\id MAT ‑ Mixtec, Magdalena Peñasco
\h Mateo
\mt1 Tnuꞌu vii tnuꞌu vaꞌa Jesucristo ma sukan ni kaxtnuꞌu tee ni yo nani Mateo ma
\c 1
\s1 Tee janaꞌa tnaꞌa Jesucristo ma
\rem Genealogía de Jesucristo
\r (Lc 3:23‑28)
\p
\v 1 Chaꞌa kúu tutu ndákaꞌan ja ka nani saꞌya tata ñayii janaꞌa ma, te neꞌun yukan ni kenda Jesucristo ma. Te Jesucristo ma chi ni kenda ya neꞌun saꞌya tata David ma, te David ma chi saꞌya tata Abraham ma kúu de.
\m
\v 2 Te Abraham ma kúu yuva Isaac ma, te Isaac ma kúu yuva Jacob ma, te Jacob ma kúu yuva Judá ma jiꞌin ndaka‑ka ñani de ma.
\m
\v 3 Te Judá ma, ni iyo saꞌya de jiꞌin ñaꞌa kúu Tamar ma, te Fares ma jiꞌin Zara ma ka kuu de. Te Fares ma kúu yuva Esrom ma, te Esrom ma kúu yuva Aram ma.
\m
\v 4 Te Aram ma kúu yuva Aminadab ma, te Aminadab ma kúu yuva Naasón ma, te Naasón ma kúu yuva Salmón ma.
\m
\v 5 Te Salmón ma, ni iyo saꞌya de jiꞌin ñaꞌa kúu Rahab ma, te Booz ni yo nani de. Te Booz ma, ni iyo saꞌya de jiꞌin ñaꞌa kúu Rut ma, te Obed ni yo nani de. Te Obed ma kúu yuva Isaí ma.
\m
\v 6 Te Isaí ma kúu yuva rey David ma.
\p Te rey David ma, ni iyo saꞌya de jiꞌin ñaꞌa ni yo kuu ñasiꞌi tee kúu Urías ma, te Salomón ni yo nani de.
\m
\v 7 Te Salomón ma kúu yuva Roboam ma, te Roboam ma kúu yuva Abías ma, te Abías ma kúu yuva Asa ma.
\m
\v 8 Te Asa ma kúu yuva Josafat ma, te Josafat ma kúu yuva Joram ma, te Joram ma kúu yuva Uzías ma.
\m
\v 9 Te Uzías ma kúu yuva Jotam ma, te Jotam ma kúu yuva Acaz ma, te Acaz ma kúu yuva Ezequías ma.
\m
\v 10 Te Ezequías ma kúu yuva Manasés ma, te Manasés ma kúu yuva Amón ma, te Amón ma kúu yuva Josías ma.
\m
\v 11 Te Josías ma kúu yuva Jeconías ma; maa tiempu ni ka jeka ñayii ñuu Babilonia ma ñayii ñuu Israel ma, ni ka kâku Jeconías ma jiꞌin jaku‑ka ñani de ma.
\p
\v 12 Te nuu ni ka nde koo ñayii Israel ma ñuu Babilonia ma, te ni iyo saꞌya tee kúu Jeconías ma, te nani de Salatiel, te Salatiel ma kúu yuva Zorobabel ma.
\m
\v 13 Te Zorobabel ma kúu yuva Abiud ma, te Abiud ma kúu yuva Eliaquim ma, te Eliaquim ma kúu yuva Azor ma.
\m
\v 14 Te Azor ma kúu yuva Sadoc ma, te Sadoc ma kúu yuva Aquim ma, te Aquim ma kúu yuva Eliud ma.
\m
\v 15 Te Eliud ma kúu yuva Eleazar ma, te Eleazar ma kúu yuva Matán ma, te Matán ma kúu yuva Jacob ma.
\m
\v 16 Te Jacob ma kúu yuva José ma, yii ñaꞌa kúu María ma, te siꞌi Jesús ma kúu ña, te Jesús ma kúu iya nani Cristo ma iya ni tetniñu Suꞌsi ma.
\p
\v 17 Chukan kúu ja uxi kuun jichi ñayii ma kúu onde Abraham ma te onde David ma, te uxi kuun‑ka jichi i kúu onde David ma te onde kivi kuan koo i ñuu Babilonia ma, te uxi kuun‑ka jichi i ka kuu onde kivi kuan koo i ñuu Babilonia ma te onde kivi ni kâku Cristo iya ni tetniñu Suꞌsi ma.
\s1 Saꞌa ni kuu kivi ni kâku Jesucristo ma
\rem Nacimiento de Jesucristo
\r (Lc 2:1‑7)
\p
\v 18 Te saꞌa ni kuu kivi ni kâku Jesucristo ma. Iyo suchi kúu María ma, ndetu i ja tnandaꞌa i jiꞌin José ma, te nuu ñatuu jin kueka tnaꞌa‑ka i ma, te María ma, ni niꞌi saꞌya i sukan ni kuni maa Xtumani Ndios ma. Te ni jinitnuni José ma ja ñuꞌu saꞌya i ma.
\m
\v 19 Te José ma, in suchi vaꞌa ini kúu i, te ñatuu kúni i ja jin kaꞌan ndevaꞌa ñayii ma ja kuu María ma, te chukan kúu ja jani ini i ja yuyuꞌu‑ni xndoo i suchi ma.
\m
\v 20 Te sukan jani ini i. Sani te nuu ni kixi i ma, te ni jininuu i ja ni kenda in ángel ni tetniñu Iya Tátnuni ma nuu iyo i ma, te jiñaꞌa ángel ma:
\p ―‍José saꞌya tata David, má koyuꞌu ro ja kueka ro María suchi ko kuu ñasiꞌi ro ma, vaa saꞌya i suchi ñuꞌu ma, Saꞌya maa Xtumani Ndios ma kúu ya. \fig |NT-053n.TIF|span|||Ni kaꞌan ángel ma nuu José ma|1:20\fig*
\m
\v 21 Te kâku saꞌya i ma, te xnani ro ya Jesús, vaa ja maa ya te jin kaku ñayii ñuu ya ma te ma jin kondiso kuechi‑ka i ―‍kúu ángel ma jiñaꞌa i.
\p
\v 22 Ndaka chaꞌa ni kuu, sukan‑vaꞌa ko kuu sukan ni kaꞌan Iya Tátnuni ma nuu tee ni yo ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni yo waꞌa ya ma, nuu ni kaꞌan de ma:
\q1
\v 23 Jin kuni ni ja in suchi jaa, kuꞌun saꞌya i,
\q1 te kâku in suchi yii,
\q1 te jin xnani i suchi ma Emanuel,
\m kúu de káꞌan de.
\m Te Emanuel ma kúni kaꞌan “Suꞌsi ma iyo jiꞌin o”.
\p
\v 24 Te ni ndoto José ma ja ni kixi i ma, te ni saꞌa i sukan ni tatnuni ángel ni tetniñu Iya Tátnuni ma, te ni jeka i María ma ja ko kuu ñasiꞌi i suchi ma.
\m
\v 25 Kovaa masu ni yo kixi i jiꞌin María ma, chi ni yo ndetu i onde nuu ni kâku saꞌya María ma suchi xinañuꞌu ma, te ni xnani José ma lulu ma Jesús, sukan ni jiñaꞌa ángel ma.
\c 2
\s1 Ni jan koo tee inundichi ma ni ka ndachiñuꞌu de Jesús ma
\rem La visita de los magos
\p
\v 1 Nuu ni kâku Jesús ma ñuu nani Belén ma ja iyo i ñuu Judea ma, neꞌun kivi yukan tátnuni rey Herodes ma. Te ini ñuu Jerusalén ma, ni ka kenda koo jaku tee inundichi ve koo ñuu ka iyo ichi nuu kána kandii ma.
\m
\v 2 Te ka jikan‑tnuꞌu de:
\p ―‍¿Ndenu iyo suchi ko kuu rey ñayii judío ma ja jâ ni kâku i ma? Vaa nuu ka iyo sa ñuu sa ma ichi nuu kána kandii ma, te ni ka jini sa tiuxini káxtnuꞌu ja jâ ni kâku i ma, te ve koo sa ja jin ndachiñuꞌu sa i ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 3 Te nuu ni jinisoꞌo rey Herodes ma ja sukan ka kaꞌan de ma, te ni ndi ini xeen de, te sukan ni ka ndi ini ndaka ñayii ñuu Jerusalén ma.
\m
\v 4 Te ni ndaxtutu Herodes ma ndaka tee ka tatnuni nuu sutu ma, jiꞌin ndaka tee ka skuaꞌa tnuꞌu Moisés ma ja ka iyo de ñuu yukan ma, te ni jikan‑tnuꞌu de ndenu iyo ja kâku Cristo iya tetniñu Suꞌsi ma.
\m
\v 5 Te ni ka ndakoneꞌe tee ma:
\p ―‍Ñuu nani Belén ma ja iyo i ñuu Judea ma, vaa sukan ni kaxtnuꞌu tee ni yo ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni yo waꞌa Suꞌsi ma, te saꞌa nde a ni kaꞌan de ma:
\q1
\v 6 Te roꞌo ñuu Belén ja iyo ro ñuu Judá ma,
\q1 masu in ñuu luluu‑ni kúu ro ja iyo ro neꞌun tee ka tatnuni ñuu Judá ma,
\q1 vaa neꞌun roꞌo kee iya kaxtnuꞌu sukan jin saꞌa ñayii ma,
\q1 te suu ya ko koto ñuu ri a ja kuu Israel ya.
\m ―Saꞌa ni ka ndakoneꞌe de.
\p
\v 7 Sani te yuyuꞌu‑ni ni kana Herodes ma tee inundichi ma, te ni jikan‑tnuꞌu vavaꞌa de na nde kivi ni kenda tiuxini ma.
\m
\v 8 Te ni tetniñu de tee ma ñuu Belén ma, te jiñaꞌa de:
\p ―‍Kuán koo ni, te jin keꞌen tnuꞌu vavaꞌa ni siki ja suchi luluu ni kâku ma te ndenu iyo i, te nú ni ka ndaniꞌi ni i, te jin kaxtnuꞌu ni, sukan‑vaꞌa kiꞌin tna sa jin ndachiñuꞌu sa i ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 9 Te nuu ni jinu ni ka jinisoꞌo de ja jiñaꞌa rey ma, te kuan koo de, te tiuxini ni ka jini de nuu ka iyo de ñuu de ma kúu seña ja ka ndikin de kuan koo de onde nuu ni ka kenda koo de veꞌe nuu iyo lulu ma, vaa yukan ni jinkuiñi tiuxini ma.
\m
\v 10 Te nuu ni ka jini de ja ni jinkuiñi tiuxini ma, te ni ka kutachi xen‑xeen de.
\m
\v 11 Te ni ka kivi koo de ini veꞌe ma, te ni ka jini de lulu ma jiꞌin siꞌi ya María ma, te ni ka jinkoo jiti de, te ni ka ndachiñuꞌu de Jesús ma, vaa ka jini de ja iya kanuu kúu ya. Sani te ni ka ndakune de ja ka yindaꞌa de kuan koo de ma, te ni ka skutaꞌvi de lulu ma mirra jiꞌin ja jáxiko asi jiꞌin oro.
\m
\v 12 Te nuu ni kunee ma te ni ka kixi de ma, te ni xsjani ñaꞌa Suꞌsi ma ja máko jin ndakokuiñi‑ka de nuu iyo Herodes ma, te chukan kúu ja in‑ka ichi kuan nu koo de ñuu de ma.
\s1 Ni ka xsiyo de Jesús ma ñuu Egipto ma
\rem La huida a Egipto
\p
\v 13 Sani te nuu ni ka yaꞌa de kuan nu koo de ma, te nuu ni kixi José ma, te ni kenda in ángel ni tetniñu Iya Tátnuni ma, te jiñaꞌa i:
\p ―‍Ndakoo ni, te kueka ni lulu a jiꞌin siꞌi ya a, te kuán koo ni ñuu Egipto ma, te jin koo ni yukan‑ni onde kaxtnuꞌu maa sa kivi ndi koo ni ma, vaa saꞌa ko kuu ja Herodes ma chi nduku de lulu a ja kaꞌni de ya ―‍kúu i jiñaꞌa i.
\p
\v 14 Te ni ndoto José ma, te ni jeka de lulu ma jiꞌin siꞌi ya ma, te kuan koo jakuaa de ñuu Egipto ma.
\m
\v 15 Te yukan ni ka iyo de onde ni jiꞌi Herodes ma, sukan‑vaꞌa ko kuu sukan ni kaꞌan Iya Tátnuni ma nuu tee ni yo ndakaxtnuꞌu tnuꞌu Suꞌsi ma ja ni kaꞌan de ma: “Onde ñuu Egipto ma ni ndakana sa Saꞌya sa ma.” Saꞌa ni kaꞌan de ma.
\p
\v 16 Sani te nuu ni jinitnuni Herodes ma ja ni ka xndaꞌvi ñaꞌa tee inundichi ma, te ni ndakiti xeen ini de, te ni tatnuni de ja jin kaꞌni soldado ma ndaka suchi yika ni ka kâku ma te onde suchi uu kuiya ma, ja ka iyo i ñuu Belén ma jiꞌin ndaka yuꞌu ñuu ma.
\m
\v 17 Sukan, te ni kuu sukan ni kaꞌan Jeremías tee ni yo ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni yo waꞌa Suꞌsi ma nuu saꞌa ni kaꞌan de ma:
\q1
\v 18 Ni ka jinisoꞌo i ja kúu yuꞌu in ñaꞌa ñuu Ramá ma,
\q1 ndaꞌyu ña te tnána ña ja kúxii xeen ini ña.
\q1 Raquel ma kúu ña, te ndaꞌyu ña ja jin kuu saꞌya ña ma,
\q1 te masu na in kúndee ja ndakaꞌan mani i ña,
\q1 vaa kuechi ja ni ka jiꞌi saꞌya ña ma.
\m Saꞌa ni kaꞌan de ma.
\s1 Kuan nu koo de jiꞌin Jesús ma ñuu Nazaret ma
\rem Regreso a Nazaret
\p
\v 19 Kovaa nuu ni jiꞌi Herodes ma, sani te ni kenda in ángel ni tetniñu Iya Tátnuni ma nuu kixi José ma ñuu Egipto ma,
\m
\v 20 te jiñaꞌa i:
\p ―‍Ndakoo ni, te ndakueka ni Jesús a jiꞌin siꞌi ya a, te kuán nu koo ni ñuu Israel ma, vaa jâ ni ka jiꞌi ñayii ka nduku ja jin kaꞌni i ya ma ―‍kúu i jiñaꞌa i.
\p
\v 21 Sani te ni ndakoo de, te ni ndakueka de ya jiꞌin siꞌi ya ma, te kuan nu koo de ñuu Israel ma.
\m
\v 22 Kovaa ni niꞌi tnuꞌu de ja tee kúu Arquelao ma, tátnuni de ñuu Judea ma nuu tniñu yuva de Herodes ma, te chukan kúu ja ni yuꞌu José ma ja noꞌo de yukan. Kovaa Suꞌsi ma, ni kaxtnuꞌu ya nuu de ora kixi de ma nawa saꞌa de. Sani te kuan nu koo de jiꞌin ya ñuu Galilea ma.
\m
\v 23 Te ni ka kenda koo de jiꞌin ya yukan, te ni ka iyo de jiꞌin ya ñuu nani Nazaret ma ja iyo i ñuu Galilea ma, sukan‑vaꞌa ko kuu sukan ni kaꞌan tee ni yo ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni yo waꞌa Suꞌsi ma nuu ni kaꞌan de ja konani ya nazareno ma.
\c 3
\s1 Sukan ni kaxtnuꞌu Juan tee skuandute ñayii ma
\rem Predicación de Juan el Bautista
\r (Mr 1:1‑8; Lc 3:1‑9; Jn 1:19‑28)
\p
\v 1 Neꞌun kivi yukan, te ni kenda Juan tee skuandute ñayii ma ichi nuu masu nawa iyo kuiti ma, te káxtnuꞌu de tnuꞌu Suꞌsi ma nuu ñayii ñuu Judea ma ja jan koo i nuu iyo de ma.
\m
\v 2 Te jiñaꞌa de:
\p ―‍Jin ndakani jin ndakaꞌvi ini ni, te jin xndoo ni ja uꞌvi ka saꞌa ni ma, te jin ndandikin ni Suꞌsi ma, vaa jâ ve kuyatni ja tatnuni iya iyo andivi ma ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 3 Vaa Juan ma kúu tee ni kaꞌan Isaías tee ni yo ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni yo waꞌa Suꞌsi ma, nuu ni kaꞌan de ma:
\q1 Kayuꞌu in tee onde nuu masu nawa iyo kuiti ma, te kaꞌan de:
\q1 “Jin satuꞌva ni ichi Iya Tátnuni ma,
\q1 jin ndakune ni in ichi ndaa.”
\m Saꞌa kaꞌan de.
\p
\v 4 Te Juan ma, neꞌnu de saꞌma ixi kiti kúu camellu ma, te chii de ma ni yo nuꞌni in ñií. Te ni yo jaa de tika langosta jiꞌin nduxi ni yo niꞌi de yuku ma.
\m
\v 5 Te ni yo jan koo ñayii ka iyo ñuu Jerusalén ma, jiꞌin ni‑kaꞌnu ñuu Judea ma, jiꞌin ni‑kaꞌnu yuyute Jordán ma nuu iyo Juan ma.
\m
\v 6 Te ni ka yo ndakaꞌan, ni ka yo ndakachi i kuechi i ma nuu Suꞌsi ma, te ni yo skuandute de i yute Jordán ma.
\p
\v 7 Te nuu ni jini de ja kuaꞌa tee ka kuu fariseo ma jiꞌin tee ka kuu saduceo ma ni kenda koo ja skuandute de tee ma, te jiñaꞌa de:
\p ―‍¡Sukan ka kuu koo ma ka kuu ni! ¿Na in ni kaxtnuꞌu nuu ni ja jin kaku ni ja ma xndoꞌo xneni ñaꞌa Suꞌsi ma?
\m
\v 8 Jin saꞌa ni ja vaꞌa, sukan‑vaꞌa konaꞌa ndija ja jâ ni ka ndakani, ni ka ndakaꞌvi ini ni nuu Suꞌsi ma.
\m
\v 9 Te másu ko jin kani ini ni: “¡Yoꞌo chi jin ndaniꞌi‑taꞌvi o, vaa saꞌya tata Abraham ma ka kuu o!” Kovaa ja ndaa kúu ja visi yuu ka ndaa yaꞌa chi kuu ndasaꞌa Suꞌsi ma saꞌya tata Abraham ma.
\m
\v 10 Te jâ iyo tuꞌva kaa ma xuu yutnu ma ja kaꞌnde i onde yoꞌo tnu ma. Ndaka yutnu masu kúun javixi vaꞌa ma, jin teꞌnde tnu, te jin koo tnu nuu ñuꞌu ma, te jin kayu jin koko tnu. Te saꞌa saꞌa ya jiꞌin ñayii ñatuu ka saꞌa sukan játna ini ya ma.
\m
\v 11 Ja ndaa kúu ja saña chi skuandute ñaꞌa sa jiꞌin ndute a‑ni, sukan‑vaꞌa na jakonaꞌa ja jâ ni ka ndakani, ni ka ndakaꞌvi ini ni nuu Suꞌsi ma. Kovaa kuee‑ka, te kenda iya iyo‑ka tnuꞌu ndee tnuꞌu ndatnu‑ka ya sana saña, te saña, va ni a ndijan ya ma masu kaa masu iyo sa ja kindaꞌa sa. Te maa ya chi iyo ya ja taa ya tnuꞌu ndee tnuꞌu ndatnu vaa saꞌa ya ja jin koo ni jiꞌin Xtumani Ndios ma, te nú ma jin kandija ni ja káꞌan ya ma chi iyo ya ja chunee ñaꞌa ya nuu ñuꞌu iꞌni ma.
\m
\v 12 Te jâ yindaꞌa ya ja xndechi ya triu ma te nduvii i, te saꞌa siin ya paja ma, te ndatavaꞌa ya triu ma nuu kuꞌun vaꞌa i ma. Te kaꞌmi ya paja ma in nuu ñuꞌu ja masu ndaꞌva kuiti i ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\s1 Sukan ni jandute Jesús ma
\rem El bautismo de Jesús
\r (Mr 1:9‑11; Lc 3:21‑22)
\p
\v 13 Te kivi yukan Jesús ma, ni kee ya ñuu Galilea ma, te kuaꞌan ya nuu iyo Juan ma yuyute Jordán ma, sukan‑vaꞌa skuandute de ya.\fig |DN00408b.tif|span||| |3:13\fig*
\m
\v 14 Kovaa Juan ma, ñatuu kúni de, te jiñaꞌa de:
\p ―‍Saña, jiniñuꞌu ja maa ni skuandute ñaꞌa, ¿te navaꞌa saa suꞌva maa ni vee ja skuandute ñaꞌa sa? ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 15 Kovaa Jesús ma, ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍Kachi ni ve, vaa jiniñuꞌu ja saꞌa jin saꞌa o, vaa Suꞌsi ma chi, kúni ya ja jin saꞌa o ja vaꞌa ja ndaa nuu ya ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya. Sani te ni kachi Juan ma, te ni skuandute de ya.
\p
\v 16 Te nuu ni jinu ni jandute Jesús ma, te ni nana ya nuu ndute ma. Sani te ni ka ndanune andivi ma, te ni jini ya ja ni nuu Xtumani Ndios ma sukan kaa in sata, te ni jakoxtnee ya siki maa Jesús ma.
\m
\v 17 Te ni ka jinisoꞌo ñayii ma ja saꞌa káꞌan Suꞌsi ma onde andivi ma:
\p ―‍Iya yaꞌa kúu Saꞌya maa sa, te kútoo sa ya, te játna ini xeen sa ja saꞌa ya a ―‍kúu ya káꞌan ya.
\c 4
\s1 Jesús ma, ni jitotnuni ñaꞌa tachi ma
\rem Jesús es puesto a prueba
\r (Mr 1:12‑13; Lc 4:1‑13)
\p
\v 1 Sani te Jesús ma, ni jan xsiaꞌa ñaꞌa Xtumani Ndios ma ichi nuu masu nawa iyo kuiti ma, sukan‑vaꞌa kototnuni ñaꞌa tachi ma, sukan‑vaꞌa jin kuni o ja masu nawa kuu saꞌa tachi ma.
\m
\v 2 Nuu ni yaꞌa uu xiko kivi ja nduu ñuu ñatuu nawa ni jaa ya ma, te kókon ya.
\m
\v 3 Te ni kenda tachi ma ja kototnuni i ya ma, te jiñaꞌa i:
\p ―‍Nú ndija ja Saꞌya Suꞌsi ma kúu ni, te tatnuni ni ja yuu yaꞌa, jín nduu i xtatila ja kaa ni ―‍kúu i jiñaꞌa i.
\p
\v 4 Kovaa Jesús ma, ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍Tnuꞌu Suꞌsi ma káꞌan: “Masu maa in‑ni ja kaa ja koꞌo o ma saꞌa ja koteku o chi suꞌva ja kandija o ndaka tnuꞌu káꞌan káchi Suꞌsi ma” ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 5 Sani te tachi ma, ni jeka i Jesús ma, te kuaꞌan i jiꞌin ya onde ñuu ii nani Jerusalén ma, te ni skaa i ya in nuu sukun xini veñuꞌu kaꞌnu ma,
\m
\v 6 te jiñaꞌa i:
\p ―‍Nú ndija ja Saꞌya Suꞌsi ma kúu ni, onde yaꞌa, te skee ni maa ni onde kunu ma, vaa tnuꞌu Suꞌsi ma káꞌan:
\q1 Suꞌsi ma, tatnuni ya nuu ángel ya ma ja jin chindee ñaꞌa i,
\q1 te jin ndatnii i ndaꞌa ni ma,
\q1 sukan‑vaꞌa ma jinu ni nuu in yuu
\m ―‍kúu i jiñaꞌa i.
\p
\v 7 Te Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍Suni tnuꞌu Suꞌsi a káꞌan: “Másu ko kototnuni ro Suꞌsi ro Iya Tátnuni ma” ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 8 Sani te tachi ma, ni jaꞌan i jiꞌin ya in nuu sukun‑ka, te ni kaxtnuꞌu i ni‑kaꞌnu ñuu ñayivi a jiꞌin ndaka ja vii ja luu iyo ñuu ñayivi a,
\m
\v 9 te jiñaꞌa i:
\p ―‍Taa sa ndaka chaꞌa, nuna jinkuiñi jiti ni nuu sa a te ndachiñuꞌu ñaꞌa ni ―‍kúu i jiñaꞌa i.
\p
\v 10 Kovaa Jesús ma, ni ndonda ya nuu tachi ma, te saꞌa jiñaꞌa ya:
\p ―‍Kuán ndiyo kiꞌin ro nuu iyo ri a, vaa tnuꞌu Suꞌsi a káꞌan: “Maa in‑ni Suꞌsi Iya Tátnuni ma kúu iya ndachiñuꞌu ro, te nuu maa in‑ni ya kunukuechi ro” ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 11 Sani te tachi ma, ni xndoo i ya, te ni ka kenda koo ángel ma, te ni ka jinukuechi i nuu ya.
\s1 Jesús ma, ni kejaꞌa ya tniñu ya ñuu Galilea ma
\rem Jesús comienza su trabajo en Galilea
\r (Mr 1:14‑15; Lc 4:14‑15)
\p
\v 12 Nuu ni jinisoꞌo Jesús ma ja Juan ma, yinee de vekaa ma, te ve ndii ya ñuu Galilea ma.
\m
\v 13 Te ñatuu ni ndoo ya ñuu Nazaret ma chi kuaꞌan ya onde ñuu Capernaum ma ja kátuu yuꞌu mar iyo ñuu Zabulón ma jiꞌin Neftalí ma,
\m
\v 14 sukan‑vaꞌa ko kuu sukan ni kaꞌan Isaías tee ni yo ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni yo waꞌa Suꞌsi ma, nuu ni kaꞌan de ma:
\q1
\v 15 Ñuu Zabulón ma jiꞌin ñuu Neftalí ma,
\q1 ja ka iyo i ichi yuꞌu mar ma, in‑ka yuꞌu yute Jordán ma,
\q1 ja ka kuu i ñuu Galilea ma, ñuu ñayii masu ñayii judío ka kuu i ma.
\q1
\v 16 Ñuu iyo nuu nee ma, ni jini i in ñuꞌu kaꞌnu ndúꞌva,
\q1 te ñayii ka iyo ja sani te jin kûu i ma,
\q1 te in ñuꞌu ni ndanduꞌva nuu ka iyo i ma.
\m Saꞌa ni kaꞌan de.
\p
\v 17 Te onde kivi ni ndenda Jesús ma ñuu Galilea ma, te ni kejaꞌa ya káxtnuꞌu ya tnuꞌu vii tnuꞌu vaꞌa ya ma nuu ñayii ma, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Jin ndakani jin ndakaꞌvi ini ni, te jin xndoo ni ja uꞌvi ka saꞌa ni ma, te jin ndandikin ni Suꞌsi iya iyo andivi ma, vaa jâ ni kuyatni ja tatnuni ya ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Jesús ma, ni kana ya kuun tee ka tava tiaka ja jin kondikin de ya
\rem Jesús llama a cuatro pescadores
\r (Mr 1:16‑20; Lc 5:1‑11)
\p
\v 18 Kuaꞌan Jesús ma yuꞌu mar ñuu Galilea ma, te ni jini ya uu tee ndi‑tnaꞌa ñani de. In de ma nani Simón, tee ni ka yo xnani i Pedro ma, te ñani de ma, Andrés nani de. Te ka yikuu de ka skee de ñunu de ma ja jin tava de tiaka nuu mar ma, vaa tee ka tava tiaka ka kuu de.
\m
\v 19 Te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Neꞌe koo ni, te jin kondikin ñaꞌa ni, te saꞌa sa ja jin ko kuu ni sukan ka kuu tee ka tava tiaka ma, te jin ndaxtutu ni ñayii ja jin kandija i ja káꞌan sa a, te jin kondikin ñaꞌa i maa sa ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 20 Sani te ni ka xndoo kunu de ñunu de ma, te ni ka ndikin de ya.
\p
\v 21 Te ni yaꞌa ya kuaꞌan ya yukan, te ni jini ya uu‑ka tee ndi‑tnaꞌa ñani de, Santiago ma jiꞌin ñani de Juan ma, tee ka kuu sayii Zebedeo ma. Ka iyo de nuu barcu yuva de Zebedeo ma, ka yikuu de ka ndakiku de ñunu ka jatniñu de ma. Te ni kana ñaꞌa ya.
\m
\v 22 Te ni ka xndoo kunu de barcu de ma jiꞌin yuva de ma, te kuan koo de, te ni ka ndikin de ya.
\s1 Jesús ma, ni kaxtnuꞌu ya tnuꞌu vii tnuꞌu vaꞌa Suꞌsi ma nuu kuaꞌa ñayii
\rem Jesús enseña a mucha gente
\r (Lc 6:17‑19)
\p
\v 23 Te ni‑kaꞌnu ñuu Galilea ma ni ndakonduu ya, te ndaka veñuꞌu lilikin ma nuu ka ndatnaꞌa ñayii judío ma, káxtnuꞌu ya tnuꞌu vii tnuꞌu vaꞌa Suꞌsi ma jiꞌin sukan tatnuni ya ma. Te ni ndasavaꞌa ya ñayii ka kuꞌu ndevaꞌa‑ni kueꞌe ma jiꞌin ndaka ja ka ndoꞌo ka neni ñayii ñuu yukan.
\m
\v 24 Te ni‑kaꞌnu ñuu Siria ma ni ka jini i sukan saꞌa sukan kúu ya ma, te ni ki koo i ni ki xsiaꞌa i ndaka ñayii ka ndoꞌo ka neni ndevaꞌa‑ni nuu kueꞌe ma, jiꞌin ñayii ka ndoꞌo ka neni nuu tachi ma, jiꞌin ñayii ka nduneé xini i ma, jiꞌin ñayii ñatuu kúu jin kanda i ma, te ni yo ndasavaꞌa ya i.
\m
\v 25 Te ni ka ndikin ñaꞌa kuaꞌa xeen ñayii ñuu Galilea ma, jiꞌin ñayii ñuu Decápolis ma, jiꞌin ñayii ñuu Jerusalén ma, jiꞌin ñayii ñuu Judea ma, jiꞌin ñayii ka iyo in‑ka yuꞌu yute Jordán ma, te kuan koo i jiꞌin ya.
\c 5
\s1 Jesús ma, ni kaxtnuꞌu ya sukan kúni Suꞌsi ma ja jin saꞌa o, te nde ñayii jin niꞌi ja vavaꞌa‑ka ma
\rem El Sermón del monte: Las bienaventuranzas
\r (Lc 6:20‑23)
\p
\v 1 Te ja ni jini Jesús ma kuaꞌa xeen ñayii ma, te ni kaa ya ichi sukun‑ka yuku ma, te ni jinkoo ya. Te ni jan koo tee ka ndikin ya ma, ni ka jan nu tnaꞌa‑ka de ya.
\m
\v 2 Sani te ni kejaꞌa ya káxtnuꞌu ya, te saꞌa jiñaꞌa ya:
\p
\v 3 ―‍Vavaꞌa jin kendoo ñayii ka ndakunitnuni ja ka jiniñuꞌu i Suꞌsi ma, vaa kivi tatnuni Suꞌsi ma, nuu koo ya ma, yukan jin koo i jiꞌin ya.
\p
\v 4 ’Vavaꞌa jin kendoo ñayii ka ndaꞌyu ma chi ndakaꞌan mani ñaꞌa maa Suꞌsi ma.
\p
\v 5 ’Vavaꞌa jin kendoo ñayii kuee ini ma chi jin ndutaꞌvi i in ñuꞌú ni skuiso ya ja kuaꞌa ya ma.
\p
\v 6 ’Vavaꞌa jin kendoo ñayii ni‑yuꞌu ni‑ini i ka ndanduku i ja vaꞌa ja ndaa tátnuni Suꞌsi ma ja jin ko saꞌa i ma, vaa jin niꞌi ndija i ja ka jiniñuꞌu anua i ma.
\p
\v 7 ’Vavaꞌa jin kendoo ñayii inundaꞌvi ini ma, vaa ndundaꞌvi ini ñaꞌa maa Suꞌsi ma.
\p
\v 8 ’Vavaꞌa jin kendoo ñayii ñatuu na ja uꞌvi ka iyo ini anua i ma, vaa suu i jin kuni Suꞌsi ma.
\p
\v 9 ’Vavaꞌa jin kendoo ñayii ka ndi ini te ka nduku i naxe jin koo mani ñayii ma chi suu i jin konani saꞌya Suꞌsi ma.
\p
\v 10 ’Vavaꞌa jin kendoo ñayii ka sondikin ñaꞌa ñayii ma kuechi ja ka saꞌa i ja vaꞌa ma te ka ndoꞌo ka neni i ma chi ñayii yukan jin koo nuu tatnuni Suꞌsi ma.
\p
\v 11 ’Vavaꞌa jin kendoo maa ni, nú kuechi ja ka kandija ñaꞌa ni a, te jin kaꞌan ndevaꞌa i nuu ni, te jin sondikin ñaꞌa i, te jin xtekuechi ñaꞌa i ja ka saꞌa ni ndaka ja uꞌvi tnaꞌa ja masu sukan ka saꞌa ni ma.
\m
\v 12 Jin kusii ini ni, te jin kutachi ni, vaa iyo ja kaꞌnu kaꞌnu ja jin kutaꞌvi ni ja iyo i onde andivi ma, te jin konaꞌa ni ja sukan ka sondikin ñaꞌa ñayii a, sukan ni ka yo sondikin i tee ni ka yo ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni yo waꞌa Suꞌsi ma, tee ni ka yo iyo onde xiꞌna‑ka ma.
\s1 Sukan kúu ñii jaa o ma ka kuu o
\rem La sal de la tierra
\p
\v 13 ’Ndijin chi sukan kúu ñii jaa o ma sukan ka kuu ni ja ka kandija ni tnuꞌu Suꞌsi ma te ka iyo ni ñuu ñayivi a. Chukan kúu ja jin ko koto vavaꞌa ni maa ni, chi vaa ka jini maa ni ja nú ñii ma, ñatuu uꞌwa‑ka i ma, masu nawa kuu saꞌa o ja ndu‑uꞌwa‑ka i, te ni masu jiniñuꞌu‑ka i. Yika ja skana o i te jin kuiñu ñaꞌa maa ñayii ma.
\s1 Sukan kúu ñuꞌu ndúꞌva ja xtnuu i nuu o ma, sukan ka kuu o
\rem La luz del mundo
\p
\v 14 ’Ndijin chi sukan kúu ñuꞌu ndúꞌva vavaꞌa ja xtnuu i nuu o ma, sukan ka kuu tna ni ñuu ñayivi a, te suni sukan kúu in ñuu iyo onde xini yuku ma ja masu kuu chuꞌu i ma, sukan ka kuu tna ni.
\m
\v 15 Vaa ka jini maa ni ja nú ni xnduꞌva o in ñuꞌu ma chi masu ja chinee vaꞌa o i in chii kajoo ma kúu, suꞌva nú ni xnduꞌva o i chi sonee sukun o i nuu candileru ma, sukan‑vaꞌa xtnuu vaꞌa‑ka i nuu ndaka ñayii ka iyo veꞌe ma.
\m
\v 16 Sukan kúu ñuꞌu ndúꞌva ma, sukan jin ko kuu ni nuu ñayii ma, sukan‑vaꞌa ja jin kuni i ja vaꞌa ka saꞌa ni ma, te jin ndasaꞌa i kuenda ja kuechi ja ka iyo ni jiꞌin Suꞌsi ma kúu ja ka saꞌa ni sukan, te jin ndachiñuꞌu i Yuva o Suꞌsi ma iya iyo andivi ma.
\s1 Jiniñuꞌu ja jin saꞌa o sukan káxtnuꞌu Jesús ma
\rem Jesús y la ley
\p
\v 17 ’Másu ko jin kani ini ni ja vee sa ja xtandiyo sa ja ni ndakaxtnuꞌu Moisés ma xi ja ni ka yo kaxtnuꞌu tee ni ka yo ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni yo waꞌa Suꞌsi ma. Masu vee sa ja xtandiyo sa, chi ñaꞌa, suꞌva vee sa ja xsinu sa ja kaxtnuꞌu vavaꞌa sa sukan kúni Suꞌsi ma ja jin ko saꞌa jin ko kuu ni.
\m
\v 18 Ja ndaa káꞌan sa ja nani ka iyo‑ka andivi ma jiꞌin ñuꞌú ya, chi ndaka tnaꞌa ja ni tatnuni Suꞌsi ma onde ndiꞌi kuiti ko kuu, te ni masu yanduu ni‑in letra lilikin.
\m
\v 19 Te chukan kúu ja nú na in te ñatuu saꞌa ndiꞌi saꞌa tuꞌu i ndaka tnuꞌu tátnuni sa ya te suni sukan‑ni káxtnuꞌu i nuu ñayii ma ja máko jin saꞌa tna i ndaka sukan tátnuni sa ma, te kónaꞌa i ja masu in ñayii kanuu ko kuu i nuu tatnuni Suꞌsi ma. Kovaa nú na in na saꞌa ndaka tuꞌu tnuꞌu káxtnuꞌu sa ya te káxtnuꞌu tna i ja sukan jin saꞌa ndiꞌi jin saꞌa tuꞌu tna ñayii ma, te kónaꞌa i ja in ñayii kanuu ko kuu i nuu tatnuni Suꞌsi ma.
\m
\v 20 Chukan kúu ja káꞌan sa ja kanuu ja jin saꞌa vaꞌa jin saꞌa ndaa‑ka ni sana tee ka skuaꞌa tnuꞌu ni yo kaxtnuꞌu Moisés ma, jiꞌin tee ka kuu fariseo ma, vaa nú ñaꞌa, te masu kuu jin kivi koo tna ni nuu tatnuni Suꞌsi ma.
\s1 Ni kaxtnuꞌu Jesús ma sukan jin ndakaꞌan mani nuu tnaꞌa o
\rem Jesús y la ira
\r (Lc 12:57‑59)
\p
\v 21 ’Ni ka jinisoꞌo ni ja saꞌa ni ka kaxtnuꞌu ñayii janaꞌa ma: “Másu ko kaꞌni ni ñayii jiꞌin ni ma, vaa ñayii ni jaꞌni in ndiyi ma, jâ ni jiso kuechi i te ndachunaa maa i ja ni saꞌa i ma.”
\m
\v 22 Kovaa saña chi káꞌan sa ja nú na in na ndakiti ini nuu tnaꞌa i ma, suni kuiso kuechi tna i te ndakan Suꞌsi ma kuenda nuu i. Te nú na in jani ini ja maa i kúu‑ka ma te kuñaꞌa i nuu tnaꞌa i ma ja masu nde jiniñuꞌu ñayii yukan ma, te jâ ni jiso kuechi i te ndakuaꞌa i kuenda nuu Suꞌsi ma kivi ndenda i nuu núkoo ya ja kaꞌnde ya tniñu ñayii ma. Te ñayii ûni káꞌan uꞌvi nuu in‑ka ñayii ma, jâ iyo i ja kiꞌin i nuu andeya ma ja ndachunaa i ja ni saꞌa i ma.
\p
\v 23 ’Chukan kúu ja nú vee ni ve xsiaꞌa ni ja ndakuaꞌa ni nuu Suꞌsi ma te ndakaꞌán ni ja iyo kuechi ni nuu tnaꞌa ni ma,
\m
\v 24 te ja saꞌa ni kúu ja xndoo ni ja yindaꞌa ni ma nuu iyo altar ma, te kiꞌin ni, te ndakaꞌan mani ni tnaꞌa ni ma, te nú ni jinu, sani te kii ni te ndakuaꞌa ni nuu Suꞌsi ma ja vee ni ve xsiaꞌa ni ma nkuu.
\p
\v 25 ’Ñama ni, te vitna iyo ja kuu‑ka te ndakaꞌan mani ni ñayii ñatuu iyo mani jiꞌin ni ma. Nú ñaꞌa te kuaꞌa i kuenda nuu tee jaꞌnde tniñu ma, te tee yaꞌa tatnuni de nuu tee ka kuu ndajaꞌa ma, te jin koo de jin chinee vaꞌa ñaꞌa de vekaa ma.
\m
\v 26 Ja ndaa káꞌan sa ja nú na in na kivi vekaa ma, masu ndee‑ka i onde ndachunaa ndiꞌi kuiti i ja ni saꞌa i ma.
\s1 Ni kaxtnuꞌu Jesús ma ja ja uꞌvi kúu ja ko ndiyo ini o in‑ka ñayii masu ni tnandaꞌa jiꞌin o ma
\rem Jesús y el adulterio
\p
\v 27 ’Ni ka jinisoꞌo ni ja ni ka yo kaꞌan i ma: “Máko kivi nduu ni jiꞌin in‑ka ñayii masu ni tnandaꞌa jiꞌin ni ma.”
\m
\v 28 Kovaa saña chi káꞌan sa ja nú in tee, te kondeꞌya de in ñaꞌa te ndiyo ini de ja kivi nduu de jiꞌin ña ma, jâ ni jiso kuechi de, vaa jâ ni jani ini de sukan ma, te nuu Suꞌsi ma chi kuenda tnuꞌu ja jâ ni kivi nduu de jiꞌin ña kúu.
\p
\v 29 ’Chukan kúu ja nú nduchinuu kuaꞌa ni a kúu ja saꞌa ja kuiso kuechi ni ma, tava ni i te skana ni i chi vaꞌa‑ka ja skenaa ni in nduchinuu ni a sana ni‑kaꞌnu ni skenaa maa ni nuu andeya ma.
\m
\v 30 Te nú ndaꞌa kuaꞌa ni a kúu ja saꞌa ja kuiso kuechi ni, kaꞌnde ni i te skana ni i chi vaꞌa‑ka ja skenaa ni in ndaꞌa ni a sana ni‑kaꞌnu ni skenaa maa ni nuu andeya ma.
\s1 Ni kaxtnuꞌu Jesús ma ja máko xndoo tee ma ñasiꞌi de ma
\rem Jesús y el divorcio
\r (Mt 19:9; Mr 10:11‑12; Lc 16:18)
\p
\v 31 ’Suni ni ka yo kaꞌan tna i: “Nú tee ma, te ndásaxiko de ñasiꞌi de ma te xndoo de ña kúni de, te kuu xndoo de ña ma, te kuáꞌa de in tutu káꞌan ja jâ ni xndoo de ña.”
\m
\v 32 Kovaa saña chi káꞌan sa, nú tee ma, te ndásaxiko de ñasiꞌi de ma te xndoo de ña ma, nú masu kuechi ja ni kivi nduu ña jiꞌin in‑ka tee kúu, chi saꞌa de ja kivi nduu ña jiꞌin in‑ka tee, te saꞌa de ja kuiso kuechi ña. Te tee ndakueka ñaꞌa ni ndoo ma, kuiso kuechi tna de, vaa téku yii ña ma.
\s1 Ni kaxtnuꞌu Jesús ma sukan jin kaꞌan ndaa o ma
\rem Jesús y los juramentos
\p
\v 33 ’Te suni ni ka jinisoꞌo ni ja ni ka kaꞌan tna i nuu ñayii janaꞌa ma: “Má ndakuneꞌe ni Suꞌsi ma te xndaꞌvi ni tnaꞌa ni ma, suꞌva saꞌa ni ja ni skuiso ni nuu Iya Tátnuni ma.”
\m
\v 34 Kovaa saña chi káꞌan sa, máko jin skuiso ni ja maa andivi ma te jin saꞌa ni, vaa andivi ma iyo nuu núkoo Suꞌsi ma ja tátnuni ya ma.
\m
\v 35 Ni a ko jin kaꞌan ni ja maa ñuꞌú yaꞌa te jin saꞌa ni, vaa nuu ka yoxtnee jaꞌa ya ma kúu. Ni a ko jin kaꞌan ni ja maa ñuu Jerusalén ma te jin saꞌa ni, vaa ñuu Jerusalén ma kúu ñuu iya kúu Rey Kanuu ma.
\m
\v 36 Ni a ko jin kaꞌan ni ja maa xini ni a te jin saꞌa ni, vaa masu kuu jin ndasaꞌa kuijin ni xi jin ndasaꞌa tnuu ni ni‑in ixi xini ni a.
\m
\v 37 Kovaa suꞌva in‑ni ja jin kaꞌan ni: nú saa te jin kaꞌan ni “saa”, te nú ñaꞌa te jin kaꞌan ni “ñaꞌa”, vaa nuna jin skaa‑ka ni ja jin kaꞌan ni ma, ja uꞌvi ko kuu i.
\s1 Ni kaxtnuꞌu Jesús ma sukan jin kutoo o ñayii ñatuu ka kunimani nuu o ma
\rem El amor a los enemigos
\r (Lc 6:27‑28, 32‑36)
\p
\v 38 ’Suni ni ka jinisoꞌo ni ja saꞌa ni ka yo kaꞌan i: “Nuna xtnakueꞌe ñayii ma nduchinuu ni ma, te suni ndaxtnakueꞌe ni nduchinuu i ma. Nuna keneꞌe i nuꞌu ni ma, te suni ndakeneꞌe ni nuꞌu i ma.” Te nú sukan ma, chi ja ni ka yo saꞌa ñaꞌa in‑ka ñayii ma, te suni sukan ni ka yo ndasaꞌa tna ni i ma.
\m
\v 39 Kovaa saña chi káꞌan sa, nú na in kúni ja saꞌa ñaꞌa i ja uꞌvi, máko sunkani ni i, te ko kuu maa i. Te nú na in ni kani yikinuu ni ichi kuaꞌa ma, kuaꞌa ni tnuꞌu, te káni maa i in‑ka yikinuu ni ma.
\m
\v 40 Nú na in kúni ja kanaa i jiꞌin ni te xtandee i suꞌnu ni ma, suni kuaꞌa tna ni suꞌnu kaꞌnu ndii ni ma.
\m
\v 41 Nú na in xtetuu ñaꞌa nawa kondiso ni te kiꞌin jika ni jiꞌin i, suꞌva uu jichi jika‑ka kiꞌin ni jiꞌin i.
\m
\v 42 Nú na in jikan, te kuaꞌa ni nawa jikan i ma. Te nú na in jikan nuu, te máko kaꞌan ni ja ma kuanuu ni.
\p
\v 43 ’Ni ka jinisoꞌo ni ja saꞌa ni ka yo kaꞌan i ma: “Kutoo ni tnaꞌa ni ma, te saxiko ni nuu ñayii kúni uꞌvi nuu ni ma.”
