. Etuk, ema mak moris tuir raiklaran beer nakara nanono baa siakaan hanorin kaleꞌuk nia. Mais ita neꞌe, Naꞌi Maromak eman. Ema mak talin malu no Naꞌi Maromak, sia nanono baa ita. Mais ema mak la talin malu no Naꞌi Maromak, sia la nanono baa ita. Hodi nunia, ita bele hatene lia nabee mak mai nosi hanorin loos huun, no lia nabee mak mai nosi hanorin kaleꞌuk huun. Dadomin kabaas mak nahabut baa Naꞌi MaromakMamaluk sia mak haꞌu kadomi! Ita musti hadomi malu, tan dadomin mai nosi Naꞌi Maromak. Ema hotu-hotu mak nadomi malu, sia mak Naꞌi Maromak oan. Sia moos kreꞌis no Naꞌi Maromak. Mais ema mak la nadomi malu, sia la talin malu no Naꞌi Maromak, tan Nia dadomin huun. Naꞌi Maromak natudu dadomin baa ita nuneꞌe: Nia solok Niakaan Oa Mane mesak mai raiklaran neꞌe, atu loke dalan bodik ita, nebee ita bele moris ho Nia toꞌo nima-nimak. Tebes! Dadomin kabaas nahabut baa Naꞌi Maromak. Dadomin kabaas, lahoos itakaan dadomin baa Naꞌi Maromak, mais Niakaan dadomin baa ita, tan Nia latan Oan mate, dadi baa sera atu selu nola ita. Hodi nunia, Nia kasu mohu itakaan salan, nebee ita bele diꞌak hikar ho Nia. Mamaluk sia mak haꞌu kadomi! Tan Naꞌi Maromak nadomi ita liu resik nunia, ita moos musti hadomi malu. La noo ema ida kois mak naree lo-loren Naꞌi Maromak. Mais kalo ita hadomi malu, neꞌe naꞌak, Naꞌi Maromak namutuk no ita. Niakaan dadomin moos hetak tuꞌan iha itakaan moris, toꞌo dadi dadomin kabaas.Yohanis 1:18 Naꞌi Maromak natuun Niakaan Kmalar baa ita. Tan lia nia, ita bele hatene ita talin malu ho Nia. Nia moos talin malu no ita. Haꞌu ko haꞌukaan maluk sia haree duꞌuk tiꞌan Naꞌi Maromak Oan. Hotu ami katak baa ema hotu-hotu haꞌak, Ama Maromak solok tiꞌan Oan atu sori ema raiklaran nosi sala. Ema hotu-hotu mak simu naꞌak, Yesus mak Naꞌi Maromak Oan, sia talin malu no Naꞌi Maromak. Naꞌi Maromak moos talin malu no sia. Ita hatene haꞌak, Naꞌi Maromak nadomi ita liu resik. Tan lia nia, ita moos bele fiar haꞌak, Nia atu nadomi ita toꞌo nima-nimak.Naꞌi Maromak nadomi ita tebes. Kalo ita hadomi malu, neꞌe naꞌak, ita talin malu ho Nia. Nia moos talin malu no ita. Kalo ita talin malu ho Nia nunia, itakaan dadomin dadi dadomin kabaas. Nosi ikus, baa oras rai falu fila, Naꞌi Maromak tetu ema hotu-hotu moris, ita lalika hataꞌuk hariik iha Niakaan oin, tan ita dadi hanesan Kristus tiꞌan baa oras Nia moris iha raiklaran neꞌe. Kalo ita hadomi malu hodi dadomin kabaas, ita la hataꞌuk ona, tan taꞌuk hotu-hotu iha itakaan neon laran lakon tiꞌan. Mais ema mak la natene dadomin kabaas, sia noran susar tan nataꞌuk Naꞌi Maromak atu kastikar sia. Ita hadomi malu, tan Naꞌi Maromak nadomi uluk ita. Kalo ema ida dale naꞌak, “Haꞌu kadomi Naꞌi Maromak,” mais ema nia sei hirus maluk, nia dale tolek. Kalo ema la nadomi maluk mak iha oin duꞌuk, oin nunabee nia bele nadomi Naꞌi Maromak mak nia sei la naree dauk? La bele! Naꞌi Maromak duꞌuk natuun ukun naꞌak, ita keta hadomi Nia dei, mais ita moos musti hadomi mamaluk. Ema hotu-hotu mak fiar naꞌak, Yesus mak Kristus, sia dadi baa Naꞌi Maromak oan. Hanoin! Ema mak nadomi ama ida, ema nia nanis nadomi no ama nia niakaan oan sia. Kalo ita hadomi Naꞌi Maromak hodi halo tuir Niakaan ukun, neꞌe naꞌak, ita moos hadomi Niakaan oan sia. Kalo ita hadomi Naꞌi Maromak, ita halo tuir Niakaan ukun. Mais Niakaan ukun la todan.Yohanis 14:15 Ita mak dadi Naꞌi Maromak oan, bele hatoba beran aat raiklaran hotu-hotu, tan ita fiar baa Nia. See mak bele natoba beran aat raiklaran hotu-hotu nia? Nanis ema mak fiar naꞌak, Yesus mak Naꞌi Maromak Oan. Yesus tebe-tebes Kristus, Naꞌi Maromak OanYesus tebe-tebes Kristus, Naꞌi Maromak Oan mak Nia solok mai iha raiklaran neꞌe. Baa oras Yesus atu nalaꞌo Niakaan serwisu, Yohanis sarani Nia nodi wee. Nosi ikus, Nia mate nodi naduar raan. Hodi nunia, ita hatene malorek haꞌak Yesus neꞌe, tebe-tebes Kristus. Lahoos ita hatene tan wee dei, mais ita moos hatene tan raan nia. Naꞌi Maromak Kmalar moos natebes nunia. No Naꞌi Maromak Kmalar nia, hanorin loos huun. Noo lia tolu mak natebes naꞌak, Yesus tebe-tebes Kristus.Iha Hakerek Moon lia seluk noo hakerek tuꞌan naꞌak, [“(7b) lia tolu mak natabes iha laleꞌan, neꞌe mak Ama, Manfatin, no Kmalar Lulik. Sia naꞌin tolu nia, mesak ida. (8a) Noo lia tolu mak natebes iha raiklaran,”]. Tuir loos, lia fuan neꞌe sia la noo iha Hakerek Moon lia Yunani tuan kaliuk. Lia fuan nia sia mosu tuꞌan iha Hakerek Moon nahuu hori tinan rihun ida atus tolu. Ida, Naꞌi Maromak Kmalar Lulik duꞌuk. Rua, wee mak Yohanis nodi sarani Yesus. Tolu, Yesus raan mak nakduar. Lia boot tolu nia, natudu lia mesak nosi Yesus naꞌak, Nia tebe-tebes Kristus. Kalo ita bele simu ema raiklaran dalen, saa tenik baa Naꞌi Maromak dalen. Nia nodi lia boot tolu nia atu katak naꞌak, Yesus tebe-tebes Kristus, Niakaan Oan mak Nia solok mai tiꞌan iha raiklaran neꞌe. Kalo ema ida fiar baa Naꞌi Maromak Oan, neꞌe naꞌak, nia simu tiꞌan saa mak Naꞌi Maromak dale nosi Oan nia. Mais ema mak la fiar, ema nia nalo Naꞌi Maromak baa maktolek teen, tan nia la simu saa mak Naꞌi Maromak dale duꞌuk nosi Niakaan Oan naꞌak, ema bele hetan moris loos toꞌo nima-nimak, surak fiar baa Oan.Yohanis 3:36 Ema mak talin malu no Naꞌi Maromak Oan, sia atu netan moris nia. Mais ema mak la talin malu no Naꞌi Maromak Oan, sia la netan. Tan saa Yohanis nakerek hakerek neꞌe?Haꞌu kakerek lia neꞌe sia bodik emi mak fiar baa Naꞌi Maromak Oan, nebee emi bele hatene, emi atu hetan moris toꞌo nima-nimak. Yohanis nakerek tuꞌan nosi lia hamulakIta bele haberan aan hamulak baa Naꞌi Maromak, tan ita hatene, kalo ita hamulak hodi husu sa-saa tuir Niakaan hakaran, Nia nanis rona. Tan ita hatene Nia nanis rona saa mak ita husu, ita moos bele hatene, ita nanis simu saa mak ita husu nia. Kalo emi haree maluk ida nalo sala, diꞌak liu, hamulak hodi husu nebee Naꞌi Maromak tulun nia netan moris. Haꞌu kdale neꞌe, nosi sala mak la nodi ema baa mate. Mais noo sala seluk mak nodi ema baa mate. Haꞌu la karuka emi hamulak, kalo noo sala oin nunia. Lia la diꞌak hotu-hotu mak ema nalo, Naꞌi Maromak sura nalo baa sala. Mais lahoos sala hotu-hotu mak nodi ema baa mate. Yohanis nakerek tenik nosi lia mak noo folinEma mak talin malu no Naꞌi Maromak moris la nalo sala ona, tan Naꞌi Maromak Oan daka sia. Diabu ulun mak aꞌaat huun moos la bele natoba nola sia. Ita hatene, ita neꞌe talin malu ho Naꞌi Maromak. Mais ita moos hatene, diabu ulun mak aꞌaat huun noo beran atu babilan ema hotu-hotu iha raiklaran. Ita hatene, Naꞌi Maromak Oan mai atu nakroma itakaan neon, nebee ita bele hatene Maromak mak loos. Oras neꞌe ita bele kreꞌis ho Nia, tan ita kreꞌis ho Oan, Yesus Kristus. Yesus Kristus moos Maromak mak loos. Nia mak foo moris nima-nimak baa ita. Oa sia! Daka diꞌa-diꞌak emikaan moris. Keta toꞌo emi hanaꞌi baa lia kaleꞌuk mak seluk Naꞌi Maromak iha emikaan neon.Nunia dei.Yohanis 2 Yohanis Hakerek dala rua nosi Yohanis mak foin laꞌo nela siakaan bei uluk hanorin nodi fiar naꞌak, YesuTabeIna mak haꞌu kadomi, mak Naꞌi Maromak boi nola tiꞌan. Hakerek neꞌe nosi haꞌu, Yohanis, mak kaliku hutun sarani.Haꞌu kakerek neꞌe bodik ina no oan sia,Ema matenek Hakerek Moon balu naꞌak, ina neꞌe no oan sia, neꞌe mak ema ida mak Yohanis natene hori uluk. Sia rua nalaꞌok Naꞌi Maromak Niakaan serwisu bele-bele. Balu seluk naꞌak, Yohanis nakerek neꞌe bodik hutun sarani ida. Mais nia babaꞌur naran nodi ina no oan sia. mak haꞌu kadomi tebe-tebes. Lahoos haꞌu mesan mak kadomi emi, tan ema hotu-hotu mak natene hanorin loos moos nadomi emi. Ami hadomi emi, tan ita fiar baa hanorin loos mak naktaman nima-nimak iha itakaan neon. Haꞌu kaloon, nebee Naꞌi Maromak no Oan Yesus Kristus natudu laran diꞌak no laran dodan baa ita, nebee ita bele moris manek no dame. Nebee, ita bele hadomi malu hodi rai hanorin loos baa itakaan neon. Moris hadomi malu hodi kaer metin hanorin loosOras haꞌu krona ina oan balu sia moris tuir hanorin loos, haꞌukaan neon diꞌak basuk, tan sia tuir ukun mak Ama Maromak naruka tiꞌan baa ita. Ina mak haꞌu kadomi! Haꞌu kaloon nebee ita hotu-hotu hadomi malu. Ukun nia, lahoos ukun foun mais ukun mak ita simu kedan hori uluk.Yohanis 13:34, 15:12, 17 Ita bele hatudu itakaan dadomin, kalo ita halo tuir Naꞌi Maromak ukun sia. Hori uluk, Nia naruka nunia tiꞌan. Ukun neꞌe lahoos ukun foun, mais ukun tuan mak emi rona nanis. Haꞌu kakerek neꞌe, tan ema manorik kaleꞌuk waꞌin laꞌo lema raiklaran neꞌe. Sia nanorin naꞌak, Yesus lahoos Kristus mak dadi ema raiklaran. Hodi nunia, sia tolek no sakar Kristus. Emi musti daka diꞌa-diꞌak emikaan moris, nebee sia keta beꞌur nola emi. Hodi nunia, ami la kole butan. Emi moos bele hetan fafaꞌek iha laleꞌan mak Naꞌi Maromak nameno atu foo baa emi. Ema mak sees nosi Kristus hanorin, nia la talin malu no Naꞌi Maromak. Mais ema mak kaer metin hanorin nia, ema nia talin malu no Naꞌi Maromak no Oan Yesus Kristus. Kalo ema ida mai nanorin lia seluk nosi Kristus, keta foo neon hodi simu nia iha emikaan uma. Kalo emi simu nia, emi dadi tiꞌan ain-liman baa niakaan serwisu aat nia. Yohanis narohan hakerekSei noo lia waꞌin mak haꞌu kbeer kakerek baa emi, mais la kakerek iha neꞌe, tan la kleur ona haꞌu atu kmai dale duꞌuk ko emi, nebee ita neon diꞌak bele-bele. Naꞌi Maromak moos boi nola ina biin. Niakaan oan sia solok tabe kabaas bodik emi.Toꞌo neꞌe dei.Tabe nosi haꞌu,Yohanis 3 Yohanis Hakerek dala tolu nosi Yohanis mak foin laꞌo nela siakaan bei uluk hanorin nodi fiar naꞌak, YesuYohanis nahuu nakerekMaluk Gayus mak haꞌu kadomi tebe-tebes. Tabe nosi haꞌu, Yohanis, mak kaliku hutun sarani.Kristus Klosan Lian 19:29; Roma 16:23; 1 Korintus 1:14 Haꞌu kaloon nebee Naꞌi Maromak daka o, nebee o bele moris manek no dame. Nebee o isin diꞌak, no neon moos diꞌak. Mamaluk naꞌin hira mai nasara baa haꞌu naꞌak, o tuir nohuun hanorin loos. Rona nunia, haꞌu neon diꞌak. Haꞌu kakara basuk kalo haꞌu krona, haꞌukaan oa sia moris tuir hanorin loos. Yohanis tonu GayusMaluk mak haꞌu kadomi! Itakaan mamaluk naꞌin hira nalaꞌok Kristus Niakaan serwisu iha okaan leo. Oras sia toꞌo, o simu sia diꞌa-diꞌak hotu tulun sia. Masik o sei la matene dauk sia moos, o maliku sia diꞌa-diꞌak nunia. Oras neꞌe, sia mai nikar tiꞌan. Sia nasara baa hutun sarani iha neꞌe naꞌak, o simu sia modi laran maluak. Haꞌu kusu nebee o tulun bei-beik ema nuꞌu sia nia, tan hahalok nunia nalo Naꞌi Maromak neon diꞌak. Ema nia sia laꞌo nasirin baa nanorin ema nosi Yesus Kristus, mais sia la nusu tatulun sa-saa nosi ema mak la fiar baa Yesus. Ita mak musti tulun sia, tan hodi nunia, ita halaꞌok Naꞌi Maromak Niakaan serwisu bele-bele ho sia. Yohanis nasalak DiotrefesUluk, haꞌu ksolok hakerek baa hutun sarani iha okaan leo. Mais Diotrefes la titu haꞌukaan hakerek, hotu nalo aan nuꞌu ema ulun ida. Kalo haꞌu ktone emi, haꞌu atu kdale loke fore niakaan hahalok aat, tan nia dale nahaat ami no la simu Naꞌi Maromak eman mak mai nalaꞌok serwisu iha emikaan leo. Kaliuk, nia sasuku mamaluk sia iha nia nebee keta simu sia. Yohanis tonu DemetriusMaluk mak haꞌu kadomi! O musti maninu baa ema mak nalo lia diꞌak. Keta maninu baa ema mak nalo lia aat. Ema mak nalo lia diꞌak, Naꞌi Maromak eman. Mais ema mak nalo lia aat, lahoos Naꞌi Maromak eman. Knaninuk nuꞌu Demetrius. Tan nia moris tuir hanorin loos, haꞌu ktonu nia. Ema hotu-hotu moos tonun nia. O naꞌin duꞌuk matene haꞌu kdale neꞌe, tebes. Yohanis narohan hakerekSei noo lia waꞌin tenik mak haꞌu kakara katak baa o, mais haꞌu la koꞌuk kakerek iha neꞌe. (14-15) Haꞌu kaloon, la kleur ona ita hasoru malu, nebee ita rua bele dale duꞌuk baa malu. 15 Nunia dei! Mamaluk iha neꞌe sia solok tabe. Tulun matoꞌo haꞌukaan tabe neꞌe baa haꞌukaan mamaluk sia iha nia, tuir siakaan naran ida-idak.Dame,Yohanis Hakerek nosi Yudas mak foin laꞌo nela siakaan bei uluk hanorin nodi fiar naꞌak, YesuTabeTabe nosi haꞌu, Yudas. Haꞌu neꞌe, itakaan Naꞌin Yesus Kristus ain-liman. Haꞌu moos, Yakobus alin.Haꞌu kakerek neꞌe bodik ema hotu-hotu mak Ama Maromak boi tiꞌan. Nia nadomi emi. No Yesus Kristus moos babilan emi nohuun.Mateus 13:55; Markus 6:3 Haꞌu kakroꞌan nebee Nia natudu dodan, nodi fakar Niakaan dadomin waꞌin baa emi, nebee emi bele moris manek no dame. Yudas nalore nosi ema mak nanorin kaleꞌukMamaluk sia mak haꞌu kadomi! Uluk, haꞌu kbeer kakerek bodik emi lia nosi Naꞌi Maromak sori ita. Mais oras neꞌe, noo lia mak seten haꞌu atu kakerek lia ida seluk. Naꞌi Maromak foo hanorin loos baa ita nebee ita bele dadi Niakaan ema moon. Hanorin nia nafati toꞌo nima-nimak. Haꞌu kusu nebee emi hakaꞌas aan kaer metin hanorin nia. Mais haꞌu krona noo ema naꞌin hira mak tama no-nook iha emikaan klaran tiꞌan. Sia la moris tuir Naꞌi Maromak hanorin loos, mais moris tuir siakaan nawan aat dei. Sia katak naꞌak, tan Naꞌi Maromak laran diꞌak, sia la netan kastikar. Mais lia nia, lia kaleꞌuk! Sia dale seluk, sia nalo seluk! Sia nakara nebee ita lalika rona tenik baa itakaan Naꞌin no itakaan Ulun Yesus Kristus. Mais hanoin, tan Hakerek Moon naꞌak, Naꞌi Maromak nakotu kedan hori uluk lia nosi siakaan kastikar. Naꞌi Maromak nanis kastikar ema mak nanorin kaleꞌuk, hanesan Nia kastikar makbukar laleꞌan mak nalo aat no ema raiklaran mak nalo aatLia mak haꞌu atu katak neꞌe, emi hatene tiꞌan. Mais haꞌu kakara katak tenik baa emi, nebee sintidu.Hanoin lia uluk baa oras ema Israꞌel sia sai nosi Mesir. Naꞌi Maromak sori siakaan klubun boot nia, mais baa loron ikus, Nia nadodok sia hotu-hotu mak la noꞌuk fiar baa Nia.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 12:51; Sura Renu Israꞌel 14:29-30 Knaninuk seluk nosi lia Naꞌi Maromak Niakaan makbukar laleꞌan. Naꞌi Maromak latan beran baa sia, mais noo kladik. Sia balu noran la toꞌo, hotu nakur liu siakaan beran nia. Tan baa nia, Naꞌi Maromak kesi sia no neti natoos sia iha fatin makukun, nebee sia nein iha nia toꞌo oras Naꞌi Maromak tetu ema hotu-hotu moris. Keta haluꞌa tenik kota Sodom no kota Gomora, no leo seluk sia mak kreꞌis iha nia. Ema iha nia sia nalo lia kfoꞌer no aat oi-oik mak la makonak. Tan lia nia, Naꞌi Maromak nabeꞌo dodok sia nodi haꞌi. Lia neꞌe nalore baa ita naꞌak, Naꞌi Maromak atu nodi haꞌi naraka mak laka bei-beik atu kastikar aꞌaat hotu-hotu.Lia Uluk Fohon 19:1-24 Ema mak tama iha emikaan klaran nia, sia hanorin kaleꞌuk nohuun. Sia nodi meꞌi dadi baa krarain atu nalo isin lolon sasobo. Sia sakar karin ema mak kaer beran, no nahaat beran diꞌak sia iha laleꞌan. Mais Naꞌi Maromak Niakaan makbukar laleꞌan ulun naran Mikael la nalo nuꞌu sia. Baa oras Musa foin mate, Mikael toe no diabu ulun nosi Musa maten. Mais Mikael la nasalak nia, lale nahaat nia. Nia katak loos naꞌak, “Naꞌi Maromak nasee o, foin o matene!”Daniel 10:13, 21, 12:1; Lia Raiklaran Falu Fila 12:7; Hanoin Hikar Dalan Moris 34:6; Sakarias 3:2 Mais ema mak tama iha emikaan klaran nia, sia la nuꞌu Mikael. Sia nahaat no naleuk lia hotu-hotu mak sia la natene. Sia momok nuꞌu karau, toꞌo nadodok siakaan isin lolon duꞌuk. Sia nanis netan kastikar, tan sia nuꞌu Kain mak noꞌo alin duꞌuk. Sia moos nalo hanesan Bileam mak nakara nalo saa dei, surak netan osan. Sia moos nalo hanesan Kora mak dodok tan sakar Naꞌi Maromak. Tan siakaan aꞌaat nia, sia atu kona lelen nosi Naꞌi Maromak.Lia Uluk Fohon 4:3-8; Sura Renu Israꞌel 22:1-35, 16:1-35 Kalo ema aat nia sia namutuk no emi oras emi hanoin Naꞌi Maromak dadomin hodi haa-hemu hamutuk, sia rotus teen, la moe aan. Emi musti daka aan diꞌa-diꞌak, tan sia hanesan fatuk moris iha tasi, mak bele nadodok roo.Lia fuan Yunani iha neꞌe bele naꞌak “fatuk moris”. Moos bele naꞌak “kadoor mak nalo sasobo”. Sia moos hanesan kaloꞌan metan iha rai maran leten, mak la natuun udan fuan ida kois. Sia dale waꞌin, mais la nalo nola lia diꞌak ida kois. Sia nuꞌu ai horis mak la folin. Oras nafua, la noo fuan ida kois, tan ema nuꞌan no fokit sai toꞌo abut tiꞌan. Siakaan hahalok nia namoe ita. Sia hanesan laloran boot mak soe nela furin kadoor tuir tasi tehen. Sia hanesan fitun mak mosu no lori nahutan iha laleꞌan. Nosi ikus, Naꞌi Maromak soe sia baa fatin makukun ida, nebee lakon mohu iha nebaa. Hanoin baa Henok, mak husar-binan dala hitu nosi Adam. Nia katak kedan hori uluk nosi ema oin nuneꞌe sia naꞌak,“Haree kokon!Naꞌi Maromak namaan aan mai no Niakaan makbukar moon sia.Sia waꞌin basuk, toꞌo la bele sura hola.Lia Uluk Fohon 5:18, 21-24 Nia namaan aan mai atu nakotu ema hotu-hotu lian.Nosi ikus, Nia atu natudu ema ida-idak salan,nodi loke walan lia la loos sia.Hotu, Nia atu natuun kastikar baa ema aat sia,tan sia dale nahaat Nia.” Ema mak tama iha emikaan klaran nia, sia natene loos nakmuuk. Sia tula sala bei-beik baa ema. Sia moris tuir siakaan nawan aat dei. Sia dale loko aan. Sia dale namina aan nola ema neon, nebee ema tuir sia. Hariik emikaan fiar hodi moris moos(17-18) Mamaluk sia mak haꞌu kadomi! Keta haluꞌa lia mamenon mak itakaan Naꞌin Yesus Kristus klosan