\id LUK ‑ Mixtec, Magdalena Peñasco
\h Lucas
\mt1 Tnuꞌu vii tnuꞌu vaꞌa Jesucristo ma sukan ni kaxtnuꞌu tee ni yo nani Lucas ma
\c 1
\s1 Ni kaxtnuꞌu tee kúu Lucas ma naxe ni saꞌa de, saa ni tee de tnuꞌu yaꞌa
\rem Prólogo
\p
\v 1 Kuaꞌa tee, ka kuni de ja jin tee de sukan ni kuu neꞌun ndaka sa a,
\m
\v 2 sukan ni ka kaxtnuꞌu tee ni ka jini onde xinañuꞌu ma, tee ni ka kucargu ja jin kaxtnuꞌu de tnuꞌu vii tnuꞌu vaꞌa ma.
\m
\v 3 Saña tna, ja ni ndanduku vii, ni ndanduku vaꞌa sa sukan ni yo kuu onde xinañuꞌu ma, te ni jani ini sa ja vaꞌa‑ni ko kuu, nuna tee sa tnuꞌu yaꞌa nuu ni, Teófilo, vaa in tee kanuu xeen kúu ni. Te káxtnuꞌu sa sukan ni kejaꞌa sukan ni jinu ma,
\m
\v 4 sukan‑vaꞌa jakuꞌni vaꞌa ini ni ja ndaa ma, tnaꞌa ja ni ka kaxtnuꞌu i nuu ni ma.
\s1 Ni kaxtnuꞌu in ángel ja kâku Juan tee skuandute ñayii ma
\rem Un ángel anuncia el nacimiento de Juan el Bautista
\p
\v 5 Onde kivi nuu ni yo kuu Herodes ma rey ñuu Judea ma, ni iyo in tee kúu sutu nani de Zacarías, saꞌya tata tee kúu Abías ma. Te ñasiꞌi de ma, nani ña Elisabet, saꞌya tata tee kúu Aarón ma.
\m
\v 6 Te nduu de ka iyo vaꞌa nuu Suꞌsi ma, te ni ka yo kandija de ja ni yo tatnuni ya ma, te ñatuu na kuechi de iyo nuu Suꞌsi ma.
\m
\v 7 Kovaa ñatuu na saꞌya de, vaa Elisabet ma, ñatuu kúu koo saꞌya ña, te vitna ja nduu ña jiꞌin de jâ ni ka kuu nijaꞌnu.
\p
\v 8 In kivi ja ndaka sutu ka ndikin tnaꞌa jiꞌin Zacarías ma, ni ndaniꞌi ja jin kunukuechi de nuu Suꞌsi ma,
\m
\v 9 sukan ve koo sutu ma ka saꞌa de ma, te ni ndaniꞌi ja maa Zacarías ma, ni kivi ini veñuꞌu kaꞌnu Iya Tátnuni ma, sukan‑vaꞌa kaꞌmi de ja jáxiko asi nuu ya ma.
\m
\v 10 Nani kayu ja jáxiko asi ma, te ndaka ñayii ka iyo keꞌe ma, ka jikan‑taꞌvi i nuu Suꞌsi ma.
\m
\v 11 Sani te ni kenda in ángel ni tetniñu Iya Tátnuni ma nuu Zacarías ma. Núkuiñi i xiñi kuaꞌa altar nuu kayu ja jáxiko asi ma.
\m
\v 12 Te ja ni jini Zacarías ma ángel ma, ñatuu niꞌi ini de nawa saꞌa de, te ni yuꞌu xeen de.
\m
\v 13 Kovaa ángel ma, jiñaꞌa i:
\p ―‍Zacarías, má koyuꞌu ni, vaa Suꞌsi ma chi ni jinisoꞌo ya ja jikan‑taꞌvi ni a. Koo in saꞌya ni jiꞌin ñasiꞌi ni ma, te xnani ni i Juan.
\m
\v 14 Te koo sii ini xeen ni, te kuaꞌa ñayii, jin koo sii ini i ja kâku i ma,
\m
\v 15 vaa saꞌya ni ma, in tee kanuu ko kuu de nuu Suꞌsi ma. Másu ko koꞌo de ndixi, te onde nuu ñatuu kâku‑ka de ma, te jâ koo Xtumani Ndios ma jiꞌin de.
\m
\v 16 Te saꞌa de ja kuaꞌa ñayii ñuu Israel ya, jin ndakokuiñi i, te jin ndandikin i Suꞌsi Iya Tátnuni ma.
\m
\v 17 Te Juan ma koxtnuu nuu Iya Tátnuni ma kenda de, te konevaꞌa de tnuꞌu ndee tnuꞌu ndatnu. Sukan ni yo kuu Elías ma, tee ni yo ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni yo waꞌa Suꞌsi ma, sukan ko kuu de, sukan‑vaꞌa jin ndakaꞌan‑mani tnaꞌa ñayii ma jiꞌin saꞌya i ma, te sukan‑vaꞌa ñayii ñatuu ka kandija Suꞌsi ma, jin kutuꞌva i ja jin kandija i ya. Te satuꞌva de in ñuu koo tuꞌva, sukan‑vaꞌa jin kuan‑taꞌvi i Iya Tátnuni ma ―‍kúu i jiñaꞌa i.
\p
\v 18 Zacarías ma, ni jikan‑tnuꞌu de ángel ma:
\p ―‍¿Naxe kukanu ini sa ja káꞌan ni a? Vaa saña chi in tee nijaꞌnu kúu sa, te suni ñasiꞌi tna sa ma ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 19 Ángel ma, ni ndakoneꞌe i:
\p ―‍Saña kúu ángel Gabriel ma, ja iyo sa nuu Suꞌsi ma, te ni tetniñu ñaꞌa ya ja vee sa kaꞌan sa nuu ni a, te káxtnuꞌu sa tnuꞌu vii tnuꞌu vaꞌa ya a.
\m
\v 20 Kovaa vitna ja ñatuu ni kandija ni ja káꞌan sa a, kendoo ñiꞌi ni, te ma kuu‑ka kaꞌan ni onde kenda kivi ko kuu sukan ―‍kúu i jiñaꞌa i.
\p
\v 21 Nani ka iyo ñayii ma keꞌe ma, ka ndetu i Zacarías ma, te ka jikan‑tnuꞌu tnaꞌa i navaꞌa kúkuee xeen de ja ndee de veñuꞌu a.
\p
\v 22 Te nuu ni ndee de ma, masu nde kuu‑ka kaꞌan de. Saa ni ka jinitnuni ñayii ma ja ni iyo ja ni jininuu de ini veñuꞌu ma, vaa seña‑nka ni saꞌa de. Te sukan‑nka ni yo kuu de, ja ñatuu ni yo kuu kaꞌan‑ka de.
\p
\v 23 Sani te nuu ni jinu kivi ni jinukuechi de ma, Zacarías ma, kuan noꞌo de veꞌe de ma.
\m
\v 24 Te ñasiꞌi de ma, ni niꞌi saꞌya ña, te uꞌun yoo masu ni yo kee‑ka ña veꞌe ña ma. Te jani ini ña:
\m
\v 25 “Maa Iya Tátnuni ma ni saꞌa saꞌa vitna, sukan‑vaꞌa ñayii ma, máko jin saxiko‑ka ñaꞌa i.”
\s1 Ni kaxtnuꞌu in ángel ja kâku Jesús ma
\rem Un ángel anuncia el nacimiento de Jesús
\p
\v 26 Nuu iñu yoo ma, Suꞌsi ma, ni tetniñu ya ángel Gabriel ma in ñuu Galilea ma nani i Nazaret,
\m
\v 27 te ni jaꞌan i nuu iyo in suchi jaa nani i María. Suchi yaꞌa, jâ ni ka kendoo i ja jin tnandaꞌa i jiꞌin suchi nani José ma, ja kúu i saꞌya tata tee ni yo kuu rey David ma.
\m
\v 28 Te ángel ma, ni kivi i nuu iyo suchi jaa ma, te jiñaꞌa i:
\p ―‍¡Chíndee ñaꞌa Suꞌsi ma, vaa roꞌo, ni saꞌa ñaꞌa Suꞌsi ma ja vaꞌa! Maa Iya Tátnuni ma iyo jiꞌin ro ―‍kúu i jiñaꞌa i. \fig |NT-051n.TIF|span||| |1:28\fig*
\p
\v 29 María ma, ñatuu niꞌi ini i nawa saꞌa i, te ni jikan‑tnuꞌu i nawa kúni kaꞌan tnuꞌu yaꞌa.
\m
\v 30 Te ángel ma, jiñaꞌa i:
\p ―‍María, má koyuꞌu ro, vaa roꞌo saꞌa ja kúsii ini Suꞌsi ma.
\m
\v 31 Vitna te niꞌi saꞌya ro, te koo in saꞌya ro, te xnani ro i Jesús.
\m
\v 32 Ko kuu i in iya kanuu, te konani ya Saꞌya Suꞌsi onde sukun ma. Te Suꞌsi Iya Tátnuni ma, saꞌa ya ja ko kuu saꞌya ro ma in rey sukan ni yo kuu tee janaꞌa ni yo nani David ma,
\m
\v 33 sukan‑vaꞌa ko tatnuni ya ni‑kani ni‑jika ñuu Israel ya. Te ja tatnuni ya ma masu naa ―‍kúu i jiñaꞌa i.
\p
\v 34 María ma, ni jikan‑tnuꞌu i ángel ma:
\p ―‍¿Naxe ko kuu ja káꞌan ni a, te vitna ja masu na yii sa iyo? ―‍kúu i jiñaꞌa i.
\p
\v 35 Te ángel ma, ni ndakoneꞌe i:
\p ―‍Maa Xtumani Ndios ma kii, te kuatundiꞌya ñaꞌa ya, te tnuꞌu ndee tnuꞌu ndatnu maa Suꞌsi onde sukun ma koo jiꞌin ro, te kasi ndee kasi ndoso ñaꞌa ya. Te chukan kúu ja suchi kâku ma, konani i Iya Ii, Saꞌya Suꞌsi ma.
\m
\v 36 Suni tnaꞌa ro Elisabet ma, koo in saꞌya ña, visi ñaꞌa nijaꞌnu kúu ña, ñaꞌa ni ka yo kaꞌan i ja masu kuu koo saꞌya ña ma. Jâ iyo iñu yoo ja ñuꞌu saꞌya ña ma.
\m
\v 37 Vaa Suꞌsi ma, masu nawa kúu ja ma kuu saꞌa ya ―‍kúu i jiñaꞌa i.
\p
\v 38 Sani te María ma, jiñaꞌa i:
\p ―‍Saña chi suchi iyo nuu ndaꞌa maa Iya Tátnuni ma kúu sa. Maa Suꞌsi ma saꞌa sukan káꞌan ni a ―‍kúu i jiñaꞌa i.
\p Sani te ángel ma, kuan noꞌo i.
\s1 María ma, ni jan koto i Elisabet ma
\rem María visita a Elisabet
\p
\v 39 Neꞌun kivi yukan María ma, kuaꞌan i ñuu iyo ichi yuku ma, ñuu Judea ma.
\m
\v 40 Te ni kivi i veꞌe Zacarías ma, te ni waꞌa i nchuxi Elisabet ma.
\m
\v 41 Nuu ni jinisoꞌo Elisabet ma María ma, lulu ñunee chii ña ma, ni kanda i, te maa ña ni kaꞌan tnuꞌu ni waꞌa Xtumani Ndios ma.