\m
\v 44 Kovaa saña chi káꞌan sa: Jin kutoo ni ñayii ka kuni uꞌvi nuu ni ma, te jin kaꞌan vaꞌa jin kaꞌan vii ni ja jin kuu ñayii ka kaꞌan uꞌvi ja jin kuu ni ma, te jin ko saꞌa ni ja vaꞌa ja jin kuu ñayii ka saxiko ñaꞌa ma, te jin kakan‑taꞌvi ni ja jin kuu ñayii ka nduku ja jin saꞌa ñaꞌa i ja uꞌvi ma,
\m
\v 45 sukan‑vaꞌa jin ko kuu ni saꞌya Yuva o iya iyo onde andivi ma. Vaa maa ya chi saꞌa ya ja kána kandii ma nuu ka iyo ñayii ka saꞌa ja vaꞌa ma, jiꞌin nuu ka iyo ñayii ka saꞌa ja uꞌvi ma, te suni saꞌa ya ja kúun savi nuu ka iyo ñayii ka saꞌa ja uꞌvi ma jiꞌin nuu ka iyo ñayii ka saꞌa ja vaꞌa ma.
\m
\v 46 Vaa nú ka kutoo ni yika‑ni ñayii ka kutoo ñaꞌa ma, ¿nawa ka ndetu ni ja jin kutaꞌvi ni ja taa Suꞌsi ma? Vaa sukan kuiti‑ni tna ka saꞌa ñayii ka saꞌa ja uꞌvi ma.
\m
\v 47 Te nú ka waꞌa ni nchuxi nani ñayii ni ka nduu jiꞌin ni saꞌya Suꞌsi ma, ¿nawa kúu ja ka saꞌa‑ka ni? ¿Masu sukan ka saꞌa tna ñayii ñatuu ka jini Suꞌsi ma, ja vivii ka kuu i jiꞌin ñayii ka ketnaꞌa ini jiꞌin i ma‑ni?
\m
\v 48 Chukan kúu ja ndijin ja ni ka nduu ni saꞌya Suꞌsi ma, suꞌva jin kuꞌun ini ni ja ndimaa ja vaꞌa ja vii jin ko saꞌa ni, sukan saꞌa Yuva o iya iyo onde andivi ma ja ndimaa ja vaꞌa ja vii saꞌa ya ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\c 6
\s1 Ni kaxtnuꞌu Jesús ma sukan jin saꞌa o ora ka chindee o ñayii ndaꞌvi ma
\rem Jesús y la limosna
\p
\v 1 Te jiñaꞌa Jesús ma:
\p ―‍Másu ko jin kuꞌun ini ni ja ora ka saꞌa ni ja vaꞌa ma, te onde jin kuni ñaꞌa ñayii ma, sukan‑vaꞌa jin ndachiñuꞌu ñaꞌa i. Vaa nú sukan na jin saꞌa ni, te masu nawa jin kutaꞌvi ni nuu Yuva o iya iyo onde andivi ma.
\m
\v 2 Chukan kúu ja nuna jin chindee ni ñayii ndaꞌvi ma, má jin saꞌa ni ja jin kuni ndaka‑ka ñayii ma, sukan ka saꞌa ñayii ka kutneñu maa i te masu ka saꞌa i ja ka kaꞌan i ma. Vaa nú ka iyo i veñuꞌu lilikin ma xi nú ka iyo i ichi ma, te sukan ka saꞌa i, sukan‑vaꞌa jin kuni ñayii ma ja sukan ka saꞌa i ma te jin ndachiñuꞌu ñaꞌa i ma. Ja ndaa káꞌan sa ja jâ ni ka niꞌi i ja jin kutaꞌvi i ma, te masu nawa jin niꞌi‑ka i.
\m
\v 3 Kovaa ndijin, nuna jin chindee ni ñayii ndaꞌvi ma, má kuni ndaꞌa ni satni ma ja saꞌa ndaꞌa ni kuaꞌa ma,
\m
\v 4 sukan‑vaꞌa ñatuu na in kuni ja ni chindee ni ñayii ndaꞌvi ma, te Yuva o iya iyo onde andivi ma ja ndeꞌya ya ja vaꞌa ni saꞌa ni ma visi ñatuu na ñayii ndeꞌya ñaꞌa ma, chi maa ya saꞌa ja jin kuni ndaka ñayii ma ja vii ja vaꞌa ndataa ya nuu ni ma.
\s1 Ni kaxtnuꞌu Jesús ma sukan jin kakan‑taꞌvi o nuu Suꞌsi ma
\rem Jesús y la oración
\r (Lc 11:2‑4)
\p
\v 5 ’Te ora jikan‑taꞌvi ni ma, máko kuu ni sukan ka kuu ñayii ka kaꞌan te masu ka saꞌa i ma, vaa ñayii yaꞌa chi ka jatna ini i ja jin konukuiñi i te jin kakan‑taꞌvi i ini veñuꞌu lilikin ma jiꞌin nuu ka ndatnaꞌa ichi ma, sukan‑vaꞌa jin kuni ñayii ma sukan ka saꞌa i ma te jin ndachiñuꞌu ñaꞌa i. Ja ndaa káꞌan sa ja ñayii ka saꞌa sukan ma jâ ni ka niꞌi i ja jin kutaꞌvi i ma, te masu nawa jin niꞌi‑ka i.
\m
\v 6 Kovaa ndijin, ora jikan‑taꞌvi ni ma, ndivi ni ini veꞌe ni ma, te kasi ni yeꞌe ni ma sukan‑vaꞌa ñatuu na in kuni ñaꞌa, te kakan‑taꞌvi ni nuu Yuva ni Suꞌsi ma. Vaa Yuva ni iya ndeꞌya ja vaꞌa saꞌa ni ma visi ñatuu na ñayii ndeꞌya ñaꞌa ma, chi maa ya saꞌa ja jin kuni ndaka ñayii ma ja vii ja vaꞌa ndataa ya ma.
\p
\v 7 ’Te ora jikan‑taꞌvi ni ma, máko ndakaꞌan ndakaꞌan‑ni ni tnuꞌu masu ka jiniñuꞌu ma, sukan ka saꞌa ñayii ñatuu ka kukanu ini Suꞌsi ma, vaa ka jani ini i ja kuechi ja kuaꞌa tnuꞌu ka kaꞌan ka kaꞌan i ma, te kunisoꞌo‑ka Suꞌsi ma.
\m
\v 8 Máko jin saꞌa ni sukan ka saꞌa i ma, vaa visi ñatuu jin kakan‑taꞌvi‑ka ni nawa ka jiniñuꞌu ni ma, kovaa Yuva o Suꞌsi ma chi jâ jini ya nawa ka jiniñuꞌu ni.
\m
\v 9 Chukan kúu ja, ndijin chi saꞌa jin kakan‑taꞌvi ni nuu Suꞌsi ma:
\q1 Yuva sa ja iyo ni andivi a,
\q1 jayiñuꞌu kóo nuu maa ni a.
\q1
\v 10 Ka kuni sa ja kenda kivi ja tatnuni ni ñuu ñayivi a,
\q1 te sukan ka saꞌa i ja kúu ini maa ni andivi a,
\q2 te saꞌa ni ja sukan jín saꞌa tna sa ñuu ñayivi a.
\q1
\v 11 Chindee ñaꞌa ni ja na koo ja jin kaa sa vitna,
\q2 te sukan saꞌa tna ni ndi‑kivi ndi‑kivi.
\q1
\v 12 Te sakanu ini ni na ja uꞌvi ka saꞌa sa nuu ni ma,
\q2 vaa saña tna chi ka sakanu ini sa ñayii ka saꞌa ñaꞌa ja uꞌvi ma.
\q1
\v 13 Te máko kuaꞌa ni tnuꞌu ja skaꞌan ñaꞌa tachi ma ja jin saꞌa sa ja uꞌvi ma,
\q2 suꞌva chindee ñaꞌa ni ja na jin kaku sa nuu ja uꞌvi ma.
\q1 Vaa maa ni kúu iya tátnuni,
\q2 te maa ni iyo tnuꞌu ndee tnuꞌu ndatnu
\q2 jiꞌin jayiñuꞌu ni‑kani ni‑jika.
\q2 Te sukan kó kuu.
\p
\v 14 ’Vaa nuna jin sakanu ini ni ñayii ka saꞌa ñaꞌa ja uꞌvi ma, suni sakanu ini tna ñaꞌa Yuva o iya iyo andivi ma.
\m
\v 15 Kovaa nú ma jin sakanu ini ni ñayii ka saꞌa ñaꞌa ja uꞌvi ma, suni masu sakanu ini tna ñaꞌa Yuva o ma ndaka ja uꞌvi ni ka saꞌa ni nuu ya ma.
\s1 Ni kaxtnuꞌu Jesús ma sukan jin koo ndite o nuu Suꞌsi ma
\rem Jesús y el ayuno
\p
\v 16 ’Ora ka iyo ndite ni nuu Suꞌsi ma, má jin saꞌa ni ja ka kuxii, ka kundaꞌvi ini ni, sukan ka saꞌa ñayii ka kaꞌan te masu ka saꞌa i sukan ka kaꞌan i ma, vaa ka saꞌa i tnuꞌu ja ka kuxii, ka kundaꞌvi ini i, sukan‑vaꞌa jin kuni ñayii ma ja ka iyo ndite i nuu Suꞌsi ma te jin ndachiñuꞌu ñaꞌa i. Ja ndaa káꞌan sa ja jâ ni ka niꞌi i ja jin kutaꞌvi i ma, te masu na jayiñuꞌu‑ka jin niꞌi i nuu Suꞌsi ma.
\m
\v 17 Kovaa ndijin, ora iyo ndite ni nuu Suꞌsi ma, te koo sii ini ni, te ndakate ni nuu ni a, te vivii ndasaꞌa ni maa ni,
\m
\v 18 sukan‑vaꞌa ñatuu na in kuni ja iyo ndite ni nuu Suꞌsi ma, te maa Yuva ni Suꞌsi ma, iya ndeꞌya nawa saꞌa ni ma visi ñatuu na ñayii ndeꞌya nawa ni saꞌa ni ma chi maa ya saꞌa ja jin kuni ndaka ñayii ma ja vii ja vaꞌa skutaꞌvi ñaꞌa ya ma.
\s1 Jín saꞌa o ja vaꞌa ja ndaa vaa chukan chi masu ja naa kúu
\rem Tesoros en el cielo
\r (Lc 12:32‑34)
\p
\v 19 ’Máko kuꞌun xeen ini ni ja konevaꞌa ni kuaꞌa xeen ndatniñu ñuu ñayivi a nuu kána tikixin, jiꞌin nuu nána xeꞌe ndatniñu ma, jiꞌin nuu kuu jin kivi koo kuiꞌna ini veꞌe ni ma te jin sakuiꞌna i.
\m
\v 20 Suꞌva jin kuꞌun ini ni ja jin saꞌa ni ja vaꞌa ja ndaa ma, vaa ndaka chukan chi onde andivi ma jin koo vaꞌa. Vaa yukan masu kana tikixin ma, ni a nana xeꞌe ja konevaꞌa ni ma, te yukan masu na kuiꞌna ka kivi koo ja jin sakuiꞌna i ma.
\m
\v 21 Vaa nuu iyo ndaka ja ñuꞌu ini o ja nevaꞌa o ma, yukan tna jatanuu‑ka ini anua o ma.
\s1 Sukan kúu ñuꞌu ndúꞌva ma kúu nduchinuu o a nuu yikikuñu o a
\rem La lámpara del cuerpo
\r (Lc 11:33‑36)
\p
\v 22 ’Nduchinuu ni a, sukan kúu in ñuꞌu ndúꞌva ja xtnuu i nuu o ma, sukan ka kuu i neꞌun yikikuñu ni a. Chukan kúu ja nú nduchinuu ni a, ja vaꞌa ka kuu i, te ni‑kaꞌnu yikikuñu ni a, kotnuu i, te niꞌi ini ni ja saꞌa ni ja vaꞌa ma.
\m
\v 23 Kovaa nú nduchinuu ni a, ja uꞌvi ka kuu i, te ni‑kaꞌnu yikikuñu ni a, iyo i nuu nee ma. Te nú sukan, ndaꞌvi maa ni vaa ni‑kaꞌnu yikikuñu ni a iyo nuu nee kuiti ma.
\s1 Masu kuu kunukuechi o nuu Suꞌsi ma jiꞌin nuu ndaka ja iyo ñuu ñayivi a
\rem Dios y las riquezas
\r (Lc 16:13)
\p
\v 24 ’Ni‑in ñayii, masu kuu kunukuechi i nuu uu jitoꞌo i ma chi kuni uꞌvi i nuu in jitoꞌo i ma te kutoo‑ka i in‑ka jitoꞌo i ma, xi katanuu i in de ma te saxiko i in‑ka de ma. Masu kuu kunukuechi o nuu Suꞌsi ma jiꞌin nuu ndaka ja iyo ñuu ñayivi a.
\s1 Máko jin ko ndi ini xeen o naxe jin niꞌi o ja jin koteku o a
\rem El afán y la ansiedad
\r (Lc 12:22‑31)
\p
\v 25 ’Chukan kúu ja káꞌan sa: Máko jin ko ndi ini ni nawa jin kaa jin koꞌo ni ja jin koteku ni, ni a nawa jin kondii jin konama ni. Ka jini maa ni ja Suꞌsi ma ni saꞌa ja ka teku ni a, te kuu saꞌa ya ja jin niꞌi ni ja jin kaa ni ma. Te ka jini maa ni ja Suꞌsi ma, ni saꞌa ya yikikuñu ni a, te kuu saꞌa ya ja jin niꞌi ni ja jin kondii jin konama ni.
\m
\v 26 Jin kondeꞌya ni lasaa ka ndava ichi andivi a, ja masu na itu ka chiꞌi ti, ni a jin ndaxtutu ti nawa jin kaa ti, ni a jin ko ndi ini ti ja jin tnaa vaꞌa ti in nuu yaka ja jin kaa ti ma. Kovaa maa Yuva o iya iyo andivi ma naꞌa nawa jin kaa ti. ¡Te nú sukan saꞌa ya jiꞌin lasaa ma, nde‑ka tu ndijin chi ko ndi ini Suꞌsi ma ja jin niꞌi ni ja jin kaa ni, vaa ka ndanuu‑ka ni sana lasaa ma!
\m
\v 27 Te visi na jin ko ndi ini xeen ni, kovaa masu kuu jin saꞌa maa ni ja jin kuaꞌnu‑ka ni jaku.
\p
\v 28 ’¿Te navaꞌa ka ndi ini xeen ni nawa jin koneꞌnu ni a? Jin kondeꞌya ni ja ita ma, vivii ka jaꞌnu i. Te ni masu ka satniñu i, ni masu ka keneꞌe i yuꞌva ja jin kuvaꞌa saꞌma i ma.
\m
\v 29 Kovaa káꞌan sa ja ni a rey Salomón ma, ja ndaka ja vaꞌa ni yo nevaꞌa de ma, masu ni yo neꞌnu de sukan vii ka ndaa ita a.
\m
\v 30 Vaa Suꞌsi ma saꞌa ja vivii ka ndaa ita ja ka iyo ichi yuku ma in kii ma, te kivi yutnee ma, te jin kayu i nuu ñuꞌu ma‑ni. ¡Te nú sukan vivii jito ya ita ma, naka tu ndijin ja ka kuu ni saꞌya ya ma, suni vivii skondii skonama ñaꞌa ya! ¿Navaꞌa vala‑ni ka kukanu ini ni ya?
\m
\v 31 Te chukan kúu ja má jin ko ndi ini ni te jin ko kuxii ini ni te jin kaꞌan ni: “¿Nawa jin kaa o? xi ¿nawa jin koꞌo o? xi ¿nawa jin kondii jin konama o a?”
\m
\v 32 Vaa ndaka chaꞌa ka ndi ini ñayii ñuu ñayivi a, kovaa ndijin, ka nevaꞌa ni in Yuva o iya iyo ichi andivi ma ja jini ya ja ndaka chaꞌa ka jiniñuꞌu ni a.
\m
\v 33 Ndijin, jin ndanduku ni xinañuꞌu kuiti‑ka sukan tátnuni Suꞌsi ma, jiꞌin sukan saꞌa ndaa ya ma, te ndaka chaꞌa, te kenda koo kuee‑ka ndi‑tnaꞌa ka jiniñuꞌu ni ma.
\m
\v 34 Chukan kúu ja máko jin ko ndi ini ni nawa ko kuu kivi yutnee ma, vaa kenda siin maa i jiꞌin tnundoꞌo i ma, te chukan kúu ja jin katanuu ni nawa iyo ja jin saꞌa ni in kivi in kivi ma‑ni ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\c 7
\s1 Máko jin ndanduku o naxe saꞌa naxe kúu in‑ka ñayii ma
\rem No juzgar a los demás
\r (Lc 6:37‑38, 41‑42)
\p
\v 1 Te jiñaꞌa Jesús ma:
\p ―‍Máko jin ndanduku ni naxe ka saꞌa ka kuu in‑ka ñayii ma, sukan‑vaꞌa máko ndanduku Suꞌsi ma naxe ka saꞌa ka kuu maa ni a.
\m
\v 2 Vaa sukan ka kaꞌan ni ja jin kuu tnaꞌa ni ma, te sukan ndakaꞌan tna Suꞌsi ma ja jin kuu maa ni, te tnuꞌu ja ka jiñaꞌa ni nuu in‑ka tnaꞌa ni ma ndakaꞌan tna Suꞌsi ma nuu ni.
\m
\v 3 ¿Te navaꞌa ndeꞌya ni in miꞌi ñunee nuu tnaꞌa ni ma, te ñatuu núkondeꞌya ni vitu kaꞌnu ñunee nuu maa ni a?
\m
\v 4 ¿Te navaꞌa jiñaꞌa ni nuu tnaꞌa ni ma: “Taa ni tnuꞌu, te tava sa in miꞌi ñunee nuu ni a”, te vitna ja nuu maa ni a ñunee in vitu kaꞌnu ma?
\m
\v 5 Masu ndasaꞌa ni kuenda tnuꞌu káꞌan ni a, vaa káꞌan ni te masu saꞌa ni sukan káꞌan ni ma. Xinañuꞌu‑ka tava ni vitu kaꞌnu ñunee nuu maa ni a, te sukan saa kuu kondeꞌya vaꞌa ni, sukan‑vaꞌa kuu ndatava ni miꞌi ñunee nuu tnaꞌa ni ma.
\s1 Má jin kaxtnuꞌu‑ka o tnuꞌu vii tnuꞌu vaꞌa Suꞌsi a nuu ñayii ñatuu kúu ini i ja kandija i ma
\rem Conservando el evangelio
\p
\v 6 ’Má jin kuaꞌa ni ja ii ma nuu la‑ina ma, nasa jin ndakokuiñi ti te jin saꞌa kuechi jin saꞌa likin ñaꞌa ti. Te má jin tnaa ni perla vivii ma nuu chikini ma, nasa jin kuiñu ti.
\s1 Kúu ini Suꞌsi ma ja jin kakan o nawa ka jiniñuꞌu o ma
\rem La oración
\r (Lc 11:9‑13)
\p
\v 7 ’Jin kakan‑taꞌvi ni nuu Suꞌsi ma, te taa ya. Jin nduku ni, te jin niꞌi ni. Jin skajan ni yeꞌe ma, te ndanune, te kuu jin kivi koo ni.
\m
\v 8 Vaa nú na in jikan ma chi niꞌi i. Te ñayii ndúku ma chi niꞌi i. Te ñayii skajan ma, te ndanune yeꞌe ma, te niꞌi i ja kúni i ma.
\p
\v 9 ’¿Nde ndijin ja kúu ni ñayii a, te nuna kakan saꞌya ni ma in xtatila, te chiꞌi ni in yuu ndaꞌa i?
\m
\v 10 ¿Xi kakan i in tiaka, te kuaꞌa ni i in koo?
\m
\v 11 Vaa nú ndijin ja masu inuvaꞌa ini ni ma, te ka jini ni jin kuaꞌa ni ja vaꞌa saꞌya ni ma, ¡nde‑ka tu ja Yuva o iya iyo onde andivi ma, ûni skutaꞌvi ya ja vaꞌa ndaka ñayii kakan nuu ya ma!
\s1 Jín saꞌa o nuu ñayii ma sukan kúni o ja jin saꞌa ñaꞌa i maa o ma
\rem La regla de oro
\r (Lc 6:31)
\p
\v 12 ’Chukan kúu ja ndaka ja vaꞌa ka kuni ni ja jin saꞌa ñaꞌa ñayii ma, te sukan jin saꞌa ni ja vaꞌa ja jin kuu i, vaa nú saꞌa o saꞌa chi yikuu o saꞌa o ndaka sukan ni ka yo kaxtnuꞌu Moisés ma jiꞌin tee ni ka yo ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni yo waꞌa Suꞌsi ma.
\s1 Jín kivi koo o yeꞌe tuu ma
\rem La puerta estrecha
\r (Lc 13:24)
\p
\v 13 ’Jin kuꞌun ini ni ja jin kivi koo ni ichi yeꞌe tuu ma, vaa yeꞌe jite ma jiꞌin ichi kaꞌnu ma, ichi kiꞌin o nuu skenaa o maa o ma kúu, te kuaꞌa xeen ñayii ka kivi koo yeꞌe yukan.
\m
\v 14 Kovaa yeꞌe tuu ma jiꞌin ichi kuiñi ma ichi kiꞌin o ja koteku o ni‑kani ni‑jika kúu, te jaku‑ni ñayii ka kuu ñayii ka ndaniꞌi yeꞌe yukan.
\s1 Ja sukan ka saꞌa ka kuu ñayii ma, te ndakuni o i na in ka kuu i
\rem El árbol se conoce por su fruto
\r (Lc 6:43‑44)
\p
\v 15 ’Jin konee ni cuidado, vaa ka iyo ñayii ka saꞌa tnuꞌu ja ñayii ka ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni waꞌa Suꞌsi ma ka kuu i, te ka saꞌa i tnuꞌu ja sukan ka kuu ndikachi ma ka kuu i, kovaa ini anua i ma chi sukan ka kuu ndivaꞌu ka kokon xen‑xeen ma, sukan ka kuu i.
\m
\v 16 Te ja sukan ka saꞌa ka kuu i ma, te jin ndakuni o na in ka kuu i. ¿Xi ndáxtutu o uva nuu tnu iñu ma, xi ndáxtutu o higo nuu iñu xkuindivi ma?
\m
\v 17 Vaa ka jini ni ja ndaka yutnu kuiꞌi vaꞌa ma chi ka waꞌa tnu ndeꞌya vaꞌa, kovaa ndaka yutnu kuiꞌi masu vaꞌa ma, masu ka waꞌa tnu ndeꞌya vaꞌa.
\m
\v 18 Nú in yutnu kuiꞌi ja ndimaa ndeꞌya iya kúun, te masu kuu kaꞌan o ja in yutnu kuiꞌi vavaꞌa kúu tnu. Vaa ni a in yutnu kuiꞌi ja kúun ndeꞌya vavaꞌa, te kúun tna ndeꞌya iya ma. Te saꞌa, te ka jini o nú yutnu vaꞌa xi masu yutnu vaꞌa kúu tnu.
\m
\v 19 Te chukan kúu ja yutnu kuiꞌi masu kúun ndeꞌya vaꞌa ma chi teꞌnde tnu, te kiꞌin tnu kayu tnu nuu ñuꞌu ndúꞌva ma.
\m
\v 20 Te suni sukan ka kuu tna ñayii ma. Vaa ja ka saꞌa ka kuu i ma, te ndakuni o na in ka kuu i, nú ñayii vaꞌa xi ñayii uꞌvi ka kuu i.
\s1 Nde ñayii jin kivi koo nuu tatnuni Suꞌsi ma
\rem No todos entrarán en el reino de Dios
\r (Lc 13:25‑27)
\p
\v 21 ’Masu ndaka ñayii ka kaꞌan nuu sa a: “Señor, Señor” ma, jin kivi koo nuu tatnuni Suꞌsi ma, nú masu ja yika‑ni ja ñayii ka saꞌa sukan kúni Yuva sa Suꞌsi ma iya iyo onde andivi ma.
\m
\v 22 Kivi yukan kuaꞌa xeen i jin ndakaꞌan nuu sa a: “Señor, Señor, ¿masu ja maa ni, te ni ka ndakaxtnuꞌu sa tnuꞌu maa ni a nuu ñayii ma? ¿Te masu ja maa ni, te ni ka keneꞌe sa tachi ka yinee ini anua ñayii ma? ¿Te masu ja maa ni, te ni ka saꞌa kuaꞌa sa milagru ma?”
\m
\v 23 Kovaa sani te ndakuñaꞌa sa nuu ñayii yukan: “Masu nama uun ni jini ñaꞌa sa. ¡Kuán koo ni kuán jin ndiyo ni nuu iyo sa a! ¡Vaa ndijin chi ñayii ka saꞌa ja uꞌvi ma ka kuu ni!”, kuñaꞌa sa i.
\s1 Ñayii ninisoꞌo te saꞌa i sukan káꞌan Jesús ma chi koo vaꞌa i
\rem Los dos cimientos
\r (Lc 6:46‑49)
\p
\v 24 ’Ndevaꞌa‑ni na in na koninisoꞌo tnuꞌu yaꞌa te saꞌa i sukan káꞌan sa a, te káꞌan sa ja ñayii jani vaꞌa ini kúu i, sukan kúu in tee saꞌa veꞌe de siki nuu toto ma, sukan kúu i.
\m
\v 25 Visi ni kuun savi ma te ni kee ndeñuꞌu yute ma, te ni yiꞌi xeen tachi ma, te ni jan kani ndee niꞌi ndute ma yika veꞌe ma, kovaa masu ni kotuu veꞌe ma, vaa siki toto ma yoxtnee i.
\m
\v 26 Kovaa nú na in koninisoꞌo tnuꞌu yaꞌa te ma saꞌa i sukan káꞌan sa a, te ndakaꞌan sa ja in ñayii masu jani vaꞌa ini kúu i, sukan kúu in tee ni saꞌa veꞌe de ma siki nuu ñuti ma, sukan kúu i.
\m
\v 27 Vaa ni kuun savi ma, te ni kee ndeñuꞌu, te ni yiꞌi xeen tachi ma, te ni jan kani ndee niꞌi ndute ma yika veꞌe ma, te veꞌe kátuu nuu ñuti ma, ni kotuu i, te kuaꞌa xeen ja ni skenaa ñayii xi‑veꞌe ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 28 Te nuu ni jinu ni kaꞌan Jesús ma tnuꞌu yaꞌa, te ñayii ma, ni ka saꞌvi‑nka ini i sukan káxtnuꞌu ya ma.
\m
\v 29 Vaa maa ya chi ûni jini ya ja káxtnuꞌu ya ma, te masu ni yo jani uu ni yo jani uni ini ya ja ni yo kaꞌan ya ma, sukan ni ka yo jani uu ni ka yo jani uni ini tee ka skuaꞌa tnuꞌu Moisés ma.
\c 8
\s1 Jesús ma, ni ndasavaꞌa ya in tee kuꞌu kueꞌe nani lepra
\rem Jesús sana a un leproso
\r (Mr 1:40‑45; Lc 5:12‑16)
\p
\v 1 Te nuu ni nuu Jesús ma yuku ma, te ni ka ndikin ñaꞌa kuaꞌa xeen ñayii.
\m
\v 2 Te ni kenda in tee ndóꞌo lepra, te ni jinkoo jiti de nuu ya, te saꞌa jikan‑taꞌvi de nuu ya:
\p ―‍Iya Tátnuni, nú kúni maa ni, te ndasavii ñaꞌa ni kueꞌe ndóꞌo sa ya ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 3 Jesús ma, ni sonee ya ndaꞌa ya siki de, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Kúni sa ja nduvaꞌa ni. ¡Kendoo vii ni! ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p Te ora yukan, te ni nduvaꞌa tee kuꞌu kueꞌe lepra ma,
\m
\v 4 te Jesús ma, saꞌa ni tatnuni ya:
\p ―‍Másu ko kuñaꞌa ni ni‑in nuu ñayii ma, suꞌva kuáꞌan ni, te kaxtnuꞌu ni ñií ni a nuu sutu ma, te kindaꞌa ni ja ni tatnuni Moisés ma ja ndakuaꞌa ni nuu Suꞌsi ma ja ndakuan‑taꞌvi ni nuu ya ja jâ ni nduvii ni a, sukan‑vaꞌa ndaka i jin kuni ja jâ ni nduvii ni nuu kueꞌe ni ndoꞌo ni ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Jesús ma, ni ndasavaꞌa ya in suchi jinukuechi nuu tee tátnuni nuu cientu soldado ma
\rem Jesús sana al siervo de un centurión
\r (Lc 7:1‑10)
\p
\v 5 Ni kivi Jesús ma ñuu Capernaum ma, te ni kenda in tee tátnuni nuu cientu soldado ma, te jikan‑taꞌvi de nuu ya,
\m
\v 6 te jiñaꞌa de:
\p ―‍Señor, suchi jinukuechi nuu sa ma, kátuu i veꞌe sa ma, te ñatuu kúu kanda‑ka i, te ndóꞌo néni xen‑xeen i ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 7 Te Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍Nusaa, te jín koo o, te ndasavaꞌa sa i ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 8 Te ni ndakoneꞌe tee tátnuni nuu cientu soldado ma, te jiñaꞌa de:
\p ―‍Señor, masu kaa masu iyo sa ja kivi ni ini veꞌe sa ma. Vaꞌa‑ka onde yaꞌa‑ni te tatnuni ni nuu kueꞌe ma ja jin ndiyo i, te nduvaꞌa suchi jinukuechi nuu sa ma.
\m
\v 9 Vaa suni saña chi tee tátnuni kúu sa, te tátnuni sa nuu soldado ma. Te nuna kuñaꞌa sa in de ma: “Kuáꞌan ni”, te kuaꞌan de, te nuna kuñaꞌa sa in‑ka de ma: “Neꞌe ni”, te kii de. Te nuna tátnuni sa nuu suchi jinukuechi nuu sa a: “Saꞌa chaꞌa”, te saꞌa i ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 10 Te ja ni jinisoꞌo Jesús ma, kuaꞌan‑nka ini ya, te jiñaꞌa ya ñayii ka ndikin ya ma:
\p ―‍Ja ndaa káꞌan sa ja ni a maa ñuu Israel ya, masu ni ndaniꞌi sa ñayii ka kukanu ini ñaꞌa sukan kúkanu ini ñaꞌa tee yaꞌa.
\m
\v 11 Te káꞌan sa ja ki koo kuaꞌa ñayii ichi nuu kána kandii ma jiꞌin ichi nuu kée kandii ma, te jin kunukoo i jiꞌin Abraham ma jiꞌin Isaac ma jiꞌin Jacob ma nuu tatnuni Suꞌsi ma.
\m
\v 12 Kovaa saꞌya ya ja ka iyo ja jin koo i nuu tatnuni ya ma nkuu, chi keneꞌe ya i ichi keꞌe ma, te chunee ya i nuu nee ma, te yukan, te jin ndandaꞌyu i, te jin ndakandiꞌi jin ndakandiꞌi i nuꞌu i ma ja jin ndoꞌo jin neni i kuechi ja ñatuu ni ka kandija i ja káꞌan ya ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 13 Sani te jiñaꞌa Jesús ma nuu tee tátnuni nuu cientu soldado ma:
\p ―‍Kuáꞌan ni. Vaa ja ni kukanu ini ñaꞌa ni a, te ko kuu sukan ni jikan‑taꞌvi ni ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p Te suchi jinukuechi nuu de ma, ni nduvaꞌa i maa ora yukan‑ni.
\s1 Jesús ma, ni ndasavaꞌa ya siꞌi xiso Pedro ma
\rem Jesús sana a la suegra de Pedro
\r (Mr 1:29‑31; Lc 4:38‑39)
\p
\v 14 Sani te ni kivi Jesús ma ini veꞌe Pedro ma, te ni jini ya ja siꞌi xiso Pedro ma, kátuu ña in nuu jito, te yiꞌi xeen ñaꞌa kaꞌni.
\m
\v 15 Te ni sonee ya ndaꞌa ya ma siki ndaꞌa ña ma, te ni ndee ñaꞌa kaꞌni ma, te ni ndakoo ña, te ni satuꞌva ñukuun ña nawa kaa ya jiꞌin tee ka ndikin ya ma.
\s1 Jesús ma, ni ndasavaꞌa ya kuaꞌa ñayii ka kuꞌu
\rem Jesús sana a muchos enfermos
\r (Mr 1:32‑34; Lc 4:40‑41)
\p
\v 16 Nuu ve kunee ma, ni jan koo ñayii ni ka jan xsiaꞌa i kuaꞌa ñayii ka yinee tachi ini anua i ma, nuu Jesús ma, ja na ndasavaꞌa ñaꞌa ya. Te ni tatnuni ya nuu tachi ma, te ni ndeneꞌe ya i ini anua ñayii ma, te ni ndasavaꞌa ya ndaka ñayii ka kuꞌu ma,
\m
\v 17 sukan‑vaꞌa ko kuu sukan ni kaꞌan Isaías tee ni yo ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni yo waꞌa Suꞌsi ma: “Maa ya ni jiso kueꞌe o ma jiꞌin ndenu uꞌvi o ma.”
\s1 Ñayii ka kuni ja jin kondikin i Jesús ma
\rem Los que querían seguir a Jesús
\r (Lc 9:57‑62)
\p
\v 18 Ni jini Jesús ma ja ni ka ndututu kuaꞌa xeen ñayii nuu iyo ya ma, te chukan kúu ja ni tatnuni ya nuu tee ka ndikin ya ma ja na jin koo de jiꞌin ya onde in‑ka yuꞌu mar ma.
\m
\v 19 Te ni jan tuꞌva ñaꞌa in tee skuaꞌa tnuꞌu Moisés ma, te jiñaꞌa de:
\p ―‍Teskuaꞌa, kúni sa ja kondikin ñaꞌa sa ndevaꞌa‑ni ndenu kiꞌin maa ni ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 20 Te Jesús ma, ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍Ñukuii ma, ka iyo yavi ti, te lasaa ma, ka iyo taka ti, kovaa saña ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a chi ñatuu ndenu iyo in nuu ndatatu sa ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 21 In‑ka tee ka ndikin ya ma, jiñaꞌa de ya:
\p ―‍Señor, kachi ni, te xinañuꞌu chuꞌu vaꞌa sa yuva sa ma, sana kii sa, te kondikin ñaꞌa sa ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 22 Te Jesús ma, ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍Kondikin ñaꞌa ni, te xndoo ni ñayii ñatuu ka kachi ja saꞌa Suꞌsi ma ja jin koteku i ma, te jin chuꞌu maa i ñayii ni ka jiꞌi ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Jesús ma, ni ndasaꞌa nañii ya kajin yiꞌi ma jiꞌin ndute ma
\rem Jesús calma el viento y las olas
\r (Mr 4:35‑41; Lc 8:23‑25)
\p
\v 23 Sani te ni kaa Jesús ma nuu barcu ma, te tee ka ndikin ya ma, suni ni ka ka koo tna de. \fig |NT-068n.TIF|span||| |8:23\fig*
\m
\v 24 Nani ka yaꞌa de nuu ndute ma, te ni kejaꞌa yiꞌi xeen tachi nuu ndute ma, te barcu ma jâ ve jakuꞌun ndute, te vala‑nka ja saꞌvi tnu nuu ndute ma. Kovaa Jesús ma, kixi ya.
\m
\v 25 Sani te ni ka xndoto kunu de Jesús ma, te ka jiñaꞌa de:
\p ―‍¡Señor! ¡Chindee ñaꞌa ni! ¡Nú ñaꞌa, te jin saꞌvi o nuu ndute a! ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 26 Te Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍¿Navaꞌa ka yuꞌu ni? ¿Ñatuu jin kukanu ini‑ka ñaꞌa ni? ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p Sani te ni ndakoo ya, te ni tatnuni ya nuu tachi yiꞌi ma jiꞌin nuu ndute ma ja na jin ndunañii i, sani te nañii kuiti ni nduu nuu ndute ma.
\m
\v 27 Te tee ka ndikin ya ma, ni ka saꞌvi‑nka ini de, te ka kaꞌan de:
\p ―‍¿Na tee kúu tee yaꞌa, ja ka kandija ñaꞌa tachi yiꞌi a jiꞌin ndute a? ―‍ka kuu de ka kaꞌan de.
\s1 Ni ndasavaꞌa Jesús ma uu tee ja ka yinee ñaꞌa tachi
\rem Los endemoniados gadarenos
\r (Mr 5:1‑20; Lc 8:26‑39)
\p
\v 28 Sani te ni ka kenda koo de in‑ka yuꞌu mar ma ñuu ñayii gadareno ma. Te ni ka ke koo uu tee ichi nuu ka chuꞌu i ndiyi ma, te ka yinee tachi ini anua de ma, te ni ka jan tuꞌva de Jesús ma. Te îyo ka saꞌa de, te chukan kúu ja ñatuu kúu jin ko yaꞌa ñayii ma ichi yukan ma.
\m
\v 29 Sani te ka kayuꞌu de ka jiñaꞌa de:
\p ―‍¡Máko kivi nduu ni jiꞌin sa! ¿Vaa Saꞌya Suꞌsi ma kúu ni, te vee ni ja xndoꞌo xneni ñaꞌa ni? ¡Te vitna ja ñatuu kenda‑ka kivi ja saꞌa ni sukan! ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 30 Te jika‑ka ka iyo kuaꞌa chikini ja ka jaa ti,
\m
\v 31 te chukan kúu ja tachi ma, ka jiñaꞌa i:
\p ―‍Nuna ndeneꞌe ñaꞌa ni, te taa ni tnuꞌu, te jin ndivi koo sa chikini ma ―‍ka kuu i ka jiñaꞌa i.
\p
\v 32 Te Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍¡Kuán koo, nusaa! ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p Sani te tachi ma, ni ka xndoo i tee yukan, te ni ka ndivi koo i ini chikini ma, te ndaka chikini ma, te ka jinu ti ni ka nu koo ti onde nuu ndute mar ma, te ni ka kê koo ti nuu ndute ma, te ni ka kandee ti, te ni ka jiꞌi ti.
\p
\v 33 Te tee ka jito chikini ma, ni ka jinu de kuan koo de, te ni ka ndivi koo de ini ñuu ma, te ni ka ndakani de ndaka sukan ni kuu jiꞌin tee ni ka yo yinee ñaꞌa tachi ma.
\m
\v 34 Te ñayii ka iyo ñuu ma, te ni ka ke koo i te kuan koo i kuan tnaꞌa i Jesús ma. Te ja ni ka kenda koo i nuu iyo ya ma, te ni ka jikan‑taꞌvi xeen i nuu ya ja na kiꞌin ya, te máko koo‑ka ya ñuu yukan.
\c 9
\s1 Jesús ma, ni xnaa ya kuechi in tee ñatuu kúu kanda de, te ni nduvaꞌa de
\rem Jesús perdona y sana a un paralítico
\r (Mr 2:1‑12; Lc 5:17‑26)
\p
\v 1 Chukan kúu ja Jesús ma, ni ndaa ya nuu barcu ma, te ni ndayaꞌa ya onde in‑ka yuꞌu mar ma, kuan noꞌo ya.
\p
\v 2 Te ni ka kenda koo ñayii jiꞌin in tee ñatuu kúu kanda de, te ka ndiso i jito nuu yoxtnee de ma. Te nuu ni jini Jesús ma ja ka kukanu ini xeen i ya ma, te jiñaꞌa ya nuu tee kuꞌu ma:
\p ―‍Saꞌya sa, máko kuxii‑ka ini ni, vaa ndaka kuechi ni ma jâ ni ka naa ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 3 Te jaku tee ka skuaꞌa tnuꞌu ni kaxtnuꞌu Moisés ma, ka jani ini de: “Tnuꞌu káꞌan tee yaꞌa chi ñatuu játna ini Suꞌsi ma”, ka kuu de ka kaꞌan de.
\m
\v 4 Kovaa Jesús ma chi jâ ni jinitnuni ya ndaka ja ka jani ini de ma, te ni jikan‑tnuꞌu ya de:
\p ―‍¿Navaꞌa ka jani ini ni sukan?
\m
\v 5 ¿Nde a kúu ja yii‑ka? ¿Ja kuñaꞌa o tee kuꞌu a ja: “Kuechi ni ma jâ ni ka naa”? ¿Xi ja kuñaꞌa o de: “Ndakoo ni, te ndakeꞌen ni nuu ni katuu ni a, te kuán noꞌo ni”?
\m
\v 6 Te káxtnuꞌu sa saꞌa, sukan‑vaꞌa jin kuni ni ja saña ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a, iyo sa ja tatnuni sa ñuu ñayivi a, te sakanu ini sa kuechi ñayii ma, te xnaa sa ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p Sani te jiñaꞌa ya tee kuꞌu ma:
\p ―‍Ndakoo ni, te ndakeꞌen ni nuu ni katuu ni a, te kuán noꞌo ni veꞌe ni ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 7 Sani te ni ndakoo de, te kuan noꞌo de.
\m
\v 8 Sani te ndaka ñayii ka iyo ma, ni ka saꞌvi‑nka ini i ja sukan ni kuu ma, te ni ka jakondee i ka ndachiñuꞌu i Suꞌsi ma, vaa suu ya ni waꞌa tnuꞌu ndee tnuꞌu ndatnu ma ñayii ma.
\s1 Jesús ma, ni ndatnuꞌu ya jiꞌin ñayii ka saꞌa ja uꞌvi ma
\rem Jesús platica con los pecadores
\r (Mr 2:13‑17; Lc 5:27‑32)
\p
\v 9 Nuu ni yaꞌa Jesús ma ichi nuu kuaꞌan ya ma, te ni jini ya tee kúu Mateo ma, ja núkoo de ja ndákeꞌen yaꞌvi de xuꞌun noꞌo ñuu Roma ma nuu ndaka ñayii ka kivi koo ini ñuu ma ja jin xiko i ndatniñu i nuyaꞌvi ma. Te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Kondikin ñaꞌa ni ―‍kúu ya jiñaꞌa ya de.
\p Te ni ndokuiñi tee kúu Mateo ma, te ni ndikin de ya.
\p
\v 10 Sani te Jesús ma, nuu ni jinkoo ya ini veꞌe ma ja kaa ya xita ma, te ni ka kenda koo tna kuaꞌa tee ka ndakeꞌen yaꞌvi xuꞌun ja noꞌo Roma ma jiꞌin kuaꞌa tna ñayii ñatuu ka saꞌa ja vaꞌa ma. Ka nukoo tna i nuu mesa nuu núkoo Jesús ma jiꞌin tee ka ndikin ya ma.
\m
\v 11 Te jaku tee ka kuu fariseo ma, ni ka jini de Jesús ma ja núkoo ya neꞌun ndaka ñayii yukan ma, te ka jiñaꞌa de nuu tee ka ndikin ya ma:
\p ―‍¿Navaꞌa teskuaꞌa ni a, ka nukoo kaa de ka jaa de ndeyu jiꞌin kuiꞌna ka ndakeꞌen yaꞌvi xuꞌun ma, jiꞌin ndaka‑ka ñayii ñatuu ka saꞌa ja vaꞌa a? ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 12 Kovaa ni jinisoꞌo Jesús ma, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Ñayii ka iyo vaꞌa ma chi ñatuu ka jiniñuꞌu i tee tatna ma, chi yika‑ni ja ñayii ka kuꞌu ma.
\m
\v 13 Kuán koo ni, te jin skuaꞌa ni nawa kúni kaꞌan tnuꞌu Suꞌsi a nuu káꞌan ma: “Masu kúni sa ja jin kaꞌmi ni kiti jin ndataa ni nuu sa, suꞌva ja kúni sa kúu ja na jin kundaꞌvi ini ni tnaꞌa ni ma.” Te saña chi masu vee sa ja ndakana sa ñayii ka jani ini ja ñayii ka saꞌa ja vaꞌa ja ndaa ka kuu i ma, chi vee sa ja ndakana sa ñayii ka ndakunitnuni i ja ka ndiso kuechi i ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Ni kaxtnuꞌu Jesús ma navaꞌa ñatuu ka iyo ndite tee ka ndikin ya ma
\rem La cuestión del ayuno
\r (Mr 2:18‑20; Lc 5:33‑35)
\p
\v 14 Sani te tee ka ndikin Juan ma, ni ka jan tuꞌva de Jesús ma, te ka jiñaꞌa de:
\p ―‍¿Navaꞌa saña jiꞌin tee ka kuu fariseo ma, ka iyo ndite sa jiꞌin de te ka jikan‑taꞌvi sa nuu Suꞌsi ma, te tee ka ndikin ñaꞌa ndijin a chi ñatuu ka saꞌa de sukan? ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 15 Te Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍¿Xi jin koo ndite ñayii ka iyo viko tnándaꞌa ma, te vitna ja ka iyo‑ka i jiꞌin suchi yii tnándaꞌa ma? Kovaa kenda kivi ja jin xtandiyo i suchi tnándaꞌa ma. Te nuna kenda kivi yukan, sana jin koo ndite ñayii ma.
\s1 Ni kaxtnuꞌu Jesús ma ja in ja jaa ma chi masu ndáketnaꞌa i jiꞌin ja tuꞌu ma
\rem Jesús enseña que lo nuevo no se combina bien con lo viejo
\r (Mr 2:21‑22; Lc 5:36‑39)
\p
\v 16 ’Ni‑in ñayii ndasaꞌa i in saꞌma tuꞌu te ndachuꞌun i in saꞌma jaa, chi vaa saꞌma jaa ma chi ndatiyi i, te kachi i ja tuꞌu ma, te kaꞌvi‑ka teꞌnde i.
\m
\v 17 Te ni masu tnaa o ndute uva yika ni juꞌni o ma in nuu ñií kiti jâ ni kuu kii iyo ma, vaa ndute uva ma chi saꞌa de ja teꞌnde ñií ma, te skenaa o ndute uva ma jiꞌin ñií ma. Chukan kúu ja tnaa o ndute uva yika ni juꞌni o ma in nuu ñií jaa ma, te jin kendoo vaꞌa nduu nduu i ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Ni ndaxteku Jesús ma sasiꞌi tee nani Jairo ma, te ni ndasavaꞌa ya in ñaꞌa
\rem La hija de Jairo, y la mujer que tocó la capa de Jesús
\r (Mr 5:21‑43; Lc 8:40‑56)
\p
\v 18 Yikuu‑ka Jesús ma káꞌan ya, te ni kenda in tee tátnuni veñuꞌu luluu ma, te ni jinkoo jiti de nuu ya, te jiñaꞌa de:
\p ―‍Sasiꞌi sa ma chi vitnañuꞌni ni jiꞌi i, te vee sa. Neꞌe ni, te jín koo o, te sonee ni ndaꞌa ni a siki i, sukan‑vaꞌa ndateku i ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 19 Te ni ndokuiñi Jesús ma, te ni ndikin ya de, te suni sukan ni ka saꞌa tee ka ndikin ya ma.