sia katak kedan baa emi naꞌak, kreꞌis rai falu fila, ema maleuk teen sia atu mosu mai. Sia nahaat itakaan fiar no moris tuir siakaan nawan aat.2 Petrus 3:3 (-) Oras neꞌe, ema nia sia iha tiꞌan. Sia sasuku baa-mai, nalo ita faꞌe karin malu. Sia natene moris tuir raiklaran beer dei, tan Kmalar Lulik la noo iha siakaan neon laran. Mais lia nuneꞌe mamaluk sia! Emi musti hariik emikaan fiar hodi moris moon. Hamulak tuir saa mak Kmalar Lulik natudu baa emi. Hanoin! Naꞌi Maromak nadomi emi liu resik. Dadi, daka aan hodi hanoin Niakaan dadomin nia. Haloon biit nebee itakaan Naꞌin Yesus Kristus natudu dodan nodi foo moris nima-nimak baa emi. Kalo noo ema mak sei la fiar biit, emi musti hatudu dodan baa sia. Sori hola ema mak naksees nosi dalan moris loos, hanesan emi dada sai sia hosi haꞌi laran. Dodan ema seluk sia mak nalo sala. Mais sintidu, tan keta toꞌo siakaan aꞌaat nahaat nola emi. Hakribi siakaan sasobo, hanesan ema nakribi faru kadoor.Hakerek Moon lia Yunani naꞌak “Hakribi siakaan faru kadoor.” Neꞌe naꞌak “Hakribi siakaan aꞌaat.” Yudas latan ema makfiar baa Naꞌi Maromak liman nebee Nia lituk siaTonu-haboot Naꞌi Maromak!Tan Nia mak noo beran atu lituk ita,nebee ita la hakloti.Nia mak noo beran atu nalaꞌo ita,nebee ita hariik iha Niakaan oin,la hoo sala ona,la sasobo ona.Ita neon boot lo-loos hariik iha Niakaan oin,hodi haree Niakaan ahar maksinak. Nia mesan,Maromak mak loos.Nia mesanmak sori itanodi itakaan Naꞌin Yesus Kristus.Ita foo kneter hotu-hotu baa Nia.Nia makaꞌas kaliuk.Niakaan beran boot kaliuk.Nia kaer ukun hotu-hotu,hori uluk,baa oras neꞌe,toꞌo nima-nimak.Tebes!Nosi haꞌu,Yudas Yohanis naree kedan lia saa mak atu dadi baa oras Rai Falu Fila(1-2) Tabe nosi haꞌu, Yohanis, mak Yesus Kristus ain-liman.Iha neꞌe haꞌu kakerek kosi lia saa mak nosi ikus atu dadi. Haꞌu kbele simu lia neꞌe sia, nuneꞌe: Naꞌi Maromak duꞌuk mak natudu kedan baa Yesus Kristus nebee natoꞌo baa Niakaan ema sia. Hotu, Yesus naruka makbukar laleꞌan ida, baa nalore lia neꞌe sia hotu-hotu baa haꞌu, nebee kakerek kola kedan. La kleur ona, lia neꞌe sia hotu-hotu nanis dadi. Tan baa nia, hanono diꞌa-diꞌak Naꞌi Maromak Manfatin neꞌe mak Yesus solok. (-) Naꞌi Maromak nameno tiꞌan naꞌak, Nia atu natuun matak-malirin baa ema hotu-hotu mak leno no nanono hakerek neꞌe nodi nalaꞌok Niakaan Manfatin. Tan niakaan oras atu hotu ona. Yohanis natoꞌo Naꞌi Maromak Manfatin baa ema sarani klubun hitu iha rai AsiaHaꞌu ksolok hakerek neꞌe baa Yesus Niakaan ema klubun hitu iha rai Asia.Haꞌu kusu moris manek no dame kosi Naꞌi Maromak bodik emi hotu-hotu. Nia iha kedan tiꞌan hori uluk. Nia iha baa oras neꞌe. Nia moos iha toꞌo nima-nimak. Haꞌu moos kusu moris manek no dame kosi Maromak Kmalar Lulik. Haꞌu ktitu-karee Kmalar Lulik nia, hanesan kmalar hitu mak seꞌi oin baa Naꞌi Maromak habesi aan fatin.Tuir ema matenek lia Hakerek Moon, ema filak nomer hitu neꞌe, nomer lulik.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 3:14; Lia Raiklaran Falu Fila 4:5 Haꞌu moos kusu moris manek no dame kosi Yesus Kristus. Nia katak malorek lia hotu-hotu mak Naꞌi Maromak katak tiꞌan baa Nia. Uluk, Nia mate, mais Naꞌi Maromak nalo Nia moris nikar, nebee dadi ema dala uluk mak moris nikar nosi mate. Nosi ikus, Nia moos atu dadi Naꞌin baa naꞌin hotu-hotu iha raiklaran.Yesus raan nakduar toꞌo mate, tan Nia nadomi ita. Nodi mate, Nia loke dalan atu sori ita nosi itakaan salan.Yesaya 55:4; Kananuk Sia 89:27 Hotu, Nia foti ita baa Niakaan renu, nebee ita serwisu bodik Niakaan Ama Maromak. Yesus Kristus makaꞌas nanis! Niakaan beran la nakotu! Neꞌe, tebes!Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 19:6; Lia Raiklaran Falu Fila 5:10 Dadi, loke matan, mana diꞌa-diꞌak! Oras neꞌe, Yesus no Aman iha laleꞌan baa. Mais la kleur ona, Nia atu namaan aan tuun mai nosi laleꞌan nodi kaloꞌan. Baa oras nia, ema hotu-hotu iha raiklaran titu-naree Nia. Nunia moos, ema mak uluk sona noꞌo Nia. Baa oras titu-naree Nia, ema klubun hotu-hotu iha raiklaran moos, sadiꞌa nodi tanis naroꞌan aan. Lia nia sia hotu-hotu, nanis dadi. Neꞌe, tebes!Daniel 7:13; Mateus 24:30; Markus 13:26; Lukas 21:27; 1 Tesalonika 4:17; Sakarias 12:10; Yohanis 19:34, 37 Naꞌi Maromak dale naꞌak,“Haꞌu neꞌe,Alfa toꞌo Omega.Neꞌe naꞌak,Ulun toꞌo Ikun.Hotu-hotu huun baa Haꞌu,nosi huun toꞌo rohan.Haꞌu, mak iha kedan tiꞌan hori uluk.Haꞌu, mak iha baa oras neꞌe.Haꞌu moos, mak atu iha toꞌo nima-nimak.Tan Haꞌu kmesan dei, mak beran kaliuk!”Lia Raiklaran Falu Fila 22:13; Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 3:14 Yohanis titu-naree Ema Raiklaran Isin iha laleꞌanTan ita fiar bele-bele haꞌak, Yesus, itakaan Naꞌin, etuk haꞌu kdadi emikaan maluk. Ema balu krakat tan ita tuir Yesus, mais Yesus nakbiit itakaan neon, toꞌo ita bele haterus aan bei-beik. Sia moos krakat haꞌu, tan haꞌu katak Naꞌi Maromak Manfatin baa ema, kodi kanorin lia Yesus. Tan lia nia, sia kohi nodi soe haꞌu tiꞌan baa rai neꞌe, mak naran Patmoos. Hotu, baa loron hamulak ida, Maromak Kmalar Lulik kona haꞌu. Teki-tekis, haꞌu krona lia maliak makaꞌas ida, nuꞌu kfui dikur lian nalian nosi kotuk. Lia maliak nia naruka naꞌak, “Yohanis! Haꞌu kakara kalore lia ida baa o. O musti makerek mola hotu-hotu lia mak o maree neꞌe. Hotu, o musti solok baa ema sarani klubun hitu, mak ida-idak iha kota Efesus, kota Smirna, kota Pergamus, kota Tiatira, kota Sardis, kota Filadelfia no kota Laodikia.” Rona kola nunia, haꞌu kfila baa kotuk atu karee ema mak dale nia. Mais, karee loos badut lolon hitu iha badut sasukun mak halo hosi mean. Noo ema ida mak nariik iha badut nia sia klaran. Ilas hanesan Ema Raiklaran Isin. Tau faru klobor ida, nodi sakat tais mean ida baa karas.Daniel 7:13, 10:5 Fuuk, mutik hanesan kabas rahun.Hakerek Moon lia Yunani naꞌak, Niakaan ulun no Niakaan fuuk mutin hanesan bibi malae rahun mutik no mutin hanesan maꞌun fatuk mutik. Lia rua-rua neꞌe naꞌak, mutin tebe-tebes hanesan kabas rahun. Matan, laka hanesan haꞌi lakan.Daniel 7:9 Ain, mean laak hanesan besi riti hamotu. Lian maliak boot, hanesan wee tatolik.Daniel 10:6; Yeskiel 1:24, 43:2 Liman kwana kaer fitun matan hitu. Surik matan ruak roꞌat ida naklosu sai nosi ibun. Oin, naksinak kroman hanesan loro sinak. Titu-karee ema nia, haꞌu kakloti kedan iha ain. Mais Nia kebit haꞌu nodi liman kwana, hotu dale naꞌak, “Oa! Keta mataꞌuk! Lia hotu-hotu huun nosi Haꞌu, hori uluk fohon toꞌo mohu.Yesaya 44:6, 48:12; Lia Raiklaran Falu Fila 2:8, 22:13 Uluk, Haꞌu kmate. Mais maree mai! Oras neꞌe, Haꞌu kmoris kikar tiꞌan. Haꞌu moos atu kmoris toꞌo nima-nimak. Haꞌu, makaer sabi matebian fatin. Haꞌu mak karuka taka-loke fatin nia, tan Haꞌu koo beran kalo ema moris nikar. Dadi, o musti makerek mola lia hotu-hotu mak o maree baa oras neꞌe, no lia hotu-hotu mak nosi ikus atu dadi. Haꞌu kalore uluk lia isin nuneꞌe: Badut mean hitu nia naꞌak, ema sarani klubun hitu. Fitun matan hitu nia mak o maree iha Haꞌukaan liman kwana nia naꞌak, makbukar naꞌin hitu mak nodi lia nosi Naꞌi Maromak baa ema sarani klubun hitu nia.” Yesus solok hakerek baa ema sarani sia iha kota EfesusHotu, Ema Raiklaran Isin nia naruka haꞌu naꞌak, “Yohanis. O musti makerek mola hakerek ida. Hakerek nia lian nuneꞌe:‘Bodik ema sarani sia iha kota Efesus:Hakerek neꞌe, nosi Haꞌu, mak Yesus. Haꞌu mak kaer fitun matan hitu iha liman kwana. Haꞌu moos laꞌo kasirin atu karee badut mean hitu nia ida-idak. Hanono haꞌu kdale neꞌe. Karee tiꞌan emikaan moris iha kota Efesus. Emi haterus aan hodi serwisu susi ruin bodik Naꞌi Maromak. Oras ema aat mai iha emikaan klaran, emi dudu sai. Oras ema mai naktolek naꞌak, nia mak Haꞌukaan klosan, emi leno diꞌa-diꞌak niakaan moris, toꞌo hatene hola niakaan tolek teen. Hotu, emi dudu sai, la hanono nia. Masik ema nasusar emi tan fiar Haꞌu, emi haterus aan, la hakiduk kois. Mais, emi monu tiꞌan iha lia ida. Uluk, oras emi foin fiar Haꞌu, emi hadomi malu. Mais oras neꞌe, la nunia tiꞌan. Tan baa nia, emi musti hanoin oras uluk nia hodi hanawa ona hosi sala nia, nebee hadomi malu hikar hanesan uluk. Kalo lale, atu kmai kola kikar badut mean nia nosi emi. Masik nunia, Haꞌukaan neon sei diꞌak netik, tan emi la simu hanorin tolek nosi Nikolai eman sia. Haꞌu moos la simu hanorin nia.Ema matenek lia Hakerek Moon sia naꞌak, Nikolai niakaan hanorin sia, ita la hatene. Hanono diꞌa-diꞌak lia mak Maromak Kmalar Lulik katak baa ema sarani sia. Ema mak tuir Haꞌu toꞌo mate, Haꞌu kfoo leet baa nia atu naa nosi ai huun iha Naꞌi Maromak toꞌos etu. Tan ema mak naa ai huun nia fuan, netan moris namutuk no Naꞌi Maromak toꞌo nima-nimak.’ ”Lia Uluk Fohon 2:9; Lia Raiklaran Falu Fila 22:2; Yeskiel 28:13, 31:8 Yesus solok hakerek baa ema sarani sia iha kota SmirnaHotu, Ema Raiklaran Isin nia dale natutan naꞌak, “Yohanis, dala ida neꞌe o musti makerek tenik hakerek ida. Hakerek nia lian nuneꞌe:‘Bodik ema sarani sia iha kota Smirna:Hakerek neꞌe nosi Haꞌu, mak Yesus. Lia hotu-hotu huun nosi Haꞌu, hori uluk fohon toꞌo mohu. Uluk, Haꞌu kmate, mais oras neꞌe, Haꞌu kmoris kikar tiꞌan. Hanono Haꞌu kdale neꞌe.Yesaya 44:6, 48:12; Lia Raiklaran Falu Fila 1:17, 22:13 Karee tiꞌan emikaan moris susar iha Smirna. Emi neꞌe, mukit iha ema raiklaran oin, mais, soi iha Naꞌi Maromak oin. Noo ema mak dale naꞌak, sia, Naꞌi Maromak eman. Mais, sia moos nadois emikaan naran. Tuir loos, sia lahoos Naꞌi Maromak eman. Sia tuir diabu ulun dei. Dadi, hanono diꞌa-diꞌak. Lalika hataꞌuk hetan susar. Surak hatene, diabu ulun buka atu natama emi balu baa bui toꞌo loron sanulu laran, tan nia nakara nebee emi seꞌi kotuk baa Haꞌu. Masik emi kona hoꞌo, keta haluꞌa Haꞌu. Tan ema mak tuir Haꞌu toꞌo mate, atu kselu kikar nia kodi moris nima-nimak. Hanono diꞌa-diꞌak lia mak Maromak Kmalar Lulik katak baa ema sarani sia. Tan ema mak tuir Haꞌu toꞌo mate, nia la terus susar iha tasi haꞌi mak laka nohuun. Hodi nunia, nia la mate dala rua.’ ”Lia Raiklaran Falu Fila 20:14, 21:8 Yesus solok hakerek baa ema sarani sia iha kota PergamusHotu, Ema Raiklaran Isin nia dale natutan tenik naꞌak, “Yohanis, dala ida neꞌe o musti makerek tenik hakerek ida. Hakerek nia lian nuneꞌe:‘Bodik ema sarani sia iha kota Pergamus:Hakerek neꞌe nosi Haꞌu, mak Yesus. Haꞌu mak kaer surik roꞌat matan ruak. Hanono Haꞌu kdale neꞌe. Katene tiꞌan emikaan kota Pergamus nia. Makaer ukun iha nia, diabu ulun. Masik nunia moos, emi kaer metin Haꞌukaan naran, hodi fiar Haꞌu bei-beik. Uluk, Haꞌukaan ema ida iha nia, naran Antipas. Nia nanorin nalo loos nosi Haꞌukaan dalan moris, mais ema noꞌo nia. Masik nunia moos, emi la heli Haꞌu. Mais, emi monu baa lia ida-rua, tan emi naꞌin hira tuir Balam hanorin kaleꞌuk. Uluk, Balam nanorin Balak atu sokur ema Israꞌel sia, nebee nakur Naꞌi Maromak beer, toꞌo sia naa hahaak mak sera baa aiꞌoi lulik no nakur biti-kluni.Sura Renu Israꞌel 22:5, 7, 25:1-3, 31:16; Hanoin Hikar Dalan Moris 23:4 Emi naꞌin hira moos tuir Nikolai hanorin. Dadi, emi musti hanawa hosi emikaan salan nia sia. Kalo lale, la kleur Haꞌu kmai karoe emi kodi Haꞌukaan lia fuan mak roꞌat hanesan surik. Hanono diꞌa-diꞌak lia mak Maromak Kmalar Lulik katak baa ema sarani sia. Ema mak tuir Haꞌu toꞌo mate, Haꞌu kfoo leet baa nia atu naa tubi manna mak rai kedan tiꞌan nosi laleꞌan. Haꞌu moos atu foo fatuk mutin ida mak noo hakerek niakaan naran foun. Nia mesan mak natene naran nia. Ema seluk la natene.’ ”Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 16:14-15, 33-34; Yohanis 6:48-50; Yesaya 62:2, 65:15 Yesus solok hakerek baa ema sarani sia iha kota TiatiraHotu, Ema Raiklaran Isin nia dale natutan tenik naꞌak, “Yohanis, dala ida neꞌe o musti makerek tenik hakerek ida. Hakerek nia lian nuneꞌe:‘Bodik ema sarani sia iha kota Tiatira:Hakerek neꞌe nosi Haꞌu, Yesus, mak Naꞌi Maromak Oan! Haꞌukaan matan laka nuꞌu haꞌi. Haꞌukaan ain mean laak nuꞌu besi riti hamotu. Hanono Haꞌu kdale neꞌe. Karee emikaan moris tiꞌan. Emi hadomi Haꞌu no fiar biit baa Haꞌu. Emi moos tuir Haꞌukaan ukun nohuun. Masik ema nasusar emi moos, emi haterus aan bei-beik. Haꞌu moos katene, oras neꞌe emi serwisu makaꞌas liu tenik bodik Haꞌu. Mais, emi monu baa lia ida, tan emi simu feto naran Isabel nia. Nia naksaꞌek aan naꞌak, nia, Maromak makoꞌan. Hotu emi habusik nia bosok nola Haꞌukaan ema sia nodi hanorin kaleꞌuk, toꞌo sia nalo lia kfoꞌer no tuir naa haan mak sera baa aiꞌoi lulik. Haꞌu kdeꞌan feto nia hei-hein tiꞌan, nebee laꞌo nela sala nia, mais nia la noꞌuk. Mana diꞌa-diꞌak. Oras neꞌe Haꞌu kakotu tiꞌan atu kastikar nia kodi moras ida, toꞌo nia la bele laꞌo nela toba fatin. Nunia moos, baa ema mahalo lia kfoꞌer no nia. Kalo sia la laꞌo nela feto aat nia, la kleur ona Haꞌu moos kastikar sia. Haꞌu moos atu koꞌo feto aat nia oan sia. Kodi nunia, emi makfiar hotu-hotu hatene haꞌak, Haꞌu katene ema raiklaran neon ain. Haꞌu moos atu selu baa emi tuir emikaan hahalok.Kananuk Sia 7:10, 62:12; Yeremia 17:10 Mais, emi seluk sia iha Tiatira la tuir feto nia hanorin aat. Emi dudu fila hanorin funin nosi ema mak kaer ai tahan aat. Tan baa nia, Haꞌu lalika deꞌan tenik emi, surak kaer metin emikaan fiar toꞌo kmai kikar. (26-27) Haꞌu atu kfoo beran bodik ema mak tuir Haꞌu toꞌo mate. Beran nia, beran boot, manesak no beran mak Haꞌu ketan kosi Haꞌukaan Ama kodi ukun ema klubun hotu-hotu iha raiklaran. Kalo ema sakar Haꞌu, Haꞌu kodi beran nia, Haꞌu ksakar kikar sia, hanesan kodi knoꞌan besi, taꞌe karoe sasanan rai.Kananuk Sia 2:8-9 (-) Haꞌu moos atu foo fitun naꞌin baa emi. Hanono diꞌa-diꞌak lia mak Maromak Kmalar Lulik katak baa ema sarani sia.’ ” Yesus solok hakerek baa ema sarani sia iha kota SardisHotu, Ema Raiklaran Isin nia dale natutan tenik baa haꞌu naꞌak, “Yohanis, dala ida neꞌe o musti makerek tenik hakerek ida. Hakerek nia lian nuneꞌe:‘Bodik ema sarani sia iha kota Sardis:Hakerek neꞌe nosi Haꞌu, mak Yesus. Haꞌu ukun kodi Maromak Kmalar Lulik mak hanesan kmalar hitu. Haꞌu moos kaer fitun matan hitu kodi Haꞌukaan liman. Hanono Haꞌu kdale neꞌe.Karee tiꞌan emikaan hahalok iha Sardis nebaa. Ema dale naꞌak, emi moris tuir Haꞌukaan beer. Mais tuir loos, emikaan hahalok la fatan no ema mak moris foun. Hanoin diꞌa-diꞌak! Hetak hakbiit emikaan fiar mak kreꞌis atu mohu. Haꞌu kleno tiꞌan emikaan hahalok sia. La noo ida moos mak loos iha Naꞌi Maromak oin. Keta haluꞌa hanorin loos mak emi simu tiꞌan hori uluk nia. Tuir tebe-tebes Naꞌi Maromak beer hodi laꞌo hela emikaan salan. Kalo emi la halo lai-lais nunia, emi la hadiꞌa aan baa oras Haꞌu kmai kikar. Tan Haꞌu kmai teki-tekis, nuꞌu ema naꞌok mak emi la hanoin hola.Mateus 24:43-44; Lukas 12:39-40; Lia Raiklaran Falu Fila 16:15 Mais, emi balu iha Sardis sei moris loos, hanesan ema mak la nadoor faru. Tan lia nia, emi fatan tau faru mutin, laꞌo hamutuk ho Haꞌu. Ema mak tuir Haꞌu toꞌo mate, fatan tau faru mutin. Haꞌu la koꞌas niakaan naran kosi hakerek mak noo ema hotu-hotu naran mak atu moris nima-nimak no Naꞌi Maromak. Haꞌu moos katak baa Haꞌukaan Ama no makbukar laleꞌan sia kaꞌak, nia, Haꞌukaan ema.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 32:32-33; Kananuk Sia 69:29; Lia Raiklaran Falu Fila 2:7, 20:12; Mateus 10:32; Lukas 12:8 Hanono diꞌa-diꞌak lia mak Maromak Kmalar Lulik katak baa ema sarani sia.’ ” Yesus solok hakerek baa ema sarani sia iha kota FiladelfiaHotu, Ema Raiklaran Isin nia dale natutan tenik naꞌak, “Yohanis, dala ida neꞌe o musti makerek mola tenik hakerek ida seluk. Hakerek nia lian nuneꞌe:‘Bodik ema sarani sia iha kota Filadelfia:Hakerek neꞌe, nosi Haꞌu, mak Yesus. Haꞌu, mak moon no loos. Haꞌu moos mak kaer Naꞌi Daud sabin. Kalo Haꞌu kloke odamatan, la noo ema ida mak bele taka. Kalo Haꞌu ktaka, la noo ema ida mak bele loke.Yesaya 22:22; Ayub 12:14 Katene tiꞌan lia hotu-hotu mak emi halo. Haꞌu moos katene kaꞌak, ema la duun natene emi. Masik nunia moos, emi la heli Haꞌu, mais emi tuir Haꞌu nohuun. Mana diꞌa-diꞌak, tan Haꞌu kloke tiꞌan odamatan bodik emi. Dadi, la noo ema ida mak bele taka nikar. Hanono diꞌa-diꞌak! Noo ema mak dale bosok naꞌak, sia Naꞌi Maromak eman. Mais tuir loos, sia tuir diabu ulun. Emi lei haree! Haꞌu atu kalo sia toꞌo nakniꞌa iha emikaan oin, nodi katak sain naꞌak, Naꞌi Maromak nadomi emi tebes.Yesaya 49:23, 60:14, 43:4 Tan emi haterus aan hodi tuir Haꞌukaan Manfatin, Haꞌu atu ksara kola emi nosi susar mak Naꞌi Maromak atu nodi koko ema raiklaran. La kleur ona, atu kmai kikar. Dadi, kaer metin Haꞌukaan hanorin mak emi simu hori uluk nia. Kalo tuir hanorin seluk, lia hotu-hotu mak Maromak nameno atu selu baa emi iha laleꞌan, lakon mohu. Ema mak tuir Haꞌu toꞌo mate, sia atu nein no Naꞌi Maromak nima-nimak, hanesan ai rii boot mak taman iha Naꞌi Maromak Tofatik. Haꞌu atu kakerek Haꞌukaan Maromak naran no Niakaan kota naran iha siakaan isin. Kota nia, Maromak natuun nosi laleꞌan. Ema temi kota nia naꞌak, Yerusalem Foun. Haꞌu moos atu kakerek Haꞌukaan naran foun iha siakaan isin.Lia Raiklaran Falu Fila 21:2; Yesaya 62:2, 65:15 Hanono diꞌa-diꞌak lia mak Maromak Kmalar Lulik katak baa ema sarani sia.’ ” Yesus solok hakerek baa ema sarani sia iha kota LaodikiaHotu, Ema Raiklaran Isin nia moos dale natutan tenik naꞌak, “Yohanis, oras neꞌe, o musti makerek mola hakerek tatakan. Hakerek nia lian nuneꞌe:‘Bodik ema sarani sia iha kota Laodikia:Hakerek neꞌe nosi Haꞌu, Yesus, mak ema temi naꞌak, ‘Loos Huun’. Haꞌu kdale lo-loos Maromak Manfatin. Lia hotu-hotu mak Naꞌi Maromak naseꞌi, huun nosi Haꞌu.Lia Fuan Tateꞌan 8:22 Karee tiꞌan emikaan hahalok iha Laodikia nebaa. Mais, emi nunabee?! Manas, lale; malirin moos, lale. Diꞌak liu, kalo manas, manas tebe-tebes! Kalo malirin, malirin tebe-tebes! Mais, tan emi tuir Haꞌu hodi neon ruak, Haꞌu atu kakbuut sai emi kosi Haꞌukaan ibun, hanesan ema nakbuut kaban. Emi dale loko aan haꞌak, ‘Ita neꞌe, ema maksoin. Ita moris diꞌa-diꞌak. Sa-saa iha hotu!’ Mais tuir loos, emikaan neon naktomak tiꞌan, toꞌo emi la hatene tenik lia diꞌak sia. Tan baa nia, emi dadi mukit no kwalan. Diꞌak liu, mai sosa hola mean isin hosi Haꞌu, nebee emi dadi maksoin tebe-tebes. Sosa hola noo, faru mutin hodi taka hola emikaan kwalan nia. Sosa hola noo, ai tahan matan hodi hoꞌas emikaan matan, nebee emi bele haree hikar. Ema mak Haꞌu kadomi, kalo nalo sala, Haꞌu kdeꞌan kodi taa ukun baa nia, nebee nia bele nanorin aan. Dadi, emi musti haloos neon, tuir Haꞌu hodi laran maluak.Lia Fuan Tateꞌan 3:12; Ibrani 12:6 Rona diꞌa-diꞌak! Haꞌu kariik tiꞌan iha odamatan oin. Haꞌu kbolu atu tama. Kalo ema ida rona Haꞌukaan lian, hotu loke odamatan, Haꞌu ktama baa kaa kamutuk ko nia. Ema mak tuir Haꞌu toꞌo mate, Haꞌu klatan beran baa nia, nebee tuur kaer ukun namutuk no Haꞌu. Tan Haꞌu moos katerus aan tuir Haꞌukaan Ama, oras neꞌe Haꞌu ktuur kaer ukun kamutuk ko Nia. Hanono diꞌa-diꞌak lia mak Maromak Kmalar Lulik katak baa ema sarani sia.’ ” Sia loꞌu-sudur baa Naꞌi Maromak iha laleꞌanEma Raiklaran Isin nia dale notu, Naꞌi Maromak nalore lia seluk tenik. Haꞌu karee odamatan ida nakloke iha laleꞌan. Hotu, krona tenik ema mahoo lian makaꞌas hanesan kfui dikur nia katak naꞌak, “Mai! Saꞌe ona! Haꞌu atu katudu baa o lia hotu-hotu mak atu dadi.” Baa oras nia moos, Maromak Kmalar Lulik foti nodi haꞌu baa laleꞌan. Haꞌu karee habesi aan fatin ida. Noo Ida tuur nabesi aan iha fatik nia. Nia naksinak ilas murak matak no mean, hanesan fatuk mahoo matan mak folin todan, mak ema temi naꞌak fatuk yaspis no fatuk sardius. Baur tuik ida satan nola habesi aan fatin nia. Baur nia sinak noo ilas matak hanesan fatuk samrud.Yeskiel 1:26-28, 10:1 Iha nia moos noo kadera ukun rua nulu resin haat mak satan nola habesi aan fatin nia. Fukun naꞌin rua nulu resin haat tuur baa kadera nia sia. Sia hotu-hotu tau faru mutin no sabeo nosi mean. Mameran tubu nosi habesi aan fatin iha klaran nia. Kokur moos taba tutan malu. Noo klonus lolon hitu mak laka iha habesi aan fatin oin. Klonus nia naꞌak Maromak Kmalar Lulik, mak hanesan kmalar hitu.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 19:16; Lia Raiklaran Falu Fila 1:4, 8:5, 11:19, 16:18; Yeskiel 1:1; Sakarias 4:2 Haꞌu ktitu-karee tenik hanesan noo tasi ida mak moon nuꞌu lalenok iha habesi aan fatin oin.Hotu, haꞌu ktitu-karee buat horis kasalak matan haat. Sia lituk habesi aan fatin nia nodi naliku Naꞌi Maromak. Buat nia sia, oin-kotuk nakonu mesan matan fuan.Yeskiel 1:22 Buat nomer ida, oin hanesan busa fuik boot. Nomer rua, oin hanesan karau baka aman. Nomer tolu, oin hanesan ema raiklaran. Nomer haat, oin hanesan kikit maksemon.Ema matenek lia Hakerek Moon naꞌak, buat horis kasalak matan haat nia lia isin nuneꞌe: Busa fuik boot nia, mak beran kaliuk. Karau baka aman nia, mak biit kaliuk. Ema raiklaran nia, mak matenek kaliuk. No kikit nia, mak lais kaliuk.Yeskiel 1:5-10, 10:14 Buat matan haat nia, ida-idak noo liras neen. Liras nia sia luan no laran nakonu mesan matan fuan. Loron-kalan buat nia sia nananu la nakotu naꞌak,“Ami tonu-haboot Naꞌi Maromak!Ami foti-hahaas Naꞌi Maromak naran!Naꞌi Maromak, mak Lulik Kaliuk!Naꞌi Maromak, mak Beran Kaliuk.Naꞌi Maromak, mak iha hori uluk.Naꞌi Maromak, mak iha baa oras neꞌe.Naꞌi Maromak, mak iha toꞌo nima-nimak!”Yeskiel 1:18, 10:12; Yesaya 6:2-3 Nodi nananu nunia, sia tonu no nakneter Naꞌi Maromak, no sera dodan baa Nia, tan Nia mak nabesi aan baa habesi aan fatin nia, no Nia mak iha toꞌo nima-nimak. Baa oras sia nananu, fukun naꞌin rua nulu resin haat nia moos sudur baa Naꞌi Maromak mak nabesi aan iha habesi aan fatin nia. Fukun sia loke siakaan sabeo, rai baa habesi aan fatin nia oin, nodi loꞌu-sudur baa Nia mak iha hori nima-nimak toꞌo nima-nimak. Sia moos tonu-naboot Nia naꞌak, “Aaa, Naꞌi Maromak!Ami tonu-haboot Ita Boot!Ami foti-hahaas Ita Boot naran.Ita Boot mak amikaan Naꞌin.Ita Boot mak amikaan Maromak!Ita Boot mak fatan simu amikaan tonun.Ita Boot mak fatan simu amikaan kneter.Tan, Ita Boot mak Beran Kaliuk.Tan, Ita Boot mak Boot Kaliuk.Ita Boot mak haseꞌi hotu-hotu.Ita Boot mak halo hotu-hotu moris.Hotu-hotu mak iha,dadi tan Ita Boot mak haseꞌi.Hotu-hotu mak moris,noo nawan tan Ita Boot mak foo.” Kananuk iha laleꞌanHotu, haꞌu ktitu-karee kikar Nia mak nabesi aan iha habesi aan fatin nia. Nia kaer hakerek ida iha liman kwana. Hakerek nia, nakonu oin-kotuk. Hakerek nia moos lulun metin hodi hanit hitu.Yeskiel 2:9-10; Yesaya 29:11 Hotu haꞌu ktitu-karee makbukar laleꞌan makaꞌas ida. Nia nusu nodi lian makaꞌas naꞌak, “See mak noo beran atu bele loke nodi leno hakerek nia?” Nusu nunia, mais la netan ema ida moos mak noo beran atu bele loke nodi leno hakerek nia isin. Iha laleꞌan no raiklaran, la noo ida kedan. Iha matebian fatin moos, la noo kedan. Haꞌu ktitu-karee nunia, haꞌu moos tanis karoꞌan aan, tan la noo ema ida kois mak noo beran atu bele loke nodi leno hakerek nia isin. Hotu, naꞌin ida nosi fukun rua nulu resin haat nia, dale no haꞌu naꞌak, “Hei, mau! Keta tanis. Mana lai! Noo Naꞌi Daud husar-binan makaꞌas ida mak ema temi naꞌak, ‘Busa fuik boot nosi husar-binan Yahuda’. Nia nabeꞌo mohu lia aat hotu-hotu. Nia mak noo beran loke hanit nia sia, nodi leno hakerek nia isin.”Lia Uluk Fohon 49:9; Yesaya 11:1, 10 Haꞌu krona hotu nunia, karee kola Bibi Malae Oan ida. Nia noꞌi nariik iha buat horis kasalak matan haat no fukun naꞌin rua nulu resin haat nia klaran. Bibi Malae Oan nia, nuꞌu ema noꞌo tiꞌan. Nia noo dikur hitu. Matan fuan, hitu. Matan fuan hitu nia, mak Maromak kmalar hitu mak Nia solok tiꞌan baa raiklaran tomak.Yesaya 53:7; Sakarias 4:10 Hotu, haꞌu ktitu-karee Bibi Malae Oan nia baa nasoru Nia mak nabesi aan iha habesi aan fatin. Nia nola hakerek lulun nia nosi Niakaan liman kwana. Baa oras nola, buat horis kasalak matan haat nia, no fukun naꞌin rua nulu resin haat nia, nakniꞌa nodi loꞌu-sudur baa Nia. Sia ida-idak kaer bareka no mako ida halo hosi mean. Mako nia nakonu noo ai morin mak ema tunu nalo baa dubun morin. Dubun morin nia, mak Naꞌi Maromak eman siakaan hamulak.Kananuk Sia 141:2 Hotu, sia hotu-hotu nananu kananuk foun ida naꞌak:“Bibi Malae Oan mak fatan simu hakerek neꞌe.Bibi Malae Oan mak noo beran loke hanit iha hakerek nia.Tan Nia kona hoꞌo tiꞌan.Hotu, Naꞌi Maromak nodi raan,kasu ema raiklaran salan.Hodi nunia, ema nosi hunun no klubun hotu-hotubele dadi Naꞌi Maromak eman.Hodi nunia, ema mak dale nodi lia hotu-hotu iha rai hotu-hotubele dadi Naꞌi Maromak eman.Kananuk Sia 33:3, 98:1; Yesaya 42:10 Bibi Malae Oan libur nola sia tiꞌan,dadi baa Niakaan hutun-renun.Bibi Malae Oan boi nola sia tiꞌan,dadi Naꞌi Maromak eman serwisu.Sia atu kaer ukun iha raiklaran.Sia atu serwisu bodik Naꞌi Maromak iha raiklaran.”Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 19:6; 1 Petrus 2:5, 9; Lia Raiklaran Falu Fila 1:6 Sia nananu hotu, haꞌu kfoti oin. Haꞌu krona kola lia maliak boot ida. Karee no buat horis kasalak matan haat nia, no fukun naꞌin rua nulu resin haat nia, no tenik, Maromak Niakaan makbukar laleꞌan lear, toꞌo maliun-maliun.Daniel 7:10 Sia hotu-hotu nananu nodi lian makaꞌas naꞌak,“Ami foti-hahaas Bibi Malae Oan mak kona hoꞌo.Nia mak fatan simu amikaan tonun!Niakaan beran, boot kaliuk.Niakaan sasoin, waꞌin kaliuk.Niakaan kakutak, matenek kaliuk.Niakaan babiit, makaꞌas kaliuk.Ami foti-hahaas Niakaan naran.Ami sera kneter baa Nia.Ami tonu-haboot Nia.” Sia nananu hotu, haꞌu krona kola tenik kananuk seluk ida. Makmoris hotu-hotu iha laleꞌan, iha kaloꞌan, iha raiklaran, no iha tasi laran, foti lian nodi nananu. Ema nosi matebian fatin moos, tuir nananu. Sia nananu bele-bele naꞌak,“Ami tonu Naꞌi Maromak mak nabesi aan iha habesi aan fatin neꞌe.Ami moos foti-hahaas Bibi Malae Oan neꞌe.Ami sera kneter baa Sia.Ami loꞌu-sudur baa Sia.Tan Sia mak kaer ukun nima-nimak!Siakaan beran moos la mohu kois!” Hotu, buat horis kasalak matan haat nia, nataa bei-beik naꞌak, “Tebes, nunia! Nia, tebes tiꞌan!” Fukun nia sia moos nakniꞌa tenik nodi loꞌu-sudur baa Naꞌi Maromak no Bibi Malae Oan nia. Bibi Malae Oan loke hanit nia sia ida-idak Loke hanit nomer ida, meo ulun sai maiHotu, haꞌu ktitu-karee Bibi Malae Oan nia loke hanit nomer ida iha hakerek lulun nia. Haꞌu moos rona kola ida nosi buat horis kasalak matan haat nia, nahii nodi lian makaꞌas nuꞌu kokur. Nia naruka naꞌak, “Baa ona!” Sarebak, haꞌu ktitu-karee kuda mutik ida. Ema ida saꞌe iha kuda nia. Nia tau sabeo meo ulun, tan Nia natoba nola funu bei-beik. Oras neꞌe, Nia kaer rama, nodi baa natoba tenik funu iha raiklaran.Sakarias 1:8, 6:3, 6 Loke hanit nomer rua, tokar lauk moris iha raiklaranHotu, Bibi Malae Oan nia loke hanit nomer rua. Haꞌu moos rona kola buat horis kasalak nomer rua naruka naꞌak, “Baa ona!” Hotu, kuda meak lakan matan ida sai mai. Ema mak saꞌe kuda nia simu nola surik naruk ida, tan sia latan beran baa nia atu baa tokar lauk iha raiklaran, toꞌo ema noꞌo malu.Sakarias 1:8, 6:2 Loke hanit nomer tolu, rai salaen boot mosuHotu, Bibi Malae Oan nia loke hanit nomer tolu. Haꞌu krona kola buat horis kasalak nomer tolu naruka naꞌak, “Baa ona!” Sarebak, haꞌu ktitu-karee kuda metan matan ida. Ema mak saꞌe kuda nia kaer dasin ida, atu nodi tetu hahaak mak nahuu mohu ona iha raiklaran.Sakarias 6:2, 6 Hotu, haꞌu krona hanesan lia maliak ida mai nosi buat horis kasalak matan haat nia klaran. Lia maliak nia katak naꞌak, “Rai salaen boot ida atu mosu iha raiklaran. Toꞌo ema kansera loron ida, hodi sosa loos foos sasukat tolu dei. Kalo foos diꞌak, hetan loos sasukat ida dei. Mais, oras rai salaen toꞌo, ema la bele nahaat ai saitun no ai anggor iha toꞌos.” Loke hanit nomer haat, ema waꞌin mateHotu, Bibi Malae Oan nia loke hanit nomer haat. Haꞌu ktitu-karee buat horis kasalak nomer haat naruka naꞌak, “Baa ona!” Sarebak, haꞌu ktitu-karee kuda malahuk matan ida. Ema mak saꞌe kuda nia naran ‘Mate Huun’. Noo ida mak tuir nia nosi kotuk, naran ‘Matebian Fatin’. Kalo sura ema hotu-hotu iha raiklaran, halo baa faꞌek haat, sia rua netan beran atu noꞌo faꞌek ida. Bele noꞌo nodi surik, nodi rai salaen, nodi moras, no nodi asu fuik.Yeskiel 14:21 Loke hanit nomer lima, Naꞌi Maromak eman sia kona hoꞌoHotu, Bibi Malae Oan nia loke hanit nomer lima. Haꞌu ktitu-karee matebian sia iha hadak sera ohak. Uluk, sia kona hoꞌo tan fiar Naꞌi Maromak nodi keke bei-beik Niakaan Manfatin. Sia nahii naꞌak, “Aaa Maromak, amikaan Naꞌin Makaꞌas! Ita Boot mak Moon! Ita Boot mak Loos! Mais ami musti hein toꞌo wain hira tenik, foin Ita Boot kastikar ema mak noꞌo ami iha raiklaran?” Nusu notu nunia, sia ida-idak simu faru klobor mutin. Hotu sia rona ida mak katak sain baa sia naꞌak, “Hein tenik lai, tan sei noo emikaan mamaluk sia mak atu kona hoꞌo hanesan emi. Hein toꞌo sia hotu-hotu kona hoꞌo tiꞌan lai, foin Haꞌu kastikar ema mak noꞌo emi.” Loke hanit nomer neen, dinu moris iha laleꞌan no raiklaranHotu, Bibi Malae Oan nia loke hanit nomer neen. Sarebak, haꞌu ktitu-karee kakekuk boot. Loro nakukun, hanesan hene metan. Fulan moos mean, hanesan raa.Lia Raiklaran Falu Fila 11:13, 16:18; Yesaya 13:10; Yoel 2:10, 31, 3:15; Mateus 24:29; Markus 13:24-25; Lukas 21:25 Fitun sia iha laleꞌan monu tuun baa raiklaran, hanesan ai fuan matak nakoran, tan anin makaꞌas. Haꞌu moos titu-karee laleꞌan naksaki faꞌe rua, hotu naklulun hanesan biti toꞌo mohu. Foho no rai hotu-hotu moos nakdoko toꞌo lakon.Yesaya 34:4; Lia Raiklaran Falu Fila 16:20 Titu-naree nunia, ema hotu-hotu iha raiklaran nataꞌuk. Nahuu nosi naꞌin, ukunrai ulun, sondadu ulun, no ema maksoin toꞌo ata sia. Hotu-hotu nataꞌuk. Sia nalai baa nakfunin iha fatuk kuak no fatuk leet iha foho.Yesaya 2:19, 21 Sia naruka foho no fatuk boot sia naꞌak, “Taka hola ami ona! Subar hola ami, nebee Nia mak nabesi aan iha habesi aan fatin nia, la bele naree ami tenik. Hodi nunia, Bibi Malae Oan nia la kastikar ami.Hosea 10:8; Lukas 23:30 Adeei! Ami susar tebes ona, tan loron dinu mai tiꞌan! Naꞌi Maromak no Bibi Malae Oan atu fakar hahibun baa ami ona. La noo ida mak bele sasin, tan ami hotu-hotu nanis mate!”Yoel 2:11; Maleaki 3:2 Naꞌi Maromak tau marak baa Niakaan ema naꞌin rihun atus ida haat nulu resin haat, nebee sia keta kona dinuHotu, haꞌu ktitu-karee makbukar laleꞌan naꞌin haat nariik baa raiklaran lidun haat. Sia saseni anin, nebee anin lalika nuu iha tasi, iha rai maran, no iha alas.Yeremia 49:36; Daniel 7:2; Sakarias 6:5 Naꞌi Maromak latan beran baa sia atu nadodok rai maran no tasi. Hotu, haꞌu ktitu-karee makbukar laleꞌan ida tenik mai nosi lorosaꞌe. Nia nodi marak nosi Naꞌi Maromak mak moris nima-nimak. Nia nahii baa makbukar naꞌin haat nia naꞌak, “Hein lai toꞌo ami tau marak baa Naꞌi Maromak eman sia baboton, nebee sia keta kona dinu. Hotu tiꞌan, foin emi bele hahaat rai maran, no tasi, no alas sia.”Yeskiel 9:4, 6 Hotu, haꞌu krona kaꞌak, makbukar nia sia marak nola ema naꞌin rihun atus haat haat nulu resin haat. Sia nia, husar-binan Israꞌel, mak neꞌe: nosi uma huun Yahuda, ema naꞌin rihun sanulu resin rua;nosi uma huun Ruben, ema naꞌin rihun sanulu resin rua;nosi uma huun Gad, ema naꞌin rihun sanulu resin rua; nosi uma huun Aser, ema naꞌin rihun sanulu resin rua;nosi uma huun Naftali, ema naꞌin rihun sanulu resin rua;nosi uma huun Manase, ema naꞌin rihun sanulu resin rua; nosi uma huun Simeon, ema naꞌin rihun sanulu resin rua;nosi uma huun Lewi, ema naꞌin rihun sanulu resin rua;nosi uma huun Isakar, ema naꞌin rihun sanulu resin rua; nosi uma huun Sebulon, ema naꞌin rihun sanulu resin rua;nosi uma huun Yusuf, ema naꞌin rihun sanulu resin rua;no nosi uma huun Benyamin, ema naꞌin rihun sanulu resin rua. Ema moon sia tonu-naboot Naꞌi Maromak no Bibi Malae OanHotu, sarebak haꞌu ktitu-karee ema lear. Sia waꞌin basuk, toꞌo la bele sura hola. Sia mai nosi klubun hotu-hotu, nosi hunun hotu-hotu, no nosi ema mak dale nodi lia hotu-hotu nosi rai hotu-hotu. Sia libur malu seꞌi oin baa habesi aan fatin nia no Bibi Malae Oan nia. Sia tau faru mutin, no kaer beet tahan. Sia foti tonun bele-bele naꞌak,“Ami tonu-haboot amikaan Maromakmak nabesi aan iha habesi aan fatin neꞌe.Ami moos foti-hahaasBibi Malae Oan neꞌe.Sia neꞌe, mak sori ami.Sia neꞌe, mak loke dalan moris bodik ami.” Dale hotu nunia, Maromak Niakaan makbukar laleꞌan mak nariik satan nola sia, nakniꞌa nodi sudur seꞌi oin baa habesi aan fatin nia. Fukun nia sia no buat horis kasalak matan haat nia moos, nalo nunia. Sia hotu-hotu loꞌu-sudur baa Naꞌi Maromak nodi naꞌak,“Tebes! Nunia, tebes!Ami moos tonu-haboot Naꞌi Maromak!Ami moos foti-hahaas Niakaan naran!Naꞌi Maromak hanoin, matenek kaliuk.Naꞌi Maromak beran, boot kaliuk.Naꞌi Maromak makaꞌas, biit kaliuk.Ami sera dodan baa Naꞌi Maromak nohuun.Ami sera kneter baa Ama Maromak nima-nimak.” Sia tonun hotu nunia, ida nosi fukun nia sia nusu haꞌu naꞌak, “O matene ema lear mak tau faru mutin neꞌe sia ka lale? Sia nosi nabee?” Mais haꞌu kataa kaꞌak, “Lale, Ama. Haꞌu la katene sia.”Nia moos katak baa haꞌu naꞌak, “Sia nia, ema mak sasin tiꞌan nosi dinu boot.Sia nia, ema mak nodi Bibi Malae Oan raan,atu fasi siakaan tais,nodi namutin siakaan faru.Daniel 12:1; Mateus 24:21; Markus 13:19 Tan baa nia, sia bele nariik iha Naꞌi Maromak habesi aan fatin oin.Loron-kalan sia naliku Nia iha Niakaan Uma Hamulak.Nia namutuk no sia nohuun.Nia daka sia bei-beik. Sia la noran salaen ona.Sia la noran hanroo ona.Sia la namotuk ona, tan loro manas.Siakaan isin kulit la nakfolu ona, tan kona manas.Yesaya 49:10 Bibi Malae Oan mak kreꞌis habesi aan fatin nia,atu dadi siakaan makbalin.Nia atu nalaꞌo nodi sia,baa nemu iha wee matan mak nalo ema moris nohuun.Naꞌi Maromak moos atu kasu mohu siakaan susar,nebee sia la tanis ona.”Kananuk Sia 23:1-2; Yeskiel 34:23; Yesaya 49:10; Yesaya 25:8 Loke hanit nomer hitu, makbukar laleꞌan sia simu nola kfui dikur hituHotu, Bibi Malae Oan nia loke hanit nomer hitu. Sarebak, hotu-hotu iha laleꞌan no-nook. La noo ida mak nasai lian, toꞌo kreꞌis tuku balun ida. Hotu, haꞌu ktitu-karee makbukar laleꞌan naꞌin hitu mak nariik bei-beik iha Naꞌi Maromak oin, nadiꞌa aan naliku Nia. Sia ida-idak simu kfui dikur. Hotu, makbukar laleꞌan ida seluk baa nariik iha hadak ida oin. Hadak nia, halo hosi mean. Sia nodi tunu ai morin raan. Makbukar nia kaer mako mean ida mak ai morin raan fatin. Hotu, sia foo baa nia ai morin raan waꞌin lear, nebee kahur no Naꞌi Maromak eman siakaan hamulak. Hotu, nia nodi mako mean nia hanesan sera nuhar morin, rai baa hadak nia leten, iha habesi aan fatin nia oin.Amos 9:1; Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 30:1, 3 Hotu, nia tunu ai morin raan nia. Knuhar morin saꞌe baa Naꞌi Maromak oin, namutuk no Naꞌi Maromak eman siakaan hamulak hotu-hotu. Hotu, makbukar nia nola haꞌi nosi hadak nia, tau baa mako mean nia, nalo nakonu. Hotu, fakar mako isin baa raiklaran. Sarebak, haꞌu ktitu-karee mameran botu karuk-kwana baa raiklaran. Kokur tarutu makaꞌas natutan malu, no kakekuk boot.Ukun-badu Naꞌilulik 16:12; Yeskiel 10:2; Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 19:16; Lia Raiklaran Falu Fila 11:19, 16:18 Hotu, makbukar laleꞌan naꞌin hitu nadiꞌa aan atu nuu siakaan kfui dikur. Huu kfui dikur nomer ida, alas no hae namotukBaa oras makbukar nomer ida nuu niakaan kfui dikur, udan fatuk no haꞌi kahur raa nakfakar baa raiklaran, toꞌo alas no hae namotuk mohu. Kalo faꞌe raiklaran halo baa faꞌek tolu, mak namotuk nia, faꞌek ida.