\m
\v 42 Te ni kaꞌan niniꞌi ña, jiñaꞌa ña:
\p ―‍¡Roꞌo, ni skutaꞌvi ñaꞌa Suꞌsi ma ja vaꞌa ja vii, sana ndaka ñaꞌa ma! ¡Te ja vaꞌa ja vii kúu saꞌya ro a!
\m
\v 43 ¿Na in kúu ruꞌu ya, ja ki koto ñaꞌa siꞌi iya tátnuni nuu ri ma?
\m
\v 44 Vaa nuu ni jinisoꞌo kunu ri ja ni kaꞌan ro ma, lulu ri a, ni kanda i ja kusii ini i onde chii ri a.
\m
\v 45 ¡Ja vavaꞌa ko kuu roꞌo, vaa ni kandija ro ja ni kaꞌan Iya Tátnuni ma te ni kandija ro ja ko kuu sukan kúni ya ma! ―‍kúu ña jiñaꞌa ña.
\p
\v 46 María ma, jiñaꞌa i:
\q1 ―Ini anua sa a ndáchiñuꞌu ja saꞌa Iya Tátnuni ma,
\q1
\v 47 te ini anua sa a kúsii ini nuu iya saꞌa ja ndániꞌi taꞌvi sa a,
\q1
\v 48 vaa Suꞌsi ma, ni yo ndeꞌya ñaꞌa ya saña, in suchi ndaꞌvi jinukuechi nuu ya,
\q1 te onde vitna ndimaa jin ko xnani ñaꞌa i ja vavaꞌa kúu sa nuu Suꞌsi ma,
\q1
\v 49 vaa iya kuu saꞌa ndaka ma, ni saꞌa ñaꞌa ya ja vii ja vaꞌa.
\q1 ¡Iya ii kúu ya!
\q1
\v 50 Suꞌsi ma, ndimaa kúndaꞌvi ini ya ñayii ka yuꞌu nasa yukan, te jin ko saꞌa i in ja ñatuu játna ini ya ma.
\q1
\v 51 Ni saꞌa ya jiꞌin tnuꞌu ndee tnuꞌu ndatnu ya ma ja jin kuitenuu ndaka ñayii ka jani ini ja maa i ka kuu‑ka ma.
\q1
\v 52 Ni xtandiyo ya nuu ka nukoo rey ma,
\q1 te ni waꞌa ya jayiñuꞌu ñayii ka ndakunitnuni ja ka jiniñuꞌu i Suꞌsi ma.
\q1
\v 53 Ñayii ni ka yo kokon, ni ka yo yichi i ma,
\q1 ni ka ndaniꞌi, ni ka ndatnaꞌa i ja jin ko kaa jin ko koꞌo i ma,
\q1 te xiku ma, ni ndasandaꞌvi ya i.
\q1
\v 54 Ni chindee ya ñayii ñuu Israel ma, ja ka jinukuechi i nuu ya ma.
\q1 Ñatuu ni ndunaa ya ja kúndaꞌvi ini ya i,
\q1
\v 55 sukan ni skuiso ya nuu tnaꞌa o tee janaꞌa ma ja sukan ko kuu jiꞌin Abraham ma jiꞌin saꞌya tata de ki koo kuee‑ka ma
\m ―‍kúu i jiñaꞌa i.
\p
\v 56 María ma, ni kendoo i jiꞌin Elisabet ma uni yoo, te saa kuan noꞌo i veꞌe i ma.
\s1 Sukan ni kuu ja ni kâku Juan tee skuandute ñayii ma
\rem Nacimiento de Juan el Bautista
\p
\v 57 Nuu ni chitu kivi te ni kâku saꞌya Elisabet ma, te in suchi yii kúu i.
\m
\v 58 Ndaka ñayii ka iyo yatni jiꞌin ña ma, jiꞌin tnaꞌa ña ma, ni jan koo i ni ka jan koto i ña, vaa ni ka jini i ja Iya Tátnuni ma, ni kundaꞌvi ini xeen ñaꞌa ya te ni saꞌa ñaꞌa ya ja vii ja vaꞌa.
\m
\v 59 Nuu una kii ma, te ni jan koo ña jiꞌin i veñuꞌu ma ja jin chitnuni de i, te ka kuni de ja jin xnani de i Zacarías, sukan nani yuva i ma.
\m
\v 60 Kovaa siꞌi i ma, jiñaꞌa ña:
\p ―‍Ñaꞌa chi Juan konani i ―‍kúu ña jiñaꞌa ña.
\p
\v 61 Sani te ni ka ndakoneꞌe de:
\p ―‍Masu na in tnaꞌa ni ma nani sukan ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 62 Sani te ka saꞌa de seña nuu yuva lulu ma, naxe kúni de ja konani i.
\m
\v 63 Te yuva i ma, ni jikan de in tutu, sukan‑vaꞌa tee de, te ni tee de ja Juan konani i. Te ndaka de ni ka saꞌvi‑nka ini.
\m
\v 64 Te maa ora yukan‑ni, sani te ni kuu ni ndakaꞌan Zacarías ma, te ni kejaꞌa de ndachiñuꞌu de Suꞌsi ma.
\m
\v 65 Te ndaka ñayii ka iyo yatni ma, ni ka saꞌvi‑nka ini i, te ndaka ñuu ichi yuku ñuu Judea ma, ka ndakaxtnuꞌu nuu tnaꞌa i sukan ni kuu ma.
\m
\v 66 Ndaka ñayii ka jinisoꞌo ma, ka jikan‑tnuꞌu tnaꞌa i:
\p ―‍¿Naxe ko kuu lulu yukan? ―‍ka kuu i ka kaꞌan i.
\p Vaa ja ndaa ja tnuꞌu ndee tnuꞌu ndatnu Iya Tátnuni ma iyo jiꞌin i.
\s1 Sukan ni ndachiñuꞌu Zacarías ma Suꞌsi ma
\rem El canto de Zacarías
\p
\v 67 Zacarías ma, yuva lulu ma, iyo ndiꞌi iyo tuꞌu Xtumani Ndios ma jiꞌin de. Ni ndakaxtnuꞌu de tnuꞌu ni waꞌa Suꞌsi ma, te jiñaꞌa de:
\q1
\v 68 ―¡Ja vaꞌa kúu Iya Tátnuni ma, Suꞌsi ñuu Israel ya!
\q1 Vaa vee ya ja saꞌa ya ja kaku ñuu ya a nuu tnundoꞌo tnuneni ma.
\q1
\v 69 Ni tetniñu ya in iya ndee iya ndatnu ja saꞌa ya ja jin kaku o.
\q1 Neꞌun saꞌya tata David ma tee ni yo jinukuechi nuu ya ma kenda ya.
\q1
\v 70 Saꞌa ni skuiso ya onde xiꞌna‑ka ma, te ni ka yo kaꞌan tee ni ka iyo vii ni ka iyo ndoo nuu Suꞌsi ma
\q1 te ni ka yo ndakaxtnuꞌu de tnuꞌu ni yo waꞌa ya ma,
\q1
\v 71 ja saꞌa ya ja jin kaku o nuu ñayii ka kuni uꞌvi nuu o ma
\q1 jiꞌin ndaka ñayii ka ndakiti ini nuu o ma.
\q1
\v 72 Ja kundaꞌvi ini ya tnaꞌa o tee janaꞌa ma,
\q1 te ma ndunaa ñaꞌa ya, vaa saꞌa ñaꞌa ya sukan ni skuiso ya ma.
\q1
\v 73 Te chaꞌa kúu ja ni skuiso ya nuu yuva o Abraham ma,
\q1
\v 74 ja saꞌa ya ja jin kaku o nuu ñayii ka kuni uꞌvi nuu o ma,
\q1 sukan‑vaꞌa jin kunukuechi o nuu ya, te masu nawa jin koyuꞌu o.
\q1
\v 75 Te ja koo o nuu ya ma, koo ndaa koo ndija o,
\q1 te saꞌa o ja vaꞌa ndaka kivi koteku o ma.
\q1
\v 76 Te roꞌo, saꞌya maa ri, tee ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni waꞌa Suꞌsi onde sukun ma konani ro,
\q1 vaa koxtnuu ro nuu Iya Tátnuni ma, satuꞌva ro ichi ya ma,
\q1
\v 77 sukan‑vaꞌa kaxtnuꞌu ro nuu ñuu ya a ja Suꞌsi ma,
\q1 sakanu ini ya kuechi ñayii ma, te jin ndaniꞌi taꞌvi i.
\q1
\v 78 Vaa Suꞌsi o ma, iya ndaꞌvi xeen ini kúu ya,
\q1 te onde sukun ma kii iya saꞌa ja jin kejaꞌa jaa o naxe jin ko saꞌa jin ko kuu o,
\q1
\v 79 sukan‑vaꞌa ndaxtnuu ya ñuꞌu nuu ñayii ka iyo nuu nee‑ka ma, nuu ka yuꞌu ñayii ma ja jin kûu i ma,
\q1 te skaka ñaꞌa ya ichi ñatuu na in kánaa ma
\m ―‍kúu de káꞌan de.
\p
\v 80 Te suchi luluu ma, ve kuaꞌnu i, te ve kundee ve kundatnu ini anua i ma, te ni yo iyo i ichi nuu masu nawa iyo kuiti ma onde kivi ni kenda i nuu ñayii ñuu Israel ma.
\c 2
\s1 Saꞌa ni kuu kivi ni kâku Jesucristo ma
\rem Nacimiento de Jesús
\r (Mt 1:18‑25)
\p
\v 1 Te ni yo kuu ja kivi yukan, te tee tátnuni ñuu Roma ma tee kúu Augusto ma, ni tatnuni de ja jin ndakan i kuenda nuu ndaka ñayii ñuu ñayivi a.
\m
\v 2 Te kivi ni yo kuu Cirenio ma tee tátnuni nuu ñayii Siria ma kúu ja xinañuꞌu ni ka ndakan de kuenda na saa ñayii iyo ñuu ma.
\m
\v 3 Ndaka ñayii ma, jin nukoso tnuni maa maa i ñuu i ma.
\p
\v 4 Chukan kúu ja José ma, ni kee i ñuu Nazaret ma ja iyo i ñuu Galilea ma, te kuaꞌan i ñuu Belén ma ja iyo tna i ñuu Judea ma, nuu ni kâku rey David ma, vaa José ma chi saꞌya tata David ma kúu i.
\m
\v 5 Ni jaꞌan i yukan ni jan nukoso tnuni i jiꞌin María ma suchi tnandaꞌa jiꞌin i ma, te jâ ñuꞌu saꞌya i ma.
\m
\v 6 Sani te nani ka iyo i ñuu Belén ma, te ni kejaꞌa María ma ja káku saꞌya i ma.
\m
\v 7 Te yukan ni kâku lulu i suchi xinañuꞌu ma, te ni chutuu i ya saꞌma. Vaa ñatuu nde nune‑ka ja jin ndoo i ma, te chukan kúu ja ni jakin tuu i ya in nuu ka ñuꞌu kiti ma. \fig |GR-llla22n.tif|span||| |2:7-15\fig*
\s1 Ni ka kenda koo ángel nuu tee ka jito ndikachi ma
\rem Los ángeles y los pastores
\p
\v 8 Te jakuaa ma ka iyo tee ka jito ndikachi de ma ichi yuku ma yatni ñuu Belén ma.
\m
\v 9 Sani te ni kenda in ángel Suꞌsi ma, te jayiñuꞌu Suꞌsi ma ni jandute nuu ka iyo de ma, te ni ka yuꞌu xeen de.