\p
\v 20 Te iyo in ñaꞌa ja jâ ni kuu uxi uu kuiya ja kuꞌu ña ja jati ñaꞌa niñi. Te ni jan tuꞌva ña ichi yata Jesús ma, te ni keꞌe ña yuꞌu saꞌma ndii ya ma,
\m
\v 21 chi vaa jani ini ña: “Visi yika ja na kakiꞌi o saꞌma ndii ya ma, te nduvaꞌa o”, jani ini ña.
\m
\v 22 Kovaa Jesús ma, ni konenuu ya, te ni jini ya ña, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Saꞌya sa, koo sii ini ni. Jâ ni nduvaꞌa ni, vaa kuechi ja ni kukanu ini ñaꞌa ni ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p Te ora yukan‑ni, te ni nduvaꞌa ña.
\p
\v 23 Te nuu ni kivi Jesús ma ini veꞌe tee tátnuni veñuꞌu luluu ma, te ni jini ya ja ka kayuꞌu ñayii ma ja ka ndaꞌyu i ma.
\m
\v 24 Te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Jin ke koo ni keꞌe ma. Chi suchi siꞌi a chi masu ni jiꞌi i chi kixi i ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p Te ndaka ñayii ma chi ni ka jakundee i Jesús ma.
\m
\v 25 Kovaa Jesús ma chi nuu ni ka ke koo ñayii ma, te ni kivi ya nuu kátuu suchi siꞌi ma, te ni tnii ya ndaꞌa i ma, te ni ndakoo i.
\m
\v 26 Te ni jitenuu tnuꞌu ja sukan ni saꞌa ya ma ni‑kaꞌnu ñuu ma.
\s1 Ni ndasavaꞌa Jesús ma nduchinuu uu tee inukuaa
\rem Dos ciegos reciben la vista
\p
\v 27 Ni yaꞌa Jesús ma yukan, te ni ka ndikin ñaꞌa uu tee inukuaa, te ka kayuꞌu de ka jiñaꞌa de:
\p ―‍¡Kundaꞌvi ini ñaꞌa ni, Saꞌya tata David! ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 28 Te nuu ni kivi ya ini veꞌe ma, te ni ka kenda koo tee inukuaa ma, te Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍¿Ka kukanu ini ñaꞌa ni ja kuu ndasavaꞌa ñaꞌa sa? ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p Te ni ka ndakoneꞌe de:
\p ―‍Ka kukanu ini ñaꞌa sa, Señor ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 29 Sani te ni kiin ndaꞌa ya nuu de ma, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Sukan ka kukanu ini ñaꞌa ni a, te ko kuu sukan ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 30 Te nuu ni ka ndanune nduchinuu tee yukan, te Jesús ma, ñukuun ni tatnuni ya nuu de ja ñatuu na in jin kuñaꞌa de.
\m
\v 31 Kovaa ni ka nde koo de yukan, te ni ka kaxtnuꞌu de nuu ñayii ni‑kaꞌnu ñuu ma.
\s1 Ni saꞌa Jesús ma ja ni ndakaꞌan in tee ni ndasañiꞌi ñaꞌa in tachi ma
\rem Un mudo habla
\p
\v 32 Nani ni ka nde koo de ma, te ni ki koo i ni ki xsiaꞌa i in tee ja ni ndasañiꞌi ñaꞌa in tachi.
\m
\v 33 Te Jesús ma, ni keneꞌe ya tachi ma, te tee ñatuu kúu kaꞌan ma, ni kuu ni ndakaꞌan de. Te ñayii ma, ni ka saꞌvi‑nka ini i, te ka kaꞌan i:
\p ―‍Masu nama uun ka jini o ja saꞌa ko kuu ñuu Israel ya ―‍ka kuu i ka kaꞌan i.
\p
\v 34 Kovaa tee ka kuu fariseo ma, ka kaꞌan de:
\p ―‍Ja maa tachi tátnuni‑ka nuu ndaka‑ka tachi ma te ni keneꞌe de tachi yaꞌa ―‍ka kuu de ka kaꞌan de, kuechi ja ñatuu ka kandija de ya ma.
\s1 Ni kaꞌan Jesús ma ja kuaꞌa xeen tniñu iyo ja jin saꞌa o nuu Suꞌsi ma
\rem La mies es mucha
\p
\v 35 Kovaa Jesús ma, ni ndakonduu ya ni‑kaꞌnu yuꞌu ñuu Jerusalén ma, te káxtnuꞌu ya ini veñuꞌu lilikin ka iyo in in ñuu ma tnuꞌu vii tnuꞌu vaꞌa sukan tatnuni Suꞌsi ma, te ndásavaꞌa ya ñayii ma ndaka kueꞌe ka ndoꞌo i ma jiꞌin ndaka ndenu inu‑uꞌvi i ma.
\m
\v 36 Te ja ni jini ya kuaꞌa xeen ñayii ma, te ni kundaꞌvi ini ya i, vaa masu na in jito ñaꞌa, te ni ka jitenuu i sukan ka kuu ndikachi kiti ñatuu na in jito ñaꞌa ma.
\m
\v 37 Sani te jiñaꞌa ya nuu tee ka ndikin ya ma:
\p ―‍Kuaꞌa xeen ja jin ndaxtutu o iyo, kovaa jaku‑ni ñayii jin satniñu ka iyo.
\m
\v 38 Chukan kúu ja jin kakan‑taꞌvi ni nuu Iya Tátnuni ma ja na tetniñu‑ka ya ñayii jin satniñu, sukan‑vaꞌa kuu ndututu ndiꞌi ndaka ja kúu kuenda ya ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\c 10
\s1 Ni kaji Jesús ma uxi uu tee tetniñu ya ja jin kaxtnuꞌu de tnuꞌu vii tnuꞌu vaꞌa Suꞌsi ma
\rem Elección de los doce apóstoles
\r (Mr 3:13‑19; Lc 6:12‑16)
\p
\v 1 Sani te ni kana Jesús ma uxi uu tee jin kondikin ya ma, te ni waꞌa ya tnuꞌu ndee tnuꞌu ndatnu ja maa ya, te kuu jin keneꞌe de tachi ka yinee ini anua ñayii ma, te kuu jin ndasavaꞌa de ñayii ka kuꞌu ndevaꞌa‑ni kueꞌe ma jiꞌin ndaka nuu inu‑uꞌvi i ma.
\m
\v 2 Te saꞌa ka nani ndi‑uxi uu tee ni kana ya ma, te apóstol ni xnani ya ndi‑uxi uu de ma, (te apóstol ma kúni kaꞌan “tee ni tetniñu maa ya ja jin kaxtnuꞌu de tnuꞌu maa ya ma”): Xinañuꞌu‑ka iyo tee kúu Simón tee ni nukonani Pedro ma, te iyo tna ñani de Andrés ma, jiꞌin Jacobo saꞌya Zebedeo ma, jiꞌin ñani de tee kúu Juan ma,
\m
\v 3 jiꞌin Felipe ma, jiꞌin Bartolomé ma, jiꞌin Tomás ma, jiꞌin Mateo tee ni yo ndakeꞌen yaꞌvi xuꞌun noꞌo ñuu Roma ma, jiꞌin Jacobo saꞌya Alfeo ma, suni tna Lebeo ma tee nani tna Tadeo ma,
\m
\v 4 jiꞌin Simón tnaꞌa tee ka nani cananita tee ni ka yo kanaa jiꞌin tee ñuu Roma ma, jiꞌin Judas Iscariote ma tee keꞌen‑suꞌva Jesús ma.
\s1 Ni tetniñu Jesús ma tee ka ndikin ya ma, ja na jin kaxtnuꞌu de tnuꞌu vii tnuꞌu vaꞌa Suꞌsi ma
\rem Misión de los doce
\r (Mr 6:7‑13; Lc 9:1‑6)
\p
\v 5 Te ndi‑uxi uu tee yaꞌa ni tetniñu Jesús ma, te ni tatnuni ya nuu de sukan jin saꞌa de ma, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Máko jin koo ni nuu ka iyo ñayii masu ñayii ñuu Israel ya ka kuu i ma, ni a ñuu ñayii samaritano ma.
\m
\v 6 Suꞌva kuán koo ni ñuu Israel ya nuu ka iyo ñayii ka skenaa maa i sukan ka kuu ndikachi ma.
\m
\v 7 Te ichi kuan koo ni ma te jin kaxtnuꞌu ni ja: “Jâ ni kuyatni ja sukan tatnuni Suꞌsi ma.”
\m
\v 8 Te ja ni taa Suꞌsi ma ja ni ka kutaꞌvi ni ma, te jin ndaskutaꞌvi tna ni ñayii ma. Te jin kakan‑taꞌvi ni nuu ya, te jin nduvaꞌa ñayii ka kuꞌu ma, te jin nduvii ñayii ka ndoꞌo kueꞌe lepra ma, te jin ndaxteku ni ñayii ni ka jiꞌi ma, te jin keneꞌe ni tachi ka yinee ini anua ñayii ma.
\p
\v 9 ’Má jin kindaꞌa ni xuꞌun oro, ni a xuꞌun plata, ni a in‑ka xuꞌun,
\m
\v 10 ni a jin kindaꞌa ni ja jin kuatniñu ni ichi ma, ni a jin kindaꞌa ni saꞌma ja jin ndaxsama ni maa ni, ni a ndijan ni ja jin ndaxsama ni, ni a yutnu jin kindaꞌa ni ja jin kituu ni, vaa ñayii satniñu ma chi iyo i ja koo ja kaa i nuu kenda i ma.
\p
\v 11 ’Te ndevaꞌa‑ni nde ñuu xi nde yuꞌu ñuu jin kivi koo ni, te jin ndanduku ni na in iyo ja kuu kuan‑taꞌvi ñaꞌa i, te jin kendoo ni veꞌe yukan onde kenda kivi jin nde koo ni ñuu yukan.
\m
\v 12 Te nuna jin kivi koo ni veꞌe ma, te jin kuñaꞌa ni: “¡Kóo tnuꞌu mani veꞌe yaꞌa!”
\m
\v 13 Te nú ñayii ka iyo veꞌe yukan, ka iyo i ja kuu koo tnuꞌu mani ma jiꞌin i, te kéndoo tnuꞌu mani ma jiꞌin i, te nú ñaꞌa, te ndákokuiñi tnuꞌu mani yukan, te jin ndutaꞌvi maa ni.
\m
\v 14 Te nú ñatuu na in kúni ja koninisoꞌo i tnuꞌu ka kaxtnuꞌu ni ma, jin nde koo ni veꞌe yukan xi ñuu yukan, te jin kaja niꞌni ni ñuyaka jaꞌa ni ma.
\m
\v 15 Te ja ndaa káꞌan sa ja kivi ndakan Suꞌsi ma kuenda ma chi jin ndoꞌo xeen‑ka ñayii ñuu yukan sana ñayii ñuu Sodoma ma jiꞌin Gomorra ma.
\s1 Kuaꞌa tnundoꞌo jin kuni ñayii ka kandija Jesús ma nuu ndaꞌa ñayii ñatuu ka kandija ya ma
\rem Persecuciones venideras
\p
\v 16 ’Yaꞌa te tétniñu ñaꞌa sa sukan ka kuu ndikachi ma nuu ka iyo ndivaꞌu ma, te chukan kúu ja jin kuni ni nawa jin saꞌa ni sukan saꞌa koo ma, ja nú ni jini ti ja iyo yika ti ma chi ñama‑ni kuaꞌan ti, te jin ko kuu tna ni sukan ka kuu sata ma ja masu na ja uꞌvi ka saꞌa ti ma.
\p
\v 17 ’Te jin ko koto vaꞌa ni maa ni nuu ñayii ma, vaa jin koo i jin xsiaꞌa ñaꞌa i nuu ka iyo tee ka netniñu ma, te ini veñuꞌu lilikin ma jin kuaꞌa ñaꞌa i.
\m
\v 18 Ja kuechi maa sa te jin koo i jin xsiaꞌa ñaꞌa i nuu tee ka netniñu ñuu teyu ni ma jiꞌin nuu tee ka kuu rey ma, sukan‑vaꞌa jin kaxtnuꞌu ni na in kúu sa nuu tee yukan jiꞌin nuu ñayii masu ñuu Israel ka kuu i ma.
\m
\v 19 Kovaa nuna jin koo i jin xsiaꞌa ñaꞌa i yukan, máko jin ko ndi ini ni nawa jin kuñaꞌa ni, vaa maa ora yukan‑ni, te maa Suꞌsi ma saꞌa ja jin niꞌi ini ni nawa jin kaꞌan ni,
\m
\v 20 vaa masu maa ni jin kaꞌan, chi vaa maa Xtumani Yuva o ma kaxtnuꞌu naxe jin kaꞌan jin kachi ni ora yukan.
\p
\v 21 ’Te jin koo tee ja jin xtekuechi de ñani de ma, sukan‑vaꞌa jin kaꞌni ñayii ma ñani de ma, te suni jin koo tna tee ma ja sukan jin saꞌa de jiꞌin sayii de ma, te suni jin koo tna sayii tee ma ja jin ndakanaa i jiꞌin yuva i ma, te jin saꞌa i ja jin kaꞌni ñayii ma yuva i ma.
\m
\v 22 Te ja kuechi ja ka kandija ñaꞌa ni maa sa a te jin saxiko ñaꞌa ndaka ñayii ma ndijin, kovaa nú na in na kanda onde jinu ma chi ndaniꞌi‑taꞌvi i.
\m
\v 23 Nú ka sondikin ñaꞌa i ñuu yaꞌa, te jin koo ni in‑ka ñuu ma, vaa ja ndaa káꞌan sa ja masu ndiꞌi jin ndakonduu ni ndaka ñuu Israel ya, te ndenda sa ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a.
\p
\v 24 ’Ñatuu ni‑in tee ja yika yikuu de kútuꞌva de nawa kaxtnuꞌu tee skuaꞌa ñaꞌa ma, te jini‑ka de sana tee skuaꞌa ñaꞌa ma, te ñayii jinukuechi ma, masu kanuu‑ka i sana tee kúu jitoꞌo i ma.
\m
\v 25 Kovaa nú tee yika yikuu kútuꞌva ma, te skuaꞌa ñukuun de chi kenda de ja ko kuu de sukan kúu tee skuaꞌa ñaꞌa ma. Te suni ja vaꞌa xeen kuu nú ñayii jinukuechi ma, te kenda i ko kuu i sukan kúu jitoꞌo i ma. Te chukan kúu ja má jin sanuu ni, vaa nú saña, te ni ka xnani ñaꞌa i Beelzebú ja nani suchi tátnuni nuu ndaka‑ka tachi ma, te kuiti kuaꞌa‑ka ja uꞌvi jin kaꞌan i ja jin kuu ni ja ka kuu ni tee ka ndikin ñaꞌa maa sa a.
\s1 Na in jin koyuꞌu o
\rem A quién se debe temer
\r (Lc 12:2‑9)
\p
\v 26 ’Chukan kúu ja másu ko jin koyuꞌu ni, vaa masu nawa iyo ja kuu koo yuꞌu, suꞌva ndaka ndatuu, te ñatuu nawa iyo yuꞌu ja masu jin kuni o.
\m
\v 27 Te tnaꞌa ja káꞌan sa nuu maa ni a vitna ja ñatuu na ñayii ka ninisoꞌo a, te jin ndakaꞌan ni nuu ka ndatnaꞌa ñayii ma, te tnaꞌa ja káꞌan yuꞌu sa nuu ni a, te onde xini veꞌe ma te jin kayuꞌu ni ja jin ndakaꞌan ni, sukan‑vaꞌa jín kuni ñayii ma.
\m
\v 28 Te má jin koyuꞌu ni ñayii kuu kaꞌni ñaꞌa ma, vaa yika‑ni ja yikikuñu ni a‑ni kuu kaꞌni i, kovaa ini anua ni ma, masu kuu kaꞌni i. Suꞌva jin koyuꞌu ni iya ndakan kuenda nuu ni ma nawa ni ka yo saꞌa ni ka yo kuu ni ma, vaa maa ya chi kuu chunee ñaꞌa ya nuu andeya ma te xnaa ya anua ni a jiꞌin yikikuñu ni a.
\m
\v 29 Vaa jâ ka jini ni ja uu lasaa ma, jaku‑ni xuꞌun ka ndee yaꞌvi ti. Kovaa visi masu kiti ka ndee yaꞌvi ka kuu ti, kovaa nú masu kuaꞌa maa Yuva o Suꞌsi ma tnuꞌu chi masu kuu jin kun‑kava ni‑in ti nuu ñuꞌú a.
\m
\v 30 Te sukan kúu ya jiꞌin ni, vaa onde ixi xini o a chi naꞌa ya na saa kúu.
\m
\v 31 Chukan kúu ja má jin koyuꞌu ni chi ndijin chi ka ndee yaꞌvi xeen‑ka ni sana in lasaa ma.
\m
\v 32 Ndevaꞌa‑ni na in ma koyuꞌu te ndakaꞌan i nuu ñayii ma ja kándija ñaꞌa i maa sa a, suni ndakaꞌan tna sa nuu Yuva o Suꞌsi iya iyo andivi ma ja iyo sa jiꞌin i.
\m
\v 33 Kovaa ndevaꞌa‑ni na in na kuñaꞌa nuu ñayii ma ja masu kándija ñaꞌa i maa sa a, suni saña tna ndakaꞌan sa nuu Yuva o Suꞌsi iya iyo andivi ma ja masu iyo sa jiꞌin i.
\s1 Ñayii ñatuu ka kandija Jesús ma chi masu jin ketnaꞌa‑ka ini i jiꞌin ñayii ka kandija ya ma
\rem Jesús es causa de división
\r (Lc 12:51‑53; 14:26‑27)
\p
\v 34 ’Má jin kani ini ndijin ja ni kijaa sa ñuu ñayivi a, te jin koo mani ndaka ñayii a. Vaa ja ni kijaa sa ya masu jin koo mani ndaka i, chi suꞌva suꞌva jin ko kuu i.
\m
\v 35 Vaa ja ni kenda sa a, chi ñayii masu ka kandija tnuꞌu káꞌan sa a chi suꞌva suꞌva jin ndakiti ini i nuu tnaꞌa i ma, te tee ma kanaa de jiꞌin yuva de ma, te ñaꞌa ma jiꞌin siꞌi ña ma, te suni sukan jin ko kuu tna ñaꞌa kúu janu ma jiꞌin siꞌi xiso ña ma.
\m
\v 36 Te chukan kúu ja tnaꞌa ni ñayii ka iyo veꞌe ni ma ka kuu ñayii masu jin kunimani nuu ni ma ja kuechi ja ni kandija ñaꞌa ni ma.
\m
\v 37 Nú na in kútoo‑ka yuva i ma jiꞌin siꞌi i ma sana saña, chi masu iyo i ja kuu kondikin ñaꞌa i maa sa. Te nú na in kútoo‑ka saꞌya i ma sana saña, masu iyo i ja kuu kondikin ñaꞌa i maa sa.
\m
\v 38 Te nú ma kachi i ja ndoꞌo neni i, sukan ndóꞌo ñayii jiso krusi i ma te kuaꞌan i nuu kûu i ma, masu iyo i ja kuu ko kuu i ñayii kondikin ñaꞌa i maa sa.
\m
\v 39 Nú na in ndí ini ja koo vaꞌa i ñuu ñayivi ya te ma kuan‑taꞌvi ñaꞌa i maa sa chi skenaa i maa i. Kovaa nú na in visi na jin kaꞌni ñaꞌa i ñuu ñayivi ya ja kuechi ja ndikin ñaꞌa i maa sa chi ndaniꞌi‑taꞌvi i.
\s1 Sukan ndaskutaꞌvi Suꞌsi ma ñayii saꞌa ja vaꞌa ma
\rem Recompensas
\r (Mr 9:41)
\p
\v 40 ’Te nú na in na kuan‑taꞌvi ñaꞌa veꞌe i ma ndijin, suni jan‑taꞌvi ñaꞌa i maa sa. Te nú na in na kuan‑taꞌvi ñaꞌa maa sa chi suni jan‑taꞌvi i iya ni tetniñu ñaꞌa ma.
\m
\v 41 Te nú na in na kuan‑taꞌvi veꞌe i ma in tee ndákaxtnuꞌu tnuꞌu ni waꞌa Suꞌsi ma vaa kuechi ja tee ndákaxtnuꞌu tnuꞌu ni waꞌa Suꞌsi ma kúu de, te ñayii yaꞌa, inuu jin niꞌi i jiꞌin tee yaꞌa ja skutaꞌvi ñaꞌa Suꞌsi ma. Te nú na in na kuan‑taꞌvi veꞌe i ma in tee saꞌa ja vaꞌa kuechi ja in tee saꞌa ja vaꞌa kúu de ma, te ñayii yaꞌa, inuu jin niꞌi i jiꞌin tee yaꞌa ja skutaꞌvi ñaꞌa Suꞌsi ma.
\m
\v 42 Te nú na in na kuaꞌa visi in vasu ndute vijin ja koꞌo in ñayii yaꞌa ja masu kanuu i ma vaa kuechi ja in ñayii ndikin ñaꞌa i maa sa kúu i, ja ndaa káꞌan sa ja masu skenaa i taꞌvi i iyo nuu Suꞌsi ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\c 11
\s1 Juan tee skuandute ma, ni tetniñu de tee ni ka jikan‑tnuꞌu Jesús ma
\rem Los mensajeros de Juan el Bautista
\r (Lc 7:18‑35)
\p
\v 1 Nuu ni jinu ja ni tatnuni Jesús ma tnuꞌu yaꞌa nuu tee ka ndikin ya ma, sani te kuaꞌan ya kuan kaxtnuꞌu ya tnuꞌu maa ya ma nuu ñayii ka iyo ñuu tee ni kaji ya ja jin kaxtnuꞌu de tnuꞌu maa ya ma.
\m
\v 2 Te Juan tee ni yo skuandute ma, yinee de vekaa ma, te ni jinisoꞌo de ndaka sukan ni yo saꞌa Cristo iya ni tetniñu Suꞌsi ma, te ni tetniñu de tee ka ndikin tnaꞌa jiꞌin de ma,
\m
\v 3 te ni jan koo tee ma nuu Jesús ma ni ka jikan‑tnuꞌu de ya nú suu ya kúu iya iyo ja kii ma xi jín kondetu de in‑ka ya.
\m
\v 4 Te ni ndakoneꞌe Jesús ma, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Kuán koo ni, te jin kuñaꞌa ni Juan ma ja ni ka jini ni a jiꞌin ja ni ka jinisoꞌo ni a.
\m
\v 5 Jin ndakani ni ja ñayii kuaa ma, jâ ni ka ndundijin nuu i ma, te ñayii ñatuu kúu jin kaka i ma, jâ ni ka ndakaka i, te ñayii ka ndoꞌo kueꞌe lepra ma, jâ ni ka nduvii i, te ñayii inusoꞌo ma, jâ ni ka ndakunisoꞌo i, te ñayii ni ka jiꞌi ma, ni ka ndateku i, te nuu ñayii ka kundaꞌvi ma, káxtnuꞌu sa tnuꞌu vii tnuꞌu vaꞌa naxe jin ndaniꞌi‑taꞌvi i ma.
\m
\v 6 ¡Vavaꞌa jin kendoo ñayii ka kukanu ini ñaꞌa i maa sa! ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 7 Nuu kuan nu koo tee ni tetniñu Juan ma, te Jesús ma, ni kejaꞌa ya káꞌan ya ja kuu Juan ma nuu ñayii ma, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍¿Naxe kaa tee ni ka ke koo ni, ni ka yo ndeꞌya ni nuu masu nawa iyo kuiti ma? ¿Sukan kúu in tnuyoo ja skanda kajin yiꞌi ma?
\m
\v 8 ¿Xi in tee neꞌnu saꞌma vaꞌa xeen ni ka jini ni ma? ¿Naxe kaa tee ni ka ke koo ni, ni ka yo ndeꞌya ni ma? Ndijin chi ka jini ni ja ñayii ka neꞌnu saꞌma vaꞌa xeen ma, te ka iyo i veꞌe tee ka kuu rey ma.
\m
\v 9 ¿Naxe kaa tee ni ka ke koo ni, ni ka yo ndeꞌya ni ma? ¿In tee ndákaxtnuꞌu tnuꞌu ni waꞌa Suꞌsi ma kúu de? Ja ndaa káꞌan sa ja suu de, kovaa tniñu ni saꞌa de ma chi kanuu‑ka sana sukan ni ka yo saꞌa tee ni ka yo ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni yo waꞌa Suꞌsi ma.
\m
\v 10 Te ja kuu Juan ma kúu ja káꞌan tnuꞌu Suꞌsi ma saꞌa:
\q1 Tetniñu ri in tee koxtnuu nuu ro,
\q1 sukan‑vaꞌa satuꞌva de ichi kiꞌin ro ma.
\p
\v 11 ’Te ja ndaa káꞌan sa ja neꞌun ndaka ñayii a, ni‑in ñayii kanuu‑ka sana Juan ma, kovaa nuu tatnuni Suꞌsi ma, te ñayii jani ini ja masu in ñayii kanuu‑ka kúu i neꞌun ndaka i ma, te suu i ko kuu ñayii kanuu‑ka sana Juan ma.
\p
\v 12 ’Onde kivi ni yo kaxtnuꞌu Juan tee skuandute ñayii ma te onde vitna, te ñayii ka jani ini ja ka jakuꞌni vaꞌa ini i tnuꞌu Suꞌsi ma, te ka kaxtnuꞌu i sukan ka kuni maa i ma, te ka jaꞌnu ndee i ja jin jakuꞌni ndaa ini ñayii ma sukan tatnuni Suꞌsi ma.
\m
\v 13 Vaa tnuꞌu tátnuni Suꞌsi ma jiꞌin ja ni ka kaꞌan tee ni ka yo ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni yo waꞌa Suꞌsi ma, ni ka yo ndakaꞌan i onde ni kenda tee kúu Juan ma.
\m
\v 14 Te nú ka kuni ni ja jin kuan‑taꞌvi ni tnuꞌu kaꞌan sa a, te ja ndaa kúu ja Juan tee ni yo skuandute ma kúu Elías tee iyo ja ndenda de ñuu ñayivi a.
\m
\v 15 Nde ni iyo soꞌo ja koninisoꞌo ni, te koninisoꞌo vaꞌa ni.
\p
\v 16 ’¿Naxe ka kuu ñayii tiempu yaꞌa, ka jani ini ni, ja ni‑in ja ñatuu ka jatna ini i? Sukan ka kuu suchi jaa ka jinkoo nuyaꞌvi ma, te ka kayuꞌu i ka jiñaꞌa nuu tnaꞌa i ma:
\m
\v 17 “Ka tivi ri flauta, kovaa ñatuu ni ka jitajaꞌa ro. Ka jita ri yaa xii ini, kovaa ñatuu ni ka ndaꞌyu ro”, ka kuu i ka jiñaꞌa i ma,
\m
\v 18 te sukan kuiti ka kuu ñayii tiempu yaꞌa. Vaa ni kenda Juan ma, te ñatuu jaa de xtatila ni ñatuu jiꞌi de ndute uva ma, te ka kaꞌan ñayii a ja tachi yinee ñaꞌa, ja kúu de sukan.
\m
\v 19 Sani te ni kenda sa ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a ja jaa sa xtatila te jiꞌi sa ndute uva ma, te ka kaꞌan i ja tee jaa xeen tee jiꞌi xeen kúu sa te kétnaꞌa ini sa jiꞌin ñayii ka saꞌa ja uꞌvi ma jiꞌin kuiꞌna ka ndakeꞌen yaꞌvi xuꞌun noꞌo ñuu Roma ma, ka kaꞌan i. Kovaa káꞌan sa ja ñayii ka kandija tnuꞌu ndichi Suꞌsi ma chi ni ka nduu i ñayii ka saꞌa ja vaꞌa ja ndaa. Te sukan, te ka jini o ja vavaꞌa kúu tnuꞌu ndichi Suꞌsi ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Sukan jin ndoꞌo ñayii ñuu ñatuu ni ka ndakani, ni ka ndakaꞌvi ini i nuu Suꞌsi ma
\rem Ayes sobre las ciudades impenitentes
\r (Lc 10:13‑16)
\p
\v 20 Sani te ni kejaꞌa ya xtekuechi ya ñayii ñuu nuu ni yo saꞌa ya kuaꞌa milagru ma, vaa ñatuu ni ka ndakani, ni ka ndakaꞌvi ini ñayii ma, te jiñaꞌa ya:
\p
\v 21 ―‍¡Ndaꞌvi ni ñayii ñuu Corazín a! ¡Ndaꞌvi ni ñayii ñuu Betsaida a! Vaa nute ñuu Tiro ma jiꞌin ñuu Sidón ma ni ka iyo milagru tnaꞌa ja ni ka iyo nuu ni a, onde ndende kivi ma jin ndakani jin ndakaꞌvi ini i nkuu, te jin xndoo i ja uꞌvi ka saꞌa i ma te jin ndandikin i Suꞌsi iya teku ma nkuu, te jin koneꞌnu i saꞌma tindayi, te jin kunukoo i nuu yaa nuu ñuꞌu i ma ja ka kaxtnuꞌu i sukan ka ndakani ka ndakaꞌvi ini i ma nkuu.
\m
\v 22 Kovaa ndijin chi káꞌan sa ja kivi ndakan Suꞌsi ma kuenda, te kaꞌvi‑ka xndoꞌo xneni ñaꞌa ya sana ñayii ñuu Tiro ma jiꞌin ñuu Sidón ma.
\m
\v 23 Te ndijin tna, ñayii ñuu Capernaum a, ¿ka jani ini ni ja ki ndoneꞌe ñukuun ñaꞌa Suꞌsi ma te jin nda koo ni onde andivi ma? ¡Ñaꞌa chi onde nuu kunu‑ka ma skee ñaꞌa ya! Vaa nute ñuu Sidón ma ni ka iyo milagru tnaꞌa ja ni ka iyo nuu ni a chi onde ndende kii ma ja jin ndakani jin ndakaꞌvi ini i te jin xndoo i ja uꞌvi ka saꞌa i ma nkuu, te ñuu yukan chi koo i onde vitna, te masu naa i nkuu.
\m
\v 24 Te káꞌan sa ja kivi ndakan Suꞌsi ma kuenda, te kaꞌvi‑ka jin ndoꞌo jin neni tna ndijin sana ñayii ñuu Sodoma ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Jín kinee o chii yugu Jesús ma te jin ndatatu o
\rem Vengan a mí y descansen
\r (Lc 10:21‑22)
\p
\v 25 Te ora yukan Jesús ma, jiñaꞌa ya nuu Yuva ya Suꞌsi ma:
\p ―‍Ndáchiñuꞌu ñaꞌa sa, Yuva sa, iya tátnuni andivi a jiꞌin nuu ñuꞌú a, vaa ni kaxtnuꞌu ni nuu ñayii ka ndakunitnuni ja ka jiniñuꞌu ñaꞌa i ma ndaka ja ñatuu ni kaxtnuꞌu ni nuu ñayii ka jani ini ja ka jini‑ka i te ka jakuꞌni‑ka ini i ma te ñatuu ka jiniñuꞌu ñaꞌa i ma.
\m
\v 26 Saa vi, Yuva sa, vaa sukan ni jani ini maa ni ja ko kuu ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 27 Sani te jiñaꞌa ya nuu ñayii ma:
\p ―‍Yuva sa ma, ni taa ya ndaka. Ñatuu na in jini ñaꞌa ja kúu sa Saꞌya ya a, yika‑ni ja maa ya ja kúu ya Yuva sa ma. Te ñatuu na in jini Yuva sa ma, yika‑ni ja maa sa ja kúu sa Saꞌya ya a, jiꞌin ñayii kúni sa ja kaxtnuꞌu sa na in kúu ya ma.
\p
\v 28 ’Neꞌe koo ni nuu iyo sa ya, ndaka ni ja ka ndoꞌo ka neni ni ja saꞌa ja iyo ñuu ñayivi a, te saꞌa maa sa ja jin ndatatu ni.
\m
\v 29 Jin kinee ni chii yugu sa a, te jin kutuꞌva ni sukan káxtnuꞌu sa a, vaa kaa kuee ini sa, te iyo sa ja koninisoꞌo sa nawa jin kaꞌan ni, sukan‑vaꞌa jin ndatatu ini anua ni a na tnundoꞌo tnuneni ka tnaꞌa ni.
\m
\v 30 Chukan kúu ja masu vee yugu sa a, te masu yii ja jin kinee ni chii yugu sa a ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\c 12
\s1 Jesús ma, ni kaxtnuꞌu ya nde a kanuu‑ka ja saꞌa o kivi ni tatnuni Suꞌsi ma ja ma jin satniñu ñayii ma
\rem Jesús es Señor del día de reposo
\r (Mr 2:23‑28; Lc 6:1‑5)
\p
\v 1 Te kivi yukan, in kivi ni tatnuni Suꞌsi ma ja ma jin satniñu ñayii ma kúu, te kuaꞌan Jesús ma in neꞌun itu. Te tee ka ndikin ya ma, ka kokon de, te ka tnuꞌu de yoko triu ma, te ka jaa de kuan koo de.
\m
\v 2 Te tee ka kuu fariseo ma chi ni ka jini de, te saꞌa ka jiñaꞌa de ya:
\p ―‍¡Kondeꞌya ni ja tee ka ndikin ñaꞌa maa ni a, ka saꞌa de ja masu kuu saꞌa o kivi ni tatnuni Suꞌsi ma ja ma jin satniñu o a! ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 3 Kovaa maa ya chi jiñaꞌa ya:
\p ―‍¿Ñatuu nama ni ka kaꞌvi ni sukan ni ka saꞌa David ma jiꞌin tee ka ndikin tnaꞌa jiꞌin de ma in jichi ma? Vaa ñatuu ndenu jin niꞌi de ja jin kaa de ma, te ka kokon xeen de ma.
\m
\v 4 Te ni kenda David ma veꞌe Suꞌsi ma, te ñatuu nawa iyo ja jin kaa de ma, te kuiti ni ka jaa de xtatila iyo nuu Suꞌsi ndija ma, te vitna ja maa‑ni tee ka kuu sutu ma kuu jin kaa ma.
\m
\v 5 ¿Te ñatuu nama ni ka kaꞌvi ni sukan ni tatnuni Moisés ma? Vaa ni tatnuni de ja kivi ni tatnuni Suꞌsi ma ja ma jin satniñu o ma, te tee ka kuu sutu ma ja ka jinukuechi de ini veñuꞌu kaꞌnu ma, kuu jin saꞌa maa de ja masu kuu jin saꞌa ñayii ma, te ñatuu na kuechi jin kuiso de ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 6 Te saꞌa jiñaꞌa tna ya:
\p ―‍Yaꞌa iyo sa, te saña chi kanuu‑ka sa sana veñuꞌu kaꞌnu ma.
\m
\v 7 Kovaa ndijin chi jâ ni ka xtekuechi ni tee ñatuu na ja uꞌvi ni ka saꞌa de ma, vaa ñatuu ka jakuꞌni ini ni nawa kúni kaꞌan tnuꞌu ndee nuu tnuꞌu Suꞌsi ma ja káꞌan saꞌa ma: “Masu kúni sa ja jin taa ni in kiti ja jin kaꞌmi ni nuu sa a. Suꞌva kúni sa ja na jin kundaꞌvi ini ni tnaꞌa ni ma.”
\m
\v 8 Vaa saña ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a, iyo sa ja tatnuni sa siki ja kivi ni tatnuni Suꞌsi ma ja ma jin satniñu ñayii ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 In kivi ni tatnuni Suꞌsi ma ja ma jin satniñu ñayii ma, ni ndasavaꞌa Jesús ma in tee ni yichi ndaꞌa de
\rem El hombre de la mano seca
\r (Mr 3:1‑6; Lc 6:6‑11)
\p
\v 9 Kuaꞌan Jesús ma, te ni kivi ya ini veñuꞌu luluu kátuu ñuu de ma.
\m
\v 10 Te yukan yinee in tee, te in ndaꞌa de ma chi ni yichi i. Te jaku tee ñatuu ka kunimani nuu Jesús ma, ka jitotnuni de ya, te saꞌa ni ka jikan‑tnuꞌu de ya:
\p ―‍¿Vaꞌa‑ni ja ndasavaꞌa o ñayii ma kivi ñatuu ka satniñu o ma? ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\m Sukan ni ka jiñaꞌa de, sukan‑vaꞌa xi ma kuu naxe jin xtekuechi de ya.
\p
\v 11 Kovaa Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍Te ndijin, nú in tnaꞌa maa ni ma, te iyo in‑ni ndikachi de ma, te kêe ti in yavi kivi ni tatnuni Suꞌsi ma ja ma jin satniñu o ma, kuiti kiꞌin de jin nu tava de ti.
\m
\v 12 ¿Te masu ndee yaꞌvi xeen‑ka in ñayii ma sana in ndikachi ma? Chukan kúu ja kuu jin saꞌa o ja vaꞌa kivi ni tatnuni Suꞌsi ma ja ma jin satniñu o ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 13 Sani te jiñaꞌa ya tee ni yichi ndaꞌa ma:
\p ―‍Ndaskuili ni ndaꞌa ni a ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p Te tee yukan chi ni ndaskuili de ndaꞌa de ma, te ni nduvaꞌa sukan iyo vaꞌa in‑ka ndaꞌa de ma.
\m
\v 14 Kovaa nuu ni ka nde koo tee ka kuu fariseo ma, te ni ka kejaꞌa de ka ndatnuꞌu tnaꞌa de naxe jin kaꞌni de Jesús ma.
\s1 Jesús ma kúu iya ni kaji maa Suꞌsi ma ja kaxtnuꞌu ya naxe jani ini maa Suꞌsi ma
\rem El siervo escogido
\p
\v 15 Te ni jini Jesús ma sukan ka ndatnuꞌu de ma, te chukan kúu ja ni kee siin ya, te kuaꞌan ya in‑ka ichi. Te ni ka ndikin ñaꞌa kuaꞌa xeen ñayii, te ni ndasavaꞌa ya ndaka ñayii ka kuꞌu ma.
\m
\v 16 Te ni tatnuni ya nuu i ja máko jin kaꞌan i ja sukan ni saꞌa ya ma, sukan‑vaꞌa ñatuu na in kuni.
\m
\v 17 Sukan ni saꞌa ya, sukan‑vaꞌa ko kuu sukan ni kaꞌan Isaías tee ni yo ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni yo waꞌa Suꞌsi ma nuu saꞌa ni kaꞌan de ma:
\q1
\v 18 Iya yaꞌa kúu iya jinukuechi nuu sa a, te ni kaji sa ya,
\q1 te kútoo sa ya, te játna ini sa sukan saꞌa ya ma.
\q1 Te Xtumani maa sa a koo jiꞌin ya,
\q1 te kaxtnuꞌu ya nuu ñayii masu ñuu Israel ya ka kuu i ma
\q1 sukan ndakan ndaa sa kuenda nuu ñayii ma.
\q1
\v 19 Te masu kanaa ya jiꞌin ñayii ma, te ni masu kayuꞌu ya nuyaꞌvi ma,
\q1 sukan‑vaꞌa ñatuu na in kuni.
\q1
\v 20 Masu kaꞌnu ya ndoo yi kueꞌe ja sani te tnaꞌnu tnu ma,
\q1 ni masu ndaꞌva ya ñuꞌu viviꞌi‑nka‑ni nduꞌva i ja sani te ndaꞌva i ma,
\q1 nú masu ja onde ko kuu sukan káꞌan tnuꞌu ndaa tnuꞌu ndija ya ma,
\q1 te kundee ya nuu ja uꞌvi ma.
\q1
\v 21 Te ñayii masu ñuu Israel ka kuu i ma, jin kukanu ini i maa ya.
\m Saꞌa ni kaꞌan tee kúu Isaías ma.
\s1 Ni kaxtnuꞌu Jesús ma naxe ndoꞌo ñayii káꞌan ndevaꞌa ja kuu Xtumani Ndios ma
\rem La blasfemia contra el Espíritu Santo
\r (Mr 3:20‑30; Lc 11:14‑23; 12:10)
\p
\v 22 Sani te ni ka kenda koo i nuu ya ma jiꞌin in tee yinee ñaꞌa in tachi, te ni saꞌa i ja ni ndukuaa de, te káꞌan titete de. Te Jesús ma, ni keneꞌe ya tachi ma, te ni ndasavaꞌa ya de, te ni kuu ni ndakondeꞌya de, te ni kuu ni ndakaꞌan vaꞌa de.
\m
\v 23 Te ndaka ñayii ma, ni ka saꞌvi‑nka ini i ja sukan ni kuu ma, te ka kaꞌan i:
\p ―‍Tee yaꞌa, ¿masu Saꞌya tata tee kúu David ma kúu de? ―‍ka kuu i ka kaꞌan i.
\p
\v 24 Kovaa ni ka jinisoꞌo tee ka kuu fariseo ma sukan ni saꞌa ya ma, te ka kaꞌan de:
\p ―‍Tee yaꞌa chi masu maa de kéneꞌe tachi ma ini anua ñayii ma. Chi Beelzebú suchi tátnuni nuu ndaka‑ka tachi ma kúu suchi waꞌa tee yaꞌa tnuꞌu ndee tnuꞌu ndatnu ja kéneꞌe de tachi ma ―‍ka kuu de ka kaꞌan de.
\p
\v 25 Kovaa Jesús ma chi ni jinitnuni ya sukan ka jani ini de ma, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Vaa nú in ñuu, te ka iyo nanimaa ñayii ka ndakiti ini nuu tnaꞌa ma, te ¿naxe kuu jin koo kaꞌnu ndaka i ma? Te suni maa i kúu jiꞌin ñayii ka iyo in‑ni veꞌe ma, te nú jin ko ndakiti ini nuu tnaꞌa i ma, te ¿naxe kuu jin koo kaꞌnu ndaka i?
\m
\v 26 Sukan tna kúu tachi ma, nuna keneꞌe i tnaꞌa maa i ma ini anua ñayii ma chi masu kundee i tatnuni i nuu ñayii ma, sukan kúni i ma.
\p
\v 27 ’Te nú sukan ka kaꞌan ni ja saꞌa saña, ¿te tee ka ndikin ñaꞌa ndijin a, na in waꞌa tnuꞌu ndee tnuꞌu ndatnu ja ka keneꞌe de tachi ma? Maa de na jin ndakaꞌan, vaa nú Suꞌsi ma waꞌa tnuꞌu ndee tnuꞌu ndatnu ja ka saꞌa de sukan ma, chi ndátuu ja ndijin chi masu ka jini ni ja ka kaꞌan ni a.
\m
\v 28 Kovaa maa Xtumani Ndios ma táa tnuꞌu ndee tnuꞌu ndatnu ja kéneꞌe sa tachi ma. Te saꞌa, te jin kuni ni ja jâ ni kenda ja tátnuni Suꞌsi ma.
\p
\v 29 ’Ñatuu ni‑in ñayii ja kuu kivi i ini veꞌe kaꞌnu nevaꞌa in tee ndatnu xeen te ndaxtandee i nawa ni sakuiꞌna tee ndatnu xeen ma, nú masu ja xinañuꞌu‑ka kuꞌni i de. Te onde sukan, sana kuu ndaxtandee i nawa ni sakuiꞌna de ma. Sukan ndáxtandee sa ñayii ni sakuiꞌna ñaꞌa tachi ma.
\p
\v 30 ’Chukan kúu ja nú na in ñatuu iyo jiꞌin sa chi ñatuu kúnimani i nuu sa, te nú na in ñatuu ndáxtutu jiꞌin sa, chi suꞌva jatenuu i.
\p
\v 31 ’Chukan kúu ja káꞌan sa: Suꞌsi ma chi sakanu ini ya ndaka kuechi ñayii ma jiꞌin ndaka ja uꞌvi ka kaꞌan i ma, nuna jin ndakani jin ndakaꞌvi ini i. Kovaa ñayii ka kaꞌan ndevaꞌa ja kuu Xtumani Ndios ma chi masu sakanu ini ya i.
\m
\v 32 Te Suꞌsi ma, sakanu ini ya nuu ñayii ka kaꞌan ndevaꞌa ja kuu saña ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a, kovaa masu sakanu ini ya ñayii káꞌan ndevaꞌa ja kuu Xtumani Ndios ma, ni a tiempu yaꞌa ni a kivi kiꞌin o ma.
\p
\v 33 ’Chukan kúu ja jin ndasaꞌa maa ni kuenda. Vaa nú yutnu kuiꞌi vaꞌa kúu tnu, chi waꞌa tnu ndeꞌya vaꞌa. Te nú masu yutnu kuiꞌi vaꞌa kúu tnu, te masu kuaꞌa tnu ndeꞌya vaꞌa. Chukan kúu ja onde kuun ndeꞌya tnu ma, te kuni o nú yutnu kuiꞌi vaꞌa kúu tnu xi ñaꞌa.
\m
\v 34 ¡Kovaa ndijin chi saꞌya tata koo ma ka kuu ni! Vaa ini anua ni a ka ñuꞌu chitu ja uꞌvi, te chukan kúu ja masu kuu jin kaꞌan ni tnuꞌu vaꞌa. Vaa ja ñuꞌu chitu ini anua o ma kúu ja káꞌan yuꞌu o a.
\m
\v 35 Vaa ñayii vaꞌa ma, ka kaꞌan i tnuꞌu vaꞌa, vaa tnuꞌu vaꞌa ka ñunee ini anua i ma. Te ñayii ka kaꞌan ja uꞌvi ma, sukan ka kaꞌan i, vaa ja uꞌvi ma ka ñunee ini anua i ma.
\p
\v 36 ’Káꞌan sa nuu ni ja kivi kaꞌnde Suꞌsi ma tniñu ñayii ma, chi ndakan ya kuenda ndaka tnuꞌu ni ka kaꞌan ndevaꞌa ñayii ma.
\m
\v 37 Vaa ja tnuꞌu káꞌan ni ma, te ndatuu maa ni nú ñayii saꞌa ja vaꞌa kúu ni te koo vaꞌa ni xi ñayii saꞌa ja uꞌvi kúu ni te ndachunaa maa ni ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Ñayii masu ka saꞌa ja vaꞌa ma, ni ka jikan i in milagru
\rem La generación perversa demanda señal
\r (Lc 11:29‑32)
\p
\v 38 Sani te jaku tee ka skuaꞌa tnuꞌu ni yo ndakaxtnuꞌu Moisés ma jiꞌin tee ka kuu fariseo ma, ka jiñaꞌa de:
\p ―‍Teskuaꞌa, ka kuni sa ja na saꞌa ni in milagru ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 39 Kovaa Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍Ñayii tiempu yaꞌa, masu ka saꞌa i ja vaꞌa. Ka jikan i in milagru, kovaa masu kuaꞌa Suꞌsi ma milagru ka jikan i ma, vaa jâ ni ka jini i milagru ni saꞌa ya jiꞌin Jonás tee ni yo ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni yo waꞌa Suꞌsi ma.