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 9:23-25; Yeskiel 38:22 Huu kfui dikur nomer rua, tasi laran isin mateBaa oras makbukar nomer rua nuu niakaan kfui dikur, buat ida hanesan foho boot mak laka, soe aan baa tasi laran. Hotu, tasi dadi raa. Kalo faꞌe raiklaran halo baa faꞌek tolu, tasi hotu-hotu mak dadi baa raa nia, faꞌek ida. Hotu, buat horis tasi laran hotu-hotu iha faꞌek nia mate mohu. Roo hotu-hotu mak iha faꞌek nia moos, dodok hotu. Huu kfui dikur nomer tolu, wee dadi moru(10-11) Baa oras makbukar nomer tolu nuu niakaan kfui dikur, fitun boot ida monu nosi laleꞌan, hanesan klonus boot ida laka. Fitun nia naran ‘Moru’. Baa oras monu, wee mota no wee matan dadi moru. Hotu, ema mak nemu wee nia, mate waꞌin. Kalo faꞌe mota no wee matan hotu-hotu iha raiklaran, halo baa faꞌek tolu, mak dadi moru nia, faꞌek ida.Yesaya 14:12; Yeremia 9:15 (-) Huu kfui dikur nomer haat, loro, fulan no fitun nakukun luriHotu, makbukar nomer haat nuu niakaan kfui dikur. Sarebak, loro, fulan no fitun sia kona taꞌe, hotu nakukun. Kalo sura oras loron, halo baa faꞌek tolu, faꞌek ida nakukun, tan loro matan la laka tenik ona. Kalo sura oras kalan, halo baa faꞌek tolu, faꞌek ida nakukun luri, tan fulan no fitun la laka ona.Yesaya 13:10; Yeskiel 32:7; Yoel 2:10, 31, 3:15 Hotu, haꞌu kfoti oin, haꞌu ktitu-karee kikit matan ida semo aas iha kaloꞌan, nodi nakrake naꞌak, “Susar liu! Susar liu! Dinu boot atu monu kona ema mak moris iha raiklaran, tan makbukar naꞌin tolu seluk atu kreꞌis nuu siakaan kfui dikur.” Huu kfui dikur nomer lima, kalaꞌek nasusar ema raiklaranHotu, makbukar nomer lima nuu niakaan kfui dikur. Haꞌu ktitu-karee fitun ida monu tuun baa raiklaran, toꞌo kuak boot mak la noo nidin. Hotu, sia foo sabi baa fitun nia atu nodi loke kuak nia odamatan. Loke odamatan tiꞌan, haꞌi dubun metan maꞌar sai mai. Dubun nia boot, hanesan alas namotuk dubun. Haꞌi dubun nia nakfolo fu-fuꞌak saꞌe, toꞌo kaloꞌan no loro matan nakukun.Lia Uluk Fohon 19:28 Hotu, kalaꞌek lear boot semo sai nosi haꞌi dubun nia, monu baa raiklaran. Naꞌi Maromak latan beran baa sia hanesan sakunar.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 10:12-15 Mais, Nia kahi nebee keta nahaat hae, keta nahaat alas no ai horis seluk sia iha raiklaran. Nia latan beran baa sia nasusar loos ema mak la noo Niakaan marak iha baboton.Yeskiel 9:4 Sia musti nasusar ema nia sia, toꞌo fulan lima laran. Mais, la bele noꞌo. Nahoras loos, hanesan sakunar tata. Oras ema kona susar nia, sia la bele terus, toꞌo nakara mate dei. Mais sia la mate.Ayub 3:21; Yeremia 8:3 Hotu, haꞌu ktitu-karee kalaꞌek nia sia ilas, hanesan kuda hatuda mak tau sabeo meo ulun, halo hosi mean. Kalaꞌek oin, nuꞌu ema.Yoel 2:4 Fuuk naruk, hanesan feto fuuk. Neꞌan meik, hanesan busa fuik boot neꞌan.Yoel 1:6 Kalaꞌek nia sia, nuꞌu tau besi heli karas. Liras nakbasak boot, hanesan sondadu klibur boot ida kudan dada kareta hatuda nodi nalai.Yoel 2:5 Siakaan ikun noo raso, hanesan sakunar. Sia netan beran atu nasusar ema nodi raso nia, toꞌo fulan lima laran. Kalaꞌek nia sia moos noo naꞌin mak kaer ukun baa kuak boot mak la noo nidin nia. Iha lia Ibrani, niakaan naran naꞌak Abadon. Iha lia Yunani naꞌak Apolion. Neꞌe naꞌak, “Madodok Teen”. Hodi nunia, dinu uluk fohon, siku liu. Mais, sintidu! Tan dinu rua tenik, sei iha ikus. Huu kfui dikur nomer neen, susar oik tolu iha raiklaranHotu, makbukar nomer neen nuu niakaan kfui dikur. Haꞌu ktitu-karee hadak mean mak sia nodi tunu ai morin raan. Hadak nia seꞌi oin baa Naꞌi Maromak. Hotu, lia maliak ida sai nosi hadak nia lidun haat,Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 30:1-3 katak baa makbukar mak foin nuu kfui dikur nia naꞌak, “Maromak Niakaan makbukar naꞌin haat kesi kleur tiꞌan iha mota boot ida, naran Efrat. Baa mabusik sia ona!” Hotu, makbukar nia baa nabusik sia, nebee sia baa noꞌo ema raiklaran. Hodi nunia, sia noꞌo ema kona baa tinan, fulan, loron no tuku mak Naꞌi Maromak nakotu kedan tiꞌan. Kalo faꞌe ema hotu-hotu iha raiklaran halo baa faꞌek tolu, mak mate baa oras nia, faꞌek ida. Hotu, sia katak baa haꞌu naꞌak, makbukar niakaan sondadu mak saꞌe kuda hatuda, naꞌin miliun atus rua. Hotu, haꞌu ktitu-karee sondadu nia sia no siakaan kuda. Sondadu sia tau heli karas mean laak, flahuk maksinak, no modok lakan. Kuda sia ulun, hanesan busa fuik boot ulun. Haꞌi, haꞌi dubun, no fatuk haꞌi lobot nakbuut sai nosi nunun atu natuun susar oik tolu iha raiklaran. Kalo faꞌe ema raiklaran halo baa faꞌek tolu, susar oik tolu nia atu noꞌo mohu faꞌek ida. Iha kuda ikun, noo ulun hanesan samea ulun. Hotu, kuda nia sia baa nasusar ema raiklaran nodi nunun no ikun. Mais, sei noo ema seluk iha raiklaran mak la mate nodi dinu nia sia. Masik sia kona dinu moos, sia la noꞌuk laꞌo nela siakaan aꞌaat. Sia loꞌu baa diabu nohuun, no loꞌu baa saa mak sia nalo nosi mean, nosi mutin, nosi besi riti, nosi fatuk no ai. Masik buat nia sia la bele naree, la bele rona, no la bele laꞌo, sia loꞌu baa bei-beik.Kananuk Sia 115:4-7, 135:15-17; Daniel 5:23 Sia moos la nanawa nosi sala seluk sia. Sia la nanawa noꞌo ema. Sia la nanawa tau matenek kukun. Sia la nanawa nalo lia kfoꞌer. No sia la nanawa nanaꞌo. Makbukar laleꞌan no hakerek lulun kiꞌikHotu, haꞌu ktitu-karee Maromak Niakaan makbukar makaꞌas ida tuun mai nosi laleꞌan. Kaloꞌan nakalus nola nia. Baur moos satan nola ulun. Oin naksinak, hanesan loro. Ain moos laka, hanesan haꞌi. Nia nariik nodi ain kwana baa tasi, ain karuk baa rai maran. Nia kaer hakerek lulun kiꞌik oan ida mak nakloke tiꞌan. Hotu, nia nahii nodi lian makaꞌas, hanesan busa fuik boot soo. Nahii notu, kokur nataa natutan dala hitu. Baa oras kokur nataa, haꞌu atu kakerek kola siakaan dalen. Mais, haꞌu krona kola lia maliak ida nosi laleꞌan nakahik naꞌak, “Hoi! O keta katak kokur hitu nia siakaan dalen baa ema! O moos la bele makerek mola.” Hotu, makbukar mak nariik nodi ain ida baa tasi, ida baa rai maran nia, foti niakaan liman kwana baa laleꞌan, nodi narai aan naꞌak, “Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes nanis! Karai aan kodi Naꞌi Maromak naran, tan Nia mak moris nima-nimak! Nia mak naseꞌi laleꞌan no raiklaran no sasoin hotu-hotu. Tan lia nia, hanono diꞌa-diꞌak! Loron mak ita hein nia, kreꞌis mai ona. Kalo makbukar nomer hitu nuu tiꞌan niakaan kfui dikur, Naꞌi Maromak atu nalaꞌok Niakaan lia kakotun. Uluk fohon ema sei la natene dauk lia kakotun nia. Mais oras neꞌe, Nia katak tiꞌan lia nia baa Niakaan makoꞌan sia mak naliku Nia. Dadi, hanono diꞌa-diꞌak, tan Haꞌukaan dalen neꞌe, tebes!”Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 20:11; Hanoin Hikar Dalan Moris 32:40; Daniel 12:7; Amos 3:7 Hotu, lia maliak mak haꞌu krona kosi laleꞌan nia, dale nikar tenik naꞌak, “Yohanis! O baa makbukar laleꞌan mak nariik nodi ain ida baa tasi, ida baa rai maran nia, hotu mola hakerek lulun kiꞌik mak nakloke iha liman nia.” Krona kola nunia, haꞌu kbaa makbukar nia. Haꞌu kusu hakerek nia. Hotu, nia katak baa haꞌu naꞌak, “Mola baa, maa ona! Atu moran midar iha okaan ibun, hanesan wani ween. Mais, moru iha okaan kabun laran.” Nia dale notu nunia, haꞌu ksimu kola hakerek nia kosi liman. Hotu, kaa kola kedas. Iha haꞌukaan ibun, koran midar tebes, hanesan wani ween. Mais oras haꞌu ktolan tiꞌan, koran moru iha kabun laran.Yeskiel 2:8—3:3 Hotu, sia naruka haꞌu naꞌak, “O musti fila mikar, katak kedan saa mak Naꞌi Maromak atu nalo iha raiklaran. Katak lia saa mak atu dadi baa naꞌin hotu-hotu, baa ema nosi klubun hotu-hotu, baa ema nosi hunun hotu-hotu no baa ema mak dale nodi lia hotu-hotu iha raiklaran.” Maromak makoꞌan makaꞌas naꞌin ruaHotu, sia lolo baa haꞌu ai sasukat naruk ida hanesan knoꞌan. Naꞌi Maromak moos naruka haꞌu naꞌak, “Yohanis, madeer ona! Baa sukat Haꞌukaan Uma Hamulak no hadak sera iha kota Yerusalem. O moos sura mola ema hotu-hotu mak namulak iha nia.Yeskiel 40:3; Sakarias 2:1-2 Mais, lalika sukat Uma Hamulak lalawar, tan fatin nia faꞌe tiꞌan, foo baa ema klubun seluk mak la natene Haꞌu. Sia atu sama nasobos Haꞌukaan kota moon, toꞌo fulan haat nulu resin rua laran (neꞌe mak, loron rihun ida, atus rua neen nulu).Lukas 21:24 Oras nia moos, Haꞌu ksolok Haꞌukaan ema naꞌin rua, nebee sia dadi Haꞌukaan makoꞌan iha nia. Sia atu natais hene metan susar, nodi dale Haꞌukaan lia, toꞌo loron rihun ida, atus rua neen nulu nia siku.” Maromak makoꞌan Sakaria nakerek kedan hori uluk nosi makoꞌan naꞌin rua nia. Nia natetek nodi ai saitun huun rua, no badut sasukun rua mak nariik seꞌi oin baa Maromak mak dadi Naꞌin baa ema raiklaran hotu-hotu.Sakarias 4:3, 11-14 Kalo ema beer naseꞌi dinu baa Maromak makoꞌan naꞌin rua neꞌe, haꞌi atu sai nosi makoꞌan siakaan ibun, namotu sia hotu-hotu. Hodi nunia, sia nanis mate. Baa oras nia moos, Naꞌi Maromak latan beran baa makoꞌan naꞌin rua nia atu sena udan. Nia moos latan beran atu nalo wee matan dadi raa, no beran atu nodi susar oi-oik baa raiklaran neꞌe, tuir siakaan hakara dei.1 Naꞌi Israꞌel Sia 17:1; Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 7:17-19; 1 Samuel 4:8 Siakaan loron serwisu siku tiꞌan, buat fuik kasalak matan ida atu sai nosi kuak boot mak la noo nidin nia. Nia atu natuda sakar sia, toꞌo natoba nola, no noꞌo sia.Daniel 7:7; Lia Raiklaran Falu Fila 13:5-7, 17:8; Daniel 7:21 (8-9) Hodi nunia, sia mate iha kota boot ida. Uluk ema noꞌo siakaan Maromak baa ai karuus iha kota nia. Kota nia dadi baa kota aat tiꞌan, hanesan Sodom no Mesir baa otas uluk. Oras makoꞌan rua nia mate, ema soe lerek siakaan maten iha dalan tehen. Hotu, ema nosi klubun hotu-hotu, ema nosi hunun hotu-hotu, no ema mak dale nodi lia hotu-hotu nosi rai hotu-hotu mai nobun maten rua nia, toꞌo loron tolu no balun laran. Sia nakahik ema nakoi maten rua nia,Yesaya 1:9-10 (-) tan sia beer basuk nobun maten rua nia. Tan uluk, ema rua nia nasusar ema hotu-hotu iha raiklaran. Dadi, ema nadahur bele-bele maten nia sia, nodi foo parsen baa malu. Mais, loron tolu no balun nia siku tiꞌan, Naꞌi Maromak foo nikar nawan baa makoꞌan rua nia, nebee sia moris nikar. Ema hotu-hotu mak naree sia, kiki mate.Yeskiel 37:10 Hotu, makoꞌan rua nia atu rona lia maliak makaꞌas ida nosi laleꞌan, naruka sia naꞌak, “Hei! Saꞌe mai ona!” Sia moos niꞌit aan saꞌe baa laleꞌan no kaloꞌan nakalus nola sia. Naree nunia, siakaan funu sia ibun nakaka loos.2 Naꞌi Israꞌel Sia 2:11 Sarebak, kakekuk boot moris. Uma moos nakroꞌon. Kalo sura uma hotu-hotu iha kota nia, halo baa faꞌek sanulu, faꞌek ida nakroꞌon. Ema naꞌin rihun hitu moos mate. Ema mak la mate, nataꞌuk tebe-tebes. Hotu, sia foo kneter baa Naꞌi Maromak, tan Nia mak kaer ukun iha laleꞌan.Lia Raiklaran Falu Fila 6:12, 16:18 Hodi nunia, dinu nomer rua liu tiꞌan. Mais sintidu, tan dinu nomer tolu sei iha ikus. Huu kfui dikur nomer hitu, Naꞌi Maromak no Yesus Kristus kaer ukun iha raiklaranNunia hotu, makbukar laleꞌan nomer hitu nuu niakaan kfui dikur. Sarebak, haꞌu krona kola lia maliak waꞌin mai bele-bele nosi laleꞌan naꞌak,“Oras neꞌe, itakaan Naꞌi Maromakno Kristus mak Nia boi kedan hori uluk,mak kaer ukun hotu-hotu iha raiklaran.Nia atu kaer ukun hanesan Naꞌin, toꞌo nima-nimak.”Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 15:18; Daniel 2:44, 7:14, 27 Iha nia moos, fukun naꞌin rua nulu resin haat mak tuur iha siakaan kadera ukun iha Naꞌi Maromak oin. Sia moos rona lia maliak nia sia. Hotu, sia nakniꞌa nodi sudur, hotu tonu-naboot Naꞌi Maromak naꞌak,“Aaa, Naꞌi Maromak!Amikaan Naꞌi!Amikaan Maromak!Ita Boot mak ukun hotu-hotu.Ita Boot mak kaer beran baa hotu-hotu.Ita Boot mak moris hori uluk aan.Ita Boot mak moris baa oras neꞌe.Ami sera dodan baa Ita Boot,tan Ita hodi beran boot,kaer ukun iha raiklaran. Ema klubun seluk sia krakat,tan la noꞌuk tuir Ita Boot.Oras neꞌe, Ita Boot moos hahibu,tan sia la noꞌuk natene Ita Boot.Oras neꞌe, Ita Boot oras toꞌo tiꞌan,atu kastikar sia mak la noꞌuk titu Ita Boot.Oras neꞌe, Ita Boot oras toꞌo tiꞌan,atu nadodok sia mak nadodok ema seluk.Oras neꞌe, Ita Boot oras toꞌo tiꞌan,atu hakotu lia bodik ema mak mate tiꞌan.Oras neꞌe, Ita Boot oras toꞌo tiꞌan,atu selu ata kolen.Neꞌe mak, Ita Boot makoꞌan sia,no Itakaan ema sia,kiꞌik-boot, matas-lawarik.Ita Boot atu selu baa ema hotu-hotu,mak foo kneter baa Ita Boot.”Kananuk Sia 2:5, 110:5, 115:13 Tonu-naboot hotu, haꞌu ktitu-karee Naꞌi Maromak Niakaan Uma Hamulak iha laleꞌan. Odamatan nakloke tiꞌan. Haꞌu moos titu-karee ai balun, mak uluk sia nodi nahulin Naꞌi Maromak Ukun Sanulu, mak hakerek iha fatuk. Mameran moos taba tutan malu baa-mai. Kokur botu makaꞌas simu malu. Raiklaran nawae no udan fatuk boot nakfakar nosi laleꞌan.Lia Raiklaran Falu Fila 8:5, 16:18, 16:21 Samea inan natuda sakar feto no oanNunia hotu, sarebak haꞌu ktitu-karee tadak kasalak ida mosu iha laleꞌan. Ema raiklaran sei la dala ida dauk naree tadak oin nunia. Haꞌu karee feto ida, loro nakalus nola. Nia rai ain baa fulan. Nia tau sabeo mahoo fitun matan sanulu resin rua. Nia moos koꞌus. Nia noꞌi tanis, tan moras atu nahoris. Sarebak, haꞌu ktitu-karee tenik tadak kasalak seluk. Samea inan mean boot ida mosu iha laleꞌan. Nia ulun hitu, dikur sanulu. Nia tau sabeo naꞌin baa ulun hitu nia sia.Daniel 7:7 Nodi ikun saar namoos fitun nia sia, toꞌo nalakon faꞌek ida nosi faꞌek tolu iha laleꞌan. Hotu, samea inan nia leꞌak fitun nia sia baa raiklaran. Hotu, nia baa nariik seꞌi oin baa feto nia, atu nein toꞌo nahoris, tan atu folan nola kedas oan nia.Daniel 8:10 Hotu, feto nia nahoris nola oan mane ida. Mais Maromak Niakaan makbukar laleꞌan ida mai nadau nola, nodi baa Naꞌi Maromak, nebee oan nia kaer ukun namutuk no Nia iha laleꞌan. Oan nia atu ukun ema klubun hotu-hotu iha raiklaran nodi beran mak boot kaliuk.Yesaya 66:7; Kananuk Sia 2:9 Hotu, feto nia moos nalai baa fatin mamuk ida mak Naꞌi Maromak nadiꞌa tiꞌan bodik nia. Hotu, naliku nia iha nia toꞌo tinan tolu no balun (neꞌe naꞌak, loron rihun ida atus rua neen nulu). Mikael natuda sakar samea inan iha laleꞌanHotu, hatuda boot moris iha laleꞌan. Noo Maromak Niakaan makbukar laleꞌan siakaan meo ulun ida, naran Mikael. Mikael no maktuir sia natuda sakar samea inan nia no niakaan maktuir sia.Daniel 10:13, 21, 12:1; Yudas 9 Toꞌo ikus, Mikael sia natoba nola samea inan nia no niakaan maktuir sia. Mikael sia nakahik, nebee keta nein iha laleꞌan tenik. Hotu, teꞌur sai sia nosi laleꞌan, soe lakon baa raiklaran. Hanono! Samea inan nia, mak diabu ulun. Hori uluk aan, nia mak tolek nola ema raiklaran monu baa sala.Lia Uluk Fohon 3:1; Lukas 10:18 Nunia hotu, haꞌu krona tenik lia maliak makaꞌas ida nosi laleꞌan naꞌak,“Uluk, samea inan nia nariik iha Naꞌi Maromak oin,nodi tula sala bei-beik baa itakaan mamaluk makfiar sia.Oras neꞌe, nia kona soe sai nosi laleꞌan tiꞌan.Oras neꞌe, Naꞌi Maromak oras toꞌo tiꞌan, atu sori ema raiklaran.Oras neꞌe, Naꞌi Maromak kaer ukun tiꞌan nodi beran boot.Nia moos foti Kristus tiꞌan,Ema nia mak Nia boi kedan atu dadi Naꞌin bodik ema klubun hotu-hotu.Ayub 1:9-11; Sakarias 3:1 Itakaan mamaluk sia natoba nola samea inan nia mak uluk tula sala baa sia,tan Bibi Malae Oan raan nakduar tiꞌan, bodik kasu siakaan salan.Sia moos natoba nola nia,tan sia naberan aan keke lema Naꞌi Maromak Manfatin.Masik ema krakat atu noꞌo sia moos,sia la nataꞌuk. Tan lia nia, emi hotu-hotu iha laleꞌan musti neon diꞌak!Mais emi hotu-hotu iha raiklaran musti neon susar, tan dinu atu kona emi.Diabu ulun tuun mai baa emi tiꞌan.Nia krakat basuk,tan nia natene naꞌak, niakaan oras nalo aat atu mohu ona!” Samea inan buka feto nia iha raiklaranBaa oras nia, samea inan nia natene naꞌak, nia kona soe baa raiklaran tiꞌan. Hotu, nia baa buka feto mak nahoris Oan nia, atu nasusar nia. Mais feto nia netan liras rua, hanesan kikit liras, nebee semo baa nakfunin iha fatin fuik mak dook nosi samea nia. Iha nia, ema naliku feto nia, toꞌo tinan tolu no balun.Daniel 7:25, 12:7. Titu-naree nunia, samea krakat, hotu nakbuut sai wee hanesan motasaꞌe, atu lulun nodi feto nia. Mais raiklaran tulun feto nia. Rai nakloke, nodi folan mohu wee mak sai nosi samea nunun, nebee wee keta toꞌo feto nia. (17-18) Hotu, samea krakat basuk baa feto nia. Nia sai atu baa natuda sakar feto niakaan oan seluk sia. Sia neꞌe, ema mak tuir Naꞌi Maromak ukun, nodi keke lema nohuun Naꞌi Yesus Manfatin Diꞌak. 