\m
\v 10 Kovaa ángel ma, jiñaꞌa i:
\p ―‍Máko jin koyuꞌu ni. Vee sa kaxtnuꞌu sa in tnuꞌu vii tnuꞌu vaꞌa, te saꞌa i ja jin kusii ini ndaka ñayii ma:
\m
\v 11 Ñuu David ma, vitna ni kâku in iya saꞌa ja jin kaku ni nuu ja uꞌvi ma. Suu ya kúu Cristo ma, Iya Tátnuni ma.
\m
\v 12 Te saꞌa jin ndakuni ni ya: Vaa jin ndaniꞌi ni lulu ma, ja ñutuu ya saꞌma, te kátuu ya nuu ka ñuꞌu kiti ma ―‍kúu i jiñaꞌa i.
\p
\v 13 Te ora yukan ni ka kenda koo kuaꞌa‑ka ángel ka iyo andivi ma nuu iyo in ángel ma, te ka jita i nuu Suꞌsi ma:
\q1
\v 14 ¡Jayiñuꞌu kóo nuu Suꞌsi ma onde sukun ma!
\q1 ¡Te nuu ñuꞌú a jín koo mani ñayii kunimani maa Suꞌsi ma!
\p
\v 15 Nuu ni ka nda koo ángel ma andivi ma, te tee ka jito ndikachi ma, ka kaꞌan ndi‑in ndi‑in de:
\p ―‍Jín koo o onde ñuu Belén ma, te jín kuni o nawa ni kuu ja ni kaxtnuꞌu Suꞌsi ma ―‍ka kuu de ka kaꞌan de.
\p
\v 16 Te yachi yachi ni jan koo de, te ni ka ndaniꞌi de María ma jiꞌin José ma jiꞌin lulu ma, kátuu ya nuu ka ñuꞌu kiti ma.
\m
\v 17 Te nuu ni ka jini de ya ma, te ni ka jakondee de ka ndakani de ja ni jiñaꞌa ángel ma siki suchi luluu ma.
\m
\v 18 Te ndaka ñayii ni ka jinisoꞌo ma, ni ka saꞌvi‑nka ini i ja ka kaꞌan tee ka jito ndikachi ma.
\m
\v 19 Kovaa María ma, ndaka ja yikuu kúu ma távaꞌa i ini anua i ma, te jani káꞌvi ini i.
\m
\v 20 Te tee ka jito ndikachi de ma, ni ka ndakokuiñi de, te ka ndachiñuꞌu de Suꞌsi ma ja ndaka ja ni ka jini de ma te ni ka jinisoꞌo de ma, ndaka ni yo kuu sukan ni kaꞌan ángel ma.
\p
\v 21 Nuu una kii ma, te ni ka chitnuni i lulu ma, te ni ka xnani i ya Jesús, sukan ni jiñaꞌa ángel ma onde xiꞌna‑ka sana jakun‑nee ya chii siꞌi ya ma.
\s1 Ni jan koo yuva Jesús ma jiꞌin siꞌi ya ma ini veñuꞌu kaꞌnu ma ja jin ndakuaꞌa de ya nuu Iya Tátnuni ma
\rem El niño Jesús es presentado en el templo
\p
\v 22 Nuu ni kenda kivi ja jin koo María ma jiꞌin José ma ñuu Jerusalén ma ja jin nduvii ña sukan káꞌan tnuꞌu ni tatnuni Suꞌsi ma nuu Moisés ma, te ni jan koo ña jiꞌin ya, sukan‑vaꞌa jin ndakuaꞌa ña in kiti nuu Iya Tátnuni ma, te jin ndakuaꞌa ña Jesús ma nuu maa Iya Tátnuni ma. \fig |GR-tlc012n.tif|span||| |2:22\fig*
\m
\v 23 Sukan ni ka saꞌa ña jiꞌin de, vaa sukan káꞌan tutu ndee tnuꞌu ni tatnuni ya nuu Moisés ma: “Ndaka suchi xinañuꞌu suchi yii ma, jin ndakuaꞌa yuva i ma i nuu Iya Tátnuni ma, vaa kuenda maa ya ko kuu i.”
\m
\v 24 Ni jan koo ña jiꞌin de, te ni ka jaꞌmi ña kiti nuu Suꞌsi ma, sukan káꞌan tnuꞌu ni tatnuni ya nuu Moisés ma, ja jin kaꞌmi i uu ndivi xi uu sata.
\p
\v 25 Te kivi yukan iyo in tee nani Simeón ñuu Jerusalén ma, in tee ni yo saꞌa sukan játna ini Suꞌsi ma, te ni yo ndachiñuꞌu de ya. Ndetu de ja ndakaꞌan‑mani Suꞌsi ma ñuu Israel ma. Te ûni iyo ndija Xtumani Ndios ma jiꞌin Simeón ma.
\m
\v 26 Vaa ni skuiso Xtumani Ndios ma ja ma kûu de chi onde kuni de Cristo iya tetniñu maa Iya Tátnuni ma.
\m
\v 27 Maa Xtumani Ndios ma ni saꞌa ja Simeón ma, ni jaꞌan de onde veñuꞌu kaꞌnu ma. Te ni ka kivi koo José ma jiꞌin María ma jiꞌin Jesús ma, sukan‑vaꞌa jin saꞌa de sukan tátnuni tnuꞌu ni kaꞌan Moisés ma.
\m
\v 28 Te Simeón ma, ni kanundee de ya, te ni ndachiñuꞌu de Suꞌsi ma, jiñaꞌa de:
\q1
\v 29 ―Vitna vi, Iya Tátnuni, jâ kuu ndakuan‑taꞌvi ni nuu sa
\q1 ja jâ ni yo jinukuechi sa nuu ni, te ndatatu sa,
\q1 te kúsii ini sa, sukan ni skuiso ni nuu sa a.
\q1
\v 30 Vaa jâ ni jini sa naxe jin ndaniꞌi taꞌvi ñayii ñuu ñayivi a,
\q1
\v 31 vaa yaꞌa iyo iya ni satuꞌva ni ja jin kuni ndaka ñayii ñuu ñayivi a.
\q1
\v 32 Te suu ya kúu ñuꞌu ndaxtnuu nuu ndaka‑ka ñayii ñuu ñayivi a, ja jin jakuꞌni ini i.
\q1 Te ja maa ya, te jayiñuꞌu ko kuu ñuu Israel ya
\m ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 33 Te José ma jiꞌin siꞌi ya María ma, ni ka saꞌvi‑nka ini de ja ni ka jinisoꞌo de ja káꞌan Simeón ma ja kuu ya ma.
\m
\v 34 Te Simeón ma, ni kaꞌan de ja vaꞌa ja jin kuu ña, te jiñaꞌa de siꞌi ya María ma:
\p ―‍Te iya yaꞌa, iyo ya ja saꞌa ya ja kuaꞌa ñayii Israel ya, jin kotuu i xi jin ndakoo i. Te maa ya ko kuu seña, te kuaꞌa ñayii, jin saxiko i ya,
\m
\v 35 sukan‑vaꞌa jin ndatuu ja ka jani ini anua ndaka ñayii a. Te kuenda tnuꞌu ja in yuchi xen‑xeen yanduu ini anua maa ni a ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 36 Te suni iyo in ñaꞌa nani Ana. Ñaꞌa ni yo ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni yo waꞌa Suꞌsi ma kúu ña, te sasiꞌi Fanuel ma saꞌya tata Aser ma kúu ña. Te in ñaꞌa nijaꞌnu kúu ña. Nuu ni tnandaꞌa ña ma, te ni iyo ña jiꞌin yii ña ma uja‑ni kuiya,
\m
\v 37 te ja iyo kuun xiko kuun (84) kuiya ja ni jiꞌi yii ña ma. Te ni ndoo ña, te ñatuu nama ni yo kee ña ini veñuꞌu ma, suꞌva ni yo jinukuechi ña nduu ñuu nuu Iya Tátnuni ma, te ndimaa ni yo jikan‑taꞌvi ña, te ni yo iyo ndite ña.
\m
\v 38 Te maa ora yukan, te ni kenda Ana ma, te ni ndakuan‑taꞌvi ña nuu Suꞌsi ma, te ni kaꞌan ña na in kúu lulu ma nuu ndaka ñayii ñuu Jerusalén ma ja ka ndetu i ja saꞌa Suꞌsi ma ja jin ndayaa i nuu ja uꞌvi ma.
\s1 Nuu ni ka ndakokuiñi de jiꞌin Jesús ma ñuu Nazaret ma
\rem El regreso a Nazaret
\p
\v 39 Nuu ni jinu ni ka ndakuan‑taꞌvi José ma jiꞌin María ma nuu Suꞌsi ma te ni ka saꞌa de sukan káꞌan tnuꞌu ni tatnuni Iya Tátnuni ma, te ni ka ndakokuiñi de jiꞌin Jesús ma ñuu Galilea ma onde ñuu Nazaret ma, ñuu maa de ma.
\m
\v 40 Te ve kuaꞌnu ya, te ve kundee ve kundatnu ya, te ve kundichi ya, te tnuꞌu vii tnuꞌu mani Suꞌsi ma iyo jiꞌin ya.
\s1 Luluu-ni Jesús ma, te ni kivi ya ini veñuꞌu kaꞌnu ma
\rem El niño Jesús en el templo
\p
\v 41 Te José ma jiꞌin María ma, ni yo jan koo de ndaka kuiya Viko Pascua ñuu Jerusalén ma.
\m
\v 42 Te nuu yiꞌi Jesús ma uxi uu kuiya ma, ni jan koo de jiꞌin ya ñuu Jerusalén ma, sukan ka saꞌa i viko yukan ma.
\m
\v 43 Kivi nuu ni jinu ma, te ni ka ndakokuiñi de veꞌe de ma, te Jesús ma, ni kendoo ya ñuu Jerusalén ma, te ñatuu ni ka jini yuva ya ma,
\m
\v 44 te ka jani ini de ja Jesús ma, kuan noꞌo ya neꞌun ñayii ma. Nuu jâ ni kuu in kivi ja ka jika de ma, sani te ni ka ndanduku de ya neꞌun tnaꞌa de ma, jiꞌin ñayii ka jini de ma.
\m
\v 45 Te ñatuu ni ka ndaniꞌi de ya, te ni ka ndakokuiñi de ñuu Jerusalén ma, sukan‑vaꞌa jin ndanduku de ya yukan.
\m
\v 46 Te nuu uni kivi ma, saa ni ka ndaniꞌi de ya, núkoo ya neꞌun tee ka skuaꞌa tnuꞌu ni kaxtnuꞌu Moisés ma, ninisoꞌo ya ja ka kaꞌan de ma, te jikan‑tnuꞌu ya de.
\m
\v 47 Te ndaka ñayii ka ninisoꞌo ma, ni ka saꞌvi‑nka ini i ja jini xeen ya ma te ndaka ndákoneꞌe ya.
\m
\v 48 Nuu ni ka jini yuva ya ma sukan saꞌa ya ma, te ni ka saꞌvi‑nka ini de, te siꞌi ya ma, jiñaꞌa ña:
\p ―‍Saꞌya maa ri, ¿navaꞌa ni saꞌa ro saꞌa? Yuva ro a jiꞌin ruꞌu ya, ka ndanduku ñaꞌa ri, te ka ndi ini xeen ri ―‍kúu ña jiñaꞌa ña.