\m
\v 40 Vaa sukan ni kuu Jonás ma ja uni kivi nduu ñuu ni ñunee de chii tiaka kaꞌnu ma, te sukan tna ko kuu saña ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a chi uni kivi nduu ñuu kinee sa chii ñuꞌú a, te sani te ndateku sa, kovaa ni a sukan, ma jin kandija ñaꞌa ñayii tiempu yaꞌa.
\m
\v 41 Chukan kúu ja kivi ndakan Suꞌsi ma kuenda nuu ñayii tiempu yaꞌa, te ñayii ñuu Nínive ma, jin ndokuiñi i, te jin ndaxtekuechi i ñayii tiempu yaꞌa, chi vaa maa i chi kivi ni kaxtnuꞌu Jonás ma tnuꞌu Suꞌsi ma, te nuu ni ka jinisoꞌo i sukan ni kaxtnuꞌu de ma chi ni ka ndakani ni ka ndakaꞌvi ini i, te ni ka xndoo i ja uꞌvi ni ka yo saꞌa i ma, te ni ka ndandikin i Suꞌsi ndija ma. Te vitna chi yaꞌa iyo iya kanuu‑ka sana Jonás ma, kovaa masu na in ndí ini ja kandija i ja káꞌan ya a.
\m
\v 42 Te suni sukan saꞌa tna ñaꞌa ni yo kuu reina ni yo tatnuni in ñuu jika ichi nuu vee ma, vaa kivi yukan chi ndokuiñi ña nuu ñayii tiempu yaꞌa, te ndaxtekuechi ña i, vaa ñaꞌa yaꞌa chi jika xen‑xeen onde nuu ni kee ña ni kii ña ma, sukan‑vaꞌa koninisoꞌo ña tnuꞌu ndichi ni yo kaꞌan Salomón ma te saꞌa ña ja vaꞌa ma. Kovaa vitna chi yaꞌa iyo iya kanuu‑ka sana tee ni yo kuu Salomón ma, te masu na in ndí ini ja kandija i ja káꞌan ya a ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Sukan saꞌa tachi ma nuna ndakokuiñi i ini anua ñayii nuu ni kee i ma
\rem El espíritu inmundo que vuelve
\r (Lc 11:24‑26)
\p
\v 43 Sani te jiñaꞌa tna Jesús ma:
\p ―‍Ñayii kandija ñaꞌa ma te kukanu ini ñaꞌa i ma chi tachi ni yo ñunee ini anua i ma chi kée i, te kuaꞌan vee i nuu yichi ma kúu i, te ndánduku i ndenu ndatatu i. Kovaa nú ñatuu níꞌi i ma,
\m
\v 44 te jani ini i: “Ndakokuiñi o veꞌe nuu ni kee o ma.” Te nú ni ndenda i, te ni ndaniꞌi i ini anua ñayii ma ja sukan kaa in veꞌe nuu jâ ni ndaxtaa jâ ni nduvivii, sukan kaa, kovaa nune, vaa ñatuu nde ndí ini i ja saꞌa i sukan kúni Suꞌsi ma.
\m
\v 45 Sani te tachi ma, kiꞌin i jin nu xtutu i uja‑ka tachi kaꞌvi‑ka ka saꞌa i sana maa i ma, te jin ndivi koo tutu ndaka i ja jin koo i ini anua ñayii yukan, te suꞌva kaꞌvi‑ka nduu ñayii yukan sana sukan ni yo kuu i onde xinañuꞌu ma. Te sukan jin ndoꞌo ñayii tiempu yaꞌa, vaa ndimaa ja uꞌvi ka kuni i ja jin saꞌa i, te vitna ja jâ ni ka jini i ja ndaa ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Ni kaꞌan Jesús ma nde ñayii kúu siꞌi ya jiꞌin ñani ya jiꞌin kuꞌva ya
\rem La madre y los hermanos de Jesús
\r (Mr 3:31‑35; Lc 8:19‑21)
\p
\v 46 Nuu yikuu Jesús ma káxtnuꞌu ya nuu ñayii ma, te ichi keꞌe ma ka ndetu siꞌi ya ma jiꞌin ñani ya ma, te ka kuni i ja jin ndatnuꞌu i jiꞌin ya.
\p
\v 47 Te in ñayii ma, ni jan kuñaꞌa i Jesús ma:
\p ―‍Siꞌi ni ma jiꞌin ñani ni ma, ka iyo i keꞌe ma, te ka kuni i ja jin ndatnuꞌu i jiꞌin ni ―‍kúu i jiñaꞌa i.
\p
\v 48 Kovaa Jesús ma, ni ndakoneꞌe ya, te jiñaꞌa ya nuu ñayii ni jan kaxtnuꞌu nuu ya ma:
\p ―‍¿Na in kúu siꞌi sa ma jiꞌin ñani sa ma, jani ini ni? ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 49 Te ni skuili ya ndaꞌa ya ichi nuu ka iyo ñayii ka ndikin ya ma, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Maa ñayii yaꞌa ka kuu siꞌi sa jiꞌin ñani sa,
\m
\v 50 chi vaa ndevaꞌa‑ni ñayii ja saꞌa i sukan játna ini Yuva sa iya iyo andivi ma, ñayii yukan kúu ñani sa ma, jiꞌin kuꞌva sa ma, jiꞌin siꞌi sa ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\c 13
\s1 Ni kaꞌan Jesús ma in tnuꞌu vijin tee ni saka triu ma
\rem La parábola del sembrador
\r (Mr 4:1‑9; Lc 8:4‑8)
\p
\v 1 Te maa kivi yukan ni ndee Jesús ma veꞌe ma, te ni jaꞌan ya ichi yuꞌu mar ma, te ni jinkoo ya.
\m
\v 2 Te ni ka ndututu kuaꞌa xeen ñayii, te chukan kúu ja ni kaa Jesús ma in nuu barcu iyo nuu ndute ma, te ni jinkoo ya, te ka iyo ñayii ma yuꞌu ndute ma.
\m
\v 3 Te ni kejaꞌa ya kuaꞌa tnuꞌu vijin ni kaꞌan ya, te in tnuꞌu vijin yaꞌa ni kaꞌan ya, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Jin koninisoꞌo ni ja káꞌan sa a. In tee, ni kee de kuan saka de triu.
\m
\v 4 Te ja ni saka de ma, jaku ni ka jinkava ichi jika de ma, te ni ka kenda koo lasaa ma, te ni ka jaa ti.
\m
\v 5 Te jaku‑ka ni ka jinkava neꞌun yuu ma, nuu masu iyo kokon ñuꞌú ma. Triu yukan chi ni ka jite yachi i, chi vaa masu ñuꞌú kokon ni ka niꞌi i ma.
\m
\v 6 Kovaa nuu ni jinu kandii ma, te ni ka kayu i, te ni ka yichi i, chi vaa masu ni ka niꞌi yoꞌo vaꞌa i.
\m
\v 7 Te jaku‑ka triu ma ni ka jinkava neꞌun iñu ma, te ni ka jaꞌnu iñu ma, te ni ka skueꞌne i triu ma. Te chukan kúu ja ñatuu ni ka kuu triu ma.
\m
\v 8 Kovaa jaku tnaꞌa ja ni ka jinkava nuu ñuꞌú vaꞌa ñuꞌú kokon ma, te triu yukan chi ni ka jaꞌnu i, te naꞌnu naꞌnu yoko ni ka kana koo i, te ni ka chitu vaꞌa i chi sava yoko i ma ni ka chitu cientu triu, te sava yoko i ma chi uni xiko (60), te sava‑ka yoko i ma oko uxi (30) triu ni ka chitu i.
\m
\v 9 Nde ni iyo soꞌo ja koninisoꞌo ni, te koninisoꞌo vaꞌa ni ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Ni kaxtnuꞌu Jesús ma navaꞌa ni kaꞌan ya tnuꞌu vijin ma
\rem Propósito de las parábolas
\r (Mr 4:10‑12; Lc 8:9‑10)
\p
\v 10 Te ni ka jan tuꞌva tee ka ndikin ya ma, te ni ka jiñaꞌa de ya:
\p ―‍¿Navaꞌa káꞌan ni tnuꞌu vijin nuu ñayii ma? ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 11 Te ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍Suꞌsi ma, jâ ni kaxtnuꞌu ya nuu ndijin naxe tatnuni ya ma. Kovaa nuu ñayii ñatuu ka kandija ya ma chi ñatuu.
\m
\v 12 Vaa ñayii nevaꞌa kuaꞌa‑ka ja vii ja luu ni skutaꞌvi ñaꞌa Suꞌsi ma chi suꞌva niꞌi kuaꞌa‑ka i, kovaa ñayii ñatuu nawa nevaꞌa i ma chi suꞌva xtandiyo ya onde jaku ja nevaꞌa i ma.
\m
\v 13 Chukan kúu ja tnuꞌu vijin káꞌan sa nuu i ma, vaa visi ka ndeꞌya i, kovaa ñatuu ka jini i, te visi ka jinisoꞌo i, kovaa ñatuu ka jakuꞌni ini i.
\m
\v 14 Te ka ndoꞌo i ndaka sukan ni kaꞌan tee kúu Isaías tee ni yo ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni yo waꞌa Suꞌsi ma:
\q1 Jin koninisoꞌo ni, kovaa masu jin jakuꞌni ini ni.
\q1 Te jin kondeꞌya ni, kovaa masu jin kuni ni.
\q1
\v 15 Vaa ini anua ñayii yaꞌa chi ni ka ndukaji,
\q1 te soꞌo i ma ni ka nduvee,
\q1 te nduchinuu i ma chi ni ka ndandesi,
\q1 sukan‑vaꞌa ma kuu jin kondeꞌya i jiꞌin nduchinuu i ma,
\q1 te ma jin koninisoꞌo i jiꞌin soꞌo i ma,
\q1 te ma jin jakuꞌni ini i ma,
\q1 te ma jin ndasama ja ka jani ini i ma,
\q1 te ma jin nduvaꞌa i.
\p
\v 16 ’Kovaa ndijin chi ja vavaꞌa ka kuu nduchinuu ni a, vaa ka jini i, te ja vavaꞌa ka kuu soꞌo ni a, vaa ka jinisoꞌo i.
\m
\v 17 Vaa ja ndaa káꞌan sa ja kuaꞌa tee ni ka yo ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni yo waꞌa Suꞌsi ma, jiꞌin ñayii ni ka yo saꞌa ja vaꞌa ma, ni ka yo kuni i ja jin kondeꞌya i ja ka ndeꞌya ni a, kovaa ñatuu ni ka jini i, te ni ka yo kuni i ja jin koninisoꞌo i ja ka ninisoꞌo ni a, kovaa ñatuu ni ka jinisoꞌo i ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Ni kaxtnuꞌu Jesús ma nawa kúni kaꞌan tnuꞌu vijin tee ni saka triu ja ni kaꞌan ya ma
\rem Jesús explica la parábola del sembrador
\r (Mr 4:13‑20; Lc 8:11‑15)
\p
\v 18 Te jiñaꞌa Jesús ma:
\p ―‍Chukan kúu ja jin koninisoꞌo ni, te káxtnuꞌu sa nawa kúni kaꞌan tnuꞌu tee ni saka triu ma.
\m
\v 19 Te ñayii ka jinisoꞌo tnuꞌu sukan tátnuni Suꞌsi ma, te nú ñatuu ka ndi ini i ja jin jakuꞌni vaꞌa ini i ma, te kénda tachi ma, te xtandiyo i tnuꞌu ni jakun‑nee ini anua ñayii ma. Ñayii yaꞌa ka kuu sukan ka kuu triu ni ka jinkava ichi ma.
\m
\v 20 Te jaku ñayii ma chi sukan ka kuu triu ni ka jinkava neꞌun yuu ma ka kuu i. Vaa ka jinisoꞌo i tnuꞌu vii tnuꞌu vaꞌa ya ma, te sii ini ka ninisoꞌo i.
\m
\v 21 Kovaa ñatuu ka niꞌi yoꞌo vaꞌa i, te ñatuu kuu jin konukuiñi vaꞌa i. Te nú ka ndoꞌo ka neni i, xi jin sondikin ñaꞌa i ja kuechi tnuꞌu vii tnuꞌu vaꞌa Suꞌsi ma, sani te ka xndoo i te ñatuu ka kandija‑ka i sukan káꞌan ya ma.
\m
\v 22 Jaku‑ka ñayii ma chi sukan ka kuu triu ni ka jinkava neꞌun iñu ma ka kuu i. Ka jinisoꞌo i tnuꞌu vii tnuꞌu vaꞌa ma, kovaa ndaka tniñu iyo ñuu ñayivi yaꞌa, ka xndi ini xeen ñaꞌa i, te ka ndi ini xeen i ja jin koo xuꞌun i, te ndaka chaꞌa, kívi ñaꞌa i te xndaꞌvi ñaꞌa i, te ka ndunaa i tnuꞌu vii tnuꞌu vaꞌa ya ma, te chukan kúu ja ñatuu kuu ja jin saꞌa i sukan kúni Suꞌsi ma.
\m
\v 23 Kovaa in jichi‑ka ñayii ma chi ka jinisoꞌo i tnuꞌu vii tnuꞌu vaꞌa ya ma, te ka kandija i, te vivii ka saꞌa i sukan kúni Suꞌsi ma. Te ñayii yaꞌa chi sukan ka kuu triu ni ka jinkava nuu ñuꞌú vaꞌa ma, sukan ka kuu i. Vaa jaku i ma ka kuu sukan ka kuu yoko triu ja ni ka waꞌa i cientu triu ma, te jaku‑ka i ma ka kuu sukan ka kuu yoko ni ka waꞌa uni xiko (60) triu ma, te jaku‑ka i ma ka kuu sukan ka kuu yoko ni ka waꞌa oko uxi (30) triu ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Ni kaꞌan Jesús ma in tnuꞌu vijin triu ma jiꞌin yiꞌi ma
\rem La parábola del trigo y la cizaña
\p
\v 24 Ni kaꞌan ya in‑ka tnuꞌu vijin, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Sukan tátnuni Suꞌsi iya iyo andivi ma, inuu kúu i jiꞌin in tee ni saka ini itu de ma triu vaꞌa.
\m
\v 25 Te nani kixi de ma, ni kii suchi ñatuu kétnaꞌa ini jiꞌin de ma, te ni xsiava i ndikin yiꞌi neꞌun triu ma, te kuaꞌan i.
\m
\v 26 Te nuu ni jite triu ma te ve kuaꞌnu i ma, sani te ni jite tna yiꞌi ma.
\m
\v 27 Te tee ka jinukuechi nuu tee xi‑itu ma, ni ka kenda koo de, te ka jiñaꞌa de: “Señor, ¿masu triu vaꞌa ni saka ni ini itu ni ma? ¿Te navaꞌa ni ka jite kuaꞌa yiꞌi ma?”, ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\m
\v 28 Te maa tee xi‑itu ma jiñaꞌa: “In suchi ñatuu kétnaꞌa ini jiꞌin sa ni saꞌa saꞌa.” Te ka jiñaꞌa tee ka jinukuechi nuu de ma: “¿Kúni ni ja jin koo sa jin tnuꞌu sa?”, ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\m
\v 29 Te jiñaꞌa de: “Ñaꞌa. Nú ñaꞌa, te ja jin tnuꞌu ni yiꞌi ma, te nasa jin tnuꞌu tna ni triu sa ma.
\m
\v 30 Jin kuaꞌa ni tnuꞌu, te jin kuaꞌnu kaa maa i te onde kivi jin ndaxtutu o triu ma, te kuñaꞌa sa tee jin kaꞌnde ma: Jin ndaxtutu ni xinañuꞌu‑ka yiꞌi ma, te in nuꞌni in nuꞌni jin kuꞌni ni, sukan‑vaꞌa jín kayu i. Kovaa triu ma chi jin ndaxtutu ni, te jin ndatnaa vaꞌa ni.” Saꞌa kuñaꞌa tee xi‑itu ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Ni kaꞌan Jesús ma in tnuꞌu vijin in ndikin tnu mostaza
\rem La parábola de la semilla de mostaza
\r (Mr 4:30‑32; Lc 13:18‑19)
\p
\v 31 Te ni kaꞌan Jesús ma in‑ka tnuꞌu vijin, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Sukan kúu in ndikin tnu mostaza, sukan ko kuu ja tatnuni Suꞌsi iya iyo andivi ma. Te in tee, ni tnii de ndikin tnu mostaza ma, te ni skee de itu de ma.
\m
\v 32 Te ndikin ma chi in ja luluu tiꞌi‑ni kúu i neꞌun ndaka‑ka ndikin iyo ñuu ñayivi a, kovaa nuu ni jite i ma, te ni jaꞌnu in yutnu kuiꞌi, te kúu sukun sukun tnu, te suu tnu sukun xeen‑ka sana ndaka‑ka ja ka sunkoo ñayii ma nuu huerta i ma, te lasaa ka ndava andivi ma chi kuu jin saꞌa ti taka ti neꞌun ndaꞌa tnu ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Ni kaꞌan Jesús ma in tnuꞌu vijin levadura ma
\rem La parábola de la levadura
\r (Lc 13:20‑21)
\p
\v 33 Te ni kaꞌan Jesús ma in‑ka tnuꞌu vijin, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Sukan saꞌa levadura ma, sukan ko kuu nuu tatnuni Suꞌsi ma. Vaa nú in ñaꞌa, ni sakanuu ña levadura ma jiꞌin uni jichi ñujan triu ma, te levadura ma ni‑kaꞌnu kivi i, onde kundee i xsjaa i ni‑kaꞌnu ñujan ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Ni yo kaꞌan Jesús ma tnuꞌu vijin ma nuu ñayii ñatuu ka jan‑taꞌvi sii ini tnuꞌu ya ma
\rem El uso que Jesús hacía de las parábolas
\r (Mr 4:33‑34)
\p
\v 34 Te ni kaꞌan Jesús ma ndaka tnuꞌu vijin yaꞌa nuu ñayii ma. Te ni‑in tnuꞌu ni yo kaꞌan ya ma ñatuu ni yo kaxtnuꞌu ndijin ya, suꞌva ndimaa tnuꞌu vijin ni yo kaꞌan ya.
\m
\v 35 Te sukan ni yo saꞌa ya, sukan‑vaꞌa ko kuu ndaka sukan ni kaꞌan tee ni yo ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni yo waꞌa Suꞌsi ma:
\q1 Kaꞌan sa tnuꞌu vijin nuu ñayii ma.
\q1 Kaxtnuꞌu sa tnuꞌu ka iyo yuꞌu onde nuu ni saꞌa Suꞌsi ma ñuu ñayivi ya,
\m ‍kúu de káꞌan de.
\s1 Ni kaxtnuꞌu Jesús ma nawa kúni kaꞌan tnuꞌu vijin triu ma jiꞌin yiꞌi ma
\rem Jesús explica la parábola de la cizaña
\p
\v 36 Sani te ni ndakuan‑taꞌvi Jesús ma ñayii ma, te ni ndivi ya ini veꞌe ma. Te ni ka jan tuꞌva ñaꞌa tee ka ndikin ya ma, te ka jiñaꞌa de:
\p ―‍Ndakaxtnuꞌu ni nawa kúni kaꞌan tnuꞌu vijin ja ni kaꞌan ni ja kuu yiꞌi ni kana itu triu ma ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 37 Te ni ndakoneꞌe ya, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Tee ni saka triu ma kúu saña, ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a.
\m
\v 38 Te itu ma kúu ñuu ñayivi a. Te triu vaꞌa ma ka kuu ñayii jin kivi koo nuu tatnuni Suꞌsi ma, te yiꞌi ma ka kuu ñayii ka saꞌa sukan kúni tachi ma.
\m
\v 39 Te suchi ni xsiava ndikin yiꞌi ma kúu tachi ma, te kivi jin ndaxtutu ñayii ma kúu kivi xnaa Suꞌsi ma ñuu ñayivi a. Te ñayii jin ndaxtutu ma ka kuu ángel ma.
\m
\v 40 Te sukan jin ndaxtutu i yiꞌi ma te jin kaꞌmi i nuu ñuꞌu ndúꞌva ma, sukan ko kuu kivi naa ñuu ñayivi a.
\m
\v 41 Te maa sa ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a, tetniñu sa ángel sa ma, te jin ndaxtutu i ndaka ñayii ni ka yo saꞌa ja uꞌvi ma te ni ka yo skaꞌan i ñayii ma ja jin saꞌa tna i ja uꞌvi ma, sukan‑vaꞌa ma jin koo‑ka i nuu tatnuni sa ma.
\m
\v 42 Te jin tnaa i ñayii yukan ma nuu káyu kóko ñuꞌu iꞌni ma, vaa yukan kúu nuu jin ndandaꞌyu i, te jin ndakandiꞌi jin ndakandiꞌi i nuꞌu i ma ja jin ndoꞌo jin neni i ma.
\m
\v 43 Sani te ñayii ka saꞌa ja vaꞌa ma, vivii jin konaꞌa i nuu tatnuni Yuva o Suꞌsi ma, sukan yéꞌe niꞌni kandii ma, sukan jin konaꞌa i.
\p ’Te nde ni iyo soꞌo ja koninisoꞌo ni, te koninisoꞌo vaꞌa ni.
\s1 Ni kaꞌan Jesús ma in tnuꞌu vijin siki in ja ndee yaꞌvi xeen ja yinee yuꞌu i ini itu ma
\rem El tesoro escondido
\p
\v 44 ’Te suni nuu tatnuni Suꞌsi ma kúu sukan kúu in ja ndee yaꞌvi xeen, te yinee yuꞌu i ini itu ma. Chukan kúu ja in tee, ni ndaniꞌi de ja ndee yaꞌvi xeen yinee ini itu yukan ma, te ni ndachuꞌu vaꞌa‑ka de, te ni jaꞌan sii ini de ni jan nu xiko de ndaka ja nevaꞌa de ma, te ni ndakuaan de ñuꞌú yukan.
\s1 Ni kaꞌan Jesús ma in tnuꞌu vijin siki yuu vivii nani perla ma
\rem La perla de gran precio
\p
\v 45 ’Te suni inuu kúu nuu tatnuni Suꞌsi ma jiꞌin in tee ndákuaan yuu vivii nani perla ma te ndáxiko de ma.
\m
\v 46 Te ni ndaniꞌi de in perla vivii xeen‑ka kaa, te suni ni jaꞌan de, te ni ndaxiko de ndaka ja nevaꞌa de ma, te ni jaan de perla vivii‑ka kaa ma.
\s1 Ni kaꞌan Jesús ma in tnuꞌu vijin siki ñunu táva tiaka ma
\rem La red
\p
\v 47 ’Te suni sukan kúu in ñunu táva tiaka ma, sukan kúu nuu tatnuni Suꞌsi ma, vaa ni ka skee i ñunu ma nuu mar ma, te ni ka jakun‑nee ndaka jichi tiaka ma.
\m
\v 48 Te nuu jâ ni chitu ñunu ma, te ni ka ndatava i. Te ni jan koo i yuꞌu ndute ma, te ni ka ndakaji i tiaka vaꞌa ma, te ni ka ndatnaa i ti nuu chika ma. Te kiti masu ka iyo vaꞌa ma, ni ka skana i ti.
\m
\v 49 Te suni sukan ko kuu kivi naa ñuu ñayivi a chi kenda koo ángel ma, te jin ndaxtutu i ndaka ñayii ka saꞌa ja uꞌvi ma neꞌun ñayii ka saꞌa ja vaꞌa ma.
\m
\v 50 Te jin skee i ñayii ni ka yo saꞌa ja uꞌvi ma nuu káyu kóko ñuꞌu iꞌni ma, te jin ndandaꞌyu i, te jin ndakandiꞌi jin ndakandiꞌi i nuꞌu i ma ja jin ndoꞌo jin neni i ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Ni kaꞌan Jesús ma in tnuꞌu vijin siki ja jaa ma jiꞌin ja jâ ni kuu kii‑ka iyo ma
\rem Tesoros nuevos y viejos
\p
\v 51 Te Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍¿Ni ka jakuꞌni ini ni ndaka ja káꞌan sa a? ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p Te maa de ni ka ndakoneꞌe:
\p ―‍Ni ka jakuꞌni ini sa, Señor ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 52 Te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Chukan kúu ja ndaka tee ka skuaꞌa tnuꞌu ni tatnuni Moisés ma, te nuna jin kutuꞌva‑ka de sukan tátnuni Suꞌsi iya iyo andivi ma, te jin ko kuu de sukan kúu in tee vaꞌa in tee ndichi jito vaꞌa ñayii ka iyo veꞌe de ma, te kéneꞌe de ja vavaꞌa nevaꞌa de ma, ja jaa ma jiꞌin ja jâ ni kuu kii‑ka iyo ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Ñayii ka iyo ñuu maa Jesús ma chi masu nde ka kandija i ya
\rem Jesús en Nazaret
\r (Mr 6:1‑6; Lc 4:16‑30)
\p
\v 53 Te nuu ni jinu ni kaꞌan Jesús ma tnuꞌu vijin yaꞌa, te kuan noꞌo ya.
\m
\v 54 Nuu ni ndenda ya ma, te ni kejaꞌa ya káxtnuꞌu ya tnuꞌu ya ma nuu ñayii ka iyo ini in veñuꞌu luluu ma. Te ni ka saꞌvi‑nka ini i, te ka jikan‑tnuꞌu tnaꞌa i:
\p ―‍¿Ndenu ni kutuꞌva suchi yaꞌa ndaka tnuꞌu ndichi káꞌan i a jiꞌin milagru saꞌa i a?
\m
\v 55 ¿Masu suchi yaꞌa kúu saꞌya carpinteru ma? ¿Masu siꞌi i kúu ñaꞌa nani María ma? ¿Te masu ñani i ka kuu Santiago ma, José ma, Simón ma, jiꞌin Judas ma?
\m
\v 56 ¿Te masu yaꞌa ka iyo tna kuꞌva i a neꞌun ndaka o a? ¿Ndenu ni kutuꞌva i ndaka chaꞌa ja káꞌan i a jiꞌin ja saꞌa i a? ―‍ka kuu ñayii ma ka kaꞌan i.
\p
\v 57 Te ni ka ndakiti ini i ja káꞌan ya ma. Kovaa jiñaꞌa Jesús ma:
\p ―‍Ni‑kaꞌnu ñuu ñayivi a chi ka chiñuꞌu i in tee ndákaxtnuꞌu tnuꞌu ni waꞌa Suꞌsi ma, kovaa ñuu maa de ma jiꞌin ñayii veꞌe de ma, masu na nde ka chiñuꞌu i de. Te sukan ka saꞌa ñaꞌa ni vitna ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 58 Te ñatuu ni saꞌa ya kuaꞌa milagru vaa yukan chi masu nde ka kandija i ya ma.
\c 14
\s1 Sukan ni ka jaꞌni i Juan tee skuandute ñayii ma
\rem Muerte de Juan el Bautista
\r (Mr 6:14‑29; Lc 9:7‑9)
\p
\v 1 Te kivi yukan Herodes tee kúu tetrarca ma, ni jinisoꞌo de ja sukan saꞌa Jesús ma.
\m
\v 2 Te jiñaꞌa de nuu tee ka jinukuechi nuu de ma:
\p ―‍Tee yaꞌa kúu Juan tee skuandute ñayii ma, te ni ndateku de neꞌun ñayii ni ka jiꞌi ma, te chukan kúu ja iyo tnuꞌu ndee tnuꞌu ndatnu nuu de a ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 3 Vaa Herodes ma kúu tee ni tnii Juan ma, te ni juꞌni de Juan ma jiꞌin yoꞌo kaa, te ni chinee de tee ma vekaa ma, ja kuechi ñaꞌa kúu Herodías ma, ñasiꞌi ñani de tee kúu Felipe ma.
\m
\v 4 Vaa Juan ma, ni yo jiñaꞌa de:
\p ―‍Masu vaꞌa‑ni ja koo ni jiꞌin ñaꞌa jiña, vaa téku‑ka yii ña ma ―‍ni yo kuu de ni yo jiñaꞌa de.
\p
\v 5 Te Herodes ma, ni yo kuni de ja kaꞌni de tee ma, kovaa ni yo yuꞌu de ñayii ñuu ma, vaa ka kaꞌan i ja Juan ma, in tee ni yo ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni yo waꞌa Suꞌsi ma kúu de.
\p
\v 6 Kovaa kivi yikuu viko kivi ndíꞌi Herodes ma kuiya ma, te ni kivi sasiꞌi Herodías ma nuu ka iyo ndaka ñayii ma, te ni jitajaꞌa i, te ni jatna ini xeen Herodes ma.
\m
\v 7 Te chukan kúu ja ni skuiso de ja kuaꞌa de ndaka nawa kakan maa i.
\m
\v 8 Te suchi siꞌi ma, jâ ni skaꞌan ñaꞌa siꞌi i ma xinañuꞌu‑ka, te jiñaꞌa i:
\p ―‍Taa ni xini Juan tee skuandute ñayii ma in nuu koꞌo ―‍kúu i jiñaꞌa i.
\p
\v 9 Sani te rey ma, ni kuxii ini de, kovaa kuechi ja jâ ni skuiso de ma te ni ka jinisoꞌo ñayii ka nukoo jiꞌin de nuu mesa ma, chukan kúu ja ni jiñaꞌa de ja jin saꞌa i sukan jiñaꞌa suchi siꞌi ma.
\m
\v 10 Te ni tatnuni de ja jin koo i vekaa ma jin xtandoso i xini Juan ma.
\m
\v 11 Te ni ki koo i ni ki xsiaꞌa i koꞌo ñunee xini Juan ma nuu ndaꞌa suchi siꞌi ma, te ni jan xsiaꞌa i nuu siꞌi i ma ja na kuni ña.
\m
\v 12 Sani te ni ki koo tee ni ka yo ndikin Juan ma, te ni ka ndakeꞌen de ñundeꞌyu tee ma, te ni ka chuꞌu de, te kuan koo de, te ni ka ndakaxtnuꞌu de nuu Jesús ma ja sukan ni kuu ma.
\s1 Ni saꞌa Jesús ma ja ni ndukuaꞌa xtatila ma jiꞌin tiaka ma, te ni kanda ja ni ka jaa uꞌun mil tee
\rem Jesús da de comer a cinco mil hombres
\r (Mr 6:30‑44; Lc 9:10‑17; Jn 6:1‑14)
\p
\v 13 Te Jesús ma, nuu ni jinisoꞌo ya ja sukan ni jiꞌi Juan ma, te kuaꞌan ya jiꞌin tee ka ndikin ya ma in nuu barcu in nuu kuu jin koo‑ni maa de jiꞌin ya. Kovaa kuaꞌa ñayii ni ka jinisoꞌo ja kuan koo de jiꞌin Jesús ma. Sani te ni ka ke koo i ñuu i ma, te ni ka ndikin i ya, te kuan koo i ichi kuaꞌan ya ma.
\m
\v 14 Ja ni nuu Jesús ma nuu barcu ma, te ni jini ya kuaꞌa xeen ñayii ma, te ni kundaꞌvi ini ya i, te ni ndasavaꞌa ya ñayii ka kuꞌu kuan koo jiꞌin i ma.
\p
\v 15 Kovaa nuu ve kukuee‑ka ma, te tee ka ndikin ya ma, ni ka jan tuꞌva de ya, te ka jiñaꞌa de:
\p ―‍Jâ ve kukuee, te nuu ka iyo o ya chi in nuu masu nawa iyo kuiti kúu. Ndakuan‑taꞌvi ni nuu ñayii a, sukan‑vaꞌa jín koo i ichi yuꞌu ñuu a, na jin kuaan i ja jin kaa i ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 16 Kovaa Jesús ma, ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍Masu jiniñuꞌu ja jin koo i. Jin kuaꞌa maa ni ja jin kaa i ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 17 Te ni ka ndakoneꞌe de:
\p ―‍Yika‑ni ja uꞌun‑ni xtatila jiꞌin uu‑ni tiaka ka nevaꞌa sa ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 18 Te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Neꞌe koo jiꞌin ni nuu iyo sa ya ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 19 Sani te ni tatnuni ya ja jin kunukoo ñayii ma nuu yiꞌi ma. Sani te ni keꞌen ya uꞌun xtatila ma jiꞌin uu tiaka ma, te ni ndonenuu ya ichi andivi ma, sukan‑vaꞌa ndakuan‑taꞌvi ya nuu Suꞌsi ma ja iyo ja jin kaa de ma, te ni taꞌvi ya xtatila ma. Sani te ni waꞌa ya tee ka ndikin ya ma, te ni ka waꞌa de ja jin kaa ñayii ma.
\m
\v 20 Ndaka ñayii ma, ni ka jaa i onde ni ka ndutu chii i ma. Te suꞌva ni ndoo‑ka, te ni ka ndachitu uxi uu‑ka chika taꞌvi xtatila ma jiꞌin tiaka ma.
\m
\v 21 Te ñayii ni ka jaa ma chi uꞌun mil tee ma ni yo kúu. Te masu ni ka kaꞌvi i ñaꞌa ma jiꞌin suchi kuechi ma.
\s1 Jesús ma, ni jika ya nuu ndute mar ma
\rem Jesús camina sobre el agua
\r (Mr 6:45‑52; Jn 6:16‑21)
\p
\v 22 Ni jinu, te ni saꞌa Jesús ma ja tee ka ndikin ya ma, jin koxtnuu de jin nda koo de nuu barcu ma, sukan‑vaꞌa xiꞌna‑ka de jin yaꞌa in‑ka yuꞌu mar ma, sana kiꞌin ya nani ndakuan‑taꞌvi ya nuu ñayii ma.
\m
\v 23 Te nuu ni jinu ni ndakuan‑taꞌvi ya nuu ñayii ma, te kuaꞌan maa in‑ni ya ichi yuku ma, ja ndatnuꞌu ya jiꞌin Yuva ya Suꞌsi ma.
\p Te nuu ni kunee ma, te ni kendoo maa in‑ni ya ichi yuku ma.
\m
\v 24 Te barcu ma chi jâ ni kujika tnu kuan noꞌo tnu nuu ndute ma. Te jánee jándita tnu saꞌa nuu ndute ma, vaa kajin yiꞌi ma chi suꞌva vee i ichi nuu kuan nu koo de jiꞌin tnu ma.
\p
\v 25 Nuu ve ndii ma, te Jesús ma, jika ya kuaꞌan ya nuu ndute ma ichi nuu ka iyo de ma.
\m
\v 26 Kovaa nuu ni ka jini de ya ja jika ya nuu ndute ma, te ni ka yuꞌu de, vaa ka kaꞌán de ja in ñiꞌna kúu, te ni ka kayuꞌu de ja ni ka yuꞌu de.
\p
\v 27 Kovaa sani te ni kaꞌan ya, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Jin konevaꞌa ni tnuꞌu ndee tnuꞌu ndatnu chi maa sa kúu, te má jin koyuꞌu ni ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 28 Kovaa Pedro ma chi ni ndakoneꞌe de:
\p ―‍Señor, nú maa ni kúu, tatnuni ni ja na kuu kaka sa nuu ndute a te jan tuꞌva ñaꞌa sa ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 29 Te Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍Neꞌe ni.
\p Sani te Pedro ma chi ni nuu de nuu barcu ma, te jika de nuu ndute ma kuaꞌan de nuu iyo Jesús ma.
\m
\v 30 Kovaa ni jini de ja yiꞌi xeen kajin ma, te kuan kêe de nuu ndute ma nkuu, te ni kayuꞌu de jiñaꞌa de:
\p ―‍¡Señor! ¡Má kuaꞌa ni tnuꞌu ja kêe sa nuu ndute a! ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 31 Te ora yukan Jesús ma, ni skuili ya ndaꞌa ya ma, te ni ndatnii ya Pedro ma, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍¡Ndijin chi vala‑ni kúkanu ini ñaꞌa ni! ¿Navaꞌa ñatuu ûni ni kukanu ini ñaꞌa ni? ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 32 Sani te ni ka nda koo ya jiꞌin de nuu barcu ma, te ni ndukuee kajin yiꞌi ma.
\m
\v 33 Te tee ka iyo ini barcu ma, ni ka ndachiñuꞌu de ya, te ka jiñaꞌa de:
\p ―‍Ja ndaa kúu ja Saꞌya Suꞌsi ma kúu ni ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\s1 Jesús ma, ni ndasavaꞌa ya ñayii ka kuꞌu ja ka iyo i ñuu Genesaret ma
\rem Jesús sana a los enfermos de Genesaret
\r (Mr 6:53‑56)
\p
\v 34 Ni ka yaꞌa de jiꞌin ya nuu ndute ma, te ni ka kenda koo de ñuu Genesaret ma.
\m
\v 35 Te tee ñuu yukan, ni ka ndakuni de Jesús ma, te ni ka kaxtnuꞌu de nuu ñayii ni‑kaꞌnu ñuu yukan, te ni ki koo ñayii ma jiꞌin ndaka ñayii ka kuꞌu ma.
\m
\v 36 Te ûni ka jikan‑taꞌvi xeen i nuu ya ja na kuaꞌa ya tnuꞌu ja na jin kakiꞌi ndaꞌa ñayii ka kuꞌu ma visi yika ja yuꞌu saꞌma ndii ya ma te jin nduvaꞌa i. Te ndaka ñayii ni ka yo kakiꞌi ndaꞌa yuꞌu saꞌma ndii ya ma chi ni ka yo nduvaꞌa i.
\c 15
\s1 Ni kaxtnuꞌu Jesús ma nde a kúu ja saꞌa ja ñatuu iyo vii iyo ndoo ini anua ñayii ma nuu Suꞌsi ma
\rem Lo que hace impuro al hombre
\r (Mr 7:1‑23)
\p
\v 1 Sani te ni ka kenda koo tee ka kuu fariseo ma, jiꞌin tee ka skuaꞌa tnuꞌu ni kaxtnuꞌu Moisés ma, ja ka iyo de ñuu Jerusalén ma. Te ni ka jan tuꞌva de Jesús ma, te ni ka jikan‑tnuꞌu de ya:
\p
\v 2 ―‍¿Navaꞌa tee ka ndikin ñaꞌa ndijin ma, ñatuu ka ndikin de sukan ni ka yo saꞌa tnaꞌa o tee janaꞌa‑ka ma? Vaa ñatuu ka ndandaꞌa de nú jin kaa de xita ma ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 3 Jesús ma, ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍¿Navaꞌa ka ndi ini xeen‑ka ni tnaꞌa ja ka jani ini maa ni ja játna ini Suꞌsi ma, te ñatuu ka saꞌa ni ja ni tatnuni ndija ya ma ja jin saꞌa ni ma?
\m
\v 4 Te Suꞌsi ma, ni kaꞌan ya: “Jin kava respetu ni nuu yuva ni ma jiꞌin nuu siꞌi ni ma”, te “Ñayii káꞌan uꞌvi i ja kuu yuva i ma xi káꞌan uꞌvi i ja kuu siꞌi i ma, ñayii yukan chi ûni kûu i”, ni tatnuni ya ma.
\m
\v 5 Kovaa maa ni chi ka kaꞌan ni ja in ñayii chi kuu kuñaꞌa i nuu yuva i ma xi nuu siꞌi i ma: “Ma kuu chindee‑ka ñaꞌa sa, chi vaa ndaka ja nevaꞌa sa ya chi jâ ni ndakuaꞌa sa nuu Suꞌsi ma.”
\m
\v 6 Te suni ka kaꞌan ni ja nú in ñayii káꞌan sukan ma chi masu nawa kuu‑ka ja kava respetu i nuu yuva i ma xi nuu siꞌi i ma. Te sukan, te ka xnaa ni ja ni tatnuni Suꞌsi ma, kuechi ja ka jatanuu ni ja jin saꞌa ni sukan ka jani ini maa ni ma.
\p
\v 7 ’¡Masu ka saꞌa ni sukan ka kaꞌan ni a! Vaꞌa‑ni ni kaꞌan tee kúu Isaías tee ni yo ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni yo waꞌa Suꞌsi ma ja jin kuu ni nuu ni kaꞌan de saꞌa ma:
\q1
\v 8 Ñayii yaꞌa chi ñií yuꞌu‑ni i a ka chiñuꞌu ñaꞌa i,
\q1 kovaa ini anua i ma chi jika‑ni ka iyo i nuu sa a.
\q1
\v 9 Masu nde jiniñuꞌu ja ka saꞌa i tnuꞌu ja ka chiñuꞌu ñaꞌa i ma,
\q1 vaa ja ka kaxtnuꞌu i ma, ndimaa ja ka tatnuni ñayii ma kúu.
\m Saꞌa ni jiñaꞌa Suꞌsi ma te ni ndakaꞌan Isaías ma,
\m ―kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 10 Sani te Jesús ma, ni kana ya ñayii ma, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Jin koninisoꞌo ndaka ni, te jin jakuꞌni ini ni.
\m
\v 11 Vaa masu ja kivi yuꞌu o a kúu ja satneꞌe i ini anua o a, suꞌva ndaka ja uꞌvi ñuꞌu ini anua ñayii ma kúu ja saꞌa ja satneꞌe ñaꞌa i nuu Suꞌsi ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 12 Sani te tee ka ndikin ya ma, ni ka jan tuꞌva de ya, te ka jiñaꞌa de:
\p ―‍¿Jini ni ja sukan‑ni ma, te tee ka kuu fariseo ma, ni ka ndakiti ini de ja ni ka jinisoꞌo de ma? ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 13 Te maa ya chi ni ndakoneꞌe ya, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Ndaka yutnu ja ñatuu ni sunkoo Yuva sa iya iyo andivi ma, tava ya tnu.
\m
\v 14 Má jin sanuu ni, vaa ñayii inukuaa ka kuu de, te ka kuni de ja jin skaka de in‑ka ñayii kuaa ma. Vaa ka jini maa ni ja nú in tee kuaa ma, te skaka de in‑ka tee kuaa ma, te nú iyo in kava chi nduu de jin kê koo ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 15 Kovaa Pedro ma chi ni ndakoneꞌe de, te jiñaꞌa de:
\p ―‍Kaxtnuꞌu ni nuu sa nawa kúni kaꞌan tnuꞌu vijin ni kaꞌan ni ma ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 16 Te jiñaꞌa ya:
\p ―‍¿Te ni ndijin, ñatuu ni ka jakuꞌni ini ni?
\m
\v 17 ¿Te ñatuu ka jakuꞌni ini ni ja ndaka ja kívi ini yuꞌu o a chi chii o a kée i, te jínu, te ndée i?
\m
\v 18 Kovaa ndaka ja uꞌvi ñuꞌu ini anua o a, te chaꞌa kúu ja satneꞌe ñaꞌa i nuu Suꞌsi ma.
\m
\v 19 Vaa onde ini anua ñayii ma ka ñuꞌu ndaka ja uꞌvi ma, te chukan kúu ja kénda ja ka jani ini i ma, ja jin kaꞌni i tnaꞌa i ma, jiꞌin ja ñayii ni ka tnandaꞌa ma, te ka kivi nduu i jiꞌin in‑ka ñayii ma, jiꞌin ja jin kivi nduu i jiꞌin ndi‑in ndi‑in ñayii ñatuu ni ka tnandaꞌa jiꞌin i ma, jiꞌin ja jin sakuiꞌna i ma, jiꞌin ja ka kaꞌan i tnuꞌu ñayii ma, jiꞌin ja ka kaꞌan kini i ma.
\m
\v 20 Ndaka tnuꞌu yaꞌa ka kuu ja ka saꞌa ja kútneꞌe ini anua ñayii ma te ka jiso kuechi i nuu Suꞌsi ma. Kovaa ja ñatuu ndándaꞌa ñayii ma te kaa i xita ma, masu saꞌa i ja kútneꞌe ñayii ma nuu Suꞌsi ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 In ñaꞌa masu judía ma, ni kukanu ini ña ja Jesús ma chi kuu chindee ñaꞌa ya
\rem Una mujer extranjera que creyó en Jesús
\r (Mr 7:24‑30)
\p
\v 21 Sani te kuaꞌan Jesús ma ichi ñuu nani Tiro ma jiꞌin Sidón ma.
\m
\v 22 Sani te ni kenda in ñaꞌa ñuu Canaán ma ja iyo ña ñuu yukan, te káyuꞌu ña jiñaꞌa ña:
\p ―‍Jesús, Saꞌya David, kundaꞌvi ini ñaꞌa ni. Sasiꞌi sa ma chi ndóꞌo néni i ja yinee ñaꞌa in tachi ―‍kúu ña jiñaꞌa ña.
\p
\v 23 Kovaa Jesús ma, masu nawa ni ndakoneꞌe ya. Te tee ka ndikin ya ma, ni ka jan tuꞌva de ya, te ni ka xtetuu de ya ka jiñaꞌa de:
\p ―‍Tatnuni ni ja na kiꞌin ña chi káyuꞌu káyuꞌu ña ndikin ña vee ña ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 24 Kovaa Jesús ma, ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍¿Te ka jani ini ni ja ni tetniñu ñaꞌa Suꞌsi ma sukan‑vaꞌa chindee sa maa in‑ni ñayii ñuu Israel ma ja ka kuu i sukan ka kuu ndikachi ni ka skiꞌin maa ti ma? ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 25 Sani te ñaꞌa ma, ni jan tuꞌva ña Jesús ma, te ni jinkuiñi jiti ña nuu ya ma, te jiñaꞌa ña:
\p ―‍Señor, chindee ñaꞌa ni ―‍kúu ña jiñaꞌa ña.
\p
\v 26 Kovaa Jesús ma, ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍Masu vaꞌa ja xtandee o ja ka jaa suchi kuechi ma te kuaꞌa o ja jin kaa la‑ina ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 27 Kovaa maa ña chi jiñaꞌa ña:
\p ―‍Saa vi, Señor, kovaa onde la‑ina ma ka jaa ja ka ndaxtutu ti ja ka sunkava jitoꞌo ti ma ―‍kúu ña jiñaꞌa ña.
\p
\v 28 Sani te Jesús ma, ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍Ndijin chi ûni ni jakuꞌni ini ni te kúkanu ini ñaꞌa ni. Te na ko kuu sukan kúni ni a ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p Te maa ora yukan, te ni nduvaꞌa sasiꞌi ña ma.
\s1 Ni ndasavaꞌa Jesús ma kuaꞌa xeen ñayii
\rem Jesús sana a muchos
\p
\v 29 Jesús ma, ni yaꞌa ya yukan, te ni kenda ya yuꞌu mar ñuu Galilea ma, te ni kaa ya yuku ma, te ni jinkoo ya yukan.