18 Nunia hotu, samea nia baa nariik iha tasi tehen, nodi ruun neꞌan. Buat krakat aat ida sai nosi tasiNunia hotu, haꞌu ktitu-karee buat krakat aat ida sai nosi tasi. Nia noo ulun hitu, dikur sanulu. Nia taꞌu sabeo naꞌin baa dikur ida-idak. Ulun sia noo hakerek mak nahaat Naꞌi Maromak.Daniel 7:3; Lia Raiklaran Falu Fila 17:3, 7-12 Isin, hanesan busa fuik boot. Ain, hanesan asu fuik ain. Nunun, hanesan busa fuik boot nunun. Samea inan latan beran baa buat krakat aat nia, atu tuur baa kadera ukun nodi nalaꞌok niakaan ukun hotu-hotu.Daniel 7:4-6 Iha buat nia ulun ida, noo kanek fitar boot, ahan kona taa toꞌo kreꞌis mate, mais la mate falik. Naree buat nia, ema hotu-hotu iha raiklaran blaar. Hotu, sia moos tuir nia. Sia nakneter nodi foti-nahaas samea inan nia, hanesan Maromak, tan nia latan beran baa buat nia tiꞌan. Sia moos tonu-naboot buat nia naꞌak, “Nia, makaꞌas basuk! La noo ida mak bele natoba nola nia!” Tuir loos, Naꞌi Maromak nabusik buat krakat aat nia dale naksaꞌek aan nodi nahaat Maromak naran. Buat nia netan leet atu kaer ukun, toꞌo fulan haat nulu resin rua laran. Nia dale nahaat Naꞌi Maromak no Naꞌi Maromak eman sia hotu-hotu iha laleꞌan.Daniel 7:8, 25, 11:36 Naꞌi Maromak moos nabusik buat krakat aat nia atu natuda sakar Niakaan ema sia, toꞌo natoba nola sia. Hodi nunia, buat nia netan beran atu ukun baa ema nosi klubun hotu-hotu, ema nosi hunun hotu-hotu, no ema mak dale nodi lia hotu-hotu nosi rai hotu-hotu.Daniel 7:21 Tan baa nia, ema hotu-hotu iha raiklaran sudur baa buat krakat aat nia. Neꞌe mak, ema hotu-hotu mak naran la iha Bibi Malae Oan Hakerek. Uluk, ema noꞌo Bibi Malae Oan nia, mais Naꞌi Maromak nalo moris nikar. Baa oras Naꞌi Maromak la naseꞌi raiklaran dauk, Nia nakerek kedan ema makfiar hotu-hotu naran iha hakerek nia naꞌak, sia mak atu moris no Nia toꞌo nima-nimak.Kananuk Sia 69:29 “Hanono diꞌa-diꞌak! Kalo Naꞌi Maromak nakotu tiꞌan naꞌak, ema ida musti kona kohi,ema nia nanis kona kohi.Kalo Naꞌi Maromak nakotu tiꞌan naꞌak, ema ida kona hoꞌo hodi surik,ema nia nanis kona hoꞌo hodi surik.”Tan baa nia, Naꞌi Maromak eman sia musti naterus aan iha susar laran, hodi fiar bei-beik baa Nia.Yeremia 15:2, 43:11 Buat krakat aat nomer rua sai nosi raiNunia hotu, haꞌu ktitu-karee buat krakat aat ida tenik. Nia sai mai nosi rai. Nia noo dikur rua, hanesan bibi malae dikur. Lian, hanesan samea inan lian. Nia dadi makoꞌan baa buat krakat aat nomer ida mak kona taa kreꞌis mate nia. Hotu, niakaan ulun naruka nia nebee seten ema hotu-hotu iha raiklaran, atu sudur baa ulun nia. Buat krakat aat nomer rua nia nalo tadak blaar makaꞌas sia, toꞌo bele natuun haꞌi nosi laleꞌan iha ema lear oin. Hodi nunia, nia nodi ulun beran tolek nola ema iha raiklaran. Nia moos naruka ema atu nalo aiꞌoik ida, hanesan niakaan ulun oin, nebee sia nakneter ulun mak uluk kona taa kreꞌis mate nia. Naꞌi Maromak nabusik buat krakat aat nomer rua nia, atu foo nawan baa aiꞌoik nia, nalo moris. Hodi nunia, aiꞌoik nia bele dale. Hotu aiꞌoik nia naruka hoꞌo kedan ema hotu-hotu mak la noꞌuk sudur baa nia. Buat krakat aat nia moos seten ema hotu-hotu atu netan marak baa liman kwana, lale netan baa baboton. Ema kiꞌik-boot, soi-mukit, naꞌin-ata, hotu-hotu musti netan marak nia. Kalo lale, sia la bele faꞌan sa-saa, la bele sosa sa-saa. Marak nia no hakerek buat krakat aat nomer ida naran no niakaan nomer. Ema musti tetu diꞌa-diꞌak lia neꞌe. Nomer nia, “666” (atus neen neen nulu resin neen). Nomer nia, kona baa ema raiklaran ida naran. See mak matenek, katak kokon nomer neꞌe naꞌak saa.Tuir ema matenek lia Hakerek Moon, ema filak nomer neen neꞌe, nomer kasalak aat. Bibi Malae Oan no Niakaan ema naꞌin rihun atus ida haat nulu resin haat (144.000)Nunia hotu, haꞌu kfoti oin. Sarebak haꞌu ktitu-karee Bibi Malae Oan nia noꞌi nariik iha foho kiꞌik ida leten. Foho nia naran Foho Sion. Nia nariik namutuk no ema naꞌin rihun atus ida haat nulu resin haat. Iha ida-idak baboton, noo hakerek Bibi Malae Oan no Aman naran.Yeskiel 9:4; Lia Raiklaran Falu Fila 7:3 Hotu, haꞌu krona kola lia maliak ida nosi laleꞌan. Lia maliak nia, boot nuꞌu wee tatolik no makaꞌas hanesan kokur. Lia maliak nia moos furak, hanesan ema lear kodas bareka. Ema naꞌin rihun atus ida haat nulu resin haat nia noꞌi nariik seꞌi oin baa Naꞌi Maromak. Sia moos seꞌi oin baa fukun sia no buat horis kasalak matan haat mak satan nola Naꞌi Maromak habesi aan fatin. Ema lear nia nananu kananuk foun ida. Sia mesan dei mak bele nananu kananuk nia, ema seluk la bele. Sia nia mak diꞌa-diꞌak tiꞌan no Naꞌi Maromak, tan Nia nodi Niakaan Oan raan, selu kotu siakaan salan. Sia moris moon, hanesan ema klalon mak sei la dala ida dauk nalo lia kfoꞌer. Sia tuir Bibi Malae Oan nia baa nabee dei, tan Naꞌi Maromak selu nola sia tiꞌan nodi Oan raan, nebee sia dadi baa Niakaan eman. Sia moos hanesan toꞌos isin fohon, mak ema nodi atu sera baa Naꞌi Maromak no Bibi Malae Oan. Siakaan ibun la natene naktolek, tan sia neon moos.Sefanya 3:13 Makbukar laleꞌan naꞌin tolu nodi liaHotu, haꞌu ktitu-karee makbukar laleꞌan naꞌin ida tenik. Nia semo aas iha kaloꞌan, nodi keke Naꞌi Maromak Manfatin Diꞌak mak nafati nohuun. Nia semo satan nola raiklaran, katak baa ema hotu-hotu iha raiklaran. Neꞌe mak, ema nosi klubun hotu-hotu, ema nosi hunun hotu-hotu, no ema mak dale nodi lia hotu-hotu nosi rai hotu-hotu. Nia nahii makaꞌas naꞌak,“Emi musti hakneter Naꞌi Maromak!Emi musti foti-hahaas Niakaan naran!Tan Naꞌi Maromak oras toꞌo tiꞌan,atu leno ema hotu-hotu hahalok.Tonu-haboot Nia!Foti-hahaas Niakaan naran!Tan Nia mak naseꞌi laleꞌan no raiklaran.Nia mak naruka tasi no wee matan hotu-hotu dadi.” Makbukar laleꞌan dale notu nunia, haꞌu moos titu-karee makbukar laleꞌan ida seluk. Nia mai tuir makbukar ohin nia. Nia katak naꞌak, “Dodok tiꞌan! Kota Babel dodok tiꞌan! Kota boot nia welon tiꞌan! Kota aat nia nakroꞌon weer toꞌo rai tiꞌan. Uluk, kota nia hanesan feto dalan aat mak seten ema klubun hotu-hotu iha raiklaran, nebee sia nemu lanu no nia, no tuir nalo lia kfoꞌer no nia. Oras neꞌe, kota nia kona Naꞌi Maromak hahibun tiꞌan!”Yesaya 21:9; Yeremia 51:8; Lia Raiklaran Falu Fila 18:2 Hotu, haꞌu ktitu-karee makbukar laleꞌan ida seluk tenik. Nia mai tuir makbukar nomer rua nia. Nia nahii makaꞌas naꞌak, “Sintidu! Ema hotu-hotu mak loꞌu-sudur baa buat krakat aat nia no niakaan aiꞌoik, nanis simu Naꞌi Maromak hahibun! Nunia moos, ema mak simu buat nia niakaan marak iha siakaan baboton no liman. Naꞌi Maromak duꞌuk atu fakar tuun hahibun, hanesan naroo naseten sia nodi tua ulun. Nia atu soe lerek sia baa haꞌi fatuk lobot mak laka la mohu. Niakaan makbukar laleꞌan no Bibi Malae Oan atu nobun siakaan susar nia.Yesaya 51:17; Lia Uluk Fohon 19:24; Yeskiel 38:22 Haꞌi dubun moos atu nakfolo saꞌe la nakotu nosi siakaan fatin susar nia. Hodi nunia, sia netan susar mak la nakotu.”Yesaya 34:10 Tan baa nia, Naꞌi Maromak eman sia musti nanono diꞌa-diꞌak Niakaan ukun, no fiar bei-beik baa Yesus. Keta nakiduk. Nunia hotu, haꞌu krona kola lia maliak ida nosi laleꞌan. Lia nia katak baa haꞌu naꞌak, “Yohanis! O musti makerek nuneꞌe: Nahuu baa oras neꞌe, kalo ema fiar nohuun baa Naꞌi Yesus toꞌo mate, sia netan sotir.”Hotu, Maromak Kmalar Lulik nataa naꞌak, “Tebes! Sia atu sotir tebes! Masik sia netan susar iha raiklaran moos, sia naterus aan tuir Naꞌi Maromak nohuun. Tan lia nia, Naꞌi Maromak atu selu siakaan kolen. Hotu sia la susar tenik iha laleꞌan.” Naꞌi Maromak nahibu ema raiklaran hanesan ema nodi taha, lere toꞌos isinNunia hotu, haꞌu kfoti oin. Sarebak, haꞌu ktitu-karee kaloꞌan mutin fuꞌak ida naksinak. Ema ida tuur iha kaloꞌan nia fohon. Ema nia, hanesan Ema Raiklaran Isin. Nia tau sabeo halo hosi mean, nodi kaer taha roꞌat ida.Daniel 7:13 Hotu, haꞌu ktitu-karee tenik makbukar laleꞌan ida seluk. Nia sai nosi Naꞌi Maromak Niakaan Uma Hamulak nodi nahii baa ema iha kaloꞌan fohon nia naꞌak, “Modi okaan taha nia, lere ona! Oras libur rai isin toꞌo tiꞌan.”Yoel 3:13 Hotu, ema mak tuur iha kaloꞌan nia, bakut Niakaan taha, nodi lere no libur nola rai isin sia. Hotu, makbukar laleꞌan ida seluk tenik sai nosi Uma Hamulak iha laleꞌan. Nia kaer taha roꞌat ida atu nodi tesi ai fuan iha raiklaran. Hotu, makbukar laleꞌan ida seluk mai nosi tunu ai morin fatin iha Uma Hamulak iha laleꞌan. Niakaan serwisu, daka haꞌi iha tunu ai morin fatin nia. Nia nahii nodi naruka mak kaer taha nia naꞌak, “Modi okaan taha nia, baa tesi mola ai fuan iha rai ona! Ai anggor fuan sia tasak tiꞌan.” Hotu, makbukar laleꞌan nia bakut taha nia baa rai, nodi tesi nola anggor saren sia. Hotu, natama anggor fuan nia sia baa kuak laledun laran. Hotu, sama nasai ween. Sama anggor fuan nia, lia hatetek naꞌak, Naꞌi Maromak hahibun. Kuak laledun nia iha kota luan. Anggor fuan ween sai nia, hanesan raan suli sai nosi ema mak Naꞌi Maromak nahibu. Siakaan raan nia suli sai waꞌin toꞌo dadi mota ida. Mota nia naruk, kilo atus tolu. Leꞌan, roꞌa ida no balun.Hakerek Moon lia Yunani naꞌak mota nia naruk “1.600 stadia”, neꞌe tama kilo atus tolu. Mota nia leꞌan, “manesak no kuda fareꞌu”. Neꞌe, roꞌa ida no balun, tan siakaan kuda, boot liu kuda iha rai Timor.Yesaya 63:3; Kananuk Susar 1:15; Lia Raiklaran Falu Fila 19:15 Yohanis naree laleꞌan isinHotu, haꞌu ktitu-karee lia kasalak ida iha laleꞌan mak nalo haꞌu kblaar tebes. Noo makbukar laleꞌan hitu. Ida-idak kaer beran atu solok dinu baa raiklaran. Dinu hitu nia, dinu ikus. Kalo dinu nia sia dadi tiꞌan, lia nia naꞌak Naꞌi Maromak laran malirin tiꞌan. Nia la nahibu ema raiklaran ona. Hotu, haꞌu ktitu-karee tasi mak laka nuꞌu lalenok kahur haꞌi. Haꞌu moos titu-karee ema lear nariik iha tasi nia tehen. Sia nia mak la tuir buat krakat aat nia, no la loꞌu-sudur baa niakaan aiꞌoik, no la simu niakaan marak. Sia hotu-hotu kaer bareka mak sia simu nosi Naꞌi Maromak. Hotu, sia nananu kananuk ida. Uluk Naꞌi Maromak ain-liman Musa nananu kananuk nia, baa oras Naꞌi Maromak nodi Niakaan ema sia sai nosi susar iha rai Mesir. Ema nia sia moos nananu kananuk ida tenik nodi tonu-naboot Naꞌi Yesus. Uluk, ema noꞌo Nia, nuꞌu ema sera bibi malae oan iha Uma Hamulak nodi natetu baa Naꞌi Maromak atu nalirin Niakaan laran. Sia nananu naꞌak,“Aaa, Ama Maromak!Ami tonu-haboot Ita Boot!Ami foti-hahaas Ita Boot!Tan Ita Boot beran kaliuk.No Ita Boot makaꞌas kaliuk.Ita Boot mak kaer ukun baa ema klubun hotu-hotu.Ita Boot mak Naꞌin bodik ema hunun hotu-hotu.Ita Boot hahalok, kasalak kaliuk.Ita Boot serwisu, kabaas tebes.Ita Boot dalan, loos tebes.Ita Boot moris, moon kaliuk.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 15:1-18 Ema hotu-hotu foti-nahaas Ita Boot naran.Ema hotu-hotu tonu-naboot Ita Boot dadiꞌak.Tan Ita Boot mesan mak moon.No Ita Boot mesan mak la noo sala.Ema klubun hotu-hotu atu mai loꞌu-sudur baa Ita Boot.Ema hunun hotu-hotu atu mai sera dodan baa Ita Boot.Tan ema hotu-hotu naree tiꞌan Ita Boot hahalok diꞌak.No ema hotu-hotu natene tiꞌan Ita Boot laran loos.”Yeremia 10:7; Kananuk Sia 86:9 Ema nia sia nananu notu, haꞌu ktitu-karee Keꞌan Lulik iha Uma Hamulak iha laleꞌan. Tais odamatan keꞌan nia, nakloke.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 38:21 Haꞌu moos karee makbukar laleꞌan naꞌin hitu mak nodi dinu hitu nia. Sia laꞌo sai nosi Uma Hamulak. Sia tau faru mutin moos mak naksinak, nodi sakat tais hasaan mak soru hosi mean isin. Hotu, haꞌu ktitu-karee buat horis kasalak matan ida nosi buat horis kasalak matan haat mak nariik satan nola Naꞌi Maromak habesi aan fatin nia. Buat nia faꞌe hanek mean hitu, foo baa makbukar laleꞌan naꞌin hitu nia. Hanek hitu nia, ida-idak nahisi kastikar nosi Naꞌi Maromak mak moris hori nima-nimak toꞌo nima-nimak, tan Naꞌi Maromak nadiꞌa aan tiꞌan, atu fakar hahibun baa raiklaran. La kleur, Uma Hamulak nakonu dubun mak tubu nosi Naꞌi Maromak Niakaan makaꞌas no Niakaan kabaas, toꞌo la noo ema ida kois mak bele tama baa Uma Hamulak nia. Makbukar laleꞌan naꞌin hitu nia musti fakar mohu dinu hitu nia baa raiklaran lai, foin ema bele tama baa.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 40:34; 1 Naꞌi Israꞌel Sia 8:10-11; 2 Lia Rai Israꞌel no Rai Yahuda 5:13-14; Yesaya 6:4 Naꞌi Maromak fakar hahibun baa raiklaranNunia hotu, haꞌu krona kola lia maliak makaꞌas ida sai nosi Uma Hamulak. Lia nia naruka makbukar laleꞌan naꞌin hitu nia naꞌak, “Baa ona! Foti modi hanek nia sia baa! Fakar matuun Naꞌi Maromak hahibun baa raiklaran ona.” Rona nola nunia, makbukar laleꞌan nomer ida fakar niakaan hanek isin baa raiklaran. Sarebak, dinu kona ema hotu-hotu mak simu buat krakat aat nia niakaan marak, no ema mak loꞌu-sudur baa niakaan aiꞌoik. Sia kona mirik aat mak moras tebes.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 9:10 Hotu, makbukar laleꞌan nomer rua fakar niakaan hanek isin baa tasi. Sarebak, wee tasi dadi raa dois, nuꞌu ema maten raan. Makmoris hotu-hotu iha tasi moos, mate mohu. Hotu, makbukar laleꞌan nomer tolu fakar niakaan hanek isin baa mota. Wee mota hotu-hotu dadi raa.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 7:17-21; Kananuk Sia 78:44 Hotu, haꞌu krona kola makbukar laleꞌan ida tenik. Nia, mak babilan wee hotu-hotu iha raiklaran. Nia tonu-naboot Naꞌi Maromak naꞌak,“Aaa, Ama Maromak!Ita Boot mak moon kaliuk.Ita Boot mak la dala ida sala.Ita Boot moris hori nima-nimak,no Ita Boot moos atu moris toꞌo nima-nimak.Ita Boot hakotu lia hodi moon.Ita Boot taa ukun halo makonak. Ema naduar tiꞌanIta Boot eman raan.Ema noꞌo tiꞌanIta Boot makoꞌan sia.Tan baa nia, Ita Boot seten sia nemu raa.Tan baa nia, Ita Boot selu nikar baa sia hodi kastikar.” Hotu, haꞌu krona kola lia maliak ida sai nosi sera fatin, nodi nataa naꞌak,“Tebes! Naꞌi Maromak beran kaliuk.Tebes! Naꞌi Maromak makaꞌas kaliuk.Naꞌi Maromak nakotu lian nodi moon.Naꞌi Maromak taa ukun nalo makonak.” Hotu, makbukar laleꞌan nomer haat fakar niakaan hanek isin baa loro. Sarebak, loro dadi manas liu resik, toꞌo ema raiklaran isin namotuk. Hotu, sia dale nahaat Naꞌi Maromak naran, tan dinu nia. Masik nunia moos, la noo ema ida kois mak fila nikar baa Naꞌi Maromak atu tonu-naboot Niakaan naran. Hotu, makbukar laleꞌan nomer lima fakar niakaan hanek isin, baa buat krakat aat niakaan kadera ukun. Sarebak, nakukun luri taka nola ema hotu-hotu mak loꞌu-sudur baa buat nia. Sia ruun neꞌan, tan la bele terus susar.