\p
\v 49 Jesús ma, ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍¿Navaꞌa ka ndanduku ñaꞌa ni? ¿Ñatuu ka jini ni ja jiniñuꞌu ja satniñu sa tniñu iyo nuu Yuva sa ma? ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 50 Kovaa masu ni ka jakuꞌni ini de ja ni kaꞌan ya ma.
\m
\v 51 Sani te kuan noꞌo ya jiꞌin de ñuu Nazaret ma, te ni yo kandija ya ndaka nuu yuva ya ma. Te siꞌi ya ma, ni yo tavaꞌa ña ini anua ña ma ndaka nawa kúu ma.
\m
\v 52 Te Jesús ma, ve kundichi‑ka ya, te ve kuaꞌnu‑ka ya, te ja saꞌa ya ma játna ini Suꞌsi ma te ka jatnuꞌu ini ñaꞌa ñayii ma.
\c 3
\s1 Juan tee skuandute ñayii ma, ni kaxtnuꞌu de sukan kenda Jesucristo ma
\rem Predicación de Juan el Bautista
\r (Mt 3:1‑12; Mr 1:1‑8; Jn 1:19‑28)
\p
\v 1 Te kuiya ku‑jaꞌun ja tátnuni tee kúu emperador nani Tiberio ma ñuu Roma ma, te Poncio Pilato ma tátnuni ñuu Judea ma, te Herodes tetrarca ma tátnuni ñuu Galilea ma, te ñani de Felipe tetrarca ma tátnuni ñuu Iturea ma jiꞌin Traconite ma, te tee nani Lisanias ma tátnuni ñuu Abilinia ma,
\m
\v 2 te Anás ma jiꞌin Caifás ma ka kuu tee ka tatnuni nuu sutu ma. Te kivi yukan ni kaꞌan Suꞌsi ma nuu Juan saꞌya Zacarías ma, onde nuu masu nawa iyo kuiti ma.
\m
\v 3 Te Juan ma, kuaꞌan de ndaka ichi yuꞌu yute Jordán ma, jiñaꞌa de ñayii ma ja na jin ndakani jín ndakaꞌvi ini i nuu Suꞌsi ma, te jín kuandute i, sukan‑vaꞌa Suꞌsi ma, ndasakanu ini ya kuechi i ma.
\m
\v 4 Te ja sukan ni yo saꞌa de ma, te ni kuu sukan ni tee Isaías ma tee ni yo ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni yo waꞌa Suꞌsi ma, ja káꞌan saꞌa ma:
\q1 “In tee káyuꞌu onde nuu masu nawa iyo kuiti ma:
\q1 Jin satuꞌva ni ichi Iya Tátnuni ma,
\q1 jin ndakune ni in ichi ndaa.
\q1
\v 5 Ndaka nduꞌva kunu ma, jin ndachitu i,
\q1 te ndaka yuku ma jiꞌin tinduu ma, jin ndundaa i,
\q1 te ichi kuaꞌan yakua kuaꞌan yoꞌo ma, jin ndundaa i,
\q1
\v 6 te ndaka ñayii ñuu ñayivi a jin kuni naxe saꞌa Suꞌsi ma ja jin kaku i ma.”
\p
\v 7 Nuu ni ka kenda koo ñayii ma sukan‑vaꞌa skuandute ñaꞌa Juan ma, te jiñaꞌa de:
\p ―‍¡Sukan ka kuu koo ma ka kuu ni! ¿Na in ni kaxtnuꞌu nuu ni ja jin kaku ni ja ma xndoꞌo xneni ñaꞌa Suꞌsi ma?
\m
\v 8 Jin ko saꞌa ni ja vaꞌa, sukan‑vaꞌa konaꞌa ndija ja ni ka ndakani, ni ka ndakaꞌvi ini ni te ni ka ndakokuiñi ni nuu Suꞌsi ma. Te másu ko jin kaꞌan ni: “¡Yoꞌo chi jin ndaniꞌi taꞌvi o, vaa saꞌya tata Abraham ma ka kuu o!” Vaa ja ndaa káꞌan sa ja visi yuu yaꞌa chi kuu ndasaꞌa Suꞌsi ma saꞌya tata Abraham ma.
\m
\v 9 Te káꞌan sa ja jâ iyo kaa ma xuu yutnu ma, ja kaꞌnde i onde yoꞌo tnu ma. Ndaka yutnu masu kúun javixi vaꞌa ma, jin teꞌnde tnu, te jin koo tnu nuu ñuꞌu ma, te jin kayu jin koko tnu ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 10 Sani te ñayii ma, ni ka jikan‑tnuꞌu i:
\p ―‍¿Te nú sukan, nawa jin saꞌa sa? ―‍ka kuu i ka jiñaꞌa i.
\p
\v 11 Juan ma, ni ndakoneꞌe de:
\p ―‍Nú nde ni nevaꞌa uu muda saꞌma ni, jin kuaꞌa ni in ñayii ñatuu nawa nevaꞌa i ma, te nde ni nevaꞌa ja jin kaa ni, jin kuaꞌa ni vala ñayii ñatuu nawa ka nevaꞌa i ja jin kaa i ma ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 12 Suni ni ka jan tuꞌva ñaꞌa tee ka ndakeꞌen yaꞌvi ja ka xiko ñayii ma, sukan‑vaꞌa skuandute ñaꞌa Juan ma, te ni ka jikan‑tnuꞌu de:
\p ―‍Teskuaꞌa, ¿nawa jin saꞌa saña? ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 13 Juan ma, jiñaꞌa de:
\p ―‍Máko jin ndakeꞌen yaꞌvi kuaꞌa‑ka ni ja sukan iyo ja jin ndakeꞌen yaꞌvi ni ma ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 14 Suni jaku tee ka kuu soldado ma, ni ka jikan‑tnuꞌu de:
\p ―‍Te saña, ¿nawa jin saꞌa sa? ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p Te ni ndakoneꞌe de:
\p ―‍Máko jin xtandee ni nuu ni‑in ñayii ma nawa ka nevaꞌa i ma, ni a jin xsiuꞌu ni i, ni a jin xtekuechi ni i tnaꞌa ja masu nawa ni ka saꞌa i ma. Jin koo sii ini ni jiꞌin ja ka keꞌen yaꞌvi ni ma‑ni ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 15 Te ñayii ka iyo ma, ka ndi ini i, te ka jikan‑tnuꞌu tnaꞌa i xi saa Juan ma kúu Cristo iya tetniñu Suꞌsi ma.
\m
\v 16 Kovaa Juan ma, jiñaꞌa de nuu ndaka ñayii ma:
\p ―‍Saña chi ja ndaa kúu ja skuandute ñaꞌa sa jiꞌin ndute, kovaa kenda iya nevaꞌa‑ka tnuꞌu ndee tnuꞌu ndatnu sana saña, kovaa ni a ñií ndijan ya ma masu kaa masu iyo sa ja ndaji sa. Te maa ya chi skuandute ñaꞌa ya jiꞌin Xtumani Ndios ma, nuna jin kachi ni. Te nú ñaꞌa, iyo ya ja chunee ñaꞌa ya nuu ñuꞌu iꞌni ndúꞌva ma.
\m
\v 17 Vaa yindaꞌa ya ja ndasavii ya triu ma, te saꞌa siin ya paja ma, te tavaꞌa ya triu ma nuu kuꞌun i ma. Te kaꞌmi ya paja ma in nuu ñuꞌu ja masu ndaꞌva kuiti i ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 18 Te saꞌa jiꞌin kuaꞌa‑ka ja ni kaꞌan‑soꞌo Juan ma, te ni kaxtnuꞌu de tnuꞌu vii tnuꞌu vaꞌa nuu ñayii ma.
\m
\v 19 Te suni ni ndonda de nuu Herodes tee tátnuni ma, vaa Herodes ma, ni ndakueka de ñaꞌa kúu Herodías ma, ñasiꞌi ñani de Felipe ma, te suni kuaꞌa‑ka ja uꞌvi ni yo saꞌa de ma.
\m
\v 20 Te Herodes ma, ndaka ja uꞌvi ni yo saꞌa de ma, te ni saꞌa‑ka de in‑ka ja uꞌvi, vaa ni chinee de Juan ma vekaa ma.
\s1 Jesús ma, ni jandute ya
\rem Jesús es bautizado
\r (Mt 3:13‑17; Mr 1:9‑11)
\p
\v 21 Kivi yikuu Juan ma skuandute de ndaka ñayii ma, suni ni kenda tna Jesús ma, te ni jandute ya. Te nani jikan‑taꞌvi ya ma, te ni ndanune andivi ma,
\m
\v 22 te sukan kaa in sata kaa Xtumani Ndios ma, ni nuu ya, te ni jakoxtnee ya siki Jesús ma. Te ni ka jinisoꞌo ñayii ma ja saꞌa káꞌan Suꞌsi ma onde andivi ma:
\p ―‍Roꞌo kúu Saꞌya maa ri, te kútoo ñaꞌa ri, te játna ini ri ja saꞌa ro a ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Tee ka kuu tnaꞌa Jesucristo ma tee janaꞌa‑ka ma
\rem Los antepasados de Jesucristo
\r (Mt 1:1‑17)
\p
\v 23 Jesús ma yiꞌi ya oko uxi (30) kuiya nuu ni kejaꞌa ya satniñu ya ja ni tatnuni Suꞌsi ma. Te ñayii ma, ka kaꞌán i ja saꞌya José ma kúu ya, vaa ni yo jito de ya ja ni jaꞌnu ya ma. Te José ma ni yo kuu saꞌya Elí ma,
\m
\v 24 saꞌya tee ni yo kuu Matat ma, saꞌya tee ni yo kuu Leví ma, saꞌya tee ni yo kuu Melqui ma, saꞌya tee ni yo kuu Jana ma, saꞌya tee ni yo kuu José ma,
\m
\v 25 saꞌya tee ni yo kuu Matatías ma, saꞌya tee ni yo kuu Amós ma, saꞌya tee ni yo kuu Nahúm ma, saꞌya tee ni yo kuu Esli ma, saꞌya tee ni yo kuu Nagai ma,
\m
\v 26 saꞌya tee ni yo kuu Maat ma, saꞌya tee ni yo kuu Matatías ma, saꞌya tee ni yo kuu Semei ma, saꞌya tee ni yo kuu Josec ma, saꞌya tee ni yo kuu Judá ma,
\m
\v 27 saꞌya tee ni yo kuu Joanán ma, saꞌya tee ni yo kuu Resa ma, saꞌya tee ni yo kuu Zorobabel ma, saꞌya tee ni yo kuu Salatiel ma, saꞌya tee ni yo kuu Neri ma,
\m
\v 28 saꞌya tee ni yo kuu Melqui ma, saꞌya tee ni yo kuu Adi ma, saꞌya tee ni yo kuu Cosam ma, saꞌya tee ni yo kuu Elmadam ma, saꞌya tee ni yo kuu Er ma,
\m
\v 29 saꞌya tee ni yo kuu Josué ma, saꞌya tee ni yo kuu Eliezer ma, saꞌya tee ni yo kuu Jorim ma, saꞌya tee ni yo kuu Matat ma,
\m
\v 30 saꞌya tee ni yo kuu Leví ma, saꞌya tee ni yo kuu Simeón ma, saꞌya tee ni yo kuu Judá ma, saꞌya tee ni yo kuu José ma, saꞌya tee ni yo kuu Jonam ma, saꞌya tee ni yo kuu Eliaquim ma,
\m
\v 31 saꞌya tee ni yo kuu Melea ma, saꞌya tee ni yo kuu Mena ma, saꞌya tee ni yo kuu Matata ma, saꞌya tee ni yo kuu Natán ma,
\m
\v 32 saꞌya tee ni yo kuu David ma, saꞌya tee ni yo kuu Isaí ma, saꞌya tee ni yo kuu Obed ma, saꞌya tee ni yo kuu Booz ma, saꞌya tee ni yo kuu Sala ma, saꞌya tee ni yo kuu Naasón ma,
\m
\v 33 saꞌya tee ni yo kuu Aminadab ma, saꞌya tee ni yo kuu Admín ma, saꞌya tee ni yo kuu Arní ma, saꞌya tee ni yo kuu Esrom ma, saꞌya tee ni yo kuu Fares ma, saꞌya tee ni yo kuu Judá ma,
\m
\v 34 saꞌya tee ni yo kuu Jacob ma, saꞌya tee ni yo kuu Isaac ma, saꞌya tee ni yo kuu Abraham ma, saꞌya tee ni yo kuu Taré ma, saꞌya tee ni yo kuu Nacor ma,
\m
\v 35 saꞌya tee ni yo kuu Serug ma, saꞌya tee ni yo kuu Ragau ma, saꞌya tee ni yo kuu Peleg ma, saꞌya tee ni yo kuu Heber ma, saꞌya tee ni yo kuu Sala ma,
\m
\v 36 saꞌya tee ni yo kuu Cainán ma, saꞌya tee ni yo kuu Arfaxad ma, saꞌya tee ni yo kuu Sem ma, saꞌya tee ni yo kuu Noé ma, saꞌya tee ni yo kuu Lamec ma,
\m
\v 37 saꞌya tee ni yo kuu Matusalén ma, saꞌya tee ni yo kuu Enoc ma, saꞌya tee ni yo kuu Jared ma, saꞌya tee ni yo kuu Mahalaleel ma, saꞌya tee ni yo kuu Cainán ma,
\m
\v 38 saꞌya tee ni yo kuu Enós ma, saꞌya tee ni yo kuu Set ma, saꞌya tee ni yo kuu Adán ma, saꞌya maa Suꞌsi ma.