\m
\v 30 Te ni ka jan tuꞌva ñaꞌa kuaꞌa ñayii ma, te kuan koo i jiꞌin ñayii inucojo ma, jiꞌin ñayii inukuaa ma, jiꞌin ñayii masu kuu jin kaꞌan i ma, jiꞌin ñayii ñatuu ka kanda ndaꞌa i ma, jiꞌin ñayii ka kuꞌu ndevaꞌa‑ni kueꞌe ma, te ni ka jan xsiaꞌa i ndaka ñayii ka kuꞌu ma nuu iyo ya ma, te ni ndasavaꞌa ya i.
\m
\v 31 Te ûni ni ka saꞌvi‑nka ini ñayii ma ja ni kuu ni ka ndakaꞌan ñayii ñatuu kuu jin kaꞌan ma, jiꞌin ñayii ñatuu ka kanda ndaꞌa i ma, te ni kuu ni ka ndakanda ndaꞌa i ma, te ñayii inucojo ma, ni kuu ni ka ndakaka vaꞌa i, te ñayii inukuaa ma, ni kuu ni ka ndundijin nuu i ma, te ndaka i ka ndachiñuꞌu Suꞌsi ñuu Israel ma.
\s1 Ni saꞌa Jesús ma ja ni ndukuaꞌa xtatila ma jiꞌin tiaka ma, te ni kanda ja ni ka jaa kuun mil tee
\rem Jesús da de comer a cuatro mil hombres
\r (Mr 8:1‑10)
\p
\v 32 Sani te Jesús ma, ni kana ya tee ka ndikin ya ma, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Kúndaꞌvi ini sa ndaka ñayii yaꞌa, vaa ni kuu uni kii ka iyo o jiꞌin i, te ñatuu nawa ka nevaꞌa i ja jin kaa i. Te masu kúni sa ja ndatetniñu sa i jin nu koo i veꞌe i ma, vaa ñatuu jin kaa‑ka i a, te nasa jin kuita i ichi jin nu koo i ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 33 Te tee ka ndikin ya ma, ni ka ndakoneꞌe de:
\p ―‍¿Naxe kuu jin niꞌi o ja jin kaa ñayii a? Chi vaa in nuu masu nawa iyo kuiti kúu nuu ka iyo o a ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 34 Te Jesús ma, ni jikan‑tnuꞌu ya:
\p ―‍¿Na saa xtatila ka nevaꞌa ni? ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p ―‍Uja xtatila jiꞌin jaku‑ni tiaka lilikin ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 35 Sani te ni tatnuni ya nuu ñayii ma ja na jin kunukoo i nuu ñuꞌú ma.
\m
\v 36 Te ni tnii ya ndi‑uja xtatila ma jiꞌin tiaka ma, te ni ndakuan‑taꞌvi ya nuu Suꞌsi ma ja iyo xtatila jin kaa ñayii ma. Te ni taꞌvi ya, te ni waꞌa ya tee ka ndikin ya ma. Te tee yukan, ni ka waꞌa de ja jin kaa ñayii ma.
\m
\v 37 Te ni ka jaa ndaka ñayii ma onde ni ka ndutu chii i. Te ni ka ndaxtutu de ja ni ndoo‑ka ma, te ni ndachitu uja‑ka chika.
\m
\v 38 Ndaka tee ni ka jaa ma, sukan kuun mil de ka kuu, te siin ka kuu ñaꞌa ma jiꞌin suchi kuechi ma.
\m
\v 39 Te ni ndakuan‑taꞌvi ya nuu ñayii ma, te ni ndaa ya nuu barcu ma jiꞌin tee ka ndikin ya ma, te kuaꞌan ya ichi ñuu nani Magadán ma.
\c 16
\s1 Tee ka kuu fariseo ma jiꞌin tee ka kuu saduceo ma ka jikan de ja saꞌa Jesús ma in milagru
\rem La demanda de una señal milagrosa
\r (Mr 8:11‑13; Lc 12:54‑56)
\p
\v 1 Ni ka kenda koo tee ka kuu fariseo ma jiꞌin tee ka kuu saduceo ma, te ka jikan de ja na saꞌa Jesús ma in milagru kuaꞌa Suꞌsi iya iyo andivi ma, vaa ja ka jitotnuni de ya ma kúu, sukan‑vaꞌa jin kuni de nú vee ndija ya nuu Suꞌsi ma.
\m
\v 2 Te ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍Nú ve kunee ma, te ka kaꞌan ni: “Vaꞌa‑ni iyo tiempu a, vaa andivi a chi iyo kuaꞌa.”
\m
\v 3 Te xtnee ma, te ka kaꞌan ni: “Kiꞌi xeen kajin, vaa iyo viko, te iyo kuaꞌa andivi a”, ka kuu ni ka kaꞌan ni. ¡Kovaa sandaꞌvi‑nka ja ka jini ni te masu ka ndasaꞌa ni kuenda! Ka ndeꞌya ni ichi andivi ma, te ka jini ni nawa ko kuu, kovaa masu ka ndasaꞌa ni kuenda nawa yikuu Suꞌsi a saꞌa ya in kivi in kivi a.
\m
\v 4 Chukan kúu ja ñayii tiempu yaꞌa, masu ka saꞌa i ja vaꞌa. Ka jikan i in milagru, kovaa masu kuaꞌa‑ka ya, yika‑ni ja milagru ni saꞌa ya jiꞌin tee kúu Jonás ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p Sani te ni xndoo ya de, te kuaꞌan ya.
\s1 Ni xtuꞌva Jesús ma tee ka ndikin ya ma ja na jin konee de cuidado tnuꞌu ka kaxtnuꞌu tee ka kuu fariseo ma
\rem La levadura de los fariseos
\r (Mr 8:14‑21)
\p
\v 5 Te tee ka ndikin ya ma, kuan koo de in‑ka yuꞌu mar ma, kovaa ni ka ndunaa de ja jin kindaꞌa de ja jin kaa de.
\p
\v 6 Te Jesús ma, saꞌa ni jiñaꞌa ya:
\p ―‍Jin ko koto vaꞌa ni maa ni, ja ma jin kuatniñu ni levadura tee ka kuu fariseo ma jiꞌin levadura tee ka kuu saduceo ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 7 Te tee ka ndikin ya ma, ka ndaxtekuechi tnaꞌa de, te ka kaꞌan de:
\p ―‍Kuechi ja masu na xtatila ka yindaꞌa o ma, chukan kúu ja káꞌan ya sukan ―‍ka kuu de ka kaꞌan de.
\p
\v 8 Te ni jinitnuni Jesús ma, te chukan kúu ja jiñaꞌa ya:
\p ―‍Ndijin chi vala‑ni ka jakuꞌni ini ni, te ñatuu ka kukanu ini vaꞌa ñaꞌa ni. ¿Navaꞌa ka ndi ini ni ja ñatuu na xtatila ma ka yindaꞌa ni a?
\m
\v 9 ¿Navaꞌa ñatuu ka ndasaꞌa ni kuenda? ¿Ñatuu ka naꞌa ni ja uꞌun‑ni xtatila ma, te ni waꞌa sa ja ni ka jaa uꞌun mil tee ma? ¿Te ñatuu ka naꞌa ni na saa‑ka chika xtatila ma ni ka ndaxtutu ni ja ni ndoo ma?
\m
\v 10 Te nuu ni waꞌa sa ja ni ka jaa kuun mil tee ma, te suni uja‑ni xtatila ma te ni kanda ma, te ¿na saa‑ka chika ni ka ndaxtutu ni ma?
\m
\v 11 ¿Te navaꞌa ñatuu ni ka jakuꞌni ini ni ja ni kaꞌan sa nuu ni a? Vaa masu ja kuu xtatila ma kúu ja ni kaꞌan sa sukan ma. Jin konee ni cuidado jiꞌin levadura tee ka kuu fariseo ma jiꞌin levadura tee ka kuu saduceo ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 12 Sani te ni ka jakuꞌni ini de ja ñatuu ni jiñaꞌa ya ja jin konee de cuidado jiꞌin levadura ja xsjaa xtatila ma, suꞌva ja jin konee de cuidado jiꞌin tnuꞌu ka kaxtnuꞌu tee ka kuu fariseo ma jiꞌin tee ka kuu saduceo ma kúu ja ni jiñaꞌa ya ma.
\s1 Pedro ma, ni kaꞌan de ja Jesús ma kúu Cristo iya ni tetniñu maa Suꞌsi ma
\rem Pedro declara que Jesús es el Mesías
\r (Mr 8:27‑30; Lc 9:18‑21)
\p
\v 13 Sani te kuaꞌan Jesús ma ichi ñuu Cesarea ma ja iyo ñuu Filipo ma, te ichi kuaꞌan ya jiꞌin de ma, te ni jikan‑tnuꞌu ya tee ka ndikin ya ma:
\p ―‍¿Nawa ka kaꞌan ñayii ma, na in kúu saña, ja ni kenda ñayivi sa ñuu ñayivi a? ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 14 Te ni ka ndakoneꞌe de:
\p ―‍Jaku ñayii ma, ka kaꞌan i ja Juan tee skuandute ma kúu ni, te jaku‑ka i ma ka kaꞌan ja Elías ma kúu ni, te jaku‑ka tuku i ma ka kaꞌan ja tee kúu Jeremías ma xi in‑ka tnaꞌa tee ni yo ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni yo waꞌa Suꞌsi ma kúu ni ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 15 Te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Te ndijin, ¿na in kúu sa, ka kaꞌan ni? ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 16 Te Pedro ma, ni ndakoneꞌe de:
\p ―‍Ndijin kúu Cristo iya ni tetniñu Suꞌsi ma, te Saꞌya Suꞌsi iya téku ma kúu ni ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 17 Sani te ni ndakoneꞌe Jesús ma:
\p ―‍Vavaꞌa kendoo ni, Simón saꞌya Jonás, vaa masu in ñayii ni kaxtnuꞌu tnuꞌu yaꞌa nuu ni a, suꞌva Yuva sa iya iyo andivi ma ni kaxtnuꞌu nuu ni a na in kúu sa.
\m
\v 18 Te saña tna, káꞌan sa ja ndijin kúu Pedro ma, te sukan kúu in toto ko kuu ni, te siki toto ma jin ndatnaꞌa ñayii jin nduu saꞌya Suꞌsi ma, te visi na jin kûu i ma, te masu nawa kundee ja saꞌa ja jin koo ñayii yaꞌa nuu ka iyo ñayii ni ka jiꞌi te ni ka skenaa i maa i ma, suꞌva ñayii yaꞌa, jin ndateku i te jin koo i jiꞌin Suꞌsi ma ni‑kani ni‑jika.
\m
\v 19 Te nuu ndaꞌa ndijin xndoo sa ja kaxtnuꞌu ni naxe jin kivi koo ñayii ma nuu tatnuni Suꞌsi ma. Te ndaka ja tatnuni ni ja kuu jin saꞌa ñayii ma nuu ñuꞌú ya, te sukan kendoo tna ini Suꞌsi ma, te ndaka ja tatnuni ni ja masu kuu jin saꞌa ñayii ma nuu ñuꞌú ya, te sukan kendoo tna ini Suꞌsi ma iya iyo onde andivi ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 20 Sani te ni tatnuni Jesús ma nuu tee ka ndikin ya ma ja másu ko jin kuñaꞌa de nuu ni‑in ñayii ma ja suu ya kúu Cristo iya ni tetniñu Suꞌsi ma.
\s1 Jesús ma, ni kaxtnuꞌu ya ja jin kaꞌni i ya kovaa ndateku ya
\rem Jesús anuncia su muerte
\r (Mr 8:31–9:1; Lc 9:22‑27)
\p
\v 21 Te onde kivi yukan, te Jesús ma, ni kejaꞌa ya káxtnuꞌu ya nuu tee ka ndikin ya ma ja jiniñuꞌu ja kiꞌin ya ñuu Jerusalén ma, te jin xndoꞌo jin xneni ñaꞌa tee ka ndanuu ma, jiꞌin tee ka tatnuni nuu sutu ma, jiꞌin tee ka skuaꞌa tnuꞌu ni kaxtnuꞌu Moisés ma. Te saꞌa jiñaꞌa ya nuu tee ka ndikin ya ma:
\p ―‍Jin kaꞌni ñaꞌa de, kovaa nuu uni kivi ma, te ndateku sa ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 22 Sani te Pedro ma, ni keneꞌe siin de ya in lado, te ni kejaꞌa de ndónda de nuu ya, te jiñaꞌa de:
\p ―‍Señor, ¡ma yuu kuatundiꞌya Suꞌsi ma ja sukan ndoꞌo neni ni! ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 23 Kovaa Jesús ma, ni ndakonenuu ya, te jiñaꞌa ya Pedro ma:
\p ―‍¡Kuán ndiyo ni nuu sa, vaa sukan kúu tachi ma kúu ni! Vaa jaꞌnu ndee ni ja saꞌa sa sukan játna ini Suꞌsi ma. Ndijin chi masu jani ini ni sukan jani ini Suꞌsi ma chi ja ka jani ini ñayii a‑ni jani ini ni ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 24 Sani te Jesús ma, jiñaꞌa ya tee ka ndikin ya ma:
\p ―‍Nú na in kúni ja kondikin ñaꞌa i maa sa, máko saꞌa i sukan játna ini maa i ma, suꞌva kóndikin ñaꞌa i, visi na ndoꞌo neni i sukan ndóꞌo néni in ñayii ndiso krusi i ma te kuaꞌan i nuu kûu i ma.
\m
\v 25 Vaa ñayii kúni ja koo vaꞌa i ñuu ñayivi ya chi skenaa i anua i ma. Kovaa nú na in visi na kûu i ñuu ñayivi ya ja kuechi ja ndikin ñaꞌa i maa sa a chi ndaniꞌi‑taꞌvi i.
\m
\v 26 ¿Na nde jiniñuꞌu ja in ñayii ma, te visi na konevaꞌa i ndaka ja iyo ñuu ñayivi a te skenaa i anua i ma? Te nute kuu saꞌa i ja ndaniꞌi‑taꞌvi i ma chi kuiti ndakuaꞌa ndiꞌi i ndaka ja nevaꞌa i ma.
\m
\v 27 Chi vaa saña ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a chi ndii sa jiꞌin jayiñuꞌu Yuva sa ma, jiꞌin ndaka ángel ka jinukuechi nuu ya ma, te kivi yukan, te ndakuaꞌa sa nuu ndi‑in ndi‑in ñayii ma sukan ni ka saꞌa ni ka kuu i ma.
\m
\v 28 Ja ndaa káꞌan sa ja ka iyo jaku ni ja ka iyo ni yaꞌa ja masu jin kûu ni onde jin kuni ni sukan ndenda sa ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a ja kúu sa iya tátnuni a ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\c 17
\s1 Ni kaxtnuꞌu Suꞌsi ma ja Saꞌya maa ya kúu Jesús ma
\rem La transfiguración de Jesús
\r (Mr 9:2‑13; Lc 9:28‑36)
\p
\v 1 Te ni yaꞌa nuu iñu kii ma, te Jesús ma chi ni jeka ya Pedro ma, jiꞌin Santiago ma, jiꞌin ñani de Juan ma, te ni ka ka koo de jiꞌin ya in yuku sukun sukun, te ka iyo maa‑ni de jiꞌin ya.\fig |GR-tlc058n.tif|span||| |17:1\fig*
\m
\v 2 Te yukan, sani te ni ndasama ya nuu ndinuni tee kuan koo jiꞌin ya ma. Te nuu ya ma ni nduu sukan ndíi kandii ma, te saꞌma ya ma ni ndukuijin kuijin sukan yéꞌe niꞌni in nuu ndúꞌva ñuꞌu ma.
\m
\v 3 Te ni ka jini de Elías ma jiꞌin Moisés ma, ja ka ndatnuꞌu de jiꞌin ya.
\m
\v 4 Te Pedro ma, jiñaꞌa de nuu Jesús ma:
\p ―‍Señor, ¡vaꞌa‑ni ja ka iyo sa yaꞌa! Nú kúni ni, te jín saꞌa sa uni veꞌe ndaꞌa yutnu, in kuenda maa ni, te in‑ka kuenda Moisés ma, te in‑ka kuenda Elías ma ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 5 Te nuu ñatuu jinu‑ka ja káꞌan de ma, te ni kenda in viko ûni jandute, te ni nukun‑tuu i de. Te onde neꞌun viko ma, te ni ka jinisoꞌo de ja saꞌa ni kaꞌan Suꞌsi ma:
\p ―‍Saꞌya sa kúu iya yaꞌa, te kútoo sa ya. Jin koninisoꞌo ni ja káꞌan ya a ―‍kúu ya káꞌan ya.
\p
\v 6 Nuu ni ka jinisoꞌo tee ka ndikin ya ma, ni ka jakindeyi de onde ni ka jinu tnee de nuu ñuꞌú ma, vaa ka yuꞌu xeen de.
\p
\v 7 Sani te, Jesús ma, ni jan tuꞌva ñaꞌa ya, te ni sonee ya ndaꞌa ya siki de ma, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Jin ndokuiñi ni, te máko jin koyuꞌu‑ka ni ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 8 Te ni ka ndonenuu de, te ni ka jini de ja maa in‑ni‑nka Jesús ma iyo. Te ñatuu ni ka jini‑ka de ni a in‑ka ñayii, nú masu ja maa in‑ni‑nka ya.
\p
\v 9 Nani ni ka nu koo de yuku ma, Jesús ma, ni sacargu ya de, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Máko jin ndakani ni ni‑in nuu ñayii ja ni ka jini ni ma, onde nú ni ndateku sa ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 10 Te ni ka jikan‑tnuꞌu de Jesús ma:
\p ―‍¿Navaꞌa ka kaꞌan tee ka skuaꞌa tnuꞌu ni kaxtnuꞌu Moisés ma ja xinañuꞌu‑ka ndii Elías ma? ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 11 Te ni ndakoneꞌe ya, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Ja ndaa kúu ja Elías ma kii xinañuꞌu‑ka, te maa de ndasavaꞌa ndaka.
\m
\v 12 Kovaa maa sa chi káꞌan sa ja jâ ni kii Elías ma, te ñayii a, ñatuu ni ka ndakuni i de, suꞌva ni ka saꞌa i de ndaka sukan ni ka kuni maa i. Te suni sukan jin xndoꞌo jin xneni ñaꞌa i saña ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 13 Sani te ni ka jinitnuni de ja Jesús ma, ni kaꞌan ya siki Juan tee skuandute ñayii ma.
\s1 Jesús ma, ni keneꞌe ya tachi ni yo saneé in suchi jaa, te ni nduvaꞌa i
\rem Jesús sana a un muchacho que tenía un espíritu impuro
\r (Mr 9:14‑29; Lc 9:37‑43)
\p
\v 14 Nuu ni ka ndenda koo de jiꞌin Jesús ma nuu ka iyo kuaꞌa xeen ñayii ma, sani te in tee, ni kenda de nuu iyo ya ma, te ni jinkoo jiti de nuu ya, te jiñaꞌa de:
\p
\v 15 ―‍Señor, kundaꞌvi ini ni saꞌya sa ya, vaa nduneé i, te ndóꞌo xeen i, vaa kuaꞌa jichi ndúva i nuu ñuꞌu ndúꞌva ma jiꞌin nuu ndute ma.
\m
\v 16 Te ni kii sa ni ki xsiaꞌa sa i nuu ka iyo tee ka ndikin tnaꞌa jiꞌin ni a, kovaa ñatuu ni kuu jin ndasavaꞌa de i ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 17 Jesús ma, ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍¿Navaꞌa ñatuu ka kukanu ini ñaꞌa ni, te soꞌo xeen ka ndaa ni? ¿Na saa‑ka kii jiniñuꞌu ja koo sa jiꞌin ni? ¿Te na saa‑ka kii kanda sa ja sukan ka kuu ni a? Ki xsiaꞌa ni suchi yukan ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 18 Te ni ndonda ya nuu tachi ma, te tachi ma, ni kee i, te kuaꞌan i. Te suchi yukan, ora yukan‑ni, te ni nduvaꞌa i.
\p
\v 19 Sani te tee ka ndikin ya ma, ni ka jan tuꞌva de Jesús ma, te ka jiñaꞌa de:
\p ―‍¿Navaꞌa saña, ña ni kuu jin keneꞌe sa tachi ma? ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 20 Te jiñaꞌa Jesús ma:
\p ―‍Vaa jaku‑ni ka kukanu ini ñaꞌa ni. Ja ndaa káꞌan sa nuu ni a, nute ndijin, te jin kukanu ini ñaꞌa ni, visi sukan kaa in ndikin tnu mostaza ma, kuu jin kuñaꞌa ni yuku yaꞌa: “Yaꞌa onde jiyo ma”, te yuku a, yaꞌa i. Te ndaka kuu jin saꞌa ni.
\m
\v 21 Kovaa tnaꞌa tachi yukan, ma jin ke koo i, nú masu ja onde jin koo ndite ni te jin kakan‑taꞌvi jin kakan‑taꞌvi ni nuu Suꞌsi ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Chaꞌa kúu ja ku‑uu jichi ja ni kaxtnuꞌu Jesús ma ja jin kaꞌni i ya kovaa ndateku ya
\rem Jesús anuncia por segunda vez su muerte
\r (Mr 9:30‑32; Lc 9:43‑45)
\p
\v 22 Te nuu kuan koo de jiꞌin Jesús ma ichi ñuu Galilea ma, te jiñaꞌa ya de:
\p ―‍Saña ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a chi jin kundaꞌa ñaꞌa ñayii ma,
\m
\v 23 te jin kaꞌni ñaꞌa i. Kovaa nuu uni kivi ma, te ndateku sa ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p Sani te tee ka ndikin ya ma, ni ka kuxii xeen ini de.
\s1 Ni ka waꞌa Jesús ma jiꞌin Pedro ma xuꞌun ja kuu veñuꞌu kaꞌnu ma
\rem Pago del impuesto del templo
\p
\v 24 Nuu ni kenda koo de ñuu Capernaum ma, te ni ka kenda koo tee ka ndakeꞌen yaꞌvi xuꞌun ja kuu veñuꞌu ma, te ka jikan‑tnuꞌu de:
\p ―‍Teskuaꞌa ni a, ¿masu chúyaꞌvi de xuꞌun ja iyo ja jin chuyaꞌvi o veñuꞌu ma vi? ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 25 Te Pedro ma, jiñaꞌa de:
\p ―‍Má jin ko ndi ini ni chi chúyaꞌvi de ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p Te nuu ni ndivi de ini veꞌe ma, te xinañuꞌu‑ka Jesús ma ni kaꞌan, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍¿Naxe jani ini ni, Simón? Tee ka kuu rey ñuu ñayivi a, ¿na in xi‑nuu ka ndakeꞌen yaꞌvi de xuꞌun ja jin kuu maa de ma, ka jani ini ni? ¿Nuu saꞌya de ma, xi nuu ñayii masu ñuu de ka kuu i ma? ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 26 Pedro ma, ni ndakoneꞌe de:
\p ―‍Nuu ñayii masu ñuu de ma ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p Te Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍Chukan kúu ja saꞌya de ma, masu jiniñuꞌu ja jin ndakuaꞌa i.
\m
\v 27 Kovaa sukan‑vaꞌa ma jin ndakiti ini de, te kuaꞌan ni nuu mar ma, te skee ni kaa táva o tiaka ma, te tiaka xinañuꞌu tava ni ma, te ndakune ni yuꞌu ti ma, te ndaniꞌi ni xuꞌun ja kuaꞌa ni ja jin kuu ndunduu o ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\c 18
\s1 Ni kaxtnuꞌu Jesús ma na in ko kuu ja kanuu‑ka nuu tatnuni Suꞌsi ma
\rem ¿Quién es el más importante?
\r (Mr 9:33‑37; Lc 9:46‑48)
\p
\v 1 Maa ora yukan‑ni, ni ka kenda koo tee ka ndikin Jesús ma nuu iyo ya ma, te ka jiñaꞌa de:
\p ―‍¿Na in kúu ja kanuu‑ka nuu tatnuni Suꞌsi ma? ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 2 Sani te ni kana‑ni Jesús ma in suchi luluu, te ni jani ya i meꞌñu ndaka de ma,
\m
\v 3 te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Ja ndaa kaꞌan sa nuu ndijin ja nú masu jin nduu ini ni sukan kúu ini suchi luluu yaꞌa chi masu kuu jin kivi koo ni nuu tatnuni Suꞌsi iya iyo andivi ma.
\m
\v 4 Chukan kúu ja ndevaꞌa‑ni na in na ndakunitnuni ja jiniñuꞌu i Suꞌsi ma sukan kúu suchi luluu yaꞌa, chi ñayii yukan kúu ja kanuu‑ka nuu tatnuni Suꞌsi ma.
\m
\v 5 Te nú nde ni te ja maa sa, te kuan‑taꞌvi ni in suchi luluu sukan kúu suchi luluu yaꞌa, te jan‑taꞌvi ñaꞌa ni maa sa.
\s1 Ni kaꞌan Jesús ma sukan yika ja jin ndakuiso kuechi o ma
\rem El peligro de caer en pecado
\r (Mr 9:42‑48; Lc 17:1‑2)
\p
\v 6 ’Kovaa ndevaꞌa‑ni na in saꞌa ja ndakuiso kuechi in ñayii yika ni kandija tnuꞌu Suꞌsi ma, vaꞌa‑ka kúu nute jin kuꞌni i in yoso kaꞌnu mulinu ma sukun i te jin skee ñaꞌa i nuu kunu‑ka ñuꞌu ndute mar ma, sana ja ndoꞌo neni i nuu Suꞌsi ma ja ni saꞌa i ja ni ndakuiso kuechi in‑ka ñayii ma.
\p
\v 7 ’¡Ndaꞌvi‑nka ñayii ka iyo ñuu ñayivi yaꞌa, kuechi ja ndaka ja ka saꞌa ka kuu i ma, te ka saꞌa i ja ka jiso kuechi jaku‑ka ñayii ma! Vaa kuiti ndimaa jin koo ja jin saꞌa ja jin kuiso kuechi ñayii ma, kovaa ¡ndaꞌvi‑nka maa na in saꞌa ja jin kuiso kuechi ñayii ma!
\m
\v 8 Te nú ndaꞌa ni a xi jaꞌa ni a saꞌa ja kuiso kuechi ni ma, kaꞌnde ni i te skana ni i, chi vaꞌa‑ka ja ñatuu na ndaꞌa ni a xi jaꞌa ni a te kivi ni koteku ni nuu Suꞌsi ma, te sana ja skee ñaꞌa Suꞌsi ma jiꞌin nduu ndaꞌa ni a jiꞌin nduu jaꞌa ni a nuu ñuꞌu iꞌni ndúꞌva ni‑kani ni‑jika ma.
\m
\v 9 Te nú nduchinuu ni a saꞌa ja kuiso kuechi ni ma, tava ni i te skana ni i, chi vaꞌa‑ka ja ñatuu na nduchinuu ni a te kivi ni te koteku ni nuu Suꞌsi ma, te sana ja skee ñaꞌa Suꞌsi ma jiꞌin nduu nduchinuu ni a nuu ñuꞌu iꞌni ndúꞌva ni‑kani ni‑jika ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Ni kaꞌan Jesús ma in tnuꞌu vijin in tee ni ndaniꞌi ndikachi ni skiꞌin de ma
\rem La parábola del pastor que encuentra su oveja
\r (Lc 15:3‑7)
\p
\v 10 Te jiñaꞌa tna Jesús ma:
\p ―‍Jin konee ni cuidado ja másu ko jin saxiko ni ni‑in suchi luluu ma, vaa káꞌan sa ja ángel ka jito suchi kuechi ma, ka iyo i nuu Yuva sa iya iyo andivi ma, te ka jini i nawa ka ndoꞌo ka neni suchi kuechi ma.
\m
\v 11 Vaa saña ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a, vee sa sukan‑vaꞌa jin ndaniꞌi‑taꞌvi ñayii jâ ni ka skenaa i maa i ma nkuu.
\m
\v 12 ¿Nawa ka jani ini maa ni a? Nú in tee, te nevaꞌa de cientu ndikachi de ma, te nú in ti, te ni skiꞌin ti maa ti ma, te ¿masu xndoo de kuun xiko jaꞌun kuun‑ka (99) ti ma yuku ma, te kiꞌin de jin nu nduku de in kiti ni skiꞌin maa ti ma?
\m
\v 13 Te nú ni ndaniꞌi de ti, te ja ndaa káꞌan sa ja kusii ini xeen‑ka de ja kuu kiti yukan sana ja jin kuu kuun xiko jaꞌun kuun‑ka (99) kiti ñatuu ni ka skiꞌin ti maa ti ma.
\m
\v 14 Te sukan tna, Yuva o iya iyo andivi ma, masu kuaꞌa ya tnuꞌu ja skiꞌin ya ni‑in ñayii yika ve kuaꞌnu i nuu Suꞌsi ma.
\s1 Ni kaxtnuꞌu Jesús ma naxe jin kaꞌan o jiꞌin ñani o ma nú ni saꞌa ñaꞌa i in ja uꞌvi ma
\rem Cómo se debe de tratar con un hermano que haya pecado
\p
\v 15 ’Chukan kúu ja nú tnaꞌa ni ma saꞌa ñaꞌa i in ja uꞌvi, vaꞌa‑ka kuáꞌan ni, te nduu‑ni maa ni jiꞌin i, te kuñaꞌa ni nde a kúu ja uꞌvi ni saꞌa ñaꞌa i ma. Te nuna koninisoꞌo i ja kaꞌan ni jiꞌin i ma te ndakani ndakaꞌvi ini i chi jâ ni kundee ni ja ni ndumani ni jiꞌin i.
\m
\v 16 Kovaa nuna ma koninisoꞌo i ja kuñaꞌa ni ma, te kana ni in uu tnaꞌa ni ma, sukan‑vaꞌa ko kuu uu uni tnaꞌa ni ma ja jin kuni ja jin ndatnuꞌu ni ma.
\m
\v 17 Te xi nú ma koninisoꞌo i ja jin kaꞌan‑soꞌo tna tnaꞌa ni ma, te kuñaꞌa ni nuu ndaka ñayii ni ka nduu saꞌya Suꞌsi ma, ja ka ndatnaꞌa ni veñuꞌu ma. Te xi nú ma koninisoꞌo i ja ka kaꞌan ndaka‑ka tnaꞌa ni ma, te jin kaꞌan ni ja sukan kúu in ñayii ñatuu kándija Suꞌsi ma xi in ñayii xndaꞌvi ñaꞌa kúu i.
\m
\v 18 Ja ndaa káꞌan sa ja ndaka ja jin kaꞌan ni ja kuu jin saꞌa ñayii ma nuu ñuꞌú ya, te sukan kendoo tna ini Suꞌsi ma, te ndaka ja jin kaꞌan ni ja masu kuu jin saꞌa ñayii ma nuu ñuꞌú ya, te sukan kendoo tna ini Suꞌsi iya iyo andivi ma.
\m
\v 19 In‑ka jichi káꞌan sa, nú uu ñayii jin ndatnuꞌu tnaꞌa nuu ñuꞌú ya nde a jin kakan i ma, chi jin niꞌi i ja maa Yuva sa iya iyo onde andivi ma.
\m
\v 20 Vaa nuu ka ndatnaꞌa uu uni ñayii ka kandija ñaꞌa i maa sa ma, te yukan iyo sa meꞌñu i ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Ni kaꞌan Jesús ma in tnuꞌu vijin uu tee ka tavi xuꞌun
\rem Los dos deudores
\p
\v 21 Sani te Pedro ma, ni jan tuꞌva de Jesús ma, te jiñaꞌa de:
\p ―‍Señor, ¿na saa jichi sakanu ini sa tnaꞌa sa ma, nuna saꞌa ñaꞌa i in ja uꞌvi? ¿Onde uja jichi? ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 22 Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍Masu káꞌan sa ja onde uja‑ni jichi, suꞌva onde uja jichi uni xiko uxi (7 × 70) jichi ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 23 Sani te saꞌa jiñaꞌa ya:
\p ―‍Chukan kúu ja nuu tátnuni Suꞌsi ma, inuu kúu i jiꞌin in rey ja ni ndakan de kuenda nuu ñayii ka jinukuechi nuu de ma.
\m
\v 24 Te ni kejaꞌa de ni ndasaꞌa de kuenda, te ni kenda in tee tavi kuaꞌa xen‑xeen xuꞌun nuu de.
\m
\v 25 Te tee yaꞌa chi masu nawa nevaꞌa de ja ndachunaa de ja tavi de ma, te ni tatnuni jitoꞌo de ma ja na jin koo i jín xiko i tee yukan, jiꞌin ñasiꞌi de ma, jiꞌin saꞌya de ma, jiꞌin ndaka ja nevaꞌa de ma, sukan‑vaꞌa nukun‑naa ja tavi de ma.
\m
\v 26 Sani te ni jinkoo jiti tee tavi ma, te ni jikan‑taꞌvi de nuu jitoꞌo de ma, te jiñaꞌa de: “Señor, kava kuee ini ni, te ndachuyaꞌvi sa ndaka”, kúu de jiñaꞌa de.
\m
\v 27 Te jitoꞌo de ma, ni kundaꞌvi ini de tee ma, te ni sakanu ini de ja tavi tee jinukuechi ma, te ni waꞌa de tnuꞌu te kuaꞌan maa tee ma.
\p
\v 28 ’Kovaa tee jinukuechi ma, ja ni kee de kuaꞌan de ma, te ni ndaniꞌi de in tee ja jinukuechi jiꞌin de ma, te tee yukan chi tavi de jaku‑ni xuꞌun nuu de, te ni jan tnii de sukun suꞌnu tee ma, te skueꞌne de tee ma, te jiñaꞌa de: “Ndataa ni ja tavi ni ma”, kúu de jiñaꞌa de.
\m
\v 29 Sani te tee yukan, ni jinkoo jiti de nuu jaꞌa tee ma, te ni jikan‑taꞌvi de nuu tee ma, te jiñaꞌa de: “Kava kuee ini ni, te ndachuyaꞌvi kuee sa ndaka”, kúu de jiñaꞌa de.
\m
\v 30 Kovaa maa de chi masu ni kachi de, suꞌva ni jan chinee de tee ma vekaa ma, onde kundee de ja ndachuyaꞌvi ndiꞌi tee ma ja tavi de ma.
\p
\v 31 ’Te ni ka jini tee ka jinukuechi jiꞌin de ma ja sukan ni saꞌa de ma, te ni ka kuxii xeen ini de, te ni jan koo de, ni ka jan nu kani de nuu jitoꞌo de ma ndaka sukan ni ka jini de ma.
\m
\v 32 Sani te ni kana ñaꞌa jitoꞌo de ma, te jiñaꞌa de nuu tee tavi nuu de ma nkuu: “Tee jinukuechi tee saꞌa ja uꞌvi kúu ni. ¿Masu ndaka ja tavi ni ma ni sakanu ini sa ma, vaa ni jikan‑taꞌvi ni nuu sa ja na sakanu ini ñaꞌa sa ma?
\m
\v 33 ¿Te masu ndijin tna, suni jiniñuꞌu ja kundaꞌvi ini ni tnaꞌa ni tee tavi nuu ni ma nkuu, sukan ni kundaꞌvi ini ñaꞌa sa ma?”, kúu de jiñaꞌa de.
\m
\v 34 Sani te ni ndakiti ini jitoꞌo de ma, te ni jan xsiaꞌa de tee ma nuu ndaꞌa tee ka jito vekaa ma, ja jin xndoꞌo jin xneni de tee ma onde ndachunaa ndiꞌi kuiti de ja tavi de ma.
\m
\v 35 Suni sukan saꞌa tna Yuva sa iya iyo andivi ma, nú ma jin sakanu ini ndija nuu tnaꞌa ndi‑in ndi‑in ni kuechi ni ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\c 19
\s1 Jesús ma, ni tatnuni ya ja ñayii ni ka tnandaꞌa ma máko jin xndoo tnaꞌa i
\rem Jesús enseña sobre el divorcio
\r (Mr 10:1‑12; Lc 16:18)
\p
\v 1 Te nuu ni jinu ni kaxtnuꞌu Jesús ma tnuꞌu yaꞌa, te ni ndee ya ñuu Galilea ma, te kuaꞌan ya ichi ñuu Judea ma ja iyo i in‑ka yuꞌu yute Jordán ma.
\m
\v 2 Te ni ka ndikin ñaꞌa kuaꞌa xeen ñayii ka kuꞌu ndevaꞌa‑ni kueꞌe ma, te yukan ni ndasavaꞌa ya i.
\m
\v 3 Te jaku tee ka kuu fariseo ma, ni ka jan tuꞌva de ya, sukan‑vaꞌa jin kototnuni de ya, te ka jikan‑tnuꞌu de ya nú vaꞌa‑ni ja in tee te xndoo de ñasiꞌi de ma, nú yika‑ni ja kuni de ja saꞌa de ña sukan.
\m
\v 4 Te Jesús ma, ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍¿Ñatuu jin kaꞌvi‑ka ni nuu saꞌa káꞌan tnuꞌu Suꞌsi ma ja kivi ni saꞌa ya ñayii ma, te “tee jiꞌin ñaꞌa ni saꞌa ya” ma?
\m
\v 5 Te káꞌan tna ya ja: “Chukan kúu ja tee ma, xndoo de yuva de ma jiꞌin siꞌi de ma, te kueka tnaꞌa de jiꞌin ñasiꞌi de ma, te nduu de ma jin ko kuu in‑nka‑ni ñayii ma.”
\m
\v 6 Chukan kúu ja masu uu ñayii ka kuu‑ka i chi in‑nka‑ni ñayii ka kuu nduu i ma. Te chukan kúu ja ñayii ma, másu ko ndasasiin i ja ni xtnatnaꞌa Suꞌsi ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 7 Te ka jiñaꞌa de:
\p ―‍Nusaa, te ¿navaꞌa Moisés ma, ni kachi de ja kuu xndoo tee ma ñasiꞌi de ma, te kuaꞌa de in tutu nuu káꞌan ja jâ ni xndoo de ña ma? ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 8 Sani te Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍Kuechi ja inusoꞌo ka ndaa ni a, te Moisés ma, ni kachi de ja kuu jin xndoo ni ñasiꞌi ni ma. Kovaa onde xinañuꞌu ma nuu ni saꞌa Suꞌsi ma ñayii ma, te masu sukan ni jani ini ya ma.
\m
\v 9 Te káꞌan sa nuu ni ja nú ñatuu ni kivi nduu ñasiꞌi in tee ma jiꞌin in‑ka tee ma, te nú xndoo de ña ma te ndatnandaꞌa de jiꞌin in‑ka ñaꞌa ma, jâ ni jiso kuechi de, vaa sukan ka saꞌa tee ka kivi nduu jiꞌin in‑ka ñaꞌa ma, sukan ni saꞌa tna de ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 10 Te ka jiñaꞌa tee ka ndikin ya ma:
\p ―‍Nú sukan ko kuu tee ma jiꞌin ñasiꞌi de ma, saa‑nka nú ma tnandaꞌa o ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 11 Sani te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Masu ndaka ñayii ma, ka iyo i ja jin kandija i tnuꞌu yaꞌa, yika‑ni ja ñayii chíndee ñaꞌa Suꞌsi ma ja jin jakuꞌni ini i ma.
\m
\v 12 Vaa ka iyo tee ja onde chii siꞌi de ma, jâ ve koo de ja masu jin tnandaꞌa de ma, te ka iyo tee ja kuechi ñayii ma, te masu kuu jin tnandaꞌa de, te ka iyo ñayii ja ni ka jani ini i ja masu jin tnandaꞌa i, ja kuechi ja jin kunukuechi ñukuun i nuu Suꞌsi iya iyo andivi ma. Te nú na in iyo ja saꞌa i saꞌa, te kuán‑taꞌvi i, te kúnukuechi vaꞌa i ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Jesús ma, ni kaxtnuꞌu ya naxe ko kuu in ñayii sana kivi i nuu tatnuni Suꞌsi ma
\rem Jesús bendice a los niños
\r (Mr 10:13‑16; Lc 18:15‑17)
\p
\v 13 Ni jan koo i jiꞌin suchi kuechi ma nuu Jesús ma, sukan‑vaꞌa sonee ya ndaꞌa ya siki suchi kuechi ma te kakan‑taꞌvi ya nuu Suꞌsi ma ja jin kuu i. Te tee ka ndikin ya ma, ka ndonda de nuu ñayii ni jan koo jiꞌin suchi kuechi ma.
\m
\v 14 Kovaa Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍Jin kuaꞌa ni tnuꞌu, te kí koo maa suchi kuechi a, te máko jin kaꞌnu ndee ni, chi vaa sukan ka jani vii ka jani vaꞌa ini suchi kuechi a, sukan jiniñuꞌu ja jin ko saꞌa jin ko kuu ñayii jin kivi koo nuu tatnuni Suꞌsi ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 15 Te ni sonee ya ndaꞌa ya siki i ma ja na jin kutaꞌvi i ja vii ja vaꞌa. Sani te kuaꞌan ya.
\s1 Sukan yii ja ndaniꞌi taꞌvi ñayii ndí ini xeen‑ka xuꞌun i ma
\rem Un joven rico habla con Jesús
\r (Mr 10:17‑31; Lc 18:18‑30)
\p
\v 16 Sani te in tee jaa, ni jan tuꞌva de Jesús ma, te jiñaꞌa de:
\p ―‍Teskuaꞌa, ndijin ja saꞌa ni ja vaꞌa, kaxtnuꞌu ni nde a vaꞌa saꞌa sa, sukan‑vaꞌa ndaniꞌi taꞌvi sa te koteku sa ni‑kani ni‑jika ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 17 Te Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍¿Navaꞌa jikan‑tnuꞌu ni nuu sa siki ja vaꞌa ma? Masu na in‑ka saꞌa ja vaꞌa chi maa in‑ni Suꞌsi ma. Kovaa nú kúni ni ja ndaniꞌi taꞌvi ni te koteku ni ni‑kani ni‑jika, te kandija ni ndaka sukan ni tatnuni Suꞌsi ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 18 Te jiñaꞌa de:
\p ―‍¿Nde tnuꞌu kandija sa? ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p Te Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍Másu ko kaꞌni ni ni‑in ñayii. Másu ko kivi nduu ni jiꞌin in‑ka ñaꞌa ma. Másu ko sakuiꞌna ni. Másu ko kaꞌan tnuꞌu ni siki in‑ka ñayii ma.
\m
\v 19 Kava respetu ni nuu yuva ni ma jiꞌin nuu siꞌi ni ma. Kutoo ni tnaꞌa ni ma, sukan kutoo ni maa ni ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 20 Te tee yukan, jiñaꞌa de:
\p ―‍Teskuaꞌa, ndaka chaꞌa chi jâ saꞌa ndiꞌi sa. ¿Te kúni‑ka in‑ka ja saꞌa sa? ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 21 Te Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍Nú kúni ni ja saꞌa ndiꞌi ni ndaka sukan kúni Suꞌsi ma, te kuáꞌan ni, te xiko ni ndaka ja nevaꞌa ni ma, te kuaꞌa ni ñayii ka kundaꞌvi ma. Te sukan, te xiku ko kuu ni andivi ma. Sani te kii ni, te kondikin ñaꞌa ni ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 22 Ja ni jinisoꞌo de sukan jiñaꞌa ya ma, te xixii‑nka kuan noꞌo de, vaa xiku xeen kúu de ma.
\m
\v 23 Te Jesús ma, jiñaꞌa ya tee ka ndikin ya ma:
\p ―‍Ja ndaa káꞌan sa nuu ni a ja yii xeen kúu ja in tee kuxiku ma, te kivi de nuu tatnuni Suꞌsi ma.
\m
\v 24 Te ndákaꞌan sa nuu ni in‑ka tuku jichi ja yachi‑ka kuu kivi in kiti kúu camellu ma in yavi xuu yiki tiku ma, sana ja in ñayii kúu xiku ma, te kuu kivi i nuu tatnuni Suꞌsi ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 25 Te tee ka ndikin ya ma, nuu ni ka jinisoꞌo de sukan ma, te ni ka saꞌvi xeen‑nka ini de, te ka kaꞌan maa de:
\p ―‍¿Na in kuu ndaniꞌi taꞌvi ja sukan? ―‍ka kuu de ka kaꞌan de.
\p
\v 26 Te ndeꞌya Jesús ma de, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Yii kúu jani ini ñayii ma. Kovaa maa Suꞌsi ma chi ñatuu nawa iyo ja yii ja ma kuu saꞌa ya ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 27 Pedro ma, ni ndakoneꞌe de:
\p ―‍Saña chi ndaka ja ka nevaꞌa sa ma ni ka xndoo sa, te ni ka ndikin ñaꞌa sa. ¿Te iyo ja jin ndaniꞌi‑taꞌvi sa? ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 28 Te Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍Ja ndaa ja ndaa káꞌan sa ja kivi ndujaa ñuu ñayivi ya, kivi ndenda sa ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a, te kunukoo sa nuu iyo jayiñuꞌu sa ma, te ndijin tna ja ka ndikin ñaꞌa ni a, suni koo uxi uu nuu jin kunukoo ndi‑in ndi‑in ni ja jin kaꞌnde ni tniñu nuu ndi‑uxi uu jichi ñayii ñuu Israel ya.
\p
\v 29 ’Te ndevaꞌa‑ni na in ni xndoo veꞌe i ma, ñani i ma, kuꞌva i ma, kuꞌu i ma, jiꞌin yuva i ma, siꞌi i ma, ñasiꞌi i ma, saꞌya i ma, jiꞌin ñuꞌú i ma, ja kuechi ja ndikin ñaꞌa i saña ma chi ndaniꞌi i viꞌi‑ka cientu jichi sana ja ni xndoo i ma, te ndaniꞌi‑taꞌvi i, te koteku i ni‑kani ni‑jika.
\m
\v 30 Te ñayii ka ndanuu‑ka ma te ka jani ini i ja xinañuꞌu‑ka ka kuu i vitna ma, chi nuu Suꞌsi ma chi sandiꞌi‑nka jin ko kuu i, te ñayii ka jani ini ja masu ñayii ka ndanuu ka kuu i, te sandiꞌi‑nka ka kuu i vitna ma chi suu i jin ko kuu ñayii xinañuꞌu‑ka nuu Suꞌsi ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\c 20
\s1 Ni kaꞌan Jesús ma in tnuꞌu vijin tee ka satniñu itu tnu uva ma
\rem Los obreros de la viña
\p
\v 1 Te jiñaꞌa Jesús ma:
\p ―‍Nuu tatnuni Suꞌsi iya iyo andivi ma, inuu kúu i jiꞌin in tee tátnuni veꞌe de ma, te ni kee de xtnee ma kuan nduku de tee jin satniñu itu tnu uva de ma.
\m
\v 2 Te nuu ni niꞌi de tee jin satniñu ma, te ni ka kendoo de jiꞌin tee ma sukan jin keꞌen yaꞌvi tee ma in kivi ma, te ni tetniñu de tee ma itu de ma.