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 10:21 Sia moos dale nahaat Naꞌi Maromak naran iha laleꞌan, tan sia netan kanek mak moras tebes. Masik nunia moos, la noo ida kois mak nanawa nalo aat. Hotu, makbukar laleꞌan nomer neen fakar niakaan hanek isin baa mota boot ida, naran Efrat. Mota nia ween, moti kedas. Hotu, sia nalo baa dalan bodik naꞌin no sondadu mak atu mai nosi lorosaꞌe.Yesaya 11:15 Haꞌu moos karee diabu naꞌin tolu, ilas nuꞌu lekat. Ida sai nosi samea inan nia nunun. Ida sai nosi buat krakat aat nia nunun. Ida tenik sai nosi samea inan makoꞌan tolek teen nunun. Diabu tolu nia kaer beran atu nalo tadak blaar oi-oik. Sia sai baa nasoru naꞌin hotu-hotu iha raiklaran. Hotu, sia meno nola leet ida atu baa natuda sakar Naꞌi Maromak mak beran kaliuk. Mais, leet mak sia nakotu tiꞌan nia, kona besik baa Naꞌi Maromak leet mak Nia boi tiꞌan atu natoba Niakaan funu hotu-hotu. (15-16) Fatin mak sia meno atu libur malu nodi natuda, tuir lia Ibrani fatin nia naꞌak “Armagedon”.Yesus Kristus moos dale naꞌak, “Hanoin diꞌa-diꞌak! Sarebak Haꞌu kmai hanesan ema naꞌok, mak ema la nanoin nola. Ema mak sotir, ema mak daka nodi nadiꞌa niakaan faru tiꞌan. Nodi nunia, oras Haꞌu kmai, nia la moe, tan la laꞌo nakwalan iha ema lear oin. Mais nadiꞌa aan tiꞌan atu simu Haꞌu.”Mateus 24:43-44; Lukas 12:39-40; Lia Raiklaran Falu Fila 3:3; 2 Naꞌi Israꞌel Sia 23:29; Sakarias 12:11 (-) Hotu, makbukar laleꞌan nomer hitu fakar niakaan hanek isin baa anin. Naꞌi Maromak moos dale nodi lian boot nosi Niakaan habesi aan fatin iha Uma Hamulak naꞌak, “Hotu tiꞌan! Haꞌukaan hahibun nakfakar mohu tiꞌan.” Hotu, mameran taba. Kokur boot moos taba tutan malu. Kakekuk boot moos mai. Kakekuk nunia sei la dala ida dauk dadi iha raiklaran neꞌe.Lia Raiklaran Falu Fila 8:5, 11:13, 19 Baa oras nia, Naꞌi Maromak la naluꞌa ema kota Babel siakaan aꞌaat. Nia nodi kakekuk kasalak nia, toꞌo kota boot nia nakfota faꞌe baa tolu. Hodi nunia, ema Babel noran Niakaan hahibun. Kota seluk sia iha raiklaran moos nakroꞌon mohu.Yesaya 51:17 Baa oras nia, rai mout nunia dei. Foho moos lakon mohu.Lia Raiklaran Falu Fila 6:14 Udan fatuk bo-boot moos tuun nosi kaloꞌan, latan nola ema raiklaran. Udan fatuk nia sia todan tebes, toꞌo kilo haat nulu.Hakerek Moon lia Yunani naꞌak, “udan fatuk todan talenta ida”. Talenta ida todan hanesan kilo tolu nulu resin haat toꞌo kilo haat nulu. Udan fatuk nia sia nasusar ema raiklaran, toꞌo sia dale nahaat Naꞌi Maromak naran.Ema Israꞌel Sai Nosi Mesir 9:23; Lia Raiklaran Falu Fila 11:19 Maromak Niakaan makbukar natetek kota Babel no feto dalan aatHotu, ida nosi makbukar laleꞌan naꞌin hitu mak kaer hanek mamuk sia, mai dale baa haꞌu naꞌak, “Mai neꞌe lai! Atu katudu baa o Naꞌi Maromak lalaꞌok nodi kastikar feto dalan aat nia. Neꞌe naꞌak, kota boot mak kreꞌis wee waꞌin.Yeremia 51:13 Uluk naꞌin sia nosi nabee dei mai nalo lia kfoꞌer no nia. Ema seluk sia moos mai nemu lanu, nodi tuir nalo lia kfoꞌer.”Yesaya 23:17; Yeremia 51:7 Hotu, haꞌu kona Maromak Kmalar Lulik. Makbukar laleꞌan nia foti nodi haꞌu baa fatin fuik ida. Iha nia, haꞌu ktitu-karee feto ida saꞌe buat meak ida. Buat nia noo ulun hitu, dikur sanulu. Iha isin tomak noo hakerek lia fuan mak tolak nahaat Naꞌi Maromak.Lia Raiklaran Falu Fila 13:1 Feto nia natais tais mamar mak ilas mean asuaten. Fafutar sia nosi mean, fatuk matan folin todan, no morteen. Liman kwana kaer hemu fatik halo hosi mean. Hemu fatik nia nakonu tua. Tua nia, hatetek baa feto nia niakaan sala kfoꞌer no hahalok aat hotu-hotu.Yeremia 51:7 Iha baboton hakerek naran ida. Naran nia isin sei subar. Mais hakerek nia naꞌak nuneꞌe:HAꞌU NEꞌE, BABEL!HAꞌU NEꞌE, KOTA BOOT KALIUK!AꞌAAT HOTU-HOTU IHA RAIKLARAN,HUUN BAA HAꞌU.HOTU-HOTU MAK NAKUR BITI-KLUNI IHA RAIKLARAN,NAHABUT BAA HAꞌU. Hotu, haꞌu ktitu-karee feto nia lanu todan tiꞌan, tan nemu nola Naꞌi Maromak eman raan. Nia noꞌo Naꞌi Maromak eman sia, tan sia la nanawa dale lia Yesus.Karee kola nunia, haꞌu moos kakaka beik. Mais makbukar laleꞌan nia nusu haꞌu naꞌak, “Tan saa o makaka beik nunia? Mai ona, nebee haꞌu katak baa o lia hatetek isin nosi feto aat nia. Nunia moos lia hatetek isin nosi buat meak ulun hitu no dikur sanulu mak feto aat saꞌe nia. Uluk, buat meak nia moris iha raiklaran, mais oras neꞌe la iha tiꞌan. La kleur, nia mosu nikar nosi kuak susar mak la noo nidin nia. Baa oras nia, noo ema mak moris iha raiklaran, mak naran la iha Bibi Malae Oan Hakerek. Hakerek nia, Naꞌi Maromak nakerek uluk tiꞌan, hori sei la naseꞌi raiklaran dauk. Baa oras ema titu-naree buat meak nia mai nikar, sia atu nakaka beik. Mais nosi ikus, Naꞌi Maromak atu soe lakon nia baa tasi haꞌi mak laka bei-beik.”Daniel 7:7; Lia Raiklaran Falu Fila 11:7; Kananuk Sia 69:29 Hotu, makbukar laleꞌan nia dale natutan naꞌak, “Ema mak matenek, bele natene lia hatetek neꞌe isin. Buat meak ulun hitu nia, lia isin naꞌak, foho hitu. Feto dalan aat nia tuur iha foho nia sia leten. Ulun hitu nia moos, lia isin naꞌak, naꞌi hitu. Nosi naꞌi hitu nia, lima mate tiꞌan. Oras neꞌe, ida sei kaer ukun. Ida tenik, sei la kaer ukun dauk. Kalo niakaan oras mai tiꞌan, nia moos atu kaer ukun, mais la kleur falik. Haꞌu kalore moos lia isin nosi buat meak mak uluk moris iha raiklaran, mais oras neꞌe la iha tiꞌan. Uluk, nia moos tama naꞌi hitu nia. Nia atu fila mai, dadi tenik baa naꞌi nomer walu. Mais nia moos atu simu kastikar mak la nakotu. Dikur sanulu nia, lia isin naꞌak, naꞌi sanulu. Sia sei la kaer ukun dauk. Sia atu simu beran nodi kaer ukun namutuk no buat meak nia, mais la oras dei.Lia fuan iha Hakerek Moon lia Yunani neꞌe noo lia isin oik rua. Ida, la oras dei. Ida seluk, tuku ida dei.Daniel 7:24 Sia hotu-hotu koꞌa namutuk lia fuan atu latan siakaan beran baa buat meak nia. Naꞌi nia sia atu baa natuda sakar Bibi Malae Oan. Mais Bibi Malae Oan no Niakaan ema sia atu natoba nola sia hotu-hotu. Ema mak tuir Bibi Malae Oan, sia mak Nia boi nola no bolu nola atu tuir Nia nohuun. Sia atu natoba nola funu, tan Bibi Malae Oan makaꞌas kaliuk. Nia mesan dei mak dadi Naꞌin baa naꞌi hotu-hotu, no Ulun baa ulun hotu-hotu. Wee waꞌin mak kreꞌis feto dalan aat nia, neꞌe mak ema nosi klubun hotu-hotu, ema nosi hunun hotu-hotu, no ema mak dale nodi lia hotu-hotu nosi rai hotu-hotu. Naꞌi sanulu no buat meak nia hirus feto oin maꞌar moe lalek nia. Sia atu nadau nola niakaan tais no naha sia tomak, hotu nabusik nela nia nakwalan iha nia. Hotu, sia moos naa niakaan isin. Hotu, sia soe lerek isin resin baa haꞌi laran. Naꞌi Maromak duꞌuk mak naseꞌi nebee naꞌi sanulu nia kabuar lia fuan atu latan beran baa buat meak nia, nebee buat nia nadodok feto nia. Hodi nunia, Naꞌi Maromak lia kakotun hotu-hotu atu dadi.” Dale notu nunia, makbukar laleꞌan nia dale tuꞌan tenik naꞌak, “Feto dalan aat mak o maree nia, neꞌe mak kota boot mak ukun baa naꞌi hotu-hotu iha raiklaran.” Lia kota Babel nakroꞌonNunia hotu, haꞌu ktitu-karee makbukar laleꞌan ida seluk tuun mai. Nia kaer beran makaꞌas, toꞌo naksinak nodi naroma raiklaran tomak. Nia katak nodi lian maliak boot naꞌak,“Nakroꞌon tiꞌan! Nakroꞌon tiꞌan! Kota Babel nakroꞌon tiꞌan!Nakloti tiꞌan! Nakloti tiꞌan! Kota Boot nia nakloti tiꞌan!Oras neꞌe, kota nia dadi diabu moris fatin.Oras neꞌe, kota nia dadi kukun aat moris fatin.Oras neꞌe, kota nia dadi kawaa fatin.Oras neꞌe, kota nia dadi asu fuik fatin.Yesaya 21:9; Yeremia 51:8; Lia Raiklaran Falu Fila 14:8; Yesaya 13:21; Yeremia 50:39 Nia nakroꞌon tiꞌan, tan ema nosi klubun hotu-hotu iha raiklaran,mai hei-hein nemu tua toꞌo lanu iha nia.Nia nakloti tiꞌan, tan ema nosi hunun hotu-hotu iha raiklaran,mai hei-hein nalo lia kfoꞌer iha nia.Naꞌi nosi rai hotu-hotu,mai nakur biti-kluni iha nia.Ema maksauk nosi fatin hotu-hotumai naksauk toꞌo soi iha nia.Kota nia, nuꞌu feto dalan aat mak beer loos sosa naha kabaas dei.Kota nia, nuꞌu feto dalan aat mak buka loos midar dei.”Yesaya 23:17; Yeremia 51:7 Nunia hotu, haꞌu krona kola lia maliak ida seluk tenik nosi laleꞌan naꞌak,“Hei! Haꞌukaan ema sia!Halai sai hosi kota nia ona!Laꞌo hela kota nia ona!Keta halo tuir ema kota nia siakaan aꞌaat,nebee keta kona siakaan kastikar.Yesaya 48:20; Yeremia 50:8, 51:6, 45 Tan siakaan aꞌaatwaꞌin basuk tiꞌan.Siakaan salan moosbutuk tetek malu toꞌo kaloꞌan tiꞌan.Oras neꞌe, Naꞌi Maromak la naluꞌasiakaan dalan moris aat nia.Oras neꞌe, Naꞌi Maromak nadiꞌa aan tiꞌan,atu natuun kastikar baa sia.Lia Uluk Fohon 18:20-21; Yeremia 51:9 Musti selu nikar siakaan aꞌaat,manesak no aꞌaat mak sia nalo baa ema seluk.Mais musti selu baa siadala rua.Uluk, sia seten ema nemu nosi siakaan hemu fatik halo hosi mean.Hemu fatik nia nakonu tua mak nahoris dinu.Oras neꞌe sia musti nemu duꞌuk tua nia,mais musti nemu dala rua.Kananuk Sia 137:8; Yeremia 50:29 Sia naboot aan.Sia nahaas aan.Sia beer loos moris kabaas dei.Sia nakara loos midar dei.Tan lia nia, sia musti moris susar.Sia musti neon susar.Uluk, sia dale loko aan nuꞌu feto dalan aat naꞌak,‘Haꞌu neꞌe, Ina Naꞌi!Haꞌu la kdadi feto faluk kois!Haꞌu la ktanis karoꞌan aan kois.Haꞌu la ktau hene metan kois.’ Sia dale nunia toꞌo Naꞌi Maromak nahibu tiꞌan.Oras neꞌe Naꞌi Maromak atu kastikar sia ona.Iha loron ida laran dei,sia atu noran salaen tebes,sia atu tanis naroꞌan aan tebes.Sia mate dodok,toꞌo ema foti soe sia baa haꞌi,toꞌo ema tunu siakaan maten.Naꞌi Maromak beran kaliuk, mak natuun kastikar neꞌe.Naꞌi Maromak boot kaliuk, mak nakotu lia neꞌe.Yesaya 47:7-9 Uluk, naꞌi sia mai hei-heinnalo lia kfoꞌer iha kota nia,nodi moris furak iha nia.Mais oras neꞌe sia atu nobun haꞌi dubun sai,foin sia natene naꞌak kota nia namotu karin tiꞌan.Hotu, sia tanis naroꞌan aan tan kota nia. Sia nataꞌuk naree ema kota nia siakaan susar.Mais sia nariik loos nosi dook dei.Sia nobun loos nosi nebaa dei.Hotu, sia dale naꞌak,‘Adeei! Babel mak hadomi!Adeei! Kota mak hadomi!Tuku ida laran dei, o kona kastikar tiꞌan.Laku matan dei, o kona dinu tiꞌan.’Yeskiel 26:16-17 Rona nola nunia, ema fatin hotu-hotu mak uluk mai naksauk iha kota nia,sia moos tuir tanis naroꞌan aan,tan la noo ema ida kois iha kota nia,mak atu sosa tenik siakaan naha ona.Yeskiel 27:31, 36 La noo ema ida mak atu sosa teniksiakaan fafutar nosi mean no mutin,nosi fatuk mahoo matan no morteen.La noo ema ida mak atu sosa teniksiakaan tais mamar,no tais kabaas seluk sia.La noo ema ida mak atu sosa teniksiakaan naha nosi ai morin, dikur baꞌat,no ai baꞌat seluk sia.La noo ema ida mak atu sosa teniksiakaan naha nosi besi, besi riti, no fatuk marmar. La noo ema ida mak atu sosa teniksiakaan hae naꞌan, lisa, no babudun seluk sia.La noo ema ida mak atu sosa teniksiakaan ai ween morin no mina morin oi-oik.La noo ema ida mak atu sosa teniksiakaan tua, mina saitun,tubi rahun, no hare gandum.La noo ema ida mak atu sosa teniksiakaan karau, bibi malae, no kuda.La noo ema ida mak atu sosa teniksiakaan karobak naha,no siakaan ata.Yeskiel 27:12, 13, 22 Ema maksauk sia atu sadiꞌa naꞌak,‘Adeei, Babel!Adeei, kota boot!Naha kabaas sia mak okaan ema sia beer kaliuk,la noo tiꞌan.Hotu-hotu lakon ona.Ema sia mukit karin tiꞌan toꞌo taka karas baa rai.’ Uluk, ema maksauk sia soi, tan feto dalan aat nia.Mais oras neꞌe, siakaan neon moras la mo-mohu.Sia nataꞌuk,naree ema kota nia siakaan susar.Sia kiki,naree ema kota nia siakaan kastikar.Mais sia nobun loos nosi dook dei.Sia nariik loos nosi nebaa dei. Hotu, sia dale naꞌak,‘Adeei! Kota Babel susar!Adeei! Kota boot susar!Yeskiel 27:31, 36Uluk, okaan ema natais tais mamarnosi tais folin todan kaliuk.Uluk, sia tau fafutar nosi mean, morteen,no fatuk mak folin todan kaliuk. Mais tuku ida laran dei,naha sia mohu tiꞌan.Laku matan dei,sasoin sia lakon tiꞌan!’Uluk, roo ulun sia no makserwisu siabaa-mai bele-bele nosi kota nia.Mais oras neꞌe, sia nobun loos nosi dook dei.Mais oras neꞌe, sia titu loos nosi nebaa dei.Yesaya 23:14; Yeskiel 27:26-30 Sia nobun dubun sai nosi haꞌi.Hotu, sia natene nola naꞌak kota nia namotuk mohu tiꞌan.Sia moos dale naꞌak,‘Adeei, susar! La noo kota selukmak atu boot nuꞌu Babel tenik.Adeei, susar! La noo kota selukmak atu kabaas manesak no nia tenik.’Yeskiel 27:32 Hotu, sia raꞌut ahukresan tau baa ulun,tan sia neon susar.Sia tanis naroꞌan aan,tan sia neon dodok.Hotu, sia dale naꞌak,‘Adeei! Kota Babel susar!Adeei! Kota boot susar!Ami baa-mai hodi naha baa o,toꞌo ami moos soi.Ami hatiu hodi okaan naha,toꞌo ami moos moris furak.Mais tuku ida laran dei,hotu-hotu lakon mohu.Mais, laku matan dei,hotu-hotu dodok mohu.’Yeskiel 27:30-34 Hotu, haꞌu krona kola lia maliak boot ida dale nuneꞌe:‘Hei, emi mak moris iha laleꞌan!Emi lalika neon kiꞌik tenik ona.Hei, emi mak dadi Naꞌi Maromak eman sia,emi lalika neon susar tenik ona.Emi, mak dadi Naꞌi Maromak klosan sia,neon boot baa ona.Emi, mak dadi Maromak makoꞌan sia,neon diꞌak baa ona.Uluk, ema Babel nasusar emi.Uluk, ema kota nia naloot emi.Mais oras neꞌe, Naꞌi Maromak selu emikaan susar nia tiꞌan.Oras neꞌe, Nia selu nikar kota nia niakaan aꞌaat tiꞌan.’ ”Hanoin Hikar Dalan Moris 32:43; Yeremia 51:48 Dale hotu nunia, haꞌu karee tenik makbukar laleꞌan biit ida. Nia mai kaer nola fatuk ida, boot nuꞌu ema. Hotu leꞌak natama baa tasi. Nia moos katak naꞌak,“Naꞌi Maromak atu leꞌak lerek kota Babel nunia.Naꞌi Maromak atu nalakon kota boot nia nunia.Yeremia 51:63-64; Yeskiel 26:21 La noo ema ida kois,mak nananu nadahur tenik iha kota nia.La noo ema ida kois,mak rona tenik bareka,no kfui lian iha kota nia.La noo ema ida kois,mak loke tenik uma faꞌan naha iha kota nia.La noo ema ida kois,mak ledu tenik hare iha kota nia.Yeskiel 26:13; Yesaya 24:8 La noo ema ida kois,mak sunu tenik badut iha kota nia.La noo ema ida kois,mak nalo tenik dahur hola malu iha kota nia.Uluk, ema maksauk nosi Babel nia,soi tiꞌan.Uluk, ema makfaꞌan nosi kota nia,moris furak tiꞌan.Mais sia tau matenek kukun,nodi beꞌur ema nosi klubun hotu-hotu iha raiklaran.Sia tau matenek hakneko,nodi tolek ema nosi hunun hotu-hotu iha raiklaran.Yeremia 7:34, 25:10 Babel netan kastikar todan nia,tan noꞌo hei-hein Maromak makoꞌan sia.Kota boot nia dodok tiꞌan,tan naloot hei-hein Naꞌi Maromak eman sia.Naꞌi Maromak eman sia moos kona hoꞌo iha fatin seluk sia.Mais, Babel mak musti natiu sala nia sia hotu-hotu.Kota boot nia mak musti nataa nola hotu-hotu.”Yeremia 51:49 Klibur boot nananu iha laleꞌanMakbukar laleꞌan nia dale notu nunia, haꞌu moos rona kola lia maliak boot, hanesan klibur boot noꞌi nananu iha laleꞌan. Sia nananu naꞌak,“Aleluya! Aleluya!Ami tonu amikaan Maromak, tan Nia mak boot kaliuk.Aleluya! Aleluya!Naꞌi Maromak mak sori aminosi amikaan salan.Naꞌi Maromak mak nahulin aminosi amikaan aꞌaat. Ami tonu amikaan Maromak,tan Nia mak nakotu lia nodi moon.Ami tonu amikaan Maromak,tan Nia taa ukun nalo makonak.Naꞌi Maromak taa ukun baa feto dalan aat nia,tan nia seten ema iha raiklaran,atu tuir niakaan aꞌaat.Naꞌi Maromak selu nikar baa feto aat nia,tan nia noꞌo hei-heinNaꞌi Maromak Niakaan ema sia.”Hanoin Hikar Dalan Moris 32:43; 2 Naꞌi Israꞌel Sia 9:7 Hotu, sia nananu tenik kananuk ida seluk naꞌak,“Aleluya! Tonu-haboot Naꞌi Maromak!Aleluya! Foti-hahaas Niakaan naran!Tan dubun nosi haꞌi mak namotu feto nia maten,saꞌe bei-beik la nanawa.Tan dubun nosi haꞌi mak sunu kota boot nia,saꞌe bei-beik la nakotu.”Yesaya 34:10 Nunia hotu, katuas naꞌin rua nulu resin haat no buat horis kasalak matan haat nia, nakniꞌa loꞌu-sudur seꞌi oin baa Naꞌi Maromak habesi aan fatin. Sia nakneter Nia nodi dale naꞌak,“Tebes! Mai ita tonu-haboot Naꞌi Maromak!Aleluya! Mai ita foti-hahaas Niakaan naran!” Dahur bodik Bibi Malae Oan no sasudin iha laleꞌanHotu, haꞌu krona kola lia maliak ida tenik mai nosi habesi aan fatin nia naꞌak,“Hei, Maromak ain-liman hotu-hotu!Hei, Maromak eman hotu-hotu!Mai foti-hahaas Niakaan naran.Kiꞌik-boot, matas-lawarik, mai tonu Nia.”Kananuk Sia 115:13 Hotu, haꞌu krona kola hanesan ema lear dale baa malu. Siakaan lian, maliak boot hanesan wee tatolik, no makaꞌas hanesan kokur. Sia dale naꞌak,“Aleluya! Ami tonu-haboot Naꞌi Maromak.Aleluya! Ami foti-hahaas Niakaan naran.Nia mak beran kaliuk.Nia mak ukun hotu-hotu.Yeskiel 1:24; Kananuk Sia 93:1, 97:1, 99:1 Oras neꞌe, itakaan neon diꞌak tiꞌan.Oras neꞌe, itakaan neon boot tiꞌan.Ita tonu-haboot Nia.Tan dahur bodik Bibi Malae Oan toꞌo tiꞌan.Ita foti-hahaas Niakaan naran.Tan Bibi Malae Oan sasudin feto nadiꞌa aan tiꞌan. Naꞌi Maromak natais tais mamar baa sasudin nia.Naꞌi Maromak natais tais mutin molen baa sasudin nia.”(Tais mutin molen mak Naꞌi Maromak natais sasudin feto nia, neꞌe mak, Niakaan ema siakaan hahalok diꞌak.) Hotu, makbukar laleꞌan nia moos katak baa haꞌu naꞌak, “Yohanis! O musti makerek nuneꞌe:‘Naꞌi Maromak atu nalo dahur bodik Bibi Malae Oan no Niakaan sasudin. Ema hotu-hotu mak kona hamata, sotir tebes!’ ”Hotu, makbukar nia dale natutan tenik naꞌak, “Naꞌi Maromak Manfatin neꞌe, tebes no loos!”Mateus 22:2-3 Haꞌu moos kakniꞌa atu kloꞌu-sudur baa makbukar laleꞌan nia. Mais nia deꞌan haꞌu naꞌak, “O keta malo nunia! Tan haꞌu moos Maromak atan hanesan o mo okaan mamaluk sia mak keke lema Yesus hanorin. Yesus hanorin nia, manesak no hanorin mak uluk Maromak foo baa Niakaan makoꞌan sia. Tan baa nia, keta loꞌu-sudur baa haꞌu. Loꞌu-sudur baa Naꞌi Maromak dei!” Naꞌi Yesus mai saꞌe kuda mutikHotu, haꞌu kfoti oin, haꞌu ktitu-karee laleꞌan nakloke. Sarebak, karee kuda mutik matan ida nariik iha nia. Noo ema ida saꞌe kuda nia. Ema nia naran, “Ema Mak Kaer Metin Mamenon” no “Ema Mak Tebes no Loos”. Ema nia, oras nakotu lia, nia nakotu nalo loos. Oras baa natuda, nia baa nodi neon moon.Yeskiel 1:1; Kananuk Sia 96:13; Yesaya 11:4 Matan laka nuꞌu haꞌi. Tau sabeo naꞌin lear iha ulun. Naran hakerek iha isin, mais nia naꞌin duꞌuk mak natene naran nia isin.Daniel 10:6 Niakaan tais, loban baa raa tiꞌan. Ema temi Nia naꞌak, “Maromak Manfatin”. Hotu, haꞌu karee sondadu laleꞌan sia saꞌe kuda mutik atu tuir Nia. Sondadu sia hotu-hotu moos tau tais mamar mutin molen. Surik roꞌat ida naklosu sai nosi ema nia ibun. Nia nodi surik nia, baa natuda sakar ema klubun hotu-hotu iha raiklaran, toꞌo natoba nola sia. Hotu nia atu ukun sia nodi meik no roꞌat, toꞌo sia moos noran hahibun nosi Naꞌi Maromak mak beran kaliuk. Naꞌi Maromak hahibun nia, hatetek baa lia ema sama hei-hein anggor fuan atu nasai ween.Kananuk Sia 2:9; Yesaya 63:3; Yoel 3:13; Lia Raiklaran Falu Fila 14:20 Iha Ema nia tais no kelen, noo hakerek nuneꞌe:Naꞌin baa naꞌi hotu-hotu,Ulun baa ulun hotu-hotu. Yesus natoba nola buat krakat aat no niakaan maktuir siaHotu, haꞌu ktitu-karee makbukar laleꞌan ida nariik iha loro matan leten. Nia bolu kawaa hotu-hotu mak semo iha laleꞌan naꞌak, “Mai libur malu hotu-hotu iha neꞌe ona! Mai haa Naꞌi Maromak dahur boot! Mai haa ema maten naꞌan! Haa naꞌin no meo ulun naꞌan. Haa sondadu naꞌan. Haa kuda no maksaꞌe kuda naꞌan. Haa ema kiꞌik-boot naꞌan. Haa ata no ulun naꞌan. Badak dei, mai haa ema maten hotu-hotu naꞌan.”Yeskiel 39:17-20 Hotu, haꞌu ktitu-karee buat krakat aat mak uluk sai nosi tasi nia. Buat nia kabuar lia no naꞌi hotu-hotu iha raiklaran. Hotu, sia no siakaan sondadu sia baa natuda sakar ema maksaꞌe kuda mutik nia, no niakaan sondadu laleꞌan sia. Mais, ema maksaꞌe kuda mutik nia, kohi nola buat nia no niakaan makoꞌan tolek teen nia. Uluk, makoꞌan nia nalo tadak blaar oi-oik nodi tolek ema, nebee simu niakaan marak no loꞌu baa niakaan aiꞌoik. Mais, oras neꞌe, ema maksaꞌe kuda mutik nia, leꞌak lerek buat krakat aat nia no niakaan makoꞌan baa haꞌi tasi fatuk lobot mak laka la nakotu.Lia Raiklaran Falu Fila 13:1-18 Hotu, ema maksaꞌe kuda mutik nia, noꞌo sondadu seluk sia nodi surik mak naklosu sai nosi ibun. Hotu, kawaa sia mai naa mohu maten nia sia hotu-hotu. Sia kesi diabu ulun nodi besi talik toꞌo tinan rihun idaNunia hotu, haꞌu ktitu-karee makbukar laleꞌan ida tuun mai nosi laleꞌan. Nia kaer besi talik boot ida, nodi kaer sabi odamatan kuak mak la noo nidin. Hotu, nia kohi nola samea inan nia mak sia temi naꞌak, “Diabu Ulun”. Hori uluk, nia mak beꞌur nola ema raiklaran. Makbukar laleꞌan nia kesi nola nia nodi besi talik atu neti natoos iha kuak nia toꞌo tinan rihun ida.Lia Uluk Fohon 3:1 Nia dudu natama samea inan nia baa kuak laran. Hotu, taka mate kuak nia nodi neti natoos samea nia iha nia, toꞌo tinan rihun ida laran. Hodi nunia, samea nia la bele beꞌur ema raiklaran toꞌo tinan rihun ida. Nunia hotu, foin habusik nia, mais la oras dei. Hotu, haꞌu ktitu-karee kadera ukun waꞌin lear no ema mak tuur iha nia. Naꞌi Maromak foti ema nia sia, nalo baa makotu lia. Uluk, sia neꞌe, mak baa keke Yesus Manfatin Diꞌak no Maromak Manfatin, toꞌo ema noꞌo sia. Sia la loꞌu baa buat krakat aat nia no niakaan aiꞌoik. Sia moos la simu niakaan marak baa siakaan baboton no liman. Sia kona hoꞌo, mais Naꞌi Maromak nalo sia moris nikar, nebee sia kaer ukun namutuk no Kristus toꞌo tinan rihun ida.Daniel 7:9, 22 (5-6) Hodi nunia, sia dadi baa ema dala uluk mak Naꞌi Maromak nalo moris nikar nosi mate. Sia sotir tebes, tan sia dadi baa Naꞌi Maromak eman tiꞌan. Sia la kona soe baa fatin susar, mak ema noran mate dala rua iha nia. Mais sia dadi hanesan naꞌilulik mak naliku Naꞌi Maromak no Kristus. Sia moos kaer ukun namutuk no Kristus toꞌo tinan rihun ida.Mais, ema seluk mak mate tiꞌan sia, musti nein toꞌo tinan rihun ida lai, foin Naꞌi Maromak nalo sia moris nikar. (-) Sia soe diabu ulun baa tasi haꞌiTinan rihun ida nia siku, Naꞌi Maromak atu naruka habusik samea inan nia nosi kuak. Hotu, samea inan nia atu baa beꞌur ema klubun sia mak naran Gog no Magog. Sia mai nosi nabee dei iha raiklaran. Sia ema lear, hanesan raihenek iha tasi tehen. Samea inan nia libur sia atu baa natuda.Yeskiel 7:2, 38:2, 9, 15 Hodi nunia, sondadu Gog no Magog nariik naktuik atu laꞌo lema raiklaran lidun sia. Sia mai satan nola Naꞌi Maromak niakaan kota no niakaan ema sia mak Nia nadomi. Mais, Naꞌi Maromak atu natuun haꞌi nosi laleꞌan, sunu mohu sondadu nia sia. Hotu, kohi nola samea inan mak beꞌur nola ema lear nia, fiꞌit soe baa tasi haꞌi lobot mak laka la nakotu. Nia atu kona sena iha nebaa namutuk no buat krakat aat nia no niakaan makoꞌan tolek teen nia. Loron-kalan sia netan susar iha nia toꞌo nima-nimak. Naꞌi Maromak tetu ema hotu-hotu hahalokNunia hotu, haꞌu ktitu-karee habesi aan fatin mutin boot ida. Naꞌi Maromak nabesi aan baa. Sarebak, raiklaran no laleꞌan nalai karin, toꞌo lakon mohu la bele haree tenik. (12-13) Hotu, haꞌu ktitu-karee ema mak mate tiꞌan sia, kiꞌik-boot hotu-hotu nariik seꞌi oin baa habesi aan fatin nia. Ema mak mate iha rai maran, iha tasi, no ema seluk nosi matebian fatin nariik seꞌi oin baa habesi aan fatin nia. Hotu, Naꞌi Maromak naruka loke hakerek ida atu leno siakaan hahalok hotu-hotu. Hotu, Naꞌi Maromak nakotu siakaan lia ida-idak, tuir siakaan hahalok iha hakerek nia. Hotu, Naꞌi Maromak naruka loke tenik hakerek ida seluk, nodi leno ema naran mak atu moris no Nia toꞌo nima-nimak.Daniel 7:9-10 (-) (14-15) Ema mak naran la noo iha hakerek nia, kona kastikar soe baa tasi haꞌi laran. Nunia hotu, la noo mate ona. Matebian fatin moos la noo ona, tan ema hotu-hotu mak naran la noo iha Naꞌi Maromak hakerek nia, kona soe baa tasi haꞌi laran tiꞌan. Kastikar iha tasi haꞌi laran nia, neꞌe naꞌak, Mate Dala Rua. (-) Yohanis nobun laleꞌan no raiklaran founHotu, haꞌu ktitu-karee laleꞌan foun no raiklaran foun, tan laleꞌan tuan no raiklaran tuan lakon mohu tiꞌan. Tasi moos la iha tiꞌan.Yesaya 65:17, 66:22; 2 Petrus 3:13 Haꞌu moos karee Naꞌi Maromak Niakaan kota tuun nosi laleꞌan. Kota nia, kota moon mak sia temi naꞌak Yerusalem Foun. Kota nia tetuk no nesan tiꞌan, hanesan sasudin feto mak nadiꞌa aan tiꞌan atu simu sasudin mane.Yesaya 52:1; Lia Raiklaran Falu Fila 3:12; Yesaya 61:10 Haꞌu moos rona kola lia maliak makaꞌas ida mai nosi habesi aan fatin iha nia naꞌak,“Mana diꞌa-diꞌak!Nahuu baa oras neꞌe, Naꞌi Maromak hutun-renun bele tama-sai Niakaan Tofatik.Nahuu baa loron neꞌe, Naꞌi Maromak eman sia moris namutuk no Nia.Nia dadi baa siakaan Maromak.Sia moos dadi baa Niakaan hutun-renun.Nia atu moris no sia nohuun.Nia atu nein no sia nohuun.Yeskiel 37:27; Ukun-badu Naꞌilulik 26:11, 12 Nia atu noꞌas namara siakaan luun,hotu sia la tanis ona.Iha kota nia, moras la iha ona.Iha kota nia, mate moos la iha ona.Tan hotu-hotu mak nasusar ema hori uluk, la iha ona.Tan hotu-hotu mak naloot ema hori uluk, lakon mohu ona.”Yesaya 25:8, 35:10, 65:19 Hotu, Nia mak nabesi aan iha nia dale naꞌak, “Mana lai! Haꞌu kalo hotu-hotu foun.” Hotu, Nia dale no haꞌu tenik naꞌak, “Makerek mola lia neꞌe ona! Ema bele fiar Haꞌukaan Manfatin neꞌe, tan Manfatin neꞌe tebes no loos!” Hotu, Nia katak tenik baa haꞌu naꞌak,“Hotu-hotu mak Haꞌu kameno hori uluk aan, dadi tiꞌan.Haꞌu neꞌe,Alfa toꞌo Omega.Haꞌu neꞌe,Ulun toꞌo Ikun.Hotu-hotu huun nosi Haꞌu,nosi huun toꞌo rohan.Ema hotu-hotu mak nanroo tan nakara moris,Haꞌu karoo sia baa wee matan mak foo moris nima-nimak.Wee nia, Haꞌu kfoo loos dei.Yesaya 55:1 Ema hotu-hotu mak tuir Naꞌi Maromak dalan nohuun,sia atu simu nolamatak-malirin nia.Tan Haꞌu atu kdadi baa siakaan Maromak,sia moos atu dadi baa Haꞌukaan oan.2 Samuel 7:14; Kananuk Sia 89:26-27 Mais, ema seluk sia atu kona soebaa tasi haꞌi fatuk lobot mak laka la nakotu.Sia mak, ema taꞌuk teen,ema mak seꞌi kotuk baa Yesus,ema lisan aat,ema mahalo lia kfoꞌer,ema mahoꞌo ema,ema mak loꞌu-sudur baa aiꞌoi lulik,ema mak nakneko ema,no ema tolek teen.Sia hotu-hotu atu kona kastikar soe baa tasi haꞌi nia.Kastikar nia naꞌak ‘Mate Dala Rua.’ ” Yohanis nobun kota Yerusalem founHotu, haꞌu ktitu-karee makbukar naꞌin ida nosi makbukar laleꞌan naꞌin hitu mak uluk kaer hanek mahisi Naꞌi Maromak hahibun. Makbukar nia mai nasoru haꞌu nodi dale naꞌak, “Mai neꞌe lai! Haꞌu atu katudu baa o sasudin feto mak atu nalaꞌe Bibi Malae Oan.” Baa oras nia moos, haꞌu kona Maromak Kmalar Lulik. Makbukar laleꞌan nia foti nodi haꞌu baa foho ida mak aas tebes. Iha nia, nia natudu baa haꞌu kota Yerusalem mak tuun mai nosi laleꞌan. Kota nia, Naꞌi Maromak Niakaan kota lulik.Yeskiel 40:2 Kota nia, kabaas kaliuk. Noo sinak mak tubu sai nosi Naꞌi Maromak ahar boot, toꞌo naroma kota nia tomak. Sinak nia, hanesan fatuk mahoo matan molen. Noo lutu fatuk aas boot mak satan nola kota nia, no odamatan nanokar sanulu resin rua. Noo makbukar laleꞌan naꞌin sanulu resin rua mak daka odamatan nia sia. Iha odamatan ida-idak leten, noo hakerek naran nosi ema Israꞌel siakaan uma huun sanulu resin rua.Tuir ema matenek lia Hakerek Moon, nomer sanulu resin rua nia, nomer mak hatete baa ema raiklaran tomak. Odamatan nanokar tolu seꞌi oin baa lorosaꞌe. Tolu seꞌi oin baa loromonu. Tolu baa lorokaras, no tolu tenik baa lorokbelan.Yeskiel 48:30-35 Lutu fatuk nia nariik baa tatuur fatuk boot sanulu resin rua. Iha fatuk ida-idak noo hakerek naran nosi Bibi Malae Oan klosan naꞌin sanulu resin rua mak serwisu bodik Nia iha raiklaran. Nunia hotu, makbukar laleꞌan mak dale no haꞌu, kaer nola knoꞌa sasukat mean ida, atu sukat kota no odamatan nanokar no lutu fatuk nia.Yeskiel 40:3 Nia sukat uluk kota nia lutu fatuk lidun haat. Niakaan naruk no belar no aas, hotu-hotu manesak. Neꞌe mak, kilo rihun rua atus rua, rua nulu.Hakerek Moon lia Yunani naꞌak ‘ stadia rihun sanulu resin rua.’ Hotu, nia sukat lutu nia maꞌar, kona roꞌa neen nulu resin lima, tuir ema raiklaran sasukat.Hakerek Moon lia Yunani naꞌak ‘ hasta atus ida haat nulu resin haat.’ Tuir ema matenek lia Hakerek Moon, nomer nia hatete baa Naꞌi Maromak eman hotu-hotu. Lutu nia, halo hosi fatuk mahoo matan. Hotu-hotu mak iha kota nia laran moos, halo hosi mean isin mak molen hanesan lalenok. Tatuur fatuk sanulu resin rua nia moos, halo hosi fatuk mahoo matan oi-oik. Fatuk nia sia folin todan. Fatuk nomer ida, fatuk lakan ilas matak, naran fatuk yaspis. Nomer rua, fatuk lakan ilas flahuk, naran fatuk nilam. Nomer tolu, fatuk lakan mean, naran fatuk mirah. Nomer haat, fatuk lakan ilas matak, naran fatuk zamrud. Nomer lima, fatuk mak ilas mean no mutin mak kraan malu, naran fatuk unam. Nomer neen, fatuk mak lakan ilas mean, naran fatuk sardius. Nomer hitu, fatuk mak lakan ilas modok mean, naran fatuk ratna cempaka. Nomer walu, fatuk mak lakan ilas flahuk matak, naran fatuk beril. Nomer siwi, fatuk mak lakan modok, naran fatuk krisolit. Nomer sanulu, fatuk mak lakan matak nurak, naran fatuk krisopras. Nomer sanulu resin ida, fatuk mak lakan flahuk tasi ween, naran fatuk lazuardi. Nomer sanulu resin rua, fatuk mak lakan mean asuaten, naran fatuk kecubung. Nunia moos, odamatan nanokar sanulu resin rua nia, halo hosi morteen lolon sanulu resin rua. Odamatan ida halo hosi morteen lolon ida. Kota nia dalan sia moos, halo hosi mean isin mak naksinak hanesan lalenok.Yesaya 54:11-12 Mais haꞌu karee, iha kota nia la noo Uma Hamulak, tan ema loꞌu kedan tiꞌan baa Naꞌi Maromak mak beran kaliuk no Bibi Malae Oan. Loro no fulan moos la naroma iha nia, tan Naꞌi Maromak ahar mak naroma kota nia. Bibi Malae Oan ahar moos naroma.Yesaya 60:19-20 Ema nosi klubun hotu-hotu iha raiklaran laꞌo iha kroman nia laran. Naꞌi raiklaran sia moos nodi siakaan sasoin kabaas baa kota nia.Yesaya 60:3 Iha nia, kalan la iha ona. Tan baa nia, sia la taka kota odamatan nanokar. Kabaas hotu-hotu no kneter hotu-hotu nosi rai hotu-hotu iha raiklaran noo hotu iha kota nia.Yesaya 60:11 Mak la bele tama iha nia, aꞌaat hotu-hotu. Nuꞌu ema mak loꞌu-sudur baa aiꞌoi lulik, ema mahalo lia kfoꞌer, no ema tolek teen. Mak bele tama, ema mak naran noo iha Bibi Male Oan hakerek dei. Tan hakerek nia noo ema naran mak bele moris nima-nimak no Naꞌi Maromak.Yesaya 52:1; Yeskiel 44:9 Mota no wee mak foo morisNunia hotu, makbukar laleꞌan nia natudu baa haꞌu, mota ida mak ween nalo ema moris nohuun. Wee nia, moon nuꞌu lalenok. Mota nia suli sai nosi Naꞌi Maromak no Bibi Malae habesi aan fatin.Yeskiel 47:1; Sakarias 14:8 Hotu, mota nia suli liu baa dalan inan iha kota nia. Iha mota nia balu-baluk, no ai huun mak fuan nalo ema moris nima-nimak. Ai huun nia sia nafua tinan ida, isin sanulu resin rua. Neꞌe mak, fulan ida, isin ida. Tahan, bele halo baa aitahan moras, atu hodi hadiꞌak ema nosi klubun hotu-hotu iha raiklaran.Lia Uluk Fohon 2:9 Mais hotu-hotu mak Naꞌi Maromak dudu nodi kastikar, la noo iha kota nia. Mak noo iha nia, neꞌe mak Naꞌi Maromak no Bibi Malae Oan mak tuur iha habesi aan fatin no siakaan ema mak loꞌu-sudur baa Sia.Sakarias 14:11 Ema nia sia bele titu-naree besik Naꞌi Maromak oin. Naꞌi Maromak naran moos hakerek iha siakaan baboton. La noo kalan iha kota nia. Naꞌi Maromak eman sia la buka loro no la buka tenik badut, tan Naꞌi Maromak ahar duꞌuk mak naroma kota nia. Sia moos atu kaer ukun iha nia toꞌo nima-nimak.Yesaya 60:19; Daniel 7:18 Naꞌi Yesus atu mai onaNunia hotu, makbukar laleꞌan nia katak baa haꞌu naꞌak, “Lia hotu-hotu mak haꞌu katak baa o neꞌe, tebes no loos. Ema bele fiar haꞌukaan dalen neꞌe. Uluk, Naꞌi Maromak nodi Niakaan Kmalar Lulik nebee katak Niakaan Manfatin baa Niakaan makoꞌan sia. Mais oras neꞌe, Nia nodi makbukar laleꞌan atu katak baa Niakaan ema sia lia neꞌe sia hotu-hotu mak la kleur ona musti dadi.” Nunia hotu, Yesus dale naꞌak, “Manoin! La kleur Haꞌu kmai ona. Hakerek neꞌe, nakerek lia hotu-hotu mak atu dadi. Ema hotu-hotu mak nalo tuir lia fuan iha hakerek neꞌe, netan sotir.” Ema mak nakerek hakerek neꞌe, neꞌe mak haꞌu, Yohanis. Haꞌu neꞌe duꞌuk mak rona no titu-karee lia neꞌe sia hotu-hotu. Haꞌu krona kotu, kakniꞌa kodi loꞌu-sudur seꞌi oin baa makbukar laleꞌan mak natudu lia nia sia baa haꞌu. Mais nia deꞌan haꞌu naꞌak, “Hoi! Keta malo nunia! Keta loꞌu sudur baa haꞌu. O musti loꞌu-sudur baa Naꞌi Maromak dei! Tan haꞌu moos Naꞌi Maromak ain-liman hanesan o mo okaan mamaluk sia mak dadi Niakaan makoꞌan. Haꞌu moos manesak ko ema hotu-hotu mak nalo tuir saa mak hakerek hela iha hakerek neꞌe.” Hotu, makbukar nia dale natutan tenik naꞌak, “O keta subar hakerek neꞌe isin baa ema. Tan la kleur ona, hotu-hotu iha hakerek neꞌe, nanis dadi. Ema mak lisan aat,habusik baa, nebee sia nalo lisan aat bei-beik.Mais ema mak moris moos,sia musti moris moos bei-beik.Ema mak nalo aat,habusik baa, nebee sia nalo aat bei-beik.Mais, ema mak nalo diꞌak,sia musti nalo diꞌak bei-beik.”Daniel 12:10 Nunia hotu, Yesus dale nikar tenik naꞌak, “Manoin diꞌa-diꞌak! La kleur tenik, Haꞌu kmai ona! Haꞌu atu kselu baa ema hotu-hotu, tuir siakaan hahalok duꞌuk.Yesaya 40:10, 62:11; Kananuk Sia 28:4; Yeremia 17:10 Haꞌu neꞌe,Alfa toꞌo Omega.Haꞌu neꞌe,Ulun toꞌo Ikun.Hotu-hotu huun baa Haꞌu,nosi huun toꞌo rohan.Lia Raiklaran Falu Fila 1:8; Yesaya 44:6, 48:12; Lia Raiklaran Falu Fila 1:17, 2:8 Ema mak fasi namoos siakaan tais, sia mak sotir.Tan sia bele tama odamatan nanokar baa kota nia laran.Ema mak moris moos, sia mak sotir.Tan sia bele naa ai fuan mak nalo ema moris nima-nimak.Lia Uluk Fohon 2:9, 3:22 Mais ema seluk, la bele tama iha kota nia.Mak lahoos Naꞌi Maromak eman, la bele nein iha nia.Sia neꞌe mak, ema mak la fiar baa Naꞌi Maromak,ema nalo lia kfoꞌer, ema mak loꞌu baa aiꞌoi lulik,ema mak noꞌo ema, ema mak neko ema,no ema tolek teen.Sia hotu-hotu nia, la bele tama.Sia hotu-hotu nia, habusik hela iha luan dei. Haꞌu neꞌe, Yesus. Haꞌu, mak solok makbukar laleꞌan nia atu nalore lia neꞌe sia hotu-hotu, nebee o baa katak Haꞌukaan Manfatin baa ema sarani klubun hitu nia.Haꞌu neꞌe, Naꞌi Daud husar-binan.Haꞌu neꞌe, Naꞌi makaer ukun.Haꞌukaan kroman lakan,boot kaliuk hanesan Fitun Lorosaꞌe.Haꞌukaan sinak,biit kaliuk hanesan Fitun Naꞌin.”Yesaya 11:1, 10 Maromak Kmalar Lulik tene naꞌak, “Mai neꞌe ona!”Sasudin feto nia moos bolu naꞌak, “Laꞌo mai ona!”Hotu-hotu mak rona moos tuir naꞌak, “Mai ona!”“Ema mak nanroo, mai nemu ona.Ema mak buka nemu wee mak nalo ema moris nima-nimak,mai nola ona!Ema bele nola wee niahodi neok.Ema bele nemu wee niahodi la selu.”Yesaya 55:1 Yohanis narohan hakerekHaꞌu, Yohanis neꞌe, foo katene baa ema hotu-hotu mak rona lia mak Naꞌi Maromak nalore kedan iha hakerek neꞌe: Kalo noo ema mak tuꞌan sa-saa baa hakerek neꞌe, Naꞌi Maromak atu kastikar tuꞌan baa nia, nodi dinu hitu mak Nia fakar baa raiklaran. Tenik, kalo noo ema mak nasai nalara sa-saa nosi hakerek neꞌe, Naꞌi Maromak atu nola nikar niakaan fafaꞌek, nebee nia keta tama baa kota lulik nia, no keta naa ai fuan mak nalo ema moris nima-nimak.Hanoin Hikar Dalan Moris 4:2, 12:32 Yesus mesan duꞌuk mak nalore lia neꞌe sia hotu-hotu. Nia nameno tiꞌan naꞌak, “La kleur Haꞌu kmai ona. Lia neꞌe, tebes no loos!”Kalo nunia, haꞌu kakroꞌan kaꞌak, “Mai ona Naꞌi Yesus!” Haꞌu kaloon nebee, Naꞌi Yesus natudu laran diꞌak baa Niakaan ema hotu-hotu. Amen!Nosi haꞌu,Yohanis verse.rule="(]+>)(.*?)()" "$1$2$3" id=Wtet charset=0 lang=tet font=Charis SIL short.title=Tetun title=The Scriptures in Tetun description=The New Testament and Genesis in Tetun of Indonesia and East Timor. [tet] \ © 2013, Unit Bahasa dan Budaya and Wycliffe Bible Translators, Inc. (www.ScriptureEarth.org) version.major=1 version.minor=0 version.date=2018-06-21 publisher=UBB (Unit Bahasa dan Budaya) in collaboration with Wycliffe Bible Translators publish.date=2013 author=Wycliffe Bible Translators creator=ScriptureEarth.org source=Wycliffe Bible Translators about=The New Testament and Genesis in Tetun of Indonesia and East Timor. [tet] \