\c 4
\s1 Jesús ma, ni jitotnuni ñaꞌa tachi ma
\rem Jesús es puesto a prueba
\r (Mt 4:1‑11; Mr 1:12‑13)
\p
\v 1 Jesús ma, ûni iyo ndija ya jiꞌin Xtumani Ndios ma, te nuu ni ndakokuiñi ya ja ni jaꞌan ya yute Jordán ma, te Xtumani Ndios ma, ni jan xsiaꞌa ya ya ichi nuu masu nawa iyo kuiti ma. \fig |DN00405b.tif|span||| |4:1\fig*
\m
\v 2 Te yukan ni iyo ya uu xiko (40) kivi. Te tachi ma, ni kenda i ja ni jitotnuni i ya, te ñatuu nawa ni jaa ya ndaka kivi yukan. Chukan kúu ja ni kejaꞌa kókon ya.
\m
\v 3 Sani te tachi ma, jiñaꞌa i:
\p ―‍Nu ndija ja Saꞌya Suꞌsi kúu ni, te tatnuni ni ja yuu yaꞌa, nduu i xtatila ja kaa ni ―‍kúu i jiñaꞌa i.
\p
\v 4 Jesús ma, ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍Tnuꞌu Suꞌsi a káꞌan: “Masu maa in‑ni ja kaa ja koꞌo o ma saꞌa ja koteku o chi suꞌva ja kandija o ndaka tnuꞌu káꞌan káchi Suꞌsi ma” ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 5 Sani te tachi ma, ni jaꞌan i jiꞌin ya in nuu sukun‑ka, te ni kaxtnuꞌu i ni‑kaꞌnu ñuu ñayivi a,
\m
\v 6 te jiñaꞌa i:
\p ―‍Saña ni ndaniꞌi ndaka ja iyo ñuu ñayivi a jiꞌin jayiñuꞌu iyo a, vaa maa sa tátnuni, te kuaꞌa sa na in kúni sa ja kuaꞌa sa, te kuu taa sa.
\m
\v 7 Nuna jinkuiñi jiti ni nuu sa ja ndachiñuꞌu ñaꞌa ni, te ndaka ko kuu kuenda maa ni ―‍kúu i jiñaꞌa i.
\p
\v 8 Jesús ma, ni ndonda ya nuu tachi ma, te saꞌa jiñaꞌa ya:
\p ―‍Kuán ndiyo kiꞌin ro, vaa tnuꞌu Suꞌsi a káꞌan: “Maa in‑ni Suꞌsi Iya Tátnuni ma ndachiñuꞌu ro, te kunukuechi ro nuu maa in‑ni ya” ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 9 Sani te tachi ma, ni jan xsiaꞌa i ya ñuu Jerusalén ma, te ni skaa i ya in nuu sukun xini veñuꞌu kaꞌnu ma, te jiñaꞌa i:
\p ―‍Nu ndija ja Saꞌya Suꞌsi kúu ni, onde yaꞌa, te skee ni maa ni onde kunu ma,
\m
\v 10 vaa tnuꞌu Suꞌsi ma káꞌan:
\q1 Suꞌsi ma, tatnuni ya nuu ángel ya ma ja jin ko koto ñaꞌa i,
\q1 te jin ndachituu ñaꞌa i
\m
\v 11 jiꞌin ndaꞌa i ma,
\q1 sukan‑vaꞌa ma jinu ni nuu in yuu
\m ―‍kúu i jiñaꞌa i.
\p
\v 12 Jesús ma, ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍Suni tnuꞌu Suꞌsi a káꞌan: “Masu kototnuni ro Suꞌsi ro Iya Tátnuni ma” ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 13 Nuu ña ni niꞌi‑ka tachi ma naxe kototnuni‑ka i Jesús ma, te ni kujika i nuu ya, te ndetu tuku i in‑ka jichi ja xtnaꞌa i ya.
\s1 Jesús ma, ni kejaꞌa ya tniñu ya ñuu Galilea ma
\rem Jesús comienza su trabajo en Galilea
\r (Mt 4:12‑17; Mr 1:14‑15)
\p
\v 14 Jesús ma, ni ndenda ya ñuu Galilea ma. Te ûni iyo ndija ya jiꞌin Xtumani Ndios ma jiꞌin ya, te ni‑kaꞌnu yuꞌu ñuu ma ka kaꞌan vii i ja kuu ya.
\m
\v 15 Te káxtnuꞌu ya ini veñuꞌu lilikin ndaka ñuu ma, te ndaka i ni ka ndachiñuꞌu ya.
\s1 Jesús ma, saꞌa ni saꞌa ya ñuu Nazaret ma
\rem Jesús en Nazaret
\r (Mt 13:53‑58; Mr 6:1‑6)
\p
\v 16 Jesús ma, kuaꞌan ya ñuu Nazaret ma, ñuu nuu ni jaꞌnu ya ma. Te in kivi ni tatnuni Suꞌsi ma ja ma jin satniñu ñayii ma, ni kivi ya veñuꞌu luluu ma, sukan ni yo jatna ini ya ja ko saꞌa ya ma. Te ni ndokuiñi ya, sukan‑vaꞌa kaꞌvi ya tnuꞌu Suꞌsi ma.
\m
\v 17 Te ni ka waꞌa i tutu ja ni tee tee kúu Isaías ma. Ja ni ndakune ya ma, te ni ndaniꞌi ya nuu saꞌa káꞌan ma:
\q1
\v 18 Maa Xtumani Iya Tátnuni ma iyo siki sa a,
\q2 vaa ni saꞌa siin ñaꞌa ya,
\q1 sukan‑vaꞌa kiꞌin sa jin kaxtnuꞌu sa tnuꞌu vii tnuꞌu vaꞌa
\q2 nuu ñayii ka ndoꞌo ka neni nuu ja uꞌvi ma,
\q1 te ni tetniñu ñaꞌa ya ja kaxtnuꞌu sa naxe jin ndayaa ñayii ka ndesi vaꞌa ma,
\q1 te saꞌa sa ja jin ndundijin nuu ñayii inukuaa ma,
\q1 te ndaxsiaa sa ndaka ñayii ka ndoꞌo ka neni ja saꞌa ñaꞌa in‑ka ñayii ma,
\q1
\v 19 jiꞌin ja kaxtnuꞌu sa ja jâ ni kenda kuiya vavaꞌa,
\q1 ja saꞌa Iya Tátnuni ma ja jin ndaniꞌi taꞌvi i.
\p
\v 20 Sani te Jesús ma, ni ndakasi ya tutu ma, te ni ndakuaꞌa ya nuu tee kúcargu veñuꞌu ma, te ni nukoo ya. Ndaka ñayii ka iyo yukan, ka ndeꞌya i ya.
\m
\v 21 Te ni kejaꞌa ya káꞌan ya, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Vitna jâ ni kenda nuu ni a ja ko kuu sukan ndee tnuꞌu Suꞌsi a ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 22 Ndaka ñayii ma ka kaꞌan ja vaꞌa ja kuu Jesús ma, te ni ka saꞌvi‑nka ini i ndaka ja vii saꞌa ya ma, te ka jikan‑tnuꞌu tnaꞌa i:
\p ―‍¿Masu tee yaꞌa kúu saꞌya José ma? ―‍ka kuu i ka kaꞌan i.
\p
\v 23 Jesús ma, ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍Ja ndaa kúu ja jin kaꞌan ni nuu sa: “Tee tatna, satatna ni maa ni.” Te suni jin kaꞌan ni: “Tnaꞌa ja ni ka jinisoꞌo sa ja ni saꞌa ni ñuu Capernaum ma, te suni saꞌa tna ni ñuu ni a” ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 24 Te ni kaꞌan‑ka ya:
\p ―‍Ja ndaa kúu ja ni‑in tee ndákaxtnuꞌu tnuꞌu ni waꞌa Suꞌsi a, te jin ndakuan‑taꞌvi i de ñuu de ma.
\m
\v 25 Ja ndaa kúu ja ka iyo kuaꞌa ñaꞌa ñuu Israel ya ja ni ka jiꞌi yii ña ma, te kivi ni iyo Elías ma tee ni yo ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni yo waꞌa Suꞌsi ma, nuu ñatuu ni kuun savi uni kuiya yo sava ma, te ni ka yo kokon xeen ñayii ni‑kaꞌnu ñuu ñayivi a.
\m
\v 26 Kovaa Elías ma, ñatuu ni jaꞌan de nuu ni‑in ñaꞌa ñuu Israel ya ja ni ka jiꞌi yii ña ma sukan‑vaꞌa saꞌa Suꞌsi ma ja koo ja jin kaa ña ma, yika‑ni ja nuu in ñaꞌa ñuu Sarepta ma, yatni ñuu Sidón ma.
\m
\v 27 Suni ka iyo ñayii ñuu Israel ma ja ka kuꞌu i lepra kivi nuu ni iyo Eliseo ma, kovaa masu na in ni nduvaꞌa, yika‑ni ja Naamán ma, tee ñuu Siria ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 28 Ja ni ka jinisoꞌo i sukan ma, ndaka ñayii ka iyo ini veñuꞌu luluu ma, ni ka ndakiti xeen ini i.
\m
\v 29 Ni ka ndokuiñi i, te ni ka keneꞌe i ya ini ñuu ma, ni jan koo i jiꞌin ya onde nuu yuku sukun‑ka ma, yuku ndenee ñuu ma, sukan‑vaꞌa onde sukun ma te jin skee i ya.