\m
\v 3 Te sukan ka iin xtnee ma ni kee tuku de in‑ka jichi, te ni jini de jaku‑ka tuku tee ka nune, ka iyo de nuyaꞌvi ma.
\m
\v 4 Te ni jan kuñaꞌa de tee ma: “Kuan koo tna ndijin, te jin satniñu ni itu sa ma, te chuyaꞌvi sa sukan iyo ja jin keꞌen yaꞌvi ni ma”, kúu de jiñaꞌa de. Sani te kuan koo tee ma.
\m
\v 5 Sani te ni kee tuku de uu‑ka jichi, in nuu sava nduu ma te in‑ka nuu ka uni jañini ma, te suni sukan ni saꞌa de.
\m
\v 6 Te ni kee tuku de nuu ka uꞌun jañini ma, te ni ndaniꞌi tuku de jaku tee ñatuu na tniñu ka saꞌa de ma, te jiñaꞌa de: “¿Navaꞌa ni kuu ni‑nduu a ka iyo ni yaꞌa, te ñatuu nawa ka saꞌa ni?”, kúu de jiñaꞌa de.
\m
\v 7 Te ka jiñaꞌa tee ma: “Vaa masu na in káꞌan ja taa i tniñu jin saꞌa sa”, ka kuu de ka jiñaꞌa de. Te jiñaꞌa de: “Kuán koo tna ni itu sa ma, te jin satniñu ni, te chuyaꞌvi sa sukan iyo ja jin keꞌen yaꞌvi ni ma”, kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 8 ’Nuu ni kunee ma, te jiñaꞌa de nuu tee kúkanu ini de veꞌe de ma: “Kana ni tee ni ka satniñu ma, te chuyaꞌvi ni sukan jin keꞌen yaꞌvi de ma. Te kejaꞌa ni chuyaꞌvi ni tee ni kija koo sandiꞌi‑nka ma, te ndenda ni onde tee ni kija koo xinañuꞌu‑ka ma”, kúu de jiñaꞌa de.
\m
\v 9 Te nuu ni kenda ora ja chuyaꞌvi de tee ni ka kenda koo ka uꞌun jañini ma, te in in de ni ka niꞌi yaꞌvi sukan jika in kivi ma.
\m
\v 10 Chukan kúu ja nuu ni ka kenda koo tee ni jan koo xinañuꞌu nuu tniñu ma, ni ka jani ini de ja jin keꞌen yaꞌvi‑ka de. Kovaa suni sukan jika in kivi ma‑ni, ni ka niꞌi yaꞌvi de.
\m
\v 11 Te nuu jâ ni ka keꞌen yaꞌvi de ma, te ni ka jakondee de ka kaꞌan ndevaꞌa de ja kuu tee xi‑nuu ni ka satniñu de ma.
\m
\v 12 Te ka jiñaꞌa de tee ma: “Tee yaꞌa, ja ni ki koo de sandiꞌi‑nka ma, te in‑nka‑ni ora ni ka satniñu de, te inuu ni chuyaꞌvi ñaꞌa ni jiꞌin de, te vitna ja saña chi ni ka kanda sa ni‑nduu a, te vitna ja iꞌni te tnundoꞌo”, ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\m
\v 13 Te ni ndakoneꞌe tee tátnuni veꞌe ma, te jiñaꞌa de nuu in de ma: “Ndijin, masu na ja uꞌvi ni saꞌa ñaꞌa sa. ¿Masu ni ka kendoo o ja sukan keꞌen yaꞌvi ni in kivi ma?
\m
\v 14 Keꞌen ni ja kuu kuenda maa ni a, te kuáꞌan ni, chi vaa saña chi kúni sa ja chuyaꞌvi sa tee ni ki koo sandiꞌi‑nka a sukan ni chuyaꞌvi ñaꞌa sa ndijin a.
\m
\v 15 ¿Masu vaꞌa‑ni ja saꞌa sa jiꞌin xuꞌun sa a sukan kúni maa sa? ¿Xi kukueñu ini ni ja vaꞌa ini sa a?”, kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 16 ’Chukan kúu ja ñayii xinañuꞌu ma chi sandiꞌi‑nka jin ko kuu i, te ñayii sandiꞌi ma chi xinañuꞌu‑ka jin ko kuu i. Chi vaa kuaꞌa xeen i kana ya, kovaa masu ndaka i ndakaji ya ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Ni kaxtnuꞌu Jesús ma ja ku‑uni jichi ja jin kaꞌni i ya kovaa ndateku ya
\rem Jesús anuncia por tercera vez su muerte
\r (Mr 10:32‑34; Lc 18:31‑34)
\p
\v 17 Jesús ma, kuaꞌan ya ichi ñuu Jerusalén ma. Te ni ndaxtutu siin ya ndi‑uxi uu tee ka ndikin ya ma, te nuu kuan koo de ichi ma, te jiñaꞌa ya:
\p
\v 18 ―‍Ka jini maa ni ja jin koo o ñuu Jerusalén ma. Te yukan kúu nuu saña ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a, jin koo ñayii yukan jin xsiaꞌa ñaꞌa i nuu ndaꞌa tee ka tatnuni nuu sutu ma, jiꞌin nuu ndaꞌa tee ka skuaꞌa tnuꞌu ni kaxtnuꞌu Moisés ma, te jin kaꞌan i ja kûu sa,
\m
\v 19 te jin ndaxsiaꞌa ñaꞌa i nuu ndaꞌa ñayii masu ñuu israelita a ka kuu i ma, sukan‑vaꞌa jin kosiki ndee ñaꞌa i, te jin skuita kaa ñaꞌa i nuu krusi ma, te kûu sa. Kovaa nuu uni kii ma, te ndateku sa ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Santiago ma jiꞌin Juan ma, ni ka jikan de ja jin kunukoo de xiñi Jesús ma
\rem Santiago y Juan piden un favor
\r (Mr 10:35‑45)
\p
\v 20 Sani te siꞌi Santiago ma jiꞌin Juan ma saꞌya tee kúu Zebedeo ma, ni ka jan tuꞌva ña jiꞌin de nuu iyo Jesús ma, te ni jinkoo jiti ña, te jikan‑taꞌvi ña nuu ya.
\p
\v 21 Te Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍¿Nawa kúni ni? ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p Te jiñaꞌa ña:
\p ―‍Tatnuni ni ja jin kunukoo saꞌya sa a, in de xiñi kuaꞌa ni ma te in‑ka de xiñi satni ni ma nuu tatnuni ni ma ―‍kúu ña jiñaꞌa ña.
\p
\v 22 Te ni ndakoneꞌe Jesús ma:
\p ―‍Masu ka jini ni ja ka jikan ni a. ¿Xi kuu jin koꞌo ni ja uwa ja koꞌo sa ma? ¿Te kuu jin kuandute ni sukan kuandute sa ma? ―‍kúu ya jiñaꞌa ya. Te chaꞌa chi ja ndoꞌo neni ya ma kúu ja ni jiñaꞌa ya ma.
\p Te ka jiñaꞌa de:
\p ―‍Kuu.
\p
\v 23 Te jiñaꞌa Jesús ma:
\p ―‍Ja ndaa kúu ja jin koꞌo ni ja uwa ja koꞌo sa ma, te jin kuandute ni sukan kuandute sa ma chi kúu, kovaa ja kunukoo in ni xiñi kuaꞌa sa ma te in‑ka ni xiñi satni sa ma, chukan chi masu saña iyo ja taa, nú masu ja maa Yuva sa ma kuaꞌa nuu ñayii ja ni satuꞌva ya ja jin niꞌi i ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 24 Nuu ni ka jinisoꞌo uxi‑ka tee ka ndikin ya ma, te ni ka ndakiti ini de nuu nduu tee ndi‑tnaꞌa ñani de ma.
\m
\v 25 Kovaa Jesús ma chi ni kana ya de, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Ka jini ni ja neꞌun ñayii ñuu ñayivi a, ka iyo ñayii ka jani ini maa i ja kuu jin tatnuni i nuu ndaka ñayii ma, te ñayii ka ndanuu‑ka ma, ûni ka tatnuni kuiti i nuu ñayii ma.
\m
\v 26 Kovaa neꞌun ndijin, masu sukan ko kuu, suꞌva nú na in kúni ja ko kuu i in ñayii kanuu‑ka neꞌun ndaka ni a, ja saꞌa i kúu ja kunukuechi‑ka i nuu ndaka ni,
\m
\v 27 te nú neꞌun ndaka ni a, te kúni in ni ja ko kuu ni xinañuꞌu‑ka, te ja saꞌa ni kúu ja kunukuechi xeen‑ka ni nuu ndaka‑ka ni a.
\m
\v 28 Jin saꞌa ni sukan saꞌa sa ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a, ja masu vee sa ja jin kunukuechi i nuu sa chi suꞌva vee sa ja kunukuechi maa sa te kuaꞌa sa tnuꞌu ja jin kaꞌni ñaꞌa i, te sukan chunaa sa nuu tniñu ñayii ma, te jin ndaniꞌi‑taꞌvi kuaꞌa xeen i ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Jesús ma, ni ndasavaꞌa ya uu tee inukuaa
\rem Dos ciegos reciben la vista
\r (Mr 10:46‑52; Lc 18:35‑43)
\p
\v 29 Sani te nuu ni ndee Jesús ma ini ñuu Jericó ma, te ka ndikin kuaꞌa ñayii. \fig |GR-tlc086n.tif|span||| |20:29\fig*
\m
\v 30 Te ka iyo uu tee inukuaa, ka nukoo de yuꞌu ichi ma. Te ja ni ka jinisoꞌo tee inukuaa ma ja ni yaꞌa Jesús ma kuaꞌan ya ichi ma, te ûni ka kayuꞌu de ka jiñaꞌa de ya:
\p ―‍Señor, Saꞌya David, kundaꞌvi ini ñaꞌa ni ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 31 Te kuaꞌa ñayii ma ka jiñaꞌa ja jin kasiyuꞌu de. Kovaa suꞌva ka kayuꞌu niniꞌi‑ka de:
\p ―‍Señor, Saꞌya David, kundaꞌvi ini ñaꞌa ni ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 32 Sani te ni jinkuiñi Jesús ma, te kána ya de, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍¿Nawa ka kuni ni ja saꞌa sa ja jin kuu ni? ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 33 Te tee inukuaa ma, ka jiñaꞌa de:
\p ―‍Señor, ka kuni sa ja jin ndundijin nduchinuu sa a ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 34 Te Jesús ma, ni kundaꞌvi ini ya de, te ni sonee ya ndaꞌa ya ma nuu de, te ora yukan‑ni, te ni kuu ni ka ndakondeꞌya de. Sani te ni ka ndandikin de Jesús ma.
\c 21
\s1 Jesús ma, yoso ya in burru ni kivi ya ñuu Jerusalén ma
\rem Jesús entra en Jerusalén
\r (Mr 11:1‑11; Lc 19:28‑40; Jn 12:12‑19)
\p
\v 1 Nuu ni ka kuyatni de jiꞌin Jesús ma ñuu Jerusalén ma, te ni jan koo de jiꞌin ya ñuu Betfagé ma, ja iyo yatni i jiꞌin yuku nani Yuku Tnu Olivo ma, te Jesús ma, ni tetniñu ya uu tee ka ndikin ya ma,
\m
\v 2 te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Kuán koo ni yuꞌu ñuu ichi jiyo a, te jin ndaniꞌi ni in burra nuꞌni ti, te iyo tna in burru jaa luluu‑ka. Te jin ndaji ni ti, te ki koo ni jiꞌin ti.
\m
\v 3 Te nú na in kakan‑tnuꞌu naku ka saꞌa ni sukan, te jin kuñaꞌa ni: “Maa Señor ma jiniñuꞌu ti, te sani te ndataa ya ti”, jin kuñaꞌa ni ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 4 Ndaka saꞌa ni kuu, sukan‑vaꞌa ko kuu sukan ni kaꞌan tee ni yo ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni yo waꞌa Suꞌsi ma, nuu ni kaꞌan de ma:
\q1
\v 5 Kuñaꞌa ni nuu sasiꞌi ñuu nani Sion ma:
\q1 “Kondeꞌya ja vee rey tátnuni nuu ro a,
\q1 te iya kuee ini kúu ya, te yoso ya in burru jaa
\q2 saꞌya in burra kiti jâ jiso.”
\m Saꞌa ni kaꞌan de.
\p
\v 6 Sani te tee ka ndikin Jesús ma, kuan koo de, te ni ka saꞌa de sukan ni tatnuni Jesús ma nuu de ma.
\m
\v 7 Te ni ka jan xsiaꞌa de burra ma jiꞌin saꞌya ti ma nuu iyo Jesús ma, te ni ka sonee de saꞌma de ma siki kiti jaa ma, te Jesús ma, ni kaa ya siki ti ma, te yoso ya ti kuaꞌan ya.
\m
\v 8 Te kuaꞌa ñayii ma, ka skuili i saꞌma ka ndii i ma, te jaku‑ka i ma, ka jaꞌnde i ndaꞌa yutnu ma, te ka skuili i ichi kuaꞌan ya ma.
\m
\v 9 Te ñayii ka yoxtnuu kuan koo i ma jiꞌin ñayii ka ndandikin ma, ka kayuꞌu i ka kaꞌan i:
\p ―‍¡Hosanna kó kuu nuu Saꞌya David ma! ¡Jayiñuꞌu kúu rey vee nuu Iya Tátnuni ma! ¡Hosanna! ¡Jayiñuꞌu kó kuu nuu tátnuni Suꞌsi ma onde sukun ma! ―‍ka kuu i ka kaꞌan i.
\p
\v 10 Te nuu ni kivi ya ñuu Jerusalén ma, ndaka ñayii ma, ni ka ndakanda, te ka kaꞌan i:
\p ―‍¿Na in kúu tee yaꞌa? ―‍ka kuu i ka kaꞌan i.
\p
\v 11 Te ñayii ma, ka jiñaꞌa i:
\p ―‍Tee yaꞌa kúu Jesús tee ndákaxtnuꞌu tnuꞌu waꞌa Suꞌsi ma, te ñuu Nazaret ma ja iyo i ñuu Galilea ma kúu ñuu de ―‍ka kuu i ka jiñaꞌa i.
\s1 Jesús ma, ni ndasavii ya ini veñuꞌu kaꞌnu ma
\rem Jesús purifica el templo
\r (Mr 11:15‑19; Lc 19:45‑48; Jn 2:13‑22)
\p
\v 12 Te Jesús ma, ni kivi ya veñuꞌu kaꞌnu ma, te ni keneꞌe ya ndaka ñayii ka xiko ma jiꞌin ñayii ka jaan ma. Te ni chindeyi ya mesa ñayii ka sama xuꞌun ma, jiꞌin nuu ka xiko i sata ma.
\m
\v 13 Te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Jâ ka jini ni ja nuu tutu ndee tnuꞌu Suꞌsi ma káꞌan: “Ini veꞌe sa a chi ko kuu i in veꞌe nuu kenda koo ñayii ndaka ñuu ma ja jin kakan‑taꞌvi i nuu Suꞌsi ma.” Vaa sukan ni jani ini ya. Kovaa ndaka ndijin chi ni ka ndasaꞌa ni in yavi nuu ka ñuꞌu kuiꞌna ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 14 Te ñayii ñatuu ka kundijin nuu ma, jiꞌin ñayii ñatuu kuu jin kaka ma, ni ka jan tuꞌva i ya ini veñuꞌu ma, te ni ndasavaꞌa ya i.
\m
\v 15 Kovaa tee ka tatnuni nuu sutu ma, jiꞌin tee ka skuaꞌa tnuꞌu ni yo tatnuni Moisés ma, ni ka jini de milagru ni saꞌa ya ma, jiꞌin sukan ka kayuꞌu suchi kuechi ma ini veñuꞌu ma ja ka kaꞌan i: “¡Hosanna! ¡Ja vaꞌa kúu Saꞌya tata David ma!”, ka kuu i ka kaꞌan i. Te ni ka ndakiti xeen ini de,
\m
\v 16 te ka jiñaꞌa de:
\p ―‍¿Jinisoꞌo ni ja ka kaꞌan suchi yaꞌa? ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p Te Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍Jinisoꞌo sa. ¿Ñatuu nama uun jin kaꞌvi‑ka ni nuu tnuꞌu Suꞌsi ma ja káꞌan saꞌa ma?:
\q1 Yuꞌu suchi kuechi ma jiꞌin yuꞌu suchi ka jaxi ma
\q1 ni satuꞌva ni ja jin ndachiñuꞌu ñaꞌa i
\m ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 17 Te ni xndoo ya de, te kuaꞌan ya ichi ñuu Betania ma, te yukan ni ndoo ya.
\s1 Jesús ma, ni kaꞌan uꞌvi ya ja kuu in tnu higo
\rem Jesús maldice la higuera sin fruto
\r (Mr 11:12‑14, 20‑26)
\p
\v 18 Kivi yutnee ma, nuu ve ndii Jesús ma ñuu Jerusalén ma, te kókon ya.
\m
\v 19 Te ni jini ya in tnu higo yuꞌu ichi ma. Kovaa ñatuu na ndeꞌya tnu ma ni niꞌi ya chi nanimaa ndaꞌa tnu ma kúu. Sani te jiñaꞌa ya nuu tnu higo ma:
\p ―‍¡Masu kuun‑ka higo ro! ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p Te ora yukan‑ni, te ni yichi tnu.
\p
\v 20 Te tee ka ndikin ya ma, ni ka jini de sukan ni ndoꞌo tnu higo ma, te ni ka saꞌvi‑nka ini de, te ka kaꞌan de:
\p ―‍¿Navaꞌa tnu higo a, yachi‑ni ni yichi tnu? ―‍ka kuu de ka kaꞌan de.
\p
\v 21 Jesús ma, ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍Ja ndaa káꞌan sa, nú jin kukanu ini ni Suꞌsi ma, te ñatuu ka jani uu ka jani uni ini ni ma, te masu yika‑ni ja jin saꞌa ni sukan ni saꞌa sa jiꞌin tnu higo a chi suꞌva nuna jin kuñaꞌa ni yuku yukan: “Kuán ndiyo jiña, te skee maa ro nuu mar ma”, sani te ko kuu sukan.
\m
\v 22 Te ndaka ja jin kakan‑taꞌvi ni nuu Suꞌsi ma, te nú ka kukanu ini ndija ni ya ja taa ya ma chi jin niꞌi ni ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Ni ka jikan‑tnuꞌu de na in ni tatnuni ja saꞌa Jesús ma sukan
\rem La autoridad de Jesús
\r (Mr 11:27‑30; Lc 20:1‑8)
\p
\v 23 Te nuu ni ndenda Jesús ma ini veñuꞌu kaꞌnu ma, te nuu káxtnuꞌu ya nuu ñayii ma, te ni ka jan tuꞌva ñaꞌa tee ka tatnuni nuu sutu ma, jiꞌin tee ka kuu jaꞌnu ma. Te ka jikan‑tnuꞌu de:
\p ―‍¿Na in ni tatnuni ja saꞌa ni sukan a? ¿Xi na in ni kaꞌan ja kuu saꞌa ni sukan a? ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 24 Jesús ma, ni ndakoneꞌe ya, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Xinañuꞌu maa sa kakan‑tnuꞌu ñaꞌa, te nuna jin ndakoneꞌe ni, te sana kaꞌan sa na in ni tatnuni ja saꞌa sa sukan.
\m
\v 25 Ja ni yo skuandute Juan ma, ¿Suꞌsi iya iyo andivi ma ni tetniñu Juan ma ja saꞌa de sukan, xi ñayii ma ni tetniñu ñaꞌa ja saꞌa de sukan? ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p Te ka ndakan‑tnuꞌu tnaꞌa de:
\p ―‍Nuna jin kuñaꞌa o ja maa Suꞌsi iya iyo andivi ma ni tetniñu Juan ma, kovaa kaꞌan de: “¿Te navaꞌa ñatuu ni ka kandija ni ja ni kaꞌan de ma?”
\m
\v 26 Kovaa nuna jin kuñaꞌa o ja ñayii ma ni tetniñu de, masu kuu vaa ka yuꞌu o ñayii a, chi vaa ndaka i ka jani ini ja Juan ma, in tee ni yo ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni yo waꞌa Suꞌsi ma kúu de, te jin ndakiti ini i nuu o ―‍ka kuu de ka kaꞌan de.
\p
\v 27 Chukan kúu ja saꞌa ni ka ndakoneꞌe de nuu Jesús ma:
\p ―‍Ñatuu ka jini sa ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p Sani te Jesús ma, ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍Suni ni ma kaꞌan tna sa na in ni tatnuni ja saꞌa sa saꞌa ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Jesús ma, ni kaꞌan ya in tnuꞌu vijin nduu sayii in tee ma
\rem La parábola de los dos hijos
\p
\v 28 Kovaa sani te jiñaꞌa Jesús ma:
\p ―‍¿Naxe ka jani ini ni? In tee, te iyo uu sayii de, te ni jan tuꞌva de suchi xinañuꞌu ma, te jiñaꞌa de: “Sayii, kuáꞌan, te satniñu ro vitna itu tnu uva ma”, kúu de jiñaꞌa de.
\m
\v 29 Te ni ndakoneꞌe i, te jiñaꞌa i: “Masu kiꞌin sa”, kúu i jiñaꞌa i. Kovaa kuee‑ka ma, te ni ndakani, ni ndakaꞌvi ini i, te kuaꞌan i itu ma.
\m
\v 30 Te ni jan tuꞌva tuku de in‑ka sayii de ma, te jiñaꞌa de sukan ni jiñaꞌa de suchi xinañuꞌu ma. Te suchi yaꞌa chi ni ndakoneꞌe i: “Kuu tna vi, taa”, kúu i jiñaꞌa i, kovaa masu ni jaꞌan i itu ma.
\m
\v 31 Te jin kaꞌan ni, ¿nde i ja nduu i ma ni saꞌa sukan kúni yuva i ma? ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p Te ka jiñaꞌa de:
\p ―‍Suchi xinañuꞌu ma ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p Te Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍Ja ndaa ja ndaa káꞌan sa ja tee ka ndakeꞌen yaꞌvi xuꞌun noꞌo ñuu Roma ma, jiꞌin ñaꞌa ka kuneé ka ku‑uun ma, ka yoxtnuu‑ka de jiꞌin ña jin kivi koo de nuu tatnuni Suꞌsi ma sana ndijin.
\m
\v 32 Vaa ni kenda Juan ma nuu ni, ja ni kaxtnuꞌu de ichi ndaa ma, te ñatuu ni ka kandija ni. Kovaa tee ka ndakeꞌen yaꞌvi xuꞌun noꞌo ñuu Roma ma, jiꞌin ñaꞌa ka kuneé ka ku‑uun ma chi ni ka kandija ña jiꞌin de, te ni ka jini ni ja ni ka kandija de jiꞌin ña ma, te ñatuu ni ka ndakani, ni ka ndakaꞌvi ini ni ja jin kandija tna ni ja káꞌan Juan ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Jesús ma, ni kaꞌan ya in tnuꞌu vijin ñayii masu inuvaꞌa ini, ja ka jito i itu tnu uva ma
\rem La parábola de los labradores malvados
\r (Mr 12:1‑12; Lc 20:9‑19)
\p
\v 33 Te jiñaꞌa Jesús ma:
\p ―‍Jin koninisoꞌo ni in‑ka tnuꞌu vijin a: In tee, ni sunkoo de ni‑kaꞌnu itu de ma tnu uva, te ni jasi de yuꞌu itu de ma. Te ni satuꞌva de in nuu taxi uva ma kivi kuaan i ma, te ni saꞌa de in veꞌe sukun sukun, sukan‑vaꞌa kuu ko koto de ni‑kaꞌnu itu de ma. Sani te ni nduku de jaku ñayii ja jin ko koto i itu de ma, te kivi kuaan uva de ma, te sasava jin kuu de jiꞌin i. Sani te kuaꞌan jika de.
\m
\v 34 Te maa kivi kuáan i ma, te ni tetniñu de tee ka jinukuechi nuu de ma ja jin koo de jin nu keꞌen de jaku uva ja ni kuaan ma nuu ñayii ka jito itu de ma.
\m
\v 35 Kovaa ñayii ka jito ma, ni ka tnii i tee ma, te in de ma ni ka kani i, te in‑ka de ma ni ka jaꞌni i, te in‑ka tuku de ma, ni ka waꞌa yuu i de.
\m
\v 36 Kovaa tee xi‑ñuꞌú ma chi ni ndatetniñu tuku de kuaꞌa‑ka tee ka jinukuechi nuu de ma ja jin koo de sana tee ni jan koo xinañuꞌu ma. Kovaa tee ni jan koo‑ka ma chi sukan ni ka saꞌa i tee xinañuꞌu ma, sukan ni ka saꞌa i de.
\m
\v 37 Te sandiꞌi‑nka ma, te ni tetniñu de saꞌya maa de ma. Vaa jani ini de: “Jin kava respetu i nuu saꞌya o a nuna tetniñu o i, vaa saꞌya maa o kúu i.”
\m
\v 38 Kovaa ñayii ka jito itu de ma, ni ka jini i ja vee saꞌya tee ma, te ni ka ndatnuꞌu tnaꞌa i: “Suchi yaꞌa kúu suchi ndutaꞌvi ñuꞌú yaꞌa. Jín kaꞌni o i, te jin ndaniꞌi o ñuꞌú i a”, ka kuu i ka kaꞌan i.
\m
\v 39 Chukan kúu ja ni ka tnii i saꞌya de ma, te ni ka keneꞌe i saꞌya de ma yuꞌu itu ma, te ni ka jaꞌni i saꞌya de ma.
\p
\v 40 ’Te nuna ndenda tee xi‑ñuꞌú ma, te ¿nawa ka jani ini ndijin ja saꞌa de jiꞌin suchi ka jito itu de ma? ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 41 Te tee ka tatnuni nuu sutu ma, jiꞌin tee ka kuu jaꞌnu ma, ka jiñaꞌa de:
\p ―‍Xndoꞌo xneni de suchi ka jito itu de ma, te kaꞌni de i, te kuaꞌa de ñuꞌú de ma siin‑ka ñayii ja jin satniñu i, te jin ndakuaꞌa i ja kee itu de ma kivi kuaan i ma ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 42 Te Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍¿Ñatuu jin kaꞌvi‑ka ni tnuꞌu yaꞌa ja ndee nuu tutu Suꞌsi ma nuu saꞌa káꞌan ma?:
\q1 Yuu ni ka saxiko ñayii ka saꞌa veꞌe ma,
\q2 ni nduu i yuu kanuu‑ka.
\q1 Saꞌa ni saꞌa maa Iya Tátnuni ma,
\q2 te ñatuu nama uun ni ka jani ini o ja sukan ko saꞌa ya.
\m Saꞌa káꞌan tnuꞌu Suꞌsi ma.
\m
\v 43 Te chukan kúu ja káꞌan sa nuu ni a ja ja tatnuni Suꞌsi ma nuu ñayii ka kuu ñuu ya ma, xtandiyo ya nuu ndaꞌa ni a, te ndakuaꞌa ya nuu jaku‑ka ñayii ja jin saꞌa i sukan játna ini ya ma.
\m
\v 44 Te yuu ma, ndevaꞌa‑ni ñayii nduva siki i ma, kukuechi kulikin ñayii ma. Te nú yuu ma jinu siki in ñayii ma, ñuyaka‑nka‑ni nduu ñayii ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 45 Te tee ka tatnuni nuu sutu ma, jiꞌin tee ka kuu fariseo ma, ni ka jinisoꞌo de tnuꞌu vijin ni kaxtnuꞌu ya ma, te ni ka jinitnuni de ja tnuꞌu vijin ni kaꞌan ya ma chi ja jin kuu maa de kúu.
\m
\v 46 Te ka kuni de ja jin tnii de Jesús ma. Kovaa ka yuꞌu de ñayii ma, vaa ndaka ñayii ma, ka jani ini i ja in tee ndákaxtnuꞌu tnuꞌu ni waꞌa Suꞌsi ma kúu Jesús ma.
\c 22
\s1 Jesús ma, ni kaꞌan ya in tnuꞌu vijin in viko tnándaꞌa
\rem La parábola de la fiesta de bodas
\r (Lc 14:15‑24)
\p
\v 1 Jesús ma, ni kaꞌan ya in‑ka tnuꞌu vijin nuu ñayii ma, te jiñaꞌa ya:
\p
\v 2 ―‍Nuu tatnuni Suꞌsi iya iyo andivi ma, inuu kúu i jiꞌin in rey ja ni saꞌa de in viko tnandaꞌa sayii de ma.
\m
\v 3 Te ni tatnuni de nuu tee ka jinukuechi nuu de ma ja jín koo de jín kueka de ñayii jâ ni kana de i ja ki koo i viko tnandaꞌa sayii de ma, kovaa ñayii yukan, ñatuu ni ka kuni i ja jin koo i.
\m
\v 4 Sani te ni tatnuni de nuu jaku‑ka tee ka jinukuechi nuu de ma, te saꞌa jiñaꞌa de: “Jin kuñaꞌa ni ñayii jâ ni kana sa i ma ja jâ ni satuꞌva sa ndeyu ma, vaa jâ ni ka jiꞌi xndiki sa ma jiꞌin kiti vavaꞌa‑ka ni satuꞌva sa ma, te jâ iyo tuꞌva ndaka, te kí koo i viko tnandaꞌa sayii sa ya”, kúu de jiñaꞌa de.
\m
\v 5 Kovaa ñayii ni ka kana de ja jin koo i viko ma, masu ni ka kandija i ja jin koo i, suꞌva jaku i kuan koo nuu itu i ma, te jaku‑ka i ma kuan koo i kuan xiko i ndatniñu ka xiko i ma,
\m
\v 6 te jaku‑ka i ma, ni ka tnii i tee ka jinukuechi nuu rey ma, te ni ka saꞌa ndevaꞌa i de, te ni ka jaꞌni i de.
\m
\v 7 Te nuu ni jinisoꞌo rey ma, te ni ndakiti ini de, te ni tetniñu kuaꞌa de soldado de ma. Ni jan koo i, te ni ka xnaa i tee ni ka jaꞌni tee ka jinukuechi nuu de ma, te ni ka jaꞌmi i ñuu yukan.
\m
\v 8 Sani te jiñaꞌa de nuu tee ka jinukuechi nuu de ma: “Ja ndaa kúu ja viko tnandaꞌa sayii sa ya chi jâ iyo tuꞌva, kovaa ñayii ni kana sa ja ki koo i ma, masu ka iyo i ja ki koo i.
\m
\v 9 Kuán koo ni nuu ka ndatnaꞌa ichi ma, te jin kuñaꞌa ni ndaka ñayii ka yaꞌa i ichi ma ja kí koo i viko tnandaꞌa sayii sa ya”, kúu de jiñaꞌa de.
\m
\v 10 Te ni ka ke koo tee ka jinukuechi ma, te kuan koo de nuu ka ndatnaꞌa ichi ma, te ni ka ndaxtutu de ndaka ñayii ni ka ndatnaꞌa jiꞌin de ma, ka kuu i ñayii ka saꞌa ja vaꞌa xi ja uꞌvi, te kuan koo i jiꞌin de. Te sukan, te ni chitu viko tnandaꞌa sayii de ma.
\p
\v 11 ’Te sani te ni kivi rey ma nuu ka iyo ñayii ni kana de ma, te ni jini de in tee ja masu neꞌnu de saꞌma vivii sukan ka neꞌnu ñayii ni jan koo viko ma.
\m
\v 12 Te jiñaꞌa de: “¿Ndijin, naxe ni kivi ni yaꞌa? Te vitna ja masu neꞌnu ni saꞌma ka neꞌnu ñayii ni kana sa a”, kúu de jiñaꞌa de. Kovaa masu ni kaꞌan kuiti tee ma.
\m
\v 13 Sani te jiñaꞌa rey ma nuu tee ka jinukuechi ma: “Jin kuꞌni ni ndaꞌa de jaꞌa de, te jin koo ni jin xsiaꞌa ni de keꞌe ma nuu nee ma, vaa yukan kúu nuu jin ndandaꞌyu ñayii ñatuu ni ka iyo tuꞌva ma, te jin ndakandiꞌi jin ndakandiꞌi i nuꞌu i ma ja jin ndoꞌo jin neni i”, kúu de jiñaꞌa de.
\m
\v 14 Suni sukan kúu nuu tatnuni Suꞌsi ma, vaa kuaꞌa ñayii ma ni kana ya, kovaa jaku‑ni i ni ka kachi ja ni ka nduu i ñayii ni ndakaji ya ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Jesús ma, ni kaꞌan ya nawa jin kuaꞌa o nuu gobiernu ma, jiꞌin nawa jin ndakuaꞌa o nuu Suꞌsi ma
\rem El asunto de los impuestos
\r (Mr 12:13‑17; Lc 20:20‑26)
\p
\v 15 Sani te kuan koo tee ka kuu fariseo ma, te ni ka ndatnuꞌu tnaꞌa de naxe kuu jin xndaꞌvi de Jesús ma, ja na kaꞌan ya in tnuꞌu, te kuu jin xtekuechi de ya.
\m
\v 16 Te ni ka tetniñu de jaku tee ka ndikin tnaꞌa jiꞌin maa de ma, jiꞌin jaku tee ka ndikin tnaꞌa jiꞌin tee kúu Herodes ma, ja na jin koo de jin kuñaꞌa de Jesús ma saꞌa:
\p ―‍Teskuaꞌa, ka jini sa ja ja ndaa kúu ja káꞌan ni a, te káxtnuꞌu ndaa ni sukan kúni Suꞌsi ma ja jin ko kuu o nuu ya ma. Te masu ndí ini ni nawa ka jani ini ñayii ja káꞌan ni a. Te ni masu ndí ini ni na nde ñayii ka ninisoꞌo ma.
\m
\v 17 Chukan kúu ja, ¿nawa káꞌan ni? ¿Vaꞌa‑ni ja jin chuyaꞌvi sa ja ka satniñu sa ma nuu tee nani César tátnuni ñuu Roma ma, xi ñaꞌa? ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 18 Kovaa Jesús ma chi jini ya ja masu ja vaꞌa ka ñuꞌu ini de ja sukan ka jikan‑tnuꞌu de ya ma, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍¿Navaꞌa ka jitotnuni ñaꞌa ni? ¡Masu ka saꞌa ni sukan ka kaꞌan ni a!
\m
\v 19 Jin kaxtnuꞌu ni in xuꞌun ja ka chuyaꞌvi ni nuu tee nani César ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p Te ni ka waꞌa de in xuꞌun denario,
\m
\v 20 te Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍¿Na in xi‑yunuu ndenee a, te na in nani sukan káꞌan yika i a? ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 21 Te ni ka ndakoneꞌe de:
\p ―‍Yunuu tee nani César tee tátnuni ñuu Roma ma kúu ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p Sani te jiñaꞌa Jesús ma:
\p ―‍Te jin ndakuaꞌa ni nuu César ma tnaꞌa ja kúu kuenda maa de ma, te nuu Suꞌsi ma jin ndakuaꞌa ni tnaꞌa ja kúu kuenda maa ya ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 22 Nuu ni ka jinisoꞌo de ja sukan ni ndakoneꞌe Jesús ma, te ni ka saꞌvi‑nka ini de, te ñatuu ni ka kaꞌan kuiti de, te kuan nu koo de.
\s1 Ni ka jikan‑tnuꞌu tee ka kuu saduceo ma naxe ko kuu ñayii ndateku ma
\rem La pregunta sobre la resurrección
\r (Mr 12:18‑27; Lc 20:27‑40)
\p
\v 23 Kivi yukan ni jan koo jaku tee saduceo ma nuu iyo Jesús ma. Tee yaꞌa chi ka kaꞌan de ja masu ka ndateku ñayii ni ka jiꞌi ma. Te chukan kúu ja ni ka jikan‑tnuꞌu de ya:
\p
\v 24 ―‍Teskuaꞌa, Moisés ma, ni xndoo de tutu káꞌan ja nú in tee ma, ni tnandaꞌa de te ni jiꞌi de te ñatuu na saꞌya de jiꞌin ñasiꞌi de ma ni iyo, te ñani tee ni jiꞌi ma ndakueka ñasiꞌi de ma, sukan‑vaꞌa koo saꞌya ña, te ko kuu i saꞌya tata tee ni jiꞌi ma.
\m
\v 25 Te sukan ni kuu ja uja tee ndi‑tnaꞌa ñani de ma. Tee xinañuꞌu ma, ni tnandaꞌa de, te ñatuu na saꞌya de jiꞌin ñasiꞌi de ma ni iyo, te ni jiꞌi de, te chukan kúu ja ni ndoo ñasiꞌi de ma, te ni ndakueka ña ñani de ma.
\m
\v 26 Te suni sukan ni kuu jiꞌin tee ku‑uu ma, jiꞌin tee ku‑uni ma, te onde ndi‑uja de ma ni ka yo ndeka ña.
\m
\v 27 Sani te ni jiꞌi maa ñaꞌa ma.
\m
\v 28 Vaꞌa‑ni, te nú jin ndateku ñayii ma, ¿na nde de xi‑ñasiꞌi ko kuu ñaꞌa yukan kivi jin ndateku de ma? Vaa ndi‑uja de ma ni ka iyo jiꞌin ña ma ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 29 Te ni ndakoneꞌe Jesús ma, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Ndijin chi masu ka jini ni ja ka kaꞌan ni a. Masu ka jini ni sukan káꞌan tutu ndee tnuꞌu Suꞌsi ma, ni a ndaka ja kuu saꞌa Suꞌsi ma masu ka jini ni.
\m
\v 30 Kivi jin ndateku ñayii ma, tee ma jiꞌin ñaꞌa ma, masu jin ndatnandaꞌa‑ka de, vaa sukan ka kuu ángel ka iyo andivi ma, sukan jin ko kuu de.
\m
\v 31 ¿Ñatuu nama ka kaꞌvi ni nuu káꞌan Suꞌsi ma tnuꞌu yaꞌa?:
\m
\v 32 “Maa sa kúu Suꞌsi Abraham ma jiꞌin Isaac ma jiꞌin Jacob ma.” Te chukan kúu ja jin ndateku ñayii ni ka jiꞌi ma, vaa Suꞌsi ma, masu Suꞌsi ñayii ni ka jiꞌi ma kúu ya chi Suꞌsi ñayii ka teku ma kúu ya ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 33 Te ndaka ñayii ka iyo ma, nuu ni ka jinisoꞌo i tnuꞌu yaꞌa, te ni ka saꞌvi‑nka ini i ja káxtnuꞌu ya ma.
\s1 Uu tnuꞌu yaꞌa ni tatnuni Suꞌsi ma, ja ka ndanuu xeen‑ka i
\rem El mandamiento más importante
\r (Mr 12:28‑34)
\p
\v 34 Te tee ka kuu fariseo ma, ni ka jinisoꞌo de ja tee ka kuu saduceo ma chi ñatuu ni kuu jin ndakoneꞌe de ja ni kaꞌan Jesús ma. Chukan kúu ja ni ka ndatnaꞌa de.
\m
\v 35 Te in de ma, ja kúu de tee skuaꞌa tnuꞌu ni kaxtnuꞌu Moisés ma, ni kuni de ja kototnuni de nawa kaꞌan Jesús ma, te ni jikan‑tnuꞌu de ya:
\p
\v 36 ―‍Teskuaꞌa, ¿nde tnuꞌu ni tatnuni Suꞌsi ma ja ni ndakaxtnuꞌu Moisés ma kúu ja kanuu xeen‑ka ma? ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 37 Te Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍“Jín kutoo o Suꞌsi o ma jiꞌin ndaka tuꞌu ini anua o a, jiꞌin ndaka ja ka jani ini o a.”
\m
\v 38 Tnuꞌu yaꞌa kúu tnuꞌu kanuu xeen‑ka ma.
\m
\v 39 Te in‑ka tna tnuꞌu kanuu ni tatnuni Suꞌsi ma kúu ja: “Jin kutoo ni tnaꞌa ni ma, sukan ka kutoo ni maa ni ma.”
\m
\v 40 Nú ka kandija ni te ka saꞌa ni sukan káꞌan nduu tnuꞌu yaꞌa, ka yikuu ni ka saꞌa ni ndaka tnuꞌu ni ka yo kaxtnuꞌu Moisés ma, jiꞌin tee ni ka yo ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni yo waꞌa Suꞌsi ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Maa Suꞌsi ma ni tetniñu Cristo ma
\rem ¿De quién desciende el Cristo?
\r (Mr 12:35‑37; Lc 20:41‑44)
\p
\v 41 Te nuu ni ka ndatnaꞌa tee ka kuu fariseo ma nuu iyo ya ma, Jesús ma, ni jikan‑tnuꞌu ya de:
\p
\v 42 ―‍¿Nawa ka kaꞌan ni ja kuu Cristo iya ni tetniñu Suꞌsi ma? ¿Na in xi‑saꞌya kúu ya? ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p Te ka jiñaꞌa de:
\p ―‍Saꞌya tata David ma kúu ya ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 43 Te jiñaꞌa Jesús ma:
\p ―‍¿Na kachi kúu ja David ma chi ni skaꞌan ñaꞌa Xtumani Ndios ma, te ni xnani de ya ja iya tátnuni nuu de ma kúu ya? Vaa ni kaꞌan David ma:
\q1
\v 44 Suꞌsi Iya Tátnuni ma jiñaꞌa nuu iya tátnuni nuu sa a:
\q1 “Kunukoo ro xiñi kuaꞌa ri a,
\q1 te onde nú ni kundee ri ni skendoo ri
\q1 ndaka suchi ñatuu ka kunimani nuu o a chii jaꞌa ro a”,
\q1 kúu ya jiñaꞌa ya nuu iya tátnuni nuu sa a.
\m Saꞌa ni kaꞌan David ma.
\p
\v 45 ’Kovaa ¿naxe kuu ko kuu Saꞌya tata David ma Cristo ma nú sukan, te vitna ja maa David ma, ni xnani de ya iya tátnuni nuu de ma? ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 46 Te ñatuu ni kuu jin ndakoneꞌe de ni‑in tnuꞌu. Te onde kivi yukan, te ñatuu na in ni kusaa ini ja jin kakan‑tnuꞌu‑ka i ya.
\c 23
\s1 Ni kaꞌan Jesús ma ja tee ka skuaꞌa tnuꞌu ni kaxtnuꞌu Moisés ma jiꞌin tee ka kuu fariseo ma, ñatuu ka saꞌa ndaa ka saꞌa ndija de
\rem Jesús acusa a escribas y fariseos
\r (Mr 12:38‑40; Lc 11:37‑54; 20:45‑47)
\p
\v 1 Sani te jiñaꞌa Jesús ma nuu ñayii ma, jiꞌin nuu tee ka ndikin ya ma:
\p
\v 2 ―‍Nuu ni yo nukoo Moisés ma, ka nukoo tee ka skuaꞌa tnuꞌu ni kaxtnuꞌu Moisés ma, jiꞌin tee ka kuu fariseo ma.
\m
\v 3 Chukan kúu ja nde a vaꞌa ka kaxtnuꞌu de ma ja jin saꞌa ni ma, te jin saꞌa ni. Kovaa másu ko jin ko saꞌa ni sukan ka saꞌa ka kuu maa tee yukan, chi vaa ka kaꞌan de te masu ka saꞌa de.
\m
\v 4 Kovaa ka tatnuni ka tatnuni de sukan jin ko saꞌa ñayii ma, te sukan ka skuiso de i ndaka, kovaa maa de ma, masu ka skanda de ni‑in xnindaꞌa de ma ja jin chindee de ñayii ma naxe jin saꞌa jin kuu i ma.
\m
\v 5 Ja ka kuni de kúu ja jin kuni ndaka ñayii ma ja ka saꞌa de ma, te ûni ka ndenee in tutu káꞌan tnuꞌu Suꞌsi ma tnee de ma, te vivii ka ndaskuili de yuꞌva saꞌma de ma.
\m
\v 6 Te nú kuan koo de viko ma xi ini veñuꞌu lilikin ma, te ka kunuu maa de ja jin kunukoo de nuu mesa ka ndanuu‑ka ma.
\m
\v 7 Te ka jatna ini de ja jin kuñaꞌa ñayii ma: “Teskuaꞌa, teskuaꞌa”, ora ka waꞌa i nchuxi ma.
\p
\v 8 ’Kovaa ndijin, másu ko jin kuaꞌa ni tnuꞌu ja ko jin xnani ñaꞌa i teskuaꞌa, vaa maa‑ni Cristo ma kúu teskuaꞌa, te ndaka ndijin, ndi‑tnaꞌa ñani ni, ndi‑tnaꞌa kuꞌva ni.
\m
\v 9 Te másu ko jin kuñaꞌa ni yuva sa ni‑in ñayii ñuu ñayivi ya, vaa in‑ni Yuva o iyo, te iya iyo onde andivi ma kúu Yuva o ma.
\m
\v 10 Másu ko jin kuaꞌa ni tnuꞌu ja ko jin xnani ñaꞌa i tee ka kaxtnuꞌu, vaa maa in‑ni Cristo ma kúu iya káxtnuꞌu ndaka.
\m
\v 11 Te nde ni kanuu‑ka ma, te ko kuu ni ñayii kunukuechi nuu ndaka ni a.
\m
\v 12 Vaa nú na in jani ini ja kanuu‑ka i sana ndaka‑ka ñayii ma chi ndatnaꞌa i ja kan‑nuu. Te nú na in jani ini ja in ñayii masu kanuu kúu i chi in ñayii kanuu‑ka ko kuu i nuu Suꞌsi ma.
\p
\v 13 ’Kovaa ¡ndaꞌvi maa ni ja ka kuu ni tee ka skuaꞌa tnuꞌu ni kaxtnuꞌu Moisés ma, jiꞌin tee ka kuu fariseo a, ja ka kaꞌan ni te masu ka saꞌa ni! Vaa ka jaꞌnu ndee ni ja jin kivi koo ñayii ma nuu tátnuni Suꞌsi ma, vaa ni masu ka kivi koo ni, te ni masu ka waꞌa ni tnuꞌu ja jin kivi koo ñayii ka kuni ja jin kivi koo i ma.
\p
\v 14 ’¡Ndaꞌvi maa ni tee ka skuaꞌa tnuꞌu ni kaxtnuꞌu Moisés ma, jiꞌin tee ka kuu fariseo a, ja ka kaꞌan ni te masu ka saꞌa ni! Vaa ka xndaꞌvi ni ñaꞌa ni ka jiꞌi yii ma, te ka ndaxtandee ni veꞌe ña ma, te ka saꞌa ni tnuꞌu ja tee ka saꞌa ja vaꞌa ka kuu ni, kuechi ja nanaꞌa ka jikan‑taꞌvi ni ma. Chukan kúu ja jin chunaa xeen‑ka ni.