******************************\

Copyright: Hak cipta © 2013 untuk teks bahasa Tetun, dan peta-peta berada pada UBB (Unit Bahasa dan Budaya, Jln. SK Lerik, Kota Baru, Kupang, Nusa Tenggara Timus 85228, Indonesia. Dihasilkan dalam rangka kerjasama dengan Wycliffe Bible Translators, PO Box 3575 Palmerston, NT 0831, Australia.\

Print publication, 2013 by UBB (Unit Bahasa dan Budaya) and Wycliffe Bible Translators Inc.\

http://www.ScriptureEarth.org; \

ScriptureEarth@Wycliffe.ca; \

http://www.Wycliffe.org; \

This translation is made available to you under the terms of the \

******************************\

Creative CommonsAtribution-Non Comercial-No Derivatives 4.0\

http://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0\

Your are free: To Share — to copy, distribute and transmit the work\

Under the following conditions:\

• Attribution. You must attribute the work in the manner specified by the author or licensor (but not in any way that suggests that they endorse you or your use of the work).\

• Noncommercial. You may not use this work for commercial purposes.\

• No Derivative Works. You may not alter, transform, or build upon this work.\

With the understanding:\

• Waiver. Any of the above conditions can be waived if you get permission from the copyright holder.\

• Other Rights. In no way are any of the following rights affected by the license:\

— Your fair dealing or fair use rights;\

— The author's moral rights;\

— Rights other persons may have either in the work itself or in how the work is used, such as publicity or privacy rights.\

Notice — For any reuse or distribution, you must make clear to others the license terms of this work.\