\m
\v 30 Kovaa Jesús ma, ni ndee ya meꞌñu ñayii ma, te kuaꞌan ya.
\s1 Ni ndasavaꞌa Jesús ma in tee yinee ñaꞌa in tachi
\rem Un hombre que tenía un espíritu impuro
\r (Mr 1:21‑28)
\p
\v 31 Jesús ma, kuaꞌan ya ñuu Capernaum ma in ñuu maa Galilea ma. Te in kivi ni tatnuni Suꞌsi ma ja ma jin satniñu ñayii ma kúu, te káxtnuꞌu ya nuu ñayii ma.
\m
\v 32 Te ñayii ma, ka saꞌvi‑nka ini i sukan káxtnuꞌu ya ma, vaa káꞌan ya sukan káꞌan in ñayii tátnuni.
\m
\v 33 Ini veñuꞌu luluu ma iyo in tee yinee ñaꞌa in tachi, te tachi ma, káyuꞌu niniꞌi i jiñaꞌa i ya:
\p
\v 34 ―‍¡Kuáꞌan ni! ¿Navaꞌa kívi nduu ni nuu ka iyo saña, Jesús iya vee ñuu Nazaret ma? ¿Vee ni ja xnaa ñaꞌa ni? Saña chi jini ñaꞌa sa, te jini sa ja iya ii vee nuu Suꞌsi ma kúu ni ―‍kúu i jiñaꞌa i.
\p
\v 35 Te ni ndonda ya nuu tachi ma, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Kasiyuꞌu, te xndoo tee yaꞌa ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p Sani te tachi ma, ni skana i tee yukan nuu ñuꞌú ma nuu ka iyo ndaka ñayii ma, te ni kee i de, te ñatuu na ja uꞌvi ni saꞌa i de.
\m
\v 36 Ndaka ñayii ma ni ka yuꞌu, te ka kaꞌan ndi‑in ndi‑in i:
\p ―‍¿Na tnuꞌu kúu chaꞌa? Vaa tee yaꞌa chi ûni tátnuni de nuu tachi ma ja na jin ke koo i, te ka ke koo i ―‍ka kuu ñayii ma ka kaꞌan i.
\p
\v 37 Te ni ka yo kaꞌan vaꞌa, ni ka yo kaꞌan vii ñayii ma ja kuu Jesús ma ni‑kaꞌnu ñuu ma.
\s1 Jesús ma, ni ndasavaꞌa ya siꞌi xiso Simón Pedro ma
\rem Jesús sana a la suegra de Simón Pedro
\r (Mt 8:14‑15; Mr 1:29‑31)
\p
\v 38 Jesús ma, ni ndee ya ini veñuꞌu luluu ma, te ni kivi ya ini veꞌe Simón Pedro ma. Te siꞌi xiso Simón Pedro ma, kuꞌu ña. Yiꞌi xeen ñaꞌa kaꞌni, te ka jikan‑taꞌvi i nuu Jesús ma ja na ndasavaꞌa ya ña.
\m
\v 39 Jesús ma, ni jinkoo jiti ya nuu kátuu ña ma, te ni ndonda ya nuu kaꞌni ma, te kaꞌni ma, ni ndee ñaꞌa i. Sani te ni ndakoo ña, te ni satuꞌva ñukuun ña nawa kaa ya jiꞌin ñayii ka iyo ma.
\s1 Jesús ma, ni ndasavaꞌa ya kuaꞌa ñayii ka kuꞌu
\rem Jesús sana a muchos enfermos
\r (Mt 8:16‑17; Mr 1:32‑34)
\p
\v 40 Nuu ve ñini ma ndaka ñayii ka nevaꞌa ñayii ka kuꞌu ndi‑in ndi‑in kueꞌe ma, ni jan koo i nuu Jesús ma, te ni sonee ya ndaꞌa ya siki ndi‑in ndi‑in ñayii ma, te ni ndasavaꞌa ya i.
\m
\v 41 Te kuaꞌa ñayii ka kuꞌu ma, ni ka ke koo tna ñaꞌa tachi ma, te ka kayuꞌu tachi ma ka kaꞌan i:
\p ―‍¡Ndijin kúu Saꞌya Suꞌsi ma! ―‍ka kuu i ka jiñaꞌa i.
\p Kovaa Jesús ma, ni ndonda ya nuu tachi ma, te ñatuu ni waꞌa ya tnuꞌu ja jin kaꞌan i, vaa ka jini i ja suu ya kúu Cristo iya ni tetniñu Suꞌsi ma.
\s1 Jesús ma, ni kaxtnuꞌu ya tnuꞌu vii tnuꞌu vaꞌa Suꞌsi ma ini veñuꞌu lilikin
\rem Jesús anuncia el mensaje en las sinagogas
\r (Mr 1:35‑39)
\p
\v 42 Ja ve ndii ma Jesús ma, ni kee ya ini ñuu ma, te kuaꞌan ya in nuu masu nawa iyo kuiti. Kovaa ñayii ma chi ka ndanduku i ya, te ni jan koo i nuu iyo ya ma. Ka kuni i ja jin sunkani i ya, sukan‑vaꞌa ma kiꞌin‑ka ya.
\m
\v 43 Kovaa Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍Suni kiꞌin sa in‑ka ñuu kaxtnuꞌu sa tnuꞌu vii tnuꞌu vaꞌa Suꞌsi ma siki ja sukan tatnuni ya ma, vaa chukan kúu ja ni tetniñu ñaꞌa Suꞌsi ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 44 Te chukan kúu ja kuaꞌan Jesús ma káxtnuꞌu ya tnuꞌu vii tnuꞌu vaꞌa ma ini veñuꞌu lilikin ñuu Judea ma.
\c 5
\s1 Jesús ma, ni saꞌa ya milagru, te ni kuu ni ka tava kuaꞌa de tiaka
\rem La pesca milagrosa
\r (Mt 4:18‑22; Mr 1:16‑20)
\p
\v 1 In kivi iyo Jesús ma yuꞌu mar nani Genesaret ma, te ñayii ma, ûni ka jexniꞌni i ya, vaa ka kuni i ja jin koninisoꞌo i tnuꞌu Suꞌsi ma.
\m
\v 2 Jesús ma, ni jini ya uu barcu yuꞌu mar ma. Ñatuu na in ka ñunee, vaa tee ka tava tiaka ma, ni ka nu koo de ka ndakate de ñunu de ma.
\m
\v 3 Jesús ma, ni kaa ya in nuu barcu ma, te kuenda Simón ma kúu tnu, te ni kaꞌan yuꞌu ya nuu Simón Pedro ma ja na skaka‑ka de tnu jaku nuu ndute ma. Sani te ni jinkoo ya nuu barcu ma, te onde yukan ni kejaꞌa ya káxtnuꞌu ya nuu ñayii ma.
\m
\v 4 Nuu ni jinu ni kaꞌan ya ma, te jiñaꞌa ya Simón ma:
\p ―‍Kuáꞌan ni jiꞌin barcu ni a nuu ñuꞌu kunu‑ka ndute a, te skee ni ñunu ni a, sukan‑vaꞌa tava ni tiaka ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 5 Simón ma, ni ndakoneꞌe de:
\p ―‍Teskuaꞌa, niñu ka yikuu sa ka satniñu sa, te ñatuu na tiaka ni ka tava sa, kovaa maa ni tátnuni, te skee sa ñunu sa a ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 6 Te nuu ni ka saꞌa de sukan ma, te ni ka jakuꞌun kuaꞌa xeen tiaka, te onde ñunu ma ve teꞌnde, ja kuaꞌa ti kúu ma.
\m
\v 7 Sani te ni ka saꞌa seña nuu tnaꞌa de, nuu tee ka ñunee nuu in‑ka barcu ma, sukan‑vaꞌa ki koo de ki chindee de tee ma. Ni jan koo de, te ni ka ndaxchitu kuiti de ndunduu barcu ma, te vala‑nka ja jin saꞌvi tna tnu nuu ndute ma kuechi ja kuaꞌa xeen tiaka ma kúu.
\m
\v 8 Ja ni jini Simón ma sukan ma, te ni jinkoo jiti de nuu Jesús ma, te jiñaꞌa de ya:
\p ―‍¡Iya Tátnuni, má ki tuꞌva ñaꞌa ni, vaa saña chi in tee ndiso kuechi kúu sa! ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 9 Vaa Simón ma jiꞌin ndaka‑ka tee ma, ni ka yuꞌu de, ja kuaꞌa xeen tiaka ni ka tava de ma.
\m
\v 10 Suni ka iyo tna Santiago ma jiꞌin Juan ma, saꞌya Zebedeo ma, tee ka ndikin tnaꞌa jiꞌin Simón ma. Kovaa Jesús ma, jiñaꞌa ya Simón ma:
\p ―‍Má koyuꞌu ni. Onde vitna, te ko kuu ni in tee ndaxtutu ñayii ja jin kondikin i maa sa ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 11 Sani te ni jan koo de jiꞌin barcu ma, ni ka jani de tnu onde yatni nuu ñuꞌú ma, te ni ka xndoo de ndaka, te kuan koo de jiꞌin Jesús ma.
\s1 Jesús ma, ni ndasavaꞌa ya in tee kuꞌu kueꞌe nani lepra
\rem Jesús sana a un leproso
\r (Mt 8:1‑4; Mr 1:40‑45)
\p
\v 12 In kivi iyo Jesús ma in ñuu iyo yukan, te ni kenda in tee ndoꞌo kueꞌe lepra. Ja ni jini de Jesús ma, ni jakindeyi de onde nuu ñuꞌú ma, te jikan‑taꞌvi de:
\p ―‍Iya Tátnuni, nú kúni maa ni, ndasavii ñaꞌa ni kueꞌe ndóꞌo sa ya ―‍kúu de jiñaꞌa de ya.
\p
\v 13 Jesús ma, ni sonee ya ndaꞌa ya siki de, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Kúu ini sa ja nduvaꞌa ni. ¡Kendoo vii ni! ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p Te ora yukan, te ni nduvaꞌa tee kuꞌu lepra ma.
\p
\v 14 Te Jesús ma, ni tatnuni ya:
\p ―‍Másu ko kuñaꞌa ni ni‑in nuu ñayii ma, suꞌva kuáꞌan ni, te kaxtnuꞌu ni ñií ni a nuu sutu ma, te kindaꞌa ni ja ndakuaꞌa ni nuu Suꞌsi ma ja ndakuan‑taꞌvi ni nuu ya ja jâ ni nduvii ni a, sukan ni tatnuni Moisés ma, sukan‑vaꞌa ndaka i jin kuni ja ni nduvii ni kueꞌe ndoꞌo ni a ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 15 Kovaa suꞌva kuaꞌa xeen‑ka ñayii ma ka ndakaꞌan milagru saꞌa Jesús ma. Te ni ka ndututu kuaꞌa ñayii ma yukan, sukan‑vaꞌa jin koninisoꞌo i ja káꞌan ya ma, te sukan‑vaꞌa jin nduvaꞌa i kueꞌe ka ndoꞌo ka tnaꞌa i ma.
\m
\v 16 Kovaa Jesús ma, ni yo kesiin ya, te ni yo jaꞌan ya ichi nuu masu nawa iyo kuiti ma, te ni yo jikan‑taꞌvi ya nuu Yuva ya Suꞌsi ma.