\p
\v 15 ’¡Ndaꞌvi maa ni tee ka skuaꞌa tnuꞌu ni kaxtnuꞌu Moisés ma, jiꞌin tee ka kuu fariseo a, ja ka kaꞌan ni te masu ka saꞌa ni! Te kuan koo ni ve koo ni nuu ñuꞌú ya nuu mar ma ka kuu ni, sukan‑vaꞌa jin kundee ni ja kandija in ñayii ma sukan ka kaxtnuꞌu ni a, te nú ni kandija i ma, jâ ni ka kundee ni ja kaꞌvi‑ka ndoꞌo neni i nuu andeya ma sana maa ni.
\p
\v 16 ’¡Ndaꞌvi maa ni ja ka kaxtnuꞌu ni, te masu ka jini ni ja ka kaxtnuꞌu ni a! Vaa ka kaꞌan ni: “Nú na in na skuiso ja maa veñuꞌu kaꞌnu ma, te masu nawa kúu, kovaa nú na in na skuiso ja maa oro iyo ini veñuꞌu ma, te sukan ni kaꞌan i ma, te sukan na saꞌa i.”
\m
\v 17 ¡Tee ñatuu ka jakuꞌni ini ka kuu ni! Vaa ¿nde a kúu ja kanuu‑ka: oro ma xi maa veñuꞌu ma? Vaa veñuꞌu ma kúu ja saꞌa ja oro ma, ni nduu i in ja ii.
\p
\v 18 ’Te suni ka kaꞌan ni: “Nú na in skuiso ja maa nuu altar ma chi masu nawa kúu, kovaa nú na in na skuiso ja maa ja ka ndakuaꞌa ñayii ma ja yoxtnee nuu altar ma chi tavi i ja saꞌa i sukan ni skuiso i ma.”
\m
\v 19 ¡Ñayii ñatuu ka jakuꞌni ini ka kuu ni, te ñatuu ka kundijin nuu ni a! Vaa kanuu‑ka altar ma sana ja ka ndakuaꞌa ñayii ma, vaa altar ma kúu ja saꞌa ja nduu in ja ii ja ka ndakuaꞌa ñayii ma nuu Suꞌsi ma.
\p
\v 20 ’Chukan kúu ja nú na in na skuiso ja maa nuu altar ma, suni skuiso i ja ndaka ja yoxtnee nuu altar ma, te chukan kúu ja iyo i ja saꞌa i ja ni kaꞌan i ma.
\m
\v 21 Te nú na in na skuiso ja maa veñuꞌu kaꞌnu ma, suni skuiso tna i ja ndaka ja iyo ini veñuꞌu ma, te suni iyo tna i ja saꞌa i ja ni kaꞌan i ma.
\m
\v 22 Te nú na in na skuiso ja maa andivi ma, te suni skuiso tna i nuu núkoo Suꞌsi ma, jiꞌin maa ya ja núkoo ya ma, te kuiti iyo tna i ja saꞌa i ja ni kaꞌan i ma. Kovaa masu sukan ka kaxtnuꞌu ni ma.
\p
\v 23 ’¡Ndaꞌvi maa ni tee ka skuaꞌa tnuꞌu ni kaxtnuꞌu Moisés ma, jiꞌin tee ka kuu fariseo a, ja ka kaꞌan ni te masu ka saꞌa ni! Vaa saa ka jatanuu ni ja onde minu xtila ma jiꞌin anís ma jiꞌin cominu ma ka ndakuaꞌa tu ni diezmo ni ma nuu Suꞌsi ma, kovaa ni ka xndoo ni tnaꞌa chaꞌa ja ka kuu i ja ka ndanuu‑ka ja ni tatnuni Suꞌsi ma ja jin saꞌa ni ma, ja jin kundaꞌvi ini ni tnaꞌa ni ma, jiꞌin ja jin kukanu ini ni Suꞌsi ma, jiꞌin ja jin ko saꞌa ni ja vaꞌa ja ndaa ma. Te vaa ndaka chaꞌa ka ndanuu‑ka ja jin saꞌa ni, te suni nini ja jin ndakuaꞌa tna ni nuu Suꞌsi ma ndaka ja jâ ka ndakuaꞌa ni ma.
\p
\v 24 ’Vaa ja sukan ka saꞌa ka kuu ni a, te sukan ka kuu tee ka ndasijin tiukun lilikin ma kovaa ka kokon de kiti ka kuu camellu ma, sukan ka kuu ni. Te chukan kúu ja masu kuu jin ko kuu ni tee jin kaxtnuꞌu nuu in‑ka ñayii ma.
\p
\v 25 ’¡Ndaꞌvi maa ni tee ka skuaꞌa tnuꞌu ni kaxtnuꞌu Moisés ma, jiꞌin tee ka kuu fariseo a, ja ka kaꞌan ni te masu ka saꞌa ni! Vaa ka ndasavii ka ndasandoo ni maa ni, kovaa ichi ini anua ni a chi ka ñuꞌu chitu ja ka sakuiꞌna ni ma jiꞌin ja uꞌvi ka saꞌa ni ma. Te sukan ka kuu ñayii ka ndakate yika ñajin i ma jiꞌin yika koꞌo i ma, kovaa ichi ini i ma chi ka ndaa tneꞌe ma, sukan ka kuu ni.
\m
\v 26 Tee ka kuu fariseo, ni masu ka ndasaꞌa ni kuenda ja ka saꞌa ni a. Jin ndasavii ni ini anua ni a, sukan‑vaꞌa jin nduvii ni‑kaꞌnu ni‑tuꞌu ni.
\p
\v 27 ’¡Ndaꞌvi maa ni tee ka skuaꞌa tnuꞌu ni kaxtnuꞌu Moisés ma, jiꞌin tee ka kuu fariseo a, ja ka kaꞌan ni te masu ka saꞌa ni! Vaa sukan ka kuu nuu ka yinee ndiyi ma ja kuijin kuijin ka ndakaꞌyu i ichi siki i ma ichi keꞌe ma, te sukan ka kuu ni. Te ja ndaa kúu ja vivii ka naꞌa nuu ka yinee ndiyi ma, kovaa ichi ini i ma ka ñuꞌu chitu yiki ndiyi ma, te ñuꞌu ndaka ja tneꞌe ja kini ma.
\m
\v 28 Suni sukan tna ka kuu ni, vaa ja ka ndeꞌya ñaꞌa ñayii ma chi vivii ka naꞌa ni, vaa ja ndaa kúu ja ka saꞌa ni tnuꞌu ja tee ka saꞌa ja vaꞌa ka kuu ni, kovaa ini anua ni a chi ka ñuꞌu chitu ndaka ja uꞌvi ka saꞌa ni a, vaa ka kaꞌan ni ja vaꞌa te masu ka saꞌa ni.
\p
\v 29 ’¡Ndaꞌvi maa ni tee ka skuaꞌa tnuꞌu ni kaxtnuꞌu Moisés ma, jiꞌin tee ka kuu fariseo a, ja ka kaꞌan ni te masu ka saꞌa ni! Vaa ka savaꞌa ni nuu ka yinee tee ni ka yo ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni yo waꞌa Suꞌsi ma, te ka ndasakutu ni nuu ka yinee ñayii ni ka yo saꞌa ja vaꞌa ma.
\m
\v 30 Te ka kaꞌan ni: “Nute ni ka iyo o kivi ni ka iyo ndi yuva o ma chi masu jin ketnaꞌa ini o jiꞌin de ja jin kaꞌni o tee ni ka yo ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni yo waꞌa Suꞌsi ma.”
\m
\v 31 Te ja sukan ka kaꞌan ni a, ka ndakaꞌan ni ja jin kuu maa ni, vaa saꞌya tata tee ni ka jaꞌni tee ni ka yo ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni yo waꞌa Suꞌsi ma ka kuu ni.
\m
\v 32 ¡Chukan kúu ja ndijin chi sukan ni ka yo saꞌa tnaꞌa ni tee janaꞌa ma, kuiti sukan jin saꞌa tna ni!
\p
\v 33 ’¡Sukan ka kuu koo ma ka kuu ndaka ni! Masu jin kaku‑ka ni, vaa jâ iyo ja jin ndachunaa ni nuu andeya ma.
\m
\v 34 Chukan kúu ja maa sa tetniñu tee jin ndakaxtnuꞌu tnuꞌu kuaꞌa Suꞌsi ma jiꞌin tee inundichi jiꞌin teskuaꞌa. Te tee yukan, jaku de jin kaꞌni ni, te jaku de ma jin skuita kaa ni nuu krusi ma, te jaku‑ka de ma, jin kani xeen ni de ini veñuꞌu lilikin ma, te jin sondikin ni de in ñuu in ñuu.
\m
\v 35 Sukan‑vaꞌa ndaka maa ni jin kuiso kuechi niñi ndaka ñayii ni ka yo saꞌa ja vaꞌa ma te ni ka jaꞌni ni i nuu ñuꞌú ya, onde niñi Abel suchi ni yo saꞌa ja vaꞌa ma, te onde niñi Zacarías sayii tee kúu Berequías ma tee ni ka jaꞌni ni meꞌñu veñuꞌu kaꞌnu ma jiꞌin nuu altar nuu ka ndachiñuꞌu ni Suꞌsi ma.
\m
\v 36 Ja ndaa ndákaꞌan sa ja ndaka chaꞌa jin koo siki ndaka maa ni a.
\s1 Ni kuxii ini Jesús ma ja kuu ñuu Jerusalén ma
\rem Lamento de Jesús sobre Jerusalén
\r (Lc 13:34‑35)
\p
\v 37 ’¡Ñayii ñuu Jerusalén, ñayii ñuu Jerusalén, ja ka waꞌa‑yuu ni tee ka ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni waꞌa Suꞌsi ma onde ka jaꞌni ni de! ¡Te suni sukan ka saꞌa ni jiꞌin ñayii ni tetniñu ya nuu ni ma! ¡Na saa jichi ni kuni sa ja ndaxtutu ñaꞌa sa, sukan ndáxtutu tila ma chili ti ma chii ndijin ti ma! Kovaa ñatuu ni ka kuni ni.
\m
\v 38 Jin kuni ni ja veꞌe ni ma chi jin kendoo ndaꞌvi jin kendoo kee i.
\m
\v 39 Vaa káꞌan sa ja onde vitna, te masu nde jin kuni‑ka ñaꞌa ni maa sa onde kenda kivi ja jin kaꞌan maa ni: “¡Ja vaꞌa kuu iya vee nuu Iya Tátnuni ma!” ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\c 24
\s1 Jesús ma, ni kaꞌan ya ja veñuꞌu kaꞌnu ma chi ndatnana i
\rem Jesús anuncia que el templo será destruido
\r (Mr 13:1‑2; Lc 21:5‑6)
\p
\v 1 Ja ni ndee Jesús ma ini veñuꞌu kaꞌnu ma, te kuaꞌan ya, te tee ka ndikin ya ma, ni ka jan tuꞌva de ya, ja na jin kaxtnuꞌu de naxe vii ka ndaa veꞌe sukun ka ndatuu nuu iyo veñuꞌu kaꞌnu ma.
\m
\v 2 Te Jesús ma, ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍¿Ka ndeꞌya ni ni‑kaꞌnu veñuꞌu a? Kovaa ja ndaa káꞌan sa nuu ni ja ni‑in‑ka yuu masu kendoo siki in‑ka yuu a, ja ndiꞌi kuiti i ndatnana ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Na seña ko kuu kivi naa ñuu ñayivi a
\rem Señales antes del fin
\r (Mr 13:3‑23; Lc 21:7‑24; 17:22‑24)
\p
\v 3 Te Jesús ma, ja ni kenda ya Yuku Tnu Olivo ma, te ni jinkoo ya, te tee ka ndikin ya ma, ni ka jan tuꞌva de ya, te ni ka keneꞌe siin de ya, te ka jikan‑tnuꞌu siin de ya na nde kivi ko kuu sukan káꞌan ya ma, te nde a ko kuu seña, ja sani te ndenda ya te naa ñuu ñayivi a.
\p
\v 4 Te Jesús ma, ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍Jin konee ni cuidado ja ñatuu ni‑in ñayii ko xndaꞌvi ñaꞌa,
\m
\v 5 chi vaa ki koo kuaꞌa xeen i ja jin saꞌa i tnuꞌu ja maa sa ka kuu i, te saꞌa jin kaꞌan i: “Maa sa kúu Cristo ma”, te jin xndaꞌvi i kuaꞌa xeen ñayii.
\p
\v 6 ’Te jin kunisoꞌo ni ja jin kanaa ñayii in ñuu ma jiꞌin in‑ka ñuu ma yaꞌa yukan. Kovaa máko jin koyuꞌu ni, chi vaa sukan ko kuu, kovaa masu jâ ni jinu kúu.
\m
\v 7 Vaa in ñuu kaꞌnu ma, kanaa i jiꞌin in‑ka ñuu kaꞌnu ma, te in ñayii tátnuni in ñuu kaꞌnu ma, kanaa i jiꞌin in‑ka ñayii tátnuni in‑ka ñuu kaꞌnu ma, te kuaꞌa ñuu jin tnaa xeen, te jin ndatnana kuaꞌa veꞌe, te koo soko koo tnama.
\m
\v 8 Kovaa ndaka chaꞌa chi yika ni kejaꞌa tnundoꞌo tnuneni ma kúu.
\p
\v 9 ’Sani te jin tnii ñaꞌa i ndijin, te jin xsiaꞌa ñaꞌa i nuu ñayii ma, te jin xndoꞌo jin xneni ñaꞌa i, te onde jin kaꞌni ñaꞌa i, te ñayii ni‑kaꞌnu ñuu ñayivi a, jin saxiko ñaꞌa i ndaka ni kuechi ja ka ndikin ñaꞌa ni maa sa.
\m
\v 10 Kivi yukan, kuaꞌa ñayii, jin ndakakayata i nuu Suꞌsi ma, te ndi‑in ndi‑in i jin keꞌen‑suꞌva nuu tnaꞌa, te jin saxiko nuu tnaꞌa i.
\m
\v 11 Te kenda koo kuaꞌa tee jin xndaꞌvi ñaꞌa ja tee ka ndakaxtnuꞌu tnuꞌu waꞌa Suꞌsi ma ka kuu de, te jin xndaꞌvi de kuaꞌa ñayii.
\m
\v 12 Te kivi yukan kunuu maa ja uꞌvi ka saꞌa ñayii ma, te masu jin kutoo tnaꞌa‑ka i.
\m
\v 13 Kovaa nde ni kanda ja kondikin ñaꞌa ni ma onde kivi jinu ma chi ndaniꞌi‑taꞌvi ni.
\m
\v 14 Te suni onde ni‑kaꞌnu ñuu ñayivi a jin kenda koo i jin kaxtnuꞌu i tnuꞌu vii tnuꞌu vaꞌa sukan tatnuni Suꞌsi ma, sukan‑vaꞌa jin kuni ñayii ndaka ñuu ma sukan káꞌan ma. Te sani te naa ñuu ñayivi a.
\p
\v 15 ’Chukan kúu ja nú ni ka jini ni in ja masu kunimani i nuu Suꞌsi ma ja ni jinkoo i nuu altar ii ini veñuꞌu kaꞌnu iyo ñuu Jerusalén ma, sukan ni kaꞌan tee kúu Daniel ma, tee ni yo ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni yo waꞌa Suꞌsi ma, (na in káꞌvi tnuꞌu yaꞌa, te skuaꞌa ñukuun i, sukan‑vaꞌa jakuꞌni ini i nawa kúni kaꞌan),
\m
\v 16 sani te ñayii ka iyo ñuu Judea ma, te jín kunu i yuku ma.
\m
\v 17 Te nú na in iyo xini veꞌe i ma, máko nuu i te ndivi i veꞌe i ma ja keneꞌe i nawa ni xndoo i ma.
\m
\v 18 Te nú na in iyo yuku ma, máko ndakokuiñi i veꞌe i ma ja ki ndi keꞌen i saꞌma i ma.
\m
\v 19 ¡Kivi yukan chi ndaꞌvi‑nka ñaꞌa ka ñuꞌu lulu ma, jiꞌin ñaꞌa ka skaxi lulu ma!
\m
\v 20 Chukan kúu ja jin kakan‑taꞌvi ni nuu Suꞌsi ma, ja má ko kuu sukan kivi vijin ma, xi kivi ñatuu ka satniñu o ma,
\m
\v 21 chi vaa kivi yukan chi kivi tnundoꞌo tnuneni xeen ko kuu, ûni in tnundoꞌo ja masu nama ni yo kuu sukan onde kivi ni saꞌa Suꞌsi ma ñuu ñayivi a, te onde kenda kivi kenda tnundoꞌo tnuneni ja ni jani ini Suꞌsi ma ja ko kuu ni‑kaꞌnu ñuu ñayivi a, te nú ni jinu ma, ni masu saꞌa‑ka ya sukan.
\m
\v 22 Te nú Iya Tátnuni ma, ma ndakaꞌnde sava ya kivi yukan, kivi tnundoꞌo ma, masu na in kaku, kovaa kuechi ja kútoo ya ndaka ñayii ni ndakaji maa ya ma, chukan kúu ja ndakaꞌnde sava ya kivi yukan.
\p
\v 23 ’Te nú jin kaꞌan i nuu ni: “Jin kondeꞌya ni ja yaꞌa iyo Cristo ma”, xi “Jin kondeꞌya ni ja yukan iyo ya”, másu ko jin kandija ni.
\m
\v 24 Vaa ki koo tee jin xndaꞌvi ñaꞌa ja Cristo ma ka kuu de, xi jin xndaꞌvi ñaꞌa de ja tee ka ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni waꞌa Suꞌsi ma ka kuu de, te jin saꞌa kuaꞌa de milagru, sukan‑vaꞌa jin xndaꞌvi ñaꞌa de, te jin kuꞌun ini de ja onde ñayii ni ndakaji Suꞌsi ma jin ndaxndaꞌvi de.
\m
\v 25 ¡Chukan kúu ja jin konee ni cuidado! Ndaka jâ xtuꞌva ñaꞌa sa a, sukan‑vaꞌa ma jin xndaꞌvi ñaꞌa de.
\m
\v 26 Chukan kúu ja nú ka kaꞌan i: “Jin kondeꞌya ni jâ ni kenda ya nuu masu nawa iyo kuiti ma”, kovaa másu ko jin ke koo ni te jin koo ni. Te nú ka kaꞌan i: “Iyo ya onde ini veꞌe onde sukun ma”, te másu ko jin kandija ni.
\m
\v 27 Vaa sukan kúu ora jándute ichi nuu kána kandii ma chi tnuu niꞌni onde ichi nuu kée kandii ma, te sukan ko kuu kivi ndenda sa ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a.
\m
\v 28 Vaa ka jini tu maa ni ja ndevaꞌa‑ni nuu kátuu in kiti ni jiꞌi ma, te yukan ka ndatnaꞌa loti ma. Te sukan ko kuu kivi jin ndatnaꞌa o ma, vaa nuu iyo sa ma ndenda koo ni.
\s1 Kivi ndii Jesucristo iya ni kii ñayivi ñuu ñayivi a
\rem El regreso del Hijo del hombre
\r (Mr 13:24‑37; Lc 21:25‑36; 17:25‑36; 12:41‑48)
\p
\v 29 ’Nú ni jinu kunu ja ni yaꞌa tnundoꞌo yukan, sani te kandii ma chi masu kotnuu‑ka i, te masu ndii‑ka, te yoo ma, suni masu kotnuu‑ka i, te tiuxini ma chi jin kun‑kava i andivi ma, te ndaka ja ka iyo andivi ma chi ndaskanda Suꞌsi ma.
\m
\v 30 Sani te onde andivi ma kenda seña sa ja kuu sa iya ni kii ñayivi ñuu ñayivi a, te sani te jin ndandaꞌyu ñayii ka iyo ndaka ñuu ma ja ñatuu ka iyo tuꞌva i ma, te jin kuni ñayii ma ja saña ja kúu sa iya ni kii ñayivi ñuu ñayivi a, ja ndenda sa nuu viko ma jiꞌin ndaka tnuꞌu ndee tnuꞌu ndatnu sa jiꞌin jayiñuꞌu sa ma.
\m
\v 31 Sani te tatnuni sa nuu ángel sa ma ja jin tivi niniꞌi i trompeta ma, te tetniñu sa ángel sa ma ni‑kaꞌnu ñuu ñayivi a onde nuu jakituu andivi ma jiꞌin ñuꞌú a, te jin ndaxtutu i ndaka ñayii ni ndakaji sa te ni ka kanda i ni ka yo ndikin ñaꞌa i ma.
\p
\v 32 ’Chukan kúu ja jin kutuꞌva ni tnaꞌa ja káxtnuꞌu sa siki tnu higo ma. Nú ni ka ndiꞌi ndaꞌa tnu ma ve jin nana koo i ma te ni ka nduyute ndaꞌa tnu ma, te ka jini ni ja ve kuyatni kivi ndukuii ñuu ñayivi a.
\m
\v 33 Suni sukan ko kuu nú ka jini ni ja ka yikuu ndaka tnaꞌa ja ni kaꞌan sa a, te jin konaꞌa ni ja sani te saña ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a chi jâ iyo yatni sa yeꞌe ma.
\m
\v 34 Ja ndaa káꞌan sa ja masu yanduu ja ndaka ñayii tiempu yaꞌa, jin kuni i ja sukan ko kuu.
\m
\v 35 Andivi ma jiꞌin ñuu ñayivi a chi jin naa i, kovaa tnuꞌu káꞌan sa a chi masu yanduu ja sukan ko kuu.
\p
\v 36 ’Kovaa ja kivi ma jiꞌin ora ma, masu na in jini, ni a ángel Suꞌsi ma ja ka iyo i andivi ma, ni a saña ja kúu sa Saꞌya ya a chi maa in‑ni Yuva o Suꞌsi ma naꞌa na kivi ko kuu sukan.
\p
\v 37 ’Sukan ni kuu kivi ni iyo Noé ma, sukan ko kuu tna kivi ndii sa ja kúu sa iya ni kii ñayivi ñuu ñayivi a.
\m
\v 38 Vaa kivi ni iyo Noé ma, nuu ñatuu kenda‑ka ja kuun savi ma, te ndaka‑ka ñayii ma chi ni ka yo jaa, ni ka yo jiꞌi i, ni ka yo xtnandaꞌa tnaꞌa i, te ni masu ni ka yo sanuu i ja káꞌan Noé ma, onde ni kenda kivi ni kivi Noé ma nuu arca ma,
\m
\v 39 te ni kuun xen‑xeen savi ma, te ni chitu ndute ñuu ñayivi a, te ni ka jiꞌi ndaka ñayii ma. Vaa ñatuu ni ka ndasaꞌa maa i kuenda ma. Te sukan jin ndoꞌo maa ñayii ñatuu ka ndi ini ja káꞌan sa a, kivi ndenda sa ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a.
\p
\v 40 ’Vaa jin koo uu ñayii ka satniñu i itu i ma. Te in i ndakueka sa, te in i ndoo.
\m
\v 41 Uu ñaꞌa, ka ndiko kaa ña nuu iyo mulinu ma. In ña ma noꞌo jiꞌin sa, te in ña ma ndoo.
\p
\v 42 ’Chukan kúu ja jin kondeꞌya vaꞌa ni, te jin koo tuꞌva ni, te jin kakan‑taꞌvi ni nuu Suꞌsi ma, vaa masu na in jini na kivi ndenda sa ja kúu sa iya tátnuni nuu ni ja ka kuu ni ñayii veꞌe sa ma.
\p
\v 43 ’Jin ndasaꞌa ni kuenda: Nú in tee xi‑veꞌe ma, te jini de na ora kenda kuiꞌna veꞌe de ma, masu kuaꞌa de tnuꞌu ja kivi i veꞌe de ma ja sakuiꞌna i ma.
\m
\v 44 Ndijin tna, jin koo tuꞌva ni, vaa saña ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a, ndenda sa ora masu ka jani ini ni ja ndenda sa ma.
\p
\v 45 ’Chukan kúu ja jin ndasaꞌa ni kuenda te jin ko kuu ni sukan kúu tee ñukuun ñukuun jinukuechi vaꞌa nuu jitoꞌo de ma. Chukan kúu ja ni sacargu ñaꞌa jitoꞌo de ma ja na katanuu de kuáꞌa de ja jin kaa ndaka ñayii veꞌe jitoꞌo de ma maa ora jiniñuꞌu ja jin kaa i ma.
\m
\v 46 Ja vavaꞌa ko kuu tee jinukuechi nuu jitoꞌo de ma, nuna ndenda jitoꞌo de ma te ndaniꞌi ñaꞌa de ja yikuu de saꞌa de sukan ni tatnuni tee ma ja saꞌa de ma.
\m
\v 47 Ja ndaa káꞌan sa ja jitoꞌo de ma, ndasacargu‑ka ñaꞌa de ndaka‑ka ja nevaꞌa de ma.
\m
\v 48 Kovaa nú tee ni kucargu ma, te jani ini de ja kukuee‑ka jitoꞌo de ma sana ndenda de,
\m
\v 49 te kejaꞌa de saꞌa ndevaꞌa de ñayii ka jinukuechi ma, te kejaꞌa de kaa de koꞌo de jiꞌin tee ka ndajini ma,
\m
\v 50 te kivi ñatuu jani ini de ja ndenda jitoꞌo de ma te ora ñatuu jini de ma, te ndenda jitoꞌo de ma,
\m
\v 51 te xndoꞌo xneni ñaꞌa jitoꞌo de ma, te taji de tee ma, kiꞌin maa de nuu ka iyo ñayii ni ka yo kaꞌan te ñatuu ni ka yo saꞌa i ma, vaa yukan ko kuu nuu jin ndandaꞌyu i, te jin ndakandiꞌi jin ndakandiꞌi i nuꞌu i ma ja jin ndoꞌo jin neni i.
\c 25
\s1 Jesús ma, ni kaꞌan ya in tnuꞌu vijin uxi suchi siꞌi suchi jaa
\rem La parábola de las diez vírgenes
\p
\v 1 ’Sani te nuu tatnuni Suꞌsi ma ko kuu sukan ka kuu uxi suchi jaa ñatuu jin koo‑ka yii i, ja ni ka keꞌen i kandili i ma, te ni ka ke koo i ka ndetu i suchi iyo ja tnandaꞌa i ma.
\m
\v 2 Uꞌun suchi jaa ma chi ka ñuꞌu vii ka ñuꞌu vaꞌa ini i ja ka saꞌa i ma, te uꞌun‑ka i ma chi ka ku‑uun ka kusuꞌva‑ni ini i.
\m
\v 3 Te suchi ka ku‑uun ka kusuꞌva‑ni ini i ma chi ka yindaꞌa i kandili i ma, kovaa masu ni ka keꞌen i aceite kuꞌun nuu kandili i ma.
\m
\v 4 Kovaa suchi ka ñuꞌu vii ka ñuꞌu vaꞌa ini ja ka saꞌa i ma chi ni ka keꞌen i kandili i ma jiꞌin aceite kuꞌun nuu kandili i ma.
\m
\v 5 Te kúkuee suchi tnandaꞌa ma, te ni ka kitnaꞌa nuu i, te ni ka kixi i vala.
\p
\v 6 ’Te sava ñuu ma ka kayuꞌu ñayii ma ja jâ ni kenda suchi tnandaꞌa ma, te jín ke koo i ja jin kondetu i ja na kivi i veꞌe ma.
\m
\v 7 Sani te ndaka suchi jaa ma, ni ka ndakoo i, te ni ka ndasatuꞌva i kandili i ma.
\m
\v 8 Suchi ka ku‑uun ka kusuꞌva‑ni ini i ma, saꞌa ka jiñaꞌa i nuu suchi ka ñuꞌu vii ka ñuꞌu vaꞌa ini ja ka saꞌa i ma: “Jin taa vala aceite ro a, vaa ve jin ndaꞌva kandili ri a”, ka kuu i ka jiñaꞌa i.
\m
\v 9 Kovaa saꞌa ni ka ndakoneꞌe suchi ka ñuꞌu vii ka ñuꞌu vaꞌa ini ja ka saꞌa i ma: “Vaꞌa‑ka kuán koo maa ro, te jin kuaan ro aceite ja jin kuꞌun nuu kandili ro a, sukan‑vaꞌa ma ndiꞌi aceite nuu ndaka o”, ka kuu i ka jiñaꞌa i.
\p
\v 10 ’Kovaa nani kuan koo i kuan kuaan i ma, te ni kenda‑ni suchi tnandaꞌa ma, te suchi ka iyo tuꞌva ma chi ni ka kivi koo i jiꞌin suchi tnandaꞌa ma viko ma, sani te ni ndandesi yeꞌe ma.
\m
\v 11 Te saa ni ka ndenda koo uꞌun‑ka suchi jaa ñatuu ni ka iyo tuꞌva ma, te ka jiñaꞌa i: “Señor, señor, ndakune ni yeꞌe a”, ka kuu i ka jiñaꞌa i.
\m
\v 12 Kovaa ni ndakoneꞌe de, te jiñaꞌa de: “Ja ndaa káꞌan ri ja masu jini ñaꞌa ri”, kúu de jiñaꞌa de.
\m
\v 13 Chukan kúu ja jin kuꞌun vii jin kuꞌun vaꞌa ini ni naxe jin ko kuu ni, vaa ñatuu ka jini ni na kivi na ora ndenda sa ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a.
\s1 Jesús ma, ni kaꞌan ya in tnuꞌu vijin xuꞌun ni xndoo tee kúu rey ma nuu ndaꞌa ñayii ka jinukuechi nuu de ma
\rem La parábola de los talentos
\p
\v 14 ’Vaa nuu tatnuni Suꞌsi ma inuu kúu i jiꞌin in tee ja kiꞌin jika de, te ni kana de ñayii ka jinukuechi nuu de ma, te ni waꞌa de jaku ja nevaꞌa de ma.
\m
\v 15 In tee ma, ni waꞌa de uꞌun xuꞌun, te in‑ka de ma, uu, te in‑ka de ma, in‑ni, vaa ndi‑in ndi‑in de ma ni waꞌa de sukan jini de ja kuu jin ko koto tee ma, te sani te kuaꞌan jika de.
\m
\v 16 Sani te tee ni waꞌa de uꞌun xuꞌun ma, te ni jaꞌan tee ma, te ni chiyaꞌvi de ja ko xiko de ma, te ni ndindoso uꞌun‑ka xuꞌun ma.
\m
\v 17 Te suni sukan ni saꞌa tna tee ni niꞌi uu xuꞌun ma, te ni ndindoso tna uu‑ka xuꞌun ma.
\m
\v 18 Kovaa tee ni niꞌi in‑ni xuꞌun ma chi ni jaꞌan de, te ni jate de chii ñuꞌú ma, te ni chinee vaꞌa de in xuꞌun ni waꞌa jitoꞌo de ma.
\p
\v 19 ’Sani te ni yaꞌa kuaꞌa xeen kivi ma, te ni ndenda tee kúu jitoꞌo tee ka jinukuechi ma, te ni ndakan de kuenda nuu tee ma.
\m
\v 20 Te ni kenda tee ni kundaꞌa uꞌun xuꞌun ma, te yindaꞌa de uꞌun‑ka xuꞌun ni ndindoso ma, te jiñaꞌa de: “Señor, ni taa ni uꞌun xuꞌun ma, te vitna ni niꞌi sa uꞌun‑ka saꞌya xuꞌun ni a, ja ni ndindoso siki xuꞌun yukan ma”, kúu de jiñaꞌa de.
\m
\v 21 Te jiñaꞌa jitoꞌo de ma: “Vaꞌa‑ni ni saꞌa ni, vaa in tee jinukuechi vaꞌa kúu ni, te kúkanu ini ñaꞌa sa, vaa visi jaku‑ni ni taa sa, kovaa ni kuu ni, ni jito vaꞌa ni, te suꞌva kuaꞌa‑ka sacargu ñaꞌa sa ja ko koto vaꞌa ni. Neꞌe ni, te kivi ni, te jín koo sii ini o”, kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 22 ’Te ni kenda tna tee ni kundaꞌa uu xuꞌun ma, te jiñaꞌa de: “Señor, uu xuꞌun ni taa ni ma, te ni niꞌi sa uu‑ka saꞌya xuꞌun ni a, ja ni ndindoso siki xuꞌun yukan ma”, kúu de jiñaꞌa de.
\m
\v 23 Te jiñaꞌa jitoꞌo de ma: “Vaꞌa‑ni ni saꞌa ni, vaa in tee jinukuechi vaꞌa kúu ni, te kúkanu ini ñaꞌa sa, vaa visi jaku‑ni ni taa sa, kovaa ni kuu ni, ni jito vaꞌa ni, te suꞌva kuaꞌa‑ka sacargu ñaꞌa sa ja ko koto vaꞌa ni. Neꞌe ni, te kivi ni, te jín koo sii ini o”, kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 24 ’Kovaa sani te ni kenda tna tee ni kundaꞌa in xuꞌun ma, te jiñaꞌa de: “Señor, jâ jini ñaꞌa sa ja in tee ndee ini kúu ni, vaa ndaxtutu ni nuu masu maa ni ni chiꞌi ma, jiꞌin nuu masu maa ni ni saka ma.
\m
\v 25 Chukan kúu ja ni yuꞌu ñaꞌa sa, te ni jan kate sa chii ñuꞌú ma, te ni chuꞌu sa xuꞌun ni taa ni ma. Te yaꞌa iyo xuꞌun ni a”, kúu de jiñaꞌa de.
\m
\v 26 Te ni ndakoneꞌe jitoꞌo de ma, te jiñaꞌa de: “Masu tee jinukuechi vaꞌa kúu ni. Tee kuxi kúu ni. Vaa nú jini ni ja ndáxtutu sa nuu masu ni chiꞌi sa ma jiꞌin nuu masu ni saka sa ma,
\m
\v 27 te chukan kúu ja nute ni jan xsiaꞌa ni xuꞌun sa a nuu tee ka jito bancu ma, te ndenda sa ma chi ndaniꞌi sa xuꞌun sa ma jiꞌin saꞌya xuꞌun sa ma nkuu”, kúu de jiñaꞌa de.
\m
\v 28 Te jiñaꞌa tna de nuu ñayii ka iyo ma: “Jin ndaxtandee ni xuꞌun yindaꞌa de a, te jin ndakuaꞌa ni nuu tee yindaꞌa uxi xuꞌun ma.
\m
\v 29 Chukan kúu ja nú na in jâ nevaꞌa i ma chi niꞌi‑ka i, te konevaꞌa kuaꞌa‑ka i, te nú na in ñatuu nawa nevaꞌa i ma chi onde jaku‑ni ja nevaꞌa i ma chi siin‑ka ñayii ndundaꞌa.
\m
\v 30 Te tee jinukuechi a, ja masu jiniñuꞌu de a, jin chunee ni de keꞌe ma nuu nee ma, vaa yukan kúu nuu jin ndandaꞌyu ñayii ma, te jin ndakandiꞌi jin ndakandiꞌi i nuꞌu i ma ja jin ndoꞌo jin neni i”, kúu de jiñaꞌa de.
\s1 Sukan ndakan Jesús ma kuenda nuu ñayii ni‑kaꞌnu ñuu ñayivi a
\rem El juicio de las naciones
\p
\v 31 ’Kivi ndenda sa ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a jiꞌin jayiñuꞌu sa ma jiꞌin ndaka ángel sa ja ka saꞌa i ja vaꞌa ma, sani te jinkoo sa nuu tatnuni sa ma, nuu iyo jayiñuꞌu sa ma.\fig |GR-tlc096n.tif|span||| |25:31\fig*
\m
\v 32 Te yukan jin ndututu ndaka ñayii ni‑kaꞌnu ñuu ñayivi a, te ndasasiin sa ndi‑in ndi‑in ñayii ma, sukan saꞌa tee jito kiti ma, ja ndasasiin de ndikachi ma jiꞌin ndixiꞌyu ma.
\m
\v 33 Te ndaxtutu sa ndikachi sa ma xiñi kuaꞌa sa ma, te ndixiꞌyu ma ichi xiñi satni sa ma.
\p
\v 34 ’Sani te saña ja kúu sa rey ma, kuñaꞌa sa nuu ñayii ka iyo xiñi kuaꞌa sa ma: “Ja vavaꞌa ka kuu ni nuu Yuva sa ma, te neꞌe koo ni, te jin koo ni nuu tátnuni ya ma nuu ni satuꞌva ya onde nuu ni kejaꞌa ñuu ñayivi a ja jin ko kuu taꞌvi ni ma.
\m
\v 35 Vaa nuu ni yo kokon sa ma, te ni ka taa ni ja ni jaa sa, te nuu ni yo yichi sa ndute ma, te ni ka taa ni ndute ni jiꞌi sa, te ni ka jan‑taꞌvi ñaꞌa ni veꞌe ni ma kuenda tnuꞌu ja in tee in‑ka ñuu kúu sa.
\m
\v 36 Te nuu ni iyo vichi sa ma, te ni ka taa ni saꞌma ni yo neꞌnu sa ma, te nuu ni yo ndoꞌo, ni yo tnaꞌa sa in kueꞌe ma, te ni ka jan koto ñaꞌa ni ma, te nuu yinee sa vekaa ma, te ni ka jan koto ñaꞌa ni ma”, kuñaꞌa sa.
\p
\v 37 ’Sani te ñayii ni ka saꞌa ja vaꞌa ma, jin kaꞌan i: “Señor, ¿na kivi ni ka jini ñaꞌa sa ja kókon ni te ni ka taa sa ja ni jaa ni, xi ni ka jini ñaꞌa sa ja yíchi ni ndute te ni ka taa sa de ni jiꞌi ni?
\m
\v 38 ¿Te nde kivi ni ka jini ñaꞌa sa ja sukan kúu in tee in‑ka ñuu kúu ni, te ni ka jan‑taꞌvi ñaꞌa sa veꞌe sa ma, xi iyo vichi ni te ni ka skoneꞌnu ñaꞌa sa saꞌma ma?
\m
\v 39 ¿Xi na kivi ni ka jini ñaꞌa sa ja kuꞌu ni xi ja yinee ni vekaa ma, te ni jan koo sa ni ka jan koto ñaꞌa sa?” Saꞌa jin kaꞌan i.
\p
\v 40 ’Te ndakoneꞌe sa, te kuñaꞌa sa: “Ja ndaa káꞌan sa ja sukan ni ka saꞌa ni ja kuu in ñayii kúndaꞌvi kúkee ma ja kándija i ja káꞌan sa a, te kuenda tnuꞌu ja nuu maa sa ni ka saꞌa ni”, kuñaꞌa sa.
\p
\v 41 ’Sani te kuñaꞌa tna sa ñayii ni saꞌa siin sa ka iyo ichi xiñi satni sa ma: “Kuán koo ni kuán jin ndiyo ni nuu iyo sa a. Kuán koo ni nuu ñuꞌu iꞌni ndúꞌva ni‑kani ni‑jika ma, nuu iyo tuꞌva ja kiꞌin tachi ma jiꞌin ángel ka ndikin i ma chi ñayii ka saꞌa ja uꞌvi ka kuu ni.
\m
\v 42 Vaa ni yo kokon sa, te ñatuu ni ka taa ni ja kaa sa, te ni yo yichi sa, te ñatuu ni ka taa ni ndute koꞌo sa.
\m
\v 43 Te ni yo kuu sa sukan kúu in ñayii in‑ka ñuu ma, te ñatuu ni ka jan‑taꞌvi ñaꞌa ni, te ni yo iyo vichi sa, te ñatuu ni ka taa ni saꞌma koneꞌnu sa. Nuu ni yo ndoꞌo ni yo tnaꞌa sa in kueꞌe ma, te ñatuu ni ka jan koto ñaꞌa ni, te ni yinee sa vekaa ma, te ñatuu ni ka yo jan koto ñaꞌa ni”, kuñaꞌa sa.
\p
\v 44 ’Sani te jin ndakoneꞌe tna i, te jin kaꞌan i: “Señor, ¿te nama ni ka jini ñaꞌa sa ja ni yo kokon, ni yo yichi ni, xi sukan kúu ñayii in‑ka ñuu ni yo kuu ni, xi ni iyo vichi ni, xi ni yo kuꞌu ni, xi ni yinee ni vekaa ma, te ñatuu ni ka jatanuu ñaꞌa sa?”, jin kaꞌan i.
\p
\v 45 ’Sani te ndakoneꞌe sa, te kuñaꞌa sa: “Kuechi ja ñatuu ni ka chindee ni ni‑in ñayii ka kundaꞌvi ka kukee ma, te kuenda tnuꞌu ja maa sa ñatuu ni ka jatanuu ni kúu ja sukan ni ka yo saꞌa ni ñayii yukan ma”, kuñaꞌa sa.
\p
\v 46 ’Te chukan kúu ja ñayii yaꞌa jin koo i nuu jin ndoꞌo jin neni i ni‑kani ni‑jika ma, kovaa ñayii ni ka yo saꞌa ja vaꞌa ma, jin koo i nuu jin koteku i ni‑kani ni‑jika ma ―‍kúu ya káꞌan ya.
\c 26
\s1 Ni ka chutnaꞌa tnuꞌu de naxe jin tnii de Jesús ma
\rem Conspiración para arrestar a Jesús
\r (Mr 14:1‑2; Lc 22:1‑2; Jn 11:45‑53)
\p
\v 1 Te nuu ni jinu ni kaxtnuꞌu Jesús ma ndaka tnuꞌu yaꞌa ma, te jiñaꞌa ya tee ka ndikin ya ma:
\p
\v 2 ―‍Jâ ka jini ni ja uu‑nka kivi kúni, te ko kuu Viko Pascua ma, te jin ndaxsiaꞌa ñaꞌa i saña ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a nuu ndaꞌa tee jin skuita kaa ñaꞌa nuu krusi ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 3 Sani te tee ka tatnuni nuu sutu ma, jiꞌin tee ka kuu jaꞌnu ma, ni ka ndatnaꞌa de nukeꞌe veꞌe tee kúu Caifás tee tátnuni nuu sutu ma.
\m
\v 4 Te ka ndatnuꞌu tnaꞌa de naxe jin xndaꞌvi de Jesús ma te jin tnii de ya te jin kaꞌni de ya.
\m
\v 5 Kovaa ka kaꞌan de:
\p ―‍Masu kuu neꞌun viko ma. Nú ñaꞌa, te ñayii ma, jin ndakiti ini i nuu o, te jin kana jin kayuꞌu i nuu ka iyo o a ―‍ka kuu de ka kaꞌan de.
\s1 In ñaꞌa, ni chiso ña ndute jáxiko asi xini Jesús ma
\rem Una mujer derrama perfume sobre Jesús
\r (Mr 14:3‑9)
\p
\v 6 Jesús ma, ni jaꞌan ya ñuu Betania ma, veꞌe tee kúu Simón ma, tee ni yo ndoꞌo kueꞌe lepra ma.
\m
\v 7 Te ni jan tuꞌva in ñaꞌa nuu núkoo Jesús ma, te yindaꞌa ña in botella, te nanimaa vidriu nani alabastru kúu i, te yukan ñuꞌu ndute jáxiko asi ma. In ja ndee yaꞌvi xeen kúu i. Te ni chiso ña ndute jáxiko asi ma xini Jesús ma, nani núkoo ya nuu mesa ma.
\m
\v 8 Te ni ka jini tee ka ndikin ya ma, te ni ka ndakiti ini de, te ka kaꞌan de:
\p ―‍¿Navaꞌa ni xtivi ña ndute jáxiko asi a?
\m
\v 9 Vaꞌa‑ka nute ni kuyaꞌvi de, vaa ndee yaꞌvi xeen de, te kuu jin chindee o ñayii ndaꞌvi ma nkuu ―‍ka kuu de ka kaꞌan de.
\p
\v 10 Kovaa Jesús ma, jini ya nawa ka kaꞌan de ma, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍¿Navaꞌa ka xtnaꞌa ni ñaꞌa a? Vaa ñaꞌa yaꞌa chi tnaꞌa ja ni saꞌa ñaꞌa ña a chi in ja vaꞌa kúu.
\m
\v 11 Vaa ñayii ndaꞌvi ma chi kuu jin koo i jiꞌin ni ni‑kani ni‑jika, kovaa saña chi kenda kivi ja masu koo‑ka sa ñuu ñayivi ya jiꞌin ni.
\m
\v 12 Te ja sukan ni chiꞌi ñaꞌa ña ndute jáxiko asi a, te chaꞌa kúu ja ni satuꞌva ña yikikuñu sa a, sukan‑vaꞌa koo tuꞌva i kivi jin chuꞌu ñaꞌa ni ma.
\m
\v 13 Te ja ndaa káꞌan sa ja ndevaꞌa‑ni nuu jin kaxtnuꞌu i tnuꞌu vii tnuꞌu vaꞌa káxtnuꞌu sa a, suni jin ndakaꞌan jin ndakachi i tnaꞌa ja ni saꞌa ñaꞌa ñaꞌa yaꞌa, te sukan, te jin ndakaꞌán i ja vii ja vaꞌa ni saꞌa ña ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Judas ma, ni keꞌen‑suꞌva de Jesús ma
\rem Judas traiciona a Jesús
\r (Mr 14:10‑11; Lc 22:3‑6)
\p
\v 14 Sani te in tee ni yo kuu ndi‑uxi uu tee ni ka yo ndikin ya ma, ja nani de Judas Iscariote ma, ni jaꞌan de ni jan kuñaꞌa de nuu tee ka tatnuni nuu sutu ma,
\m
\v 15 te saꞌa jiñaꞌa de:
\p ―‍¿Nawa jin taa ni, nuna nduku sa naxe kuu kaxtnuꞌu sa te jin tnii ni Jesús ma? ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p Te ni ka waꞌa tee yukan oko uxi (30) xuꞌun plata.
\m
\v 16 Te ora yukan ni kejaꞌa Judas ma nduku de na ora ko kuu ja keꞌen‑suꞌva de Jesús ma.
\s1 Kivi ni kuxini Jesús ma jiꞌin tee ka ndikin ya ma
\rem La Cena del Señor
\r (Mr 14:12‑25; Lc 22:7‑23; Jn 13:21‑30; 1 Co 11:23‑26)
\p
\v 17 Kivi ni kejaꞌa viko ja ka jaa i xtatila ñatuu na levadura yiꞌi ma, te tee ka ndikin Jesús ma, ni ka jan tuꞌva de ya, te ka jikan‑tnuꞌu de ya:
\p ―‍¿Ndenu kúni ni ja jin satuꞌva sa ja jin kuxini o Viko Pascua a? ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 18 Te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Kuán koo ni ini ñuu ma, te jin ndatnaꞌa ni jiꞌin in tee, te jin kuñaꞌa ni: “Teskuaꞌa o ma, saꞌa káꞌan ya: Jâ ni kuyatni ora ndoꞌo neni sa a. Chukan kúu ja veꞌe ni ma, jin kuxini sa Viko Pascua ya, jiꞌin ndaka tee ka ndikin tnaꞌa jiꞌin sa a”, jin kuñaꞌa ni ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 19 Te tee ni tetniñu ya ma, ni ka saꞌa de sukan ni tatnuni ya nuu de ma, te ni ka satuꞌva de ja jin kuxini de jiꞌin ya Viko Pascua ma.