\s1 Jesús ma, ni xnaa ya kuechi in tee ñatuu kúu kanda de, te ni nduvaꞌa de
\rem Jesús perdona y sana a un paralítico
\r (Mt 9:1‑8; Mr 2:1‑12)
\p
\v 17 In kivi ja yikuu Jesús ma káxtnuꞌu ya nuu ñayii ma tnuꞌu ya ma, te suni ka nukoo tna tee ka kuu fariseo ma, jiꞌin tee ka skuaꞌa tnuꞌu ni kaxtnuꞌu Moisés ma, ja ve koo de ndaka yuꞌu ñuu Galilea ma, jiꞌin Judea ma, jiꞌin Jerusalén ma. Te tnuꞌu ndee tnuꞌu ndatnu Suꞌsi ma iyo jiꞌin Jesús ma, te ndásavaꞌa ya ñayii ka kuꞌu ma.
\m
\v 18 Sani te ni ka kenda koo tee ka ndiso in tee ñatuu kúu kanda de. Ka kuni de ja jin chinee de tee ma ini veꞌe ma, te jin kakin tuu de tee ma nuu Jesús ma,
\m
\v 19 kovaa ñatuu ka jini de nde ichi jin kivi koo de, vaa iyo kuaꞌa xeen ñayii ma. Te chukan kúu ja ni ka ka koo de onde xini veꞌe ma, te ni ka ndakana de jaku teja ma, sukan‑vaꞌa ndanune. Te ni ka nuneꞌe de nuu yoxtnee tee kuꞌu ma meꞌñu ndaka ñayii ma nuu iyo Jesús ma.
\m
\v 20 Te nuu ni jini Jesús ma ja ka kukanu ini xeen de ya ma, te jiñaꞌa ya nuu tee kuꞌu ma:
\p ―‍Ndijin, ndaka kuechi ni ma jâ ni ka naa ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 21 Sani te tee ka skuaꞌa tnuꞌu ni kaxtnuꞌu Moisés ma, jiꞌin tee ka kuu fariseo ma, ka jani ini de: “¿Na in kúu tee yaꞌa ja káꞌan de tnuꞌu yaꞌa ja masu játna ini Suꞌsi ma? Vaa maa in‑ni Suꞌsi ma kuu xnaa kuechi o ma”, ka kuu de ka kaꞌan de.
\m
\v 22 Kovaa Jesús ma chi ni jinitnuni ya ndaka ja ka jani ini de ma, te ni jikan‑tnuꞌu ya:
\p ―‍¿Navaꞌa ka jani ini ni sukan?
\m
\v 23 ¿Nde a kúu ja yii‑ka ja kuñaꞌa o tee kuꞌu a? ¿Yii‑ka ja kuñaꞌa o ja: “Kuechi ni ma jâ ni ka naa”, o xi yii‑ka ja kuñaꞌa o: “Ndakoo ni, te ndakaka ni”?
\m
\v 24 Te káxtnuꞌu sa ja saña ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a, iyo sa ja tatnuni sa ñuu ñayivi a, sukan‑vaꞌa jin naa kuechi ñayii ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p Sani te jiñaꞌa ya tee kuꞌu ma:
\p ―‍Nuu ndijin káꞌan sa, ndakoo ni, te ndakeꞌen ni nuu ni katuu ni a, te kuán noꞌo ni veꞌe ni ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 25 Te ora yukan ni ndakoo tee ñatuu kúu kanda ma nuu ka iyo ndaka ñayii ma, te ni ndakeꞌen de nuu ni katuu de ma, te ndáchiñuꞌu de Suꞌsi ma, kuan noꞌo de veꞌe de ma.
\m
\v 26 Ndaka ñayii ma, ni ka saꞌvi‑nka ini i ja sukan ni kuu ma, te ka ndachiñuꞌu i Suꞌsi ma, kovaa ni ka yuꞌu xeen i, te ka kaꞌan i:
\p ―‍Vitna, te ni ka jini o tnaꞌa ja masu nama uun kúu ma ―‍ka kuu i ka kaꞌan i.
\s1 Jesús ma, ni ndatnuꞌu ya jiꞌin ñayii ka saꞌa ja uꞌvi ma
\rem Jesús platica con los pecadores
\r (Mt 9:9‑13; Mr 2:13‑17)
\p
\v 27 Ja ni jinu sukan ma, Jesús ma, ni kee ya, te ni jini ya in tee ndákeꞌen yaꞌvi xuꞌun noꞌo ñuu Roma ma nuu ñayii ka kivi koo ini ñuu ma ja jin xiko i ndatniñu i nuyaꞌvi ma, te nani de Leví. Te núkoo de nuu ka ndakeꞌen yaꞌvi de ma. Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍Kondikin ñaꞌa ni ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 28 Sani te Leví ma, ni ndokuiñi de, te ni xndoo de ndaka, te ni ndikin de Jesús ma.
\p
\v 29 In kivi Leví ma, ni saꞌa de veꞌe de ma in viko jayiñuꞌu maa Jesús ma, te kuaꞌa tee ka ndakeꞌen yaꞌvi xuꞌun noꞌo ñuu Roma ma jiꞌin kuaꞌa‑ka ñayii ma ka nukoo nuu mesa ma.
\m
\v 30 Kovaa tee ka kuu fariseo tee ka skuaꞌa tnuꞌu ni kaxtnuꞌu Moisés ma, jiꞌin jaku‑ka tee ka kuu fariseo ma, ni ka kejaꞌa de ka kaꞌan de tnuꞌu tee ka ndikin Jesús ma. Te ka jiñaꞌa de:
\p ―‍¿Navaꞌa ka jaa ka jiꞌi ni jiꞌin kuiꞌna ka ndakeꞌen yaꞌvi ja ka xiko ñayii ma, jiꞌin ñayii ka ndiso kuechi a? ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 31 Jesús ma, ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍Ñayii ka iyo vaꞌa ma chi ñatuu ka jiniñuꞌu i tee tatna ma chi yika‑ni ja ñayii ka kuꞌu ma.
\m
\v 32 Saña chi masu vee sa ja ndakana sa ñayii ka jani ini ja ñayii vaꞌa ka kuu i ma chi vee sa ja ndakana sa ñayii ka ndakunitnuni ja ka ndiso kuechi i ma, sukan‑vaꞌa jin ndakani jin ndakaꞌvi ini i te jin ndakokuiñi i nuu Suꞌsi ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Ni kaxtnuꞌu Jesús ma navaꞌa ñatuu ka iyo ndite tee ka ndikin ya ma
\rem La cuestión del ayuno
\r (Mt 9:14‑15; Mr 2:18-19)
\p
\v 33 Te ka jiñaꞌa de Jesús ma:
\p ―‍Tee ka ndikin Juan ma jiꞌin tee ka ndikin tee ka kuu fariseo a, kuaꞌa jichi ka iyo ndite de ka jikan‑taꞌvi de nuu Suꞌsi ma, kovaa tee ka ndikin ñaꞌa ndijin a chi ndimaa ka jaa ka jiꞌi de ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 34 Jesús ma, ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍Ndijin, ¿xi kuu jin saꞌa ni ja jin koo ndite ñayii ka iyo viko tnándaꞌa ma, te vitna ja ka iyo‑ka i jiꞌin suchi yii tnándaꞌa ma?
\m
\v 35 Kovaa kenda in kivi ja jin xtandiyo i suchi tnandaꞌa ma. Nuna kenda kivi yukan, sana jin koo ndite ñayii ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Ni kaxtnuꞌu Jesús ma ja in ja jaa ma chi masu ndáketnaꞌa i jiꞌin ja tuꞌu ma
\rem Jesús enseña que lo nuevo no se combina bien con lo viejo
\r (Mt 9:16‑17; Mr 2:21-22)
\p
\v 36 Sani te ni kaꞌan ya in tnuꞌu vijin:
\p ―‍Masu na in kaꞌnde vala saꞌma jaa i te ndachuꞌun i in nuu saꞌma tuꞌu ma, te nuna saꞌa i sukan, skenaa i saꞌma jaa ma. Suni ja vala saꞌma jaa ma, masu kendoo vaꞌa i nuu saꞌma tuꞌu ma.
\m
\v 37 Ni masu tnaa o ndute uva yika ni kuvaꞌa ma nuu ñií kiti jâ ni kuu kii iyo ma, vaa ndute uva ma chi saꞌa de ja teꞌnde ñií ma, te skenaa o ndute ma jiꞌin ñií ma.
\m
\v 38 Chukan kúu ja tnaa o ndute uva yika ni kuvaꞌa ma in nuu ñií jaa ma.
\m
\v 39 Ñatuu ni‑in ñayii ja jiꞌi i ndute uva jâ ni kuu kii‑ka ma, te kúni i ja koꞌo i ndute yika ni kuvaꞌa ma, vaa káꞌan i: “Ndute ni kuu kii‑ka ma, jiꞌi asi‑ka de” ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\c 6
\s1 Jesús ma, ni kaxtnuꞌu ya nde a kanuu‑ka ja saꞌa o kivi ni tatnuni Suꞌsi ma ja ma jin satniñu ñayii ma
\rem Jesús es Señor del día de reposo
\r (Mt 12:1‑8; Mr 2:23‑28)
\p
\v 1 In kivi ni tatnuni Suꞌsi ma ja ma jin satniñu ñayii ma kúu, te kuaꞌan Jesús ma neꞌun itu ma, te tee ka ndikin ya ma, ka tnuꞌu de yoko triu ma, te ka skoyo de nuu ndaꞌa de ma, te ka jaa de triu ma.
\m
\v 2 Sani te jaku tee ka kuu fariseo ma, ni ka jikan‑tnuꞌu de nuu Jesús ma:
\p ―‍¿Navaꞌa ka saꞌa ni in ja masu kuu saꞌa o kivi ni tatnuni Suꞌsi ma ja ma jin satniñu o a? ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 3 Jesús ma, ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍¿Ñatuu nama ni ka kaꞌvi ni ja ni saꞌa David ma in jichi nuu ka kokon de jiꞌin tee ka ndikin tnaꞌa jiꞌin de ma?
\m
\v 4 Te ni kenda de veꞌe Suꞌsi ma, te ni keꞌen de xtatila ii Suꞌsi ma, te ni ka jaa de jiꞌin tee ka ndikin tnaꞌa jiꞌin de ma, te vitna ja maa‑ni sutu ma kuu jin kaa xtatila yukan ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 5 Te jiñaꞌa tna ya:
\p ―‍Saña ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a, iyo sa ja tatnuni sa siki ja kivi ni tatnuni Suꞌsi ma ja ma jin satniñu ñayii ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 In kivi ni tatnuni Suꞌsi ma ja ma jin satniñu ñayii ma, ni ndasavaꞌa Jesús ma in tee ni yichi ndaꞌa de
\rem El hombre de la mano seca
\r (Mt 12:9‑14; Mr 3:1‑6)
\p
\v 6 In‑ka kivi ni tatnuni Suꞌsi ma ja ma jin satniñu ñayii ma, Jesús ma, ni kivi ya ini veñuꞌu luluu ma, te ni kejaꞌa ya káxtnuꞌu ya. Yinee in tee ni yichi ndaꞌa kuaꞌa de ma.
\m
\v 7 Te tee ka skuaꞌa tnuꞌu ni kaxtnuꞌu Moisés ma, jiꞌin tee ka kuu fariseo ma, ka jito yuꞌu de Jesús ma, sukan‑vaꞌa na jin kuni de nú ndasavaꞌa ya ndaꞌa tee ma kivi ni tatnuni Suꞌsi ma ja ma jin satniñu ñayii ma, te sukan‑vaꞌa kuu jin xtekuechi de ya.