\p
\v 20 Nuu ve kunee ma, ni jinkoo Jesús ma jiꞌin ndi‑uxi uu tee ka ndikin ya ma.
\m
\v 21 Nani ka kuxini de jiꞌin ya ma, te Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍Ja ndaa káꞌan sa ja in ni keꞌen‑suꞌva ñaꞌa ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 22 Te ni ka kuxii ini de, te ni ka kejaꞌa ndi‑in ndi‑in de ka jikan‑tnuꞌu de ya:
\p ―‍Señor, ¿saña kúu? ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 23 Te Jesús ma, ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍Nde ni xndoyo xtatila ni a jiꞌin sa nuu koꞌo a ko kuu tee keꞌen‑suꞌva ñaꞌa ma.
\m
\v 24 Ja ndaa kúu ja saña ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a chi ndoꞌo sa sukan káꞌan tutu ndee tnuꞌu Suꞌsi ma ja iyo ja ndoꞌo sa ma, kovaa ¡ndaꞌvi maa na in keꞌen‑suꞌva ñaꞌa ma! Vaꞌa‑ka ko kuu i, nute ñatuu ni kenda i ñuu ñayivi ya nkuu ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 25 Sani te Judas tee keꞌen‑suꞌva ya ma, ni ndakoneꞌe de:
\p ―Teskuaꞌa, ¿saña kúu? ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p Te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Kúu‑nka chi maa ni káꞌan, masu saña ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 26 Nani ka kuxini de jiꞌin ya ma, te Jesús ma, ni tnii ya xtatila ma, te ni ndakuan‑taꞌvi ya nuu Suꞌsi ma, te ni taꞌvi ya, te ni waꞌa ya tee ka ndikin ya ma, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Jin tnii ni, te jin kaa ni. Chaꞌa kúu yikikuñu sa a ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 27 Sani te ni tnii ya in nuu ñuꞌu ndute uva ma, te ni ndakuan‑taꞌvi ya nuu Suꞌsi ma. Te ni xsiaꞌa ya nuu tee ka ndikin ya ma, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Jin koꞌo ndaka ni vala vala de.
\m
\v 28 Vaa chaꞌa kúu niñi sa ja kati ma, sana jin ndaniꞌi‑taꞌvi kuaꞌa xeen ñayii ma, te onde saꞌa, te sakanu ini Suꞌsi ma kuechi i ma. Chaꞌa kúu in tnuꞌu jaa tátnuni Suꞌsi ma naxe jin koo vaꞌa ni nuu ya.
\m
\v 29 Kovaa káꞌan sa nuu ni ja vitna‑nka‑ni, te masu koꞌo‑ka sa ndute uva yaꞌa chi onde kivi jin ndututu o nuu tatnuni Yuva o Suꞌsi ma te jin koꞌo o ndute uva jaa ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Jesús ma, ni kaꞌan ya ja Pedro ma, uni jichi kaꞌan de ja masu jini de ya
\rem Jesús anuncia que Pedro lo negará
\r (Mr 14:26‑31; Lc 22:31‑34; Jn 13:36‑38)
\p
\v 30 Nuu ni jinu ni ka jita de jiꞌin ya in yaa, te kuan koo de jiꞌin ya Yuku Tnu Olivo ma.
\m
\v 31 Sani te Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍Jakuaa vitna, te ndaka ndijin chi ma jin kukanu ini‑ka ñaꞌa ni, te jin xndoo ñaꞌa ni, vaa sukan káꞌan tutu ndee tnuꞌu Suꞌsi ma: “Kaꞌni sa tee jito ndikachi ma, te ndaka ndikachi ma, jin kuitenuu ti.”
\m
\v 32 Kovaa kivi ndateku sa ma, te koxtnuu sa kiꞌin sa ñuu Galilea ma, te sana jan koo maa ni ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 33 Pedro ma, ni ndakoneꞌe de, te jiñaꞌa de:
\p ―‍Visi ndaka de na jin xndoo ñaꞌa, kovaa saña chi masu xndoo ñaꞌa sa ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 34 Te Jesús ma, ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍Ja ndaa káꞌan sa ja jakuaa vitna, ni ñatuu kana‑ka liꞌli ma, te jâ ni kuu uni jichi ja kaꞌan ni ja ñatuu jini ñaꞌa ni ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 35 Kovaa Pedro ma chi jiñaꞌa de:
\p ―‍Visi na kûu sa jiꞌin ni, kovaa masu kaꞌan sa ja ñatuu jini ñaꞌa sa ―‍kúu de jiñaꞌa de, te ndaka tee ka ndikin ya ma ka jiñaꞌa sukan tna.
\s1 Nuu nani Getsemaní ma, ni jaꞌan Jesús ma ni jikan‑taꞌvi ya nuu Suꞌsi ma
\rem Jesús ora en Getsemaní
\r (Mr 14:32‑42; Lc 22:39‑46)
\p
\v 36 Sani te ni jan koo de jiꞌin ya in nuu nani Getsemaní ma, te Jesús ma, jiñaꞌa ya nuu tee ka ndikin ya ma:
\p ―‍Jin kunukoo ni yaꞌa, nani kiꞌin sa jin kakan‑taꞌvi sa nuu Suꞌsi ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 37 Te ni jeka ya Pedro ma jiꞌin nduu saꞌya Zebedeo ma, te kuan koo de jiꞌin ya, te ni kejaꞌa ya kúxii kúndaꞌvi ini ya,
\m
\v 38 te jiñaꞌa ya de:
\p ―‍Jini sa ja onde ini anua sa a, kúxii xeen ini i, te ûni kuenda kûu sa kúni sa. Jin kendoo ni yaꞌa. Másu ko jin kusu ni ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 39 Sani te kuaꞌan‑ka Jesús ma, te ni kujika‑ka ya vala ma, te ni jinkoo jiti ya, te ni jakindeyi ya onde nuu ñuꞌú ma, te jikan‑taꞌvi ya nuu Suꞌsi ma, te saꞌa jiñaꞌa ya:
\p ―‍Yuva maa sa, nú kuu, te má ndoꞌo neni sa. Kovaa má ko kuu sukan kúni maa sa chi kó kuu sukan kúni maa ni ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 40 Sani te ni ndakokuiñi ya nuu ka iyo tee ka ndikin ya ma, te ni ndaniꞌi ya de ja ka kixi de, te jiñaꞌa ya Pedro ma:
\p ―‍¿Ni ñatuu ni kuu jin kondito ni visi ja in ora?
\m
\v 41 Chukan kúu ja jin kondito ni, te jin kuꞌun vii jin kuꞌun vaꞌa ini ni naxe jin ko kuu ni, te jin kakan‑taꞌvi ni nuu Suꞌsi ma, sukan‑vaꞌa má skaꞌan ñaꞌa tachi ma ja jin saꞌa ni ja uꞌvi ma. Ka jani vaꞌa ini ni, kovaa yikikuñu ni a chi vita xeen i ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 42 Te kuaꞌan ya in‑ka jichi kuan kakan‑taꞌvi ya nuu Suꞌsi ma, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Yuva maa sa, nú jiniñuꞌu ja ndoꞌo neni sa, te kó kuu sukan kúni maa ni a ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 43 Te ni ndakokuiñi ya nuu ka iyo de ma, te ni ndaniꞌi tuku ya de ja ka kixi de, vaa ûni ka ndandesi‑nka nduchinuu de ma, ja jin kusu de ka kuni de.
\p
\v 44 Te ni xndoo ya de, te kuaꞌan ya kuan kakan‑taꞌvi ya ja ku‑uni jichi ma, te suni maa i ni jiñaꞌa ya nuu Suꞌsi ma.
\m
\v 45 Te ni ndakokuiñi ya nuu ka iyo tee ka ndikin ya ma, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍¿Ka yikuu‑ka ndijin ka kixi ni? ¿Ka ndatatu ni? Jin kondeꞌya ni ja vitna, te jâ ni kenda ora ja jin keꞌen‑suꞌva ñaꞌa i saña ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a, te jin kundaꞌa ñaꞌa tee ka ndiso kuechi ma.
\m
\v 46 Jin ndakoo ni, te jín koo o chi jâ ve kuyatni tee keꞌen‑suꞌva ñaꞌa ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Ni ka tnii de Jesús ma
\rem Arrestan a Jesús
\r (Mr 14:43‑50; Lc 22:47‑53; Jn 18:1‑11)
\p
\v 47 Yikuu‑ka Jesús ma káꞌan ya, nuu ni kenda Judas ma, ja kúu de in tee ni yo kuu ndi‑uxi uu tee ni ka yo ndikin ya ma. Te ni kenda de, te ka ndikin tnaꞌa de jiꞌin kuaꞌa ñayii ka ndiso xeen, te ka yindaꞌa i yuchi ka kuu espada jiꞌin karroti. Ñayii yaꞌa ka kuu ñayii ni ka tetniñu tee ka tatnuni nuu sutu ma, jiꞌin tee ka kuu jaꞌnu ma. \fig |NT-084n.TIF|span||| |26:47\fig*
\p
\v 48 Judas tee ni keꞌen‑suꞌva ya ma, ni waꞌa de in seña, te jiñaꞌa de:
\p ―‍Tnaꞌa tee chitu sa yikinuu de ma, tee yukan kúu de, te jin tnii ni de ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 49 Chukan kúu ja ni jan tuꞌva de Jesús ma, te jiñaꞌa de:
\p ―‍Iyo vaꞌa ni, teskuaꞌa ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p Te ni chitu de yikinuu ya ma.
\m
\v 50 Te Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍Ndijin, ¿na tniñu ni kijaa ni yaꞌa? ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p Sani te ni ka taniꞌni ñayii ma, te ni ka tnii i ya, te kuan koo i jiꞌin ya.
\p
\v 51 Kovaa in tee ndikin ya ma, ni tava de yuchi kúu espada ma, te ni jan kaꞌnde de in soꞌo tee jinukuechi nuu tee tátnuni nuu sutu ma.
\m
\v 52 Sani te Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍Ndachunee vaꞌa ni yuchi kúu espada ni a nuu ñunee i ma, vaa ñayii yindaꞌa yuchi kúu espada ma chi suni jin kaꞌni ñaꞌa i jiꞌin yuchi kúu espada.
\m
\v 53 ¿Xi ka jani ini ni ja masu kuu kakan‑taꞌvi sa nuu Yuva sa ma, te tetniñu ya kuaꞌa xeen ángel?
\m
\v 54 ¿Kovaa naxe ko kuu sukan káꞌan tnuꞌu Suꞌsi ma? Te vitna ja jiniñuꞌu ja ko kuu sukan káꞌan ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 55 Te ora yukan, Jesús ma, ni jikan‑tnuꞌu ya ñayii ma:
\p ―‍¿Navaꞌa ve koo ndijin jiꞌin yuchi kúu espada a jiꞌin karroti ja jin tnii ñaꞌa ni, kuenda tnuꞌu ja kúu in kuiꞌna kúu sa? Ndaka kivi ni yo nukoo sa ini veñuꞌu kaꞌnu ma, ni yo kaxtnuꞌu sa tnuꞌu vii tnuꞌu vaꞌa ma, ¿te navaꞌa ñatuu ni ka tnii ñaꞌa ni?
\p
\v 56 Kovaa ndaka chaꞌa chi saꞌa kúu sukan‑vaꞌa ko kuu sukan káꞌan tutu ndee tnuꞌu ni ka yo ndakaxtnuꞌu tee ni ka yo ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni yo waꞌa Suꞌsi ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya. Sani te ndaka tee ka ndikin ya ma, ni ka jinu de, te ni ka xndoo de maa in‑nka Jesús ma.
\s1 Ni jan koo de jiꞌin Jesús ma nuu tee ka jaꞌnde tniñu ñayii ñuu judío ma
\rem Jesús ante la Junta Suprema
\r (Mr 14:53‑65; Lc 22:54‑55, 63‑71; Jn 18:12‑14, 19‑24)
\p
\v 57 Ni jan koo de jiꞌin Jesús ma nuu tee tátnuni nuu sutu ma tee nani Caifás ma, te ni ka ndututu tee ka skuaꞌa tnuꞌu ni kaxtnuꞌu Moisés ma, jiꞌin tee ka kuu jaꞌnu ma.
\m
\v 58 Pedro ma, ndikin jika de ya onde nukeꞌe veꞌe tee tátnuni nuu sutu ma, te ni kivi de, te ni jinkoo de nuu ka iyo tee ka jito veñuꞌu kaꞌnu ma, sukan‑vaꞌa kuni de ndaka sukan jin saꞌa de Jesús ma.
\p
\v 59 Te tee ka tatnuni nuu sutu ma, jiꞌin tee ka kuu jaꞌnu ma, jiꞌin ndaka tee ka jaꞌnde tniñu ñayii ñuu judío ma, ni ka nduku de in ja kuu jin skuiso kuechi de Jesús ma te jin kaꞌni de ya.
\m
\v 60 Visi kuaꞌa de ma ka kaꞌan tnuꞌu ja ni yo saꞌa ya ma, kovaa ñatuu ni ka ndaniꞌi de in ja kuu jin xtekuechi de ya. Kovaa nuu ve jinu‑nka ma, te ni ka ndokuiñi uu tee inutnuꞌu,
\m
\v 61 te ka jiñaꞌa de:
\p ―‍Tee yaꞌa chi ni kaꞌan de: “Saña chi kuu ndakana sa veñuꞌu kaꞌnu nuu ka ndachiñuꞌu o Suꞌsi ma, te nuu uni kii ma, te ndasaꞌa sa i”, ni kaꞌan de ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 62 Sani te maa tee tátnuni nuu sutu ma, ni ndokuiñi de, te jiñaꞌa de ya:
\p ―‍¿Ñatuu nawa ndákoneꞌe ni? ¿Nawa kúu ja ka kaꞌan ñayii a ja kuu ni a? ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 63 Kovaa Jesús ma chi ni jasiyuꞌu ya. Te maa tee tátnuni nuu sutu ma, jiñaꞌa de ya:
\p ―‍Ja maa Suꞌsi iya téku ma, tátnuni sa nuu ni ja kaꞌan ni nuu sa nú ndijin kúu Cristo Saꞌya Suꞌsi ma ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 64 Te Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍Maa ni káꞌan, te sukan iyo. Kovaa káꞌan tna sa nuu ndijin ja onde vitna, te jin kuni ni ja saña ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a, kunukoo sa xiñi kuaꞌa Suꞌsi iya kúu saꞌa ndaka ma, te jin kuni tna ni ja kenda kivi ja ndenda sa onde nuu viko ka iyo andivi ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 65 Sani te tee tátnuni nuu sutu ma, ni kachi de saꞌma de ma, ja káxtnuꞌu de ja ni ndakiti xeen ini de, te jiñaꞌa de:
\p ―‍¡Tnuꞌu masu játna ini Suꞌsi ma ni kaꞌan de! ¿Nawa kúu ja jin nduku‑ka o ñayii jin ndakaꞌan nawa ni yo saꞌa de a? Jâ ni ka jinisoꞌo ndaka ni ja jâ ni kaꞌan de tnuꞌu ja masu játna ini Suꞌsi ma.
\m
\v 66 ¿Naxe ka kaꞌan ni? ―‍kúu de jiñaꞌa de nuu ndaka‑ka tee ka iyo ma.
\p Te ni ka ndakoneꞌe tee ma, te ka jiñaꞌa de:
\p ―‍Iyo de ja kuiti kûu de ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 67 Sani te ka tusii de ya, te ka kani de ya, te ka waꞌa de tikatu yikinuu ya ma,
\m
\v 68 te ka jiñaꞌa de ya:
\p ―‍Ndijin ja kúu ni Cristo ma, ¡kaꞌan ni na in ni kani ñaꞌa! ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\s1 Ni kaꞌan Pedro ma ja masu jini de Jesús ma
\rem Pedro niega conocer a Jesús
\r (Mr 14:66‑72; Lc 22:54‑62; Jn 18:15‑18, 25‑27)
\p
\v 69 Te Pedro ma, iyo de ichi keꞌe ma, nukeꞌe tee tátnuni nuu sutu ma. Te ni jan tuꞌva ñaꞌa in ñaꞌa jinukuechi nuu tee tátnuni nuu sutu ma, te jiñaꞌa ña:
\p ―‍Ndijin tna chi ni yo ndikin ni Jesús tee ñuu Galilea ma ―‍kúu ña jiñaꞌa ña.\fig |GR-tlc105n.tif|span||| |26:69\fig*
\p
\v 70 Kovaa Pedro ma chi nuu ka iyo ndaka ñayii ma, te jiñaꞌa de:
\p ―‍Masu jini sa nawa kúu ja káꞌan ni a ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 71 Te ni kee de yeꞌe keꞌe ma.
\p Sani te in‑ka ñaꞌa jinukuechi nuu tee tátnuni nuu sutu ma, ni jini tna ña Pedro ma, te jiñaꞌa ña ndaka‑ka ñayii ka iyo ma:
\p ―‍Tee yaꞌa chi ni yo ndikin de Jesús tee ñuu Nazaret ma ―‍kúu ña jiñaꞌa ña.
\p
\v 72 Kovaa Pedro ma chi in‑ka jichi ni jiñaꞌa de:
\p ―‍Chunaa maa sa, nú masu ndija ja káꞌan sa ja masu jini sa tee yukan ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 73 Te ni kukuee‑ka ma, te ñayii ka iyo yukan ma, ka jiñaꞌa tuku i Pedro ma:
\p ―‍Ja ndaa ndija ja ndijin kúu in tnaꞌa tee ni ka yo ndikin Jesús ma, vaa sukan ka kaꞌan de ma, sukan káꞌan tna ni ―‍ka kuu i ka jiñaꞌa i.
\p
\v 74 Sani te Pedro ma, ni kejaꞌa de jiñaꞌa de:
\p ―‍Chunaa maa sa, nú masu ndija ja káꞌan sa ja masu jini sa tee yukan ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p Te ora yukan‑ni, te ni kana in liꞌli ma.
\m
\v 75 Te ni ndakaꞌán Pedro ma ja saꞌa ni jiñaꞌa Jesús ma: “Ni ñatuu kana‑ka liꞌli ma, te jâ ni kuu uni jichi ja kaꞌan ni ja ñatuu jini ñaꞌa ni.” Te ni ndee de yukan, te ni ndaꞌyu ndaꞌvi, ni ndaꞌyu kee de, ja ni ndakani ini de.
\c 27
\s1 Ni ka ndaxsiaꞌa i Jesús ma nuu ndaꞌa Pilato ma
\rem Jesús ante Pilato
\r (Mr 15:1; Lc 23:1‑2; Jn 18:28‑32)
\p
\v 1 Nuu jâ ve ndii in‑ka kii ma, te ni ka ndututu tee ka tatnuni nuu sutu ma, jiꞌin tee ka kuu jaꞌnu ma, te ni ka ndatnuꞌu tnaꞌa de naxe jin xtekuechi de Jesús ma te jin kaꞌni de ya.
\m
\v 2 Te ni ka juꞌni de Jesús ma, te kuan koo de jiꞌin ya, te ni ka ndaxsiaꞌa de ya nuu ndaꞌa tee kúu Pilato ma, ja kúu de gobiernu ñuu yukan ma.
\s1 Sukan ni jiꞌi tee kúu Judas ma
\rem Muerte de Judas
\p
\v 3 Sani te nuu ni jini Judas tee ni keꞌen‑suꞌva Jesús ma ja jin kaꞌni de Jesús ma, te ni ndakani ini de, te kuan nu ndakoneꞌe de oko uxi xuꞌun plata ma nuu tee ka tatnuni nuu sutu ma, jiꞌin nuu tee ka kuu jaꞌnu ma.
\m
\v 4 Te jiñaꞌa de:
\p ―‍Ni jiso kuechi sa ja ni keꞌen‑suꞌva sa in tee ñatuu na kuechi de ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p Kovaa tee yukan, ka jiñaꞌa de:
\p ―‍¿Na jin ko ndi ini saña? ¿Naxe saꞌa maa ni? ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 5 Te Judas ma, ni ndaskana ndee de xuꞌun ma ini veñuꞌu kaꞌnu ma, te ni kee de, te kuaꞌan de, te ni jan skueꞌne de maa de, te yukan‑ni ni jiꞌi de.
\p
\v 6 Te tee ka tatnuni nuu sutu ma, ni ka ndakeꞌen de xuꞌun ma, te ka kaꞌan de:
\p ―‍Xuꞌun yaꞌa chi masu vaꞌa‑ni ja jin ndachunee o i nuu ñuꞌu xuꞌun ka ndakuaꞌa ñayii ma nuu Suꞌsi ma, vaa chaꞌa kúu ja ni ka chuyaꞌvi o ja kûu in ñayii ma ―‍ka kuu de ka kaꞌan de.
\p
\v 7 Te ni jinu ni ka ndatnuꞌu tnaꞌa de ma, te ni ka jani ini de ja jin ndakuaan de ñuꞌú tee saꞌa kisi tee saꞌa koꞌo ma, sukan‑vaꞌa yukan koo jin chuꞌu i ñayii masu ñayii ñuu yukan ka kuu i ma.
\m
\v 8 Chukan kúu ja ñuꞌú yukan chi onde vitna ka xnani i ñuꞌú ma Ñuꞌú Niñi.
\p
\v 9 Te sukan, te ni kuu sukan ni kaꞌan Jeremías tee ni yo ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni yo waꞌa Suꞌsi ma, kivi ni kaꞌan de ma: “Ni ka ndakeꞌen de oko uxi xuꞌun plata ni ka jani ini ñayii ñuu Israel ma ja kondee yaꞌvi ja kûu ya ma.
\m
\v 10 Te jiꞌin xuꞌun yukan ni ka ndakuaan de ñuꞌú tee saꞌa kisi ma. Saꞌa jin saꞌa ñayii ñuu Israel ma, ni kaꞌan Iya Tátnuni ma nuu sa a”, saꞌa ni kaꞌan tee kúu Jeremías ma.
\s1 Pilato ma, ni xndichi de Jesús ma
\rem Pilato interroga a Jesús
\r (Mr 15:2‑5; Lc 23:3‑5; Jn 18:33‑38)
\p
\v 11 Te Jesús ma, ni ka sunkani de ya nuu tee kúu gobiernu ma, te ni jikan‑tnuꞌu de ya:
\p ―‍¿Ndijin kúu rey tátnuni nuu ñayii judío a? ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p Te Jesús ma, ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍Maa ni káꞌan ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 12 Ndaka tee ka tatnuni nuu sutu ma, jiꞌin tee ka kuu jaꞌnu ma, kuaꞌa xeen ja ka xtekuechi de ya, kovaa masu nawa ni ndakoneꞌe ya.
\m
\v 13 Sani te Pilato ma, ni jikan‑tnuꞌu de ya in‑ka jichi:
\p ―‍¿Ñatuu jinisoꞌo ni ja kuaꞌa xeen ja ka xtekuechi ñaꞌa i a? ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 14 Kovaa ni‑in tnuꞌu ñatuu ni ndakoneꞌe ya. Chukan kúu ja tee kúu gobiernu ma, ni saꞌvi xeen‑nka ini de.
\s1 Ni ka kundee maa ñayii ma, te ni tatnuni Pilato ma ja jin kaꞌni i Jesús ma
\rem Jesús es sentenciado a muerte
\r (Mr 15:6‑20; Lc 23:13‑25; Jn 18:38–19:16)
\p
\v 15 Neꞌun Viko Pascua ma, te ndi‑kuiya ndi‑kuiya ma Pilato ma chi ni yo kachi de ja keneꞌe de in ñayii vekaa ma, ndevaꞌa‑ni na in ka kaꞌan maa ñayii judío ma.
\m
\v 16 Te in tee nani Barrabás ma, yinee de vekaa ma, te ni ka yo jini ndaka ñayii ma ndaka ja uꞌvi ni yo saꞌa de ma.
\m
\v 17 Te ni ka ndututu ñayii ma, te jiñaꞌa Pilato ma:
\p ―‍¿Na in ka kuni ni ja xsiaa sa a vitna a? ¿Tee kúu Barrabás ma, xi tee kúu Jesús ma ja ka kaꞌan i ja Cristo iya ni tetniñu Suꞌsi ma kúu de ma? ―‍kúu de jiñaꞌa de,
\m
\v 18 chi vaa ni jinitnuni Pilato ma ja tee ka tatnuni nuu sutu ma chi ni ka ndaxsiaꞌa de Jesús ma nuu de ma kuechi ja ka kukueñu ini de sukan vivii káxtnuꞌu ya ma.
\p
\v 19 Te nani núkoo de nuu jaꞌnde de tniñu ma, te ñasiꞌi de ma, ni tetniñu ña in ñayii ni jan kuñaꞌa i de: “Masu nawa ko saꞌa ro tee jiña, vaa masu na kuechi ndiso de, vaa ja ni kuu jakuaa a chi ni skoto ñaꞌa Suꞌsi ma ja kuu tee jiña”, kúu ña jiñaꞌa ña.
\m
\v 20 Kovaa tee ka tatnuni nuu sutu ma, jiꞌin tee ka kuu jaꞌnu ma chi ni ka jiñaꞌa de ñayii ma ja jín kayuꞌu i jín kakan i ja xsiaa Pilato ma Barrabás ma te kaꞌni de Jesús ma.
\m
\v 21 Te jiñaꞌa Pilato ma nuu ñayii ka kayuꞌu ma:
\p ―‍¿Ja nduu de a, na nde de ka kuni ni ja xsiaa sa? ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p Te ka jiñaꞌa ñayii ma:
\p ―‍Tee kúu Barrabás ma ―‍ka kuu i ka jiñaꞌa i.
\p
\v 22 Te jiñaꞌa tee kúu Pilato ma:
\p ―‍¿Kovaa nawa ka kuni ni ja saꞌa sa jiꞌin tee kúu Jesús ma, ja ka kaꞌan i ja Cristo iya ni tetniñu Suꞌsi ma kúu de ma? ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p Te ka jiñaꞌa ndaka ñayii ma:
\p ―‍¡Kata kaa ni de nuu krusi ma! ―‍ka kuu i ka kayuꞌu i nuu Pilato ma.
\p
\v 23 Te jiñaꞌa Pilato ma:
\p ―‍¿Navaꞌa? ¿Na kuechi de? ¿Na nde a uꞌvi ni saꞌa de? ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p Kovaa ñayii yukan chi ndaka i ni ka kayuꞌu niniꞌi‑ka, ka jiñaꞌa i de:
\p ―‍¡Kata kaa ni de nuu krusi ma! ―‍ka kuu i ka jiñaꞌa i.
\p
\v 24 Jâ ni jini Pilato ma ja ma kundee de ma, vaa ñayii ma, suꞌva ni ka ndakiti‑ka ini i. Te chukan kúu ja ni jikan de ndute ma, te ni ndandaꞌa de nuu ndaka ñayii ñuu ma, te jiñaꞌa de:
\p ―‍Ñatuu na kuechi kuiti kondiso saña ja jin kaꞌni ni tee ndaꞌvi yaꞌa. Kuechi maa ni jin ko kuu ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 25 Te ni ka ndakoneꞌe ndaka ñayii ñuu ma, te ka jiñaꞌa i:
\p ―‍Má ko ndi ini ni, niñi tee jiña jín kuiso ndaka maa sa jiꞌin saꞌya tata sa a ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 26 Te Pilato ma chi ni xsiaa de Barrabás ma kuaꞌan maa de. Te ni jinu, te Jesús ma, ni ndaxsiaꞌa de ya nuu ndaꞌa soldado ma, sukan‑vaꞌa jín kani de ya te jín kata kaa de ya nuu krusi ma, sukan ka jiñaꞌa maa ñayii ma.
\p
\v 27 Sani te tee ka kuu soldado ma, ni jan koo de jiꞌin Jesús ma nukeꞌe palaciu ma, te ni ka ndututu ndaka‑ka soldado ma.
\m
\v 28 Te ni ka xtandiyo de saꞌma neꞌnu ya ma, te ni ka skondii de ya in saꞌma kuaꞌa tnuu.
\m
\v 29 Te ni ka saꞌa de in corona iñu, te ni ka sonee de xini ya ma, te ni ka chiꞌi de ndaꞌa ya in tnu yoo. Te ka jinkuiñi jiti de nuu ya kuenda tnuꞌu ja ka iyo xeen respetu de nuu ya, te ni ka kasiki ndee de ya, te ka kaꞌan de:
\p ―‍¡Suchi yaꞌa kúu rey tátnuni nuu ñayii judío ma, vee! ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 30 Te ka tusii de ya, te ni ka ndakeꞌen de tnu yoo ni ka chiꞌi de ndaꞌa ya ma, te ni ka kuun de tnu xini ya ma.
\m
\v 31 Te nuu ni jinu ni ka kasiki ndee de ya ma, te ni ka xtandiyo de saꞌma kuaꞌa tnuu ni ka skondii de ya ma, te ni ka ndaskoneꞌnu de ya saꞌma maa ya ma, te ni ka keneꞌe de ya, ja jin koo de jin kata kaa de ya nuu krusi ma.
\s1 Ni ka skuita kaa de Jesús ma nuu krusi ma
\rem Jesús es crucificado
\r (Mr 15:21‑32; Lc 23:26‑43; Jn 19:17‑27)
\p
\v 32 Te ichi kuan koo de jiꞌin ya ma, ni ka ndaniꞌi de in tee ñuu Cirene ma te Simón nani de. Te ni ka xtetuu de tee ma ja na kuiso de krusi Jesús ma.
\p
\v 33 Ni jan koo de jiꞌin Jesús ma in nuu nani i Gólgota ja kúni kaꞌan “Yiki Xini Ndiyi”.
\m
\v 34 Te ni ka waꞌa de ya vala ndute uva ja ni jiya, te ni ka sakanuu de jiꞌin ndute kava kiti, sukan‑vaꞌa ndajijin yikikuñu ya ma. Te Jesús ma, yika ja ni jitotnuni ya‑ni, te ñatuu ni kuni ya ja koꞌo ya.
\m
\v 35 Sani te tee ka kuu soldado ma, ni ka jata kaa de ya nuu krusi ma. Te ni ka kejaꞌa de ka chuꞌun de suerte saꞌma Jesús ma, sukan‑vaꞌa nde saꞌma ya ma jin ndaniꞌi ndi‑in ndi‑in de ma.
\m
\v 36 Te ni ka jinkoo de, sukan‑vaꞌa jin ko koto de ya.
\m
\v 37 Te ichi xini ya ma ni ka tenee de in tabla ja káꞌan: “Tee yaꞌa kúu Jesús tee kúu rey tátnuni nuu ñayii judío a”, vaa kuechi ja chukan kúu ja ni ka jata kaa de ya ma.
\m
\v 38 Sani te ni ka jata kaa de uu kuiꞌna in in nuu krusi ma, in de xiñi kuaꞌa ya ma te in de xiñi satni ya ma.
\m
\v 39 Te ñayii ka yaꞌa ma, ka kaꞌan ndevaꞌa i nuu ya, ka skuiko xini i,
\m
\v 40 te ka jiñaꞌa i:
\p ―‍Ndijin ja káꞌan ni ja ndakana ni veñuꞌu kaꞌnu ma te nuu uni kii ma te ndajinu ndasaꞌa ni ma, nú ndija ni ja Saꞌya Suꞌsi ma kúu ni, te saꞌa maa ni ja kaku ni, te ki nuu ni nuu krusi a ―‍ka kuu i ka jiñaꞌa i.
\p
\v 41 Te tee ka tatnuni nuu sutu ma, jiꞌin tee ka skuaꞌa tnuꞌu ni kaxtnuꞌu Moisés ma, jiꞌin tee ka kuu jaꞌnu ma, ka kasiki ndee de ya, te ka kaꞌan de:
\p
\v 42 ―‍Siin‑ka ñayii, ni saꞌa de ja ni ka kaku i nuu tnundoꞌo ma, te maa de a, ñatuu kúu naxe saꞌa de ja kaku de nuu tnundoꞌo tnuneni a. Te nú tee kúu rey tátnuni nuu ñayii ñuu Israel ya kúu de, te kí nuu de nuu krusi a, sukan‑vaꞌa jín kandija o ja káꞌan de a.
\m
\v 43 Nú kúkanu ini de Suꞌsi ma, te jín ko koto o nuna kii ya ki koto ya de. Vaa ni kaꞌan de ja Saꞌya Suꞌsi ma kúu de ―‍ka kuu de ka kaꞌan de.
\p
\v 44 Te onde kuiꞌna ka ndakaa nuu krusi ma xiñi ya ma, suni ka kaꞌan ndevaꞌa de nuu ya.
\s1 Sukan ni jiꞌi Jesús ma
\rem Muerte de Jesús
\r (Mr 15:33‑41; Lc 23:44‑49; Jn 19:28‑30)
\p
\v 45 Te nuu ve kusava nduu ma, te ni‑kaꞌnu ñuu ñayivi ma ni kunee, onde nuu ni kuu ka uni jañini ma.
\m
\v 46 Te maa ora yukan kúu ora ni kayuꞌu niniꞌi Jesús ma ni kaꞌan ya:
\p ―‍Eloi, Eloi, ¿lama sabactani?
\m Te tnuꞌu yaꞌa kúni kaꞌan, “Suꞌsi maa sa, Suꞌsi maa sa, ¿navaꞌa ni xndoo ñaꞌa ni?”
\p
\v 47 Te sava ñayii ka iyo yukan, ni ka jinisoꞌo i ja ni kaꞌan Jesús ma, te ka kaꞌan i ja Elías ma kána ya.
\m
\v 48 Sani te in tee yukan, jinu de ni jan nduku de vala kachi, te ni chunee de nuu vinagre ma. Te ni chitnii de in nuu tnu yoo, te ni tenee de yuꞌu Jesús ma, xi ma koꞌo ya.
\m
\v 49 Kovaa ndaka‑ka ñayii ma, ka kaꞌan i:
\p ―‍Ni kuu na. Máko jin xtnaꞌa‑ka o de, te jín ko koto o nú kii Elías ma te saꞌa de ja kaku tee yaꞌa ―‍ka kuu i ka kaꞌan i.
\p
\v 50 Kovaa Jesús ma chi in‑ka jichi ni kayuꞌu niniꞌi ya. Sani te ni jiꞌi ya.
\m
\v 51 Sani te saꞌma ndakaa nuu ii ini veñuꞌu kaꞌnu ma chi ni ndata sasava i, ni kejaꞌa onde sukun ma, te ni kenda i onde jaꞌa saꞌma ma. Te ni jakondee tnaa, te ni ka taꞌvi toto ma.
\m
\v 52 Te ni ka ndanune ndaka yavi ndiyi ma, te kuaꞌa ñayii ni ka yo saꞌa ja vaꞌa ma te jâ ni ka jiꞌi i ma, ni ka ndateku i ora yukan.
\m
\v 53 Te ni ka nde koo ñayii ni ka ndateku ma nuu yavi ni ka yinee i ma, kovaa ni ka yo ndetu i onde nuu ni ndateku maa Jesús ma, te saa ni kuu ni ka ndivi koo i ini ñuu ii ma, te ni ka ndakuni tnaꞌa ñayii ka teku ma jiꞌin ñayii ni ka ndateku ma.
\p
\v 54 Te tee tátnuni nuu ciento soldado ma, jiꞌin ndaka‑ka tee ka iyo jiꞌin de ja ka jito de Jesús ma ndákaa ya nuu krusi ma, ni ka jini de ja ni tnaa xeen ma, jiꞌin ndaka‑ka ja ni kuu ma, te ni ka yuꞌu xen‑xeen de, te ni ka kejaꞌa de ka kaꞌan de:
\p ―‍Ja ndaa ndija kúu ja iya yaꞌa chi Saꞌya Suꞌsi ma kúu ya ―‍ka kuu de ka kaꞌan de.
\p
\v 55 Suni ka iyo kuaꞌa ñaꞌa ka ndeꞌya jika ma. Ñaꞌa yaꞌa chi ni ka yo ndikin ña Jesús ma, te ni ka yo jinukuechi ña nuu ya nuu vee ya onde ñuu Galilea ma.
\m
\v 56 Neꞌun ndaka ñaꞌa ma iyo María Magdalena ma, jiꞌin María siꞌi Santiago ma jiꞌin José ma, jiꞌin siꞌi saꞌya tee kúu Zebedeo ma.
\s1 Sukan ni ka chuꞌu i Jesús ma
\rem Jesús es sepultado
\r (Mr 15:42‑47; Lc 23:50‑56; Jn 19:38‑42)
\p
\v 57 Nuu ve kunee ma, te ni kenda in tee xiku iyo ñuu Arimatea ma, nani de José, te suni ni yo ndikin de Jesús ma. \fig |DN00494b.tif|span||| |27:57\fig*
\m
\v 58 Te ni jaꞌan de nuu Pilato ma, te ni ndakan de ñundeꞌyu Jesús ma. Sani te Pilato ma chi ni waꞌa de tnuꞌu ja nuneꞌe de ñundeꞌyu Jesús ma.
\m
\v 59 Sani te ni nuneꞌe José ma ñundeꞌyu Jesús ma, te ni keꞌen de in saꞌma vaꞌa xeen nani i lino, te ni chutuu de ya saꞌma ma.
\m
\v 60 Te ni jan chinee de ya in yavi jaa ndenee yika toto ma, ja jâ ni jate maa de ma, te ni jasi de jiꞌin in yuu kaꞌnu kaꞌnu, te kuaꞌan de.
\m
\v 61 Te María Magdalena ma, jiꞌin in‑ka ñaꞌa nani María ma, ka nukoo ña ichi jiyo nuu iyo yavi yinee ñundeꞌyu ya ma, te ni ka jini ña.
\s1 Sukan ni ka yo jito vaꞌa soldado ma nuu ni ka chuꞌu de Jesús ma
\rem La guardia ante la tumba
\p
\v 62 Te in‑ka kii ma, kivi ni tatnuni Suꞌsi ma ja ma jin satniñu ñayii ma kúu, te ni ka ndututu tee ka tatnuni nuu sutu ma, jiꞌin tee ka kuu fariseo ma nuu iyo Pilato ma.
\m
\v 63 Te ka jiñaꞌa de:
\p ―‍Señor, ni ka ndakaꞌán sa ja tee xndaꞌvi ñayii ma, ni kaꞌan de kii nuu téku‑ka de ma ja nuu uni kii ma, te ndateku de ma.
\m
\v 64 Chukan kúu ja ka kuni sa ja tetniñu ni soldado a ja jin ko koto vaꞌa de nuu yinee Jesús ma uni kii. Chi vaa nasa ki koo tee ni ka yo ndikin de ma ora kunee ma, te jin ndeneꞌe de ñundeꞌyu tee ma, te jin kaꞌan de nuu ñayii ka iyo ini ñuu ma ja ni ndateku de te masu ni kendoo de nuu ka iyo ñayii ni ka jiꞌi ma. Nú ñaꞌa, te chaꞌa ko kuu in ja jin kandija xeen ñayii ma, te kaꞌvi‑ka ko kuu sana ja ni kaꞌan de ja Saꞌya Suꞌsi ma kúu de ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 65 Te jiñaꞌa Pilato ma:
\p ―‍Jiña ka iyo soldado a, te kuán koo ni jiꞌin de. Te jin kuñaꞌa maa ni de ja jin ko koto vaꞌa de, sukan ka kuni ni a ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 66 Te tee ka tatnuni nuu sutu ma, kuan koo de jiꞌin soldado ma, te ni ka satuꞌva vavaꞌa de sukan jin ko koto soldado ma yavi nuu yinee Jesús ma. Te ni ka tenee de in sellu yika yuu ma, te ni ka xndoo de soldado ma ja jin ko koto de ma.
\c 28
\s1 Nuu ni ndateku Jesús ma
\rem La resurrección de Jesús
\r (Mr 16:1‑8; Lc 24:1‑12; Jn 20:1‑10)
\p
\v 1 Te nuu jâ ni yaꞌa kivi ni tatnuni Suꞌsi ma ja ma jin satniñu ñayii ma, te nuu ve ndii kivi kéjaꞌa smana ma, ni jan koo María Magdalena ma, jiꞌin in‑ka ñaꞌa nani María ma, kuan koto ña yavi yinee Jesús ma. \fig |GR-tlc110n.tif|span||| |28:1\fig*
\m
\v 2 Te ni tnaa xeen, vaa in ángel ni tetniñu Iya Tátnuni ma, ni nuu i andivi ma, te ni kenda i nuu yinee Jesús ma, te ni xtandiyo i yuu kaꞌnu kaꞌnu ndesi ma, te ni jinkoo i siki yuu ma.
\m
\v 3 Te ûni yeꞌe niꞌni i sukan kúu ora jándute ma. Te saꞌma neꞌnu i ma, ûni yayaa.
\m
\v 4 Te soldado ma, ni ka yuꞌu xen‑xeen de ja ni kenda ángel ma, te ni ka jakondee de ka niꞌi ka niꞌi‑nka de, te ni ka kuita de, kuenda tnuꞌu ja ni ka jiꞌi de.
\m
\v 5 Sani te ángel ma, jiñaꞌa i nuu ñaꞌa ka iyo ma:
\p ―‍Máko jin koyuꞌu ndijin, vaa jini sa ja ka ndanduku ni Jesús iya ni ka jata kaa i nuu krusi ma.
\m
\v 6 Masu na iya yinee‑ka yaꞌa, chi vaa jâ ni ndateku ya, sukan ni kaꞌan ya ma. Neꞌe koo ni, te jin kondeꞌya ni nuu ni ka tavaꞌa i ya ma, ja ñatuu na iya yinee‑ka.
\m
\v 7 Ni kuu na, te kuán koo ni, te jin kuñaꞌa ni tee ni ka yo ndikin ya ma, ja jâ ni ndateku ya neꞌun ñayii ni ka jiꞌi ma, te yoxtnuu ya kuaꞌan ya ñuu Galilea ma. Te yukan jin kuni ni ya. Te vitna, te jâ ni kaxtnuꞌu sa nuu ni a ―‍kúu i jiñaꞌa i.
\p
\v 8 Sani te ni ka nde koo kunu ña yeꞌe yavi ma, te kuenda ni ka yuꞌu ña, kovaa ka iyo sii ini xeen ña ja ni ka jini ña ja jâ ni ndateku Jesús ma. Te ka jinu ña kuan koo ña kuan nu kaxtnuꞌu ña nuu ndaka ñayii ni ka yo ndikin ya ma sukan ni jiñaꞌa ángel ma. Te nani kuan koo ña kuan nu kaxtnuꞌu ña nuu ñayii ni ka yo ndikin ya ma,
\m
\v 9 te ni jan tnaꞌa ñaꞌa Jesús ma, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍¡Vavaꞌa ka kuu ni! ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p Te maa ña, ni jan koo ña ni ka jan tuꞌva ña ya, te ni ka kanuniꞌni ña jaꞌa ya ma, te ni ka chiñuꞌu ña ya.
\m
\v 10 Te maa Jesús ma, jiñaꞌa ya ña:
\p ―‍Máko jin koyuꞌu ni, suꞌva kuán koo ni, te jin kaxtnuꞌu ni nuu ñani sa ma ja jâ ni ndateku sa, te jín koo de ñuu Galilea ma, te yukan jin ndakuni tnaꞌa sa jiꞌin de ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Sukan ni ka saꞌa soldado tee ni ka yo jito nuu ni ka chuꞌu i Jesús ma
\rem El informe de la guardia
\p
\v 11 Te kuan nu koo ña, te in jichi tee ni ka yo jito nuu ni ka chuꞌu i ya ma, ni jan nu koo de ini ñuu ma ja jin ndakaxtnuꞌu de nuu tee ka tatnuni nuu sutu ma ndaka sukan ni yo kuu ma.
\m
\v 12 Te ni ka ndututu tna tee ka tatnuni nuu sutu ma, jiꞌin tee ka kuu jaꞌnu ma, te ni ka chutnaꞌa tnuꞌu de ja jin kuaꞌa de kuaꞌa xuꞌun nuu soldado ma,
\m
\v 13 te ka jiñaꞌa de nuu soldado ma:
\p ―‍Kuán koo ni, te jin kaꞌan ni ja maa tnaꞌa tee ni ka yo ndikin de ma, ja in jakuaa ni ki koo de ni ka sakuiꞌna de ñundeꞌyu ma ora ka kixi ni ma.
\m
\v 14 Te nú tnuꞌu kaꞌan o ja chaꞌa na kunisoꞌo tee kúu gobiernu ma, te máko jin koyuꞌu ni, chi vaa maa sa jin kaꞌan jiꞌin de, sukan‑vaꞌa jin kaku ni nuu de ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 15 Te ni ka tnii soldado ma xuꞌun ma, te ni ka saꞌa de ndaka sukan ka jiñaꞌa tee ma. Te tnuꞌu yaꞌa, ni jitenuu i neꞌun ñayii judío ma, te sukan ka jani ini i onde kivi vitna.
\s1 Ni tatnuni Jesús ma sukan jin saꞌa tee ka ndikin ya ma
\rem La gran comisión
\r (Mr 16:14‑18; Lc 24:36‑49; Jn 20:19‑23)
\p
\v 16 Kovaa ndi‑uxi in tee ni ka yo ndikin ya ma, ni jan koo de ñuu Galilea ma, nuu yuku ni tatnuni maa Jesús ma.
\m
\v 17 Te nuu ni ka jini de ya ma, ni ka ndachiñuꞌu de ya, kovaa sava de ma, ka jani uu ka jani uni ini de ma.
\m
\v 18 Te Jesús ma, ni jan tuꞌva ya de, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Jâ ni taa Suꞌsi ma ndaka tnuꞌu ndee tnuꞌu ndatnu ja tátnuni sa andivi ma jiꞌin nuu ñuꞌú ya.
\m
\v 19 Chukan kúu ja jin koo ni ni‑kaꞌnu ni‑tuꞌu ñuu ñayivi a, te jin kaxtnuꞌu ni nuu ñayii ma ja na jin kandija i tnuꞌu maa sa a te jín kondikin vii jín kondikin vaꞌa ñaꞌa i maa sa, te jin ndakuneꞌe ni Yuva sa Iya Tátnuni ma, jiꞌin maa sa ja kúu sa Saꞌya ya ma, jiꞌin Xtumani Ndios ma, te sukan jin skuandute ni i.
\m
\v 20 Te jin kaxtnuꞌu tna ni ja jin saꞌa i ndaka sukan ni tatnuni sa nuu ni a, te maa sa koo jiꞌin ndaka ni ndi‑kivi ndi‑ñuu onde kii naa ñuu ñayivi a, te jin konaꞌa ni ja masu xndoo ñaꞌa sa ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p Sukan kó kuu.