\m
\v 8 Kovaa maa ya chi jini ya nawa ka jani ini de ma, te jiñaꞌa ya tee ni yichi ndaꞌa ma:
\p ―‍Ndokuiñi ni, te jinkuiñi ni meꞌñu a ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p Te tee ma, ni ndokuiñi de.
\m
\v 9 Te Jesús ma, jiñaꞌa ya nuu tee ka kuu fariseo ma:
\p ―‍In ja kakan‑tnuꞌu ñaꞌa sa: ¿Nde a iyo ja kuu saꞌa o kivi ni tatnuni Suꞌsi ma ja ma jin satniñu o a? ¿Ja vaꞌa ma, xi ja uꞌvi ma? ¿Saꞌa o ja koteku in ñayii, xi xnaa o i? ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 10 Sani te ndeꞌya ya ndaka ñayii ka nukoo xiñi ya ma, te jiñaꞌa ya tee ñatuu kúu kanda ndaꞌa ma:
\p ―‍Ndaskuili ni ndaꞌa ni a ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p Te ni saꞌa de sukan, te ni nduvaꞌa ndaꞌa de ma.
\m
\v 11 Kovaa jaku ñayii ma, ni ka ndakiti xeen ini i, te ni ka kejaꞌa i ka ndatnuꞌu tnaꞌa i naxe jin saꞌa i Jesús ma.
\s1 Ni kaji Jesús ma uxi uu tee tetniñu ya ja jin kaxtnuꞌu de tnuꞌu vii tnuꞌu vaꞌa Suꞌsi ma
\rem Jesús escoge a los doce apóstoles
\r (Mt 10:1‑4; Mr 3:13‑19)
\p
\v 12 Neꞌun kivi yukan Jesús ma, ni jaꞌan ya in yuku, sukan‑vaꞌa kakan‑taꞌvi ya, te niñu yikuu ya jikan‑taꞌvi ya nuu Suꞌsi ma.
\m
\v 13 Te nuu ni ndii ma, te ni kana ya tee ka ndikin ya ma, te ni ndakaji ya uxi uu de, te tee yukan ni xnani ya apóstol, (ja kúni kaꞌan “tee tetniñu maa ya ja jin kaxtnuꞌu de tnuꞌu maa ya ma”).
\m
\v 14 Te tee yaꞌa ni ka yo kuu Simón tee ni ndaxnani ya Pedro ma, jiꞌin Andrés ma ñani Simón ma, jiꞌin Santiago ma, jiꞌin Juan ma, jiꞌin Felipe ma, jiꞌin Bartolomé ma,
\m
\v 15 jiꞌin Mateo ma, jiꞌin Tomás ma, jiꞌin Santiago saꞌya Alfeo ma, suni tna Simón tee kúu Celote ma,
\m
\v 16 jiꞌin Judas ma saꞌya Santiago ma, jiꞌin Judas Iscariote ma tee keꞌen‑suꞌva Jesús ma.
\s1 Jesús ma, ni kaxtnuꞌu ya tnuꞌu vii tnuꞌu vaꞌa Suꞌsi ma nuu kuaꞌa ñayii
\rem Jesús enseña a mucha gente
\r (Mt 4:23‑25)
\p
\v 17 Jesús ma, ni nuu ya jiꞌin tee ka ndikin ya ma, te ni jinkuiñi ya in nuu ndaa. Ka iyo kuaꞌa ñayii ka ndikin ya ma, jiꞌin kuaꞌa ñayii ñuu Judea ma, jiꞌin ñayii ñuu Jerusalén ma, jiꞌin ñayii ichi yuꞌu mar ñuu Tiro ma jiꞌin Sidón ma. Ni ka kenda koo i ja jin koninisoꞌo i ja káꞌan Jesús ma, jiꞌin ja jin nduvaꞌa i kueꞌe ka ndoꞌo i ma.
\m
\v 18 Te ñayii ka yinee ñaꞌa tachi ma, suni ni ka nduvaꞌa i.
\m
\v 19 Chukan kúu ja ndaka ñayii ma, ka kuni i ja jin kakiꞌi i Jesús ma, sukan‑vaꞌa jin nduvaꞌa i na kueꞌe ka ndoꞌo i ma, vaa Jesús ma, iyo tnuꞌu ndee tnuꞌu ndatnu ya ma.
\s1 Ñayii jin koo vii jin koo vaꞌa ma jiꞌin ñayii jin kuxii ini ma
\rem La felicidad y la infelicidad
\r (Mt 5:1‑12)
\p
\v 20 Jesús ma, ndeꞌya ya ñayii ka ndikin ya ma, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Ja vavaꞌa ka kuu ndijin ja ka kundaꞌvi ni a, vaa jin koo ni jiꞌin Suꞌsi ma nuu tatnuni ya ma.
\p
\v 21 ’Ja vavaꞌa ka kuu ndijin ja vitna ka kokon ka yichi ni a, vaa jin ndaniꞌi jin ndatnaꞌa ni.
\p ’Ja vavaꞌa ka kuu ndijin ja vitna ka ndaꞌyu ni a chi jin ndusii ini ni.
\p
\v 22 ’Ja vavaꞌa ka kuu ndijin kivi jin ndakiti ini ñayii ma nuu ni ma, kivi jin taji ñaꞌa i nuu ka iyo i ma, kivi jin tee ñaꞌa i tnuꞌu ma, te jin saxiko ñaꞌa i kuenda tnuꞌu ja in ñayii saꞌa ja uꞌvi ka kuu ni, kuechi ja ka kandija ñaꞌa ni saña ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a.
\m
\v 23 Jin kutachi xeen ni kivi yukan, vaa ndijin chi kuaꞌa xeen ja vaꞌa ja vii jin ndutaꞌvi ni ja ka iyo onde andivi ma, te jin konaꞌa ni ja sukan ka saꞌa ndevaꞌa ñaꞌa ñayii a, sukan ni ka yo saꞌa ndevaꞌa yuva i ma tee ni ka yo ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni yo waꞌa Suꞌsi ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 24 Sani te ni jiñaꞌa tna ya:
\p ―‍Kovaa ndaꞌvi maa ndijin ñayii ka kuu xiku, vaa jâ ni ka iyo sii ini ni ñuu ñayivi ya.
\p
\v 25 ’Ndaꞌvi maa ndijin ja vitna ka niꞌi ka tnaꞌa ni a, vaa jin ndakokon jin ndayichi ni.
\p ’Ndaꞌvi maa ndijin ja vitna ka kusii ini ni, kovaa jin ndandaꞌyu ni ja jin kuxii ini ni.
\p
\v 26 ’Ndaꞌvi maa ndijin ja ndaka ñayii ñuu ñayivi a, ka chiñuꞌu ñaꞌa i a, vaa sukan ni ka yo saꞌa yuva i ñayii janaꞌa ma ja ni ka yo chiñuꞌu de tee ni ka yo xndaꞌvi ñaꞌa ja tee ni ka yo ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni yo waꞌa Suꞌsi ma ka kuu de ma.
\s1 Ni kaxtnuꞌu Jesús ma sukan jin kutoo o ñayii ñatuu ka kunimani nuu o ma
\rem El amor a los enemigos
\r (Mt 5:38‑48; 7:12)
\p
\v 27 ’Kovaa ndijin ja ka ninisoꞌo ni ja káꞌan sa a: Jin kutoo ni ñayii ñatuu ka kunimani nuu ni ma. Jin saꞌa ni ja vaꞌa nuu ñayii ka kiti ini nuu ni ma.
\m
\v 28 Jin kaꞌan vaꞌa ni ja jin kuu ñayii ka kaꞌan uꞌvi ja jin kuu ni ma. Jin kakan‑taꞌvi ni ja jin kuu ñayii ka tee ñaꞌa tnuꞌu ma.
\m
\v 29 Nú na in kani in yikinuu ni a, kuaꞌa ni tnuꞌu, te kani i in‑ka yikinuu ni ma. Te nú na in xtandee saꞌma ndii ni a, kuaꞌa ni tnuꞌu te kiꞌin i jiꞌin suꞌnu ni a.
\m
\v 30 Nú na in nawa jikan i, te kuaꞌa ni, te nú na in xtandee ja nevaꞌa ni ma, te máko ndakan‑ka ni.
\m
\v 31 Jin saꞌa ni ja vaꞌa nuu ñayii ma sukan ka kuni ni ja jin saꞌa ñaꞌa i maa ni.
\p
\v 32 ’Nú ndijin, ka kutoo ni yika‑ni ja ñayii ka kutoo ñaꞌa ma, ¿nawa ka saꞌa‑ka ni ja ñatuu ka saꞌa ñayii ñatuu ka kandija ja káꞌan Suꞌsi ma? Vaa onde ñayii ka ndiso kuechi ma, sukan‑ni ka saꞌa tna i.
\m
\v 33 Te nú ka saꞌa ni ja vaꞌa nani nuu ñayii ka saꞌa ñaꞌa ja vaꞌa ma, ¿nawa ka saꞌa‑ka ni ja ñatuu ka saꞌa ñayii ka ndiso kuechi ma? Suni ñayii ka ndiso kuechi ma, sukan‑ni ka saꞌa tna i.
\m
\v 34 Te nú ka wanuu ni nani ñayii ka ndetu ni ja nawa jin taa i ma, ¿nawa ka saꞌa‑ka ni ja ñatuu ka saꞌa ñayii ka ndiso kuechi ma? Vaa suni ñayii ka ndiso kuechi ma, ka wanuu tnaꞌa i, te ka ndetu i ja kuaꞌa‑ka jin ndakuaꞌa ñayii ma.
\m
\v 35 Ndijin, jin kutoo ni ñayii ñatuu ka kunimani nuu ni ma, te jin saꞌa ni ja vaꞌa ma, te jin kuanuu ni, kovaa má jin kondetu ni ja nawa jin ndachunaa i. Te sukan kuaꞌa‑ka ndataa Suꞌsi ma. Te nú sukan ka saꞌa ni, jin ko kuu ni saꞌya Suꞌsi onde sukun ma, vaa Suꞌsi ma chi suni kúndaꞌvi ini ya ñayii ndee ini ma, visi ñatuu saꞌa i ja vaꞌa ma, kovaa ndetu ya ja ndasaꞌa i kuenda.
\m
\v 36 Jin kava vaꞌa ini ni sukan vaꞌa ini Yuva o Suꞌsi ma.
\s1 Máko jin ndanduku o naxe saꞌa naxe kúu in‑ka ñayii ma
\rem No juzgar a otros
\r (Mt 7:1‑5)
\p
\v 37 ’Máko jin ndanduku ni kuenda naxe ka saꞌa ka kuu in‑ka ñayii ma, sukan‑vaꞌa máko ndanduku Suꞌsi ma kuenda naxe ka saꞌa ka kuu ni a. Máko jin xtekuechi ni in‑ka ñayii ma, sukan‑vaꞌa Suꞌsi ma, masu ndaxtekuechi ñaꞌa ya ndijin. Jin sakanu ini ni nawa ka saꞌa ñaꞌa in‑ka ñayii ma, sukan‑vaꞌa Suꞌsi ma, sakanu ini ñaꞌa ya.
\m
\v 38 Jin kuaꞌa ni nawa kúu ja ka jiniñuꞌu ñayii ma, te Suꞌsi ma, taa ya nawa ka jiniñuꞌu ni, te ûni kuaꞌa‑ka ndataa ya. Suꞌsi ma chi sukan jin saꞌa jin kuu ni in‑ka ñayii ma, te sukan ndasaꞌa ñaꞌa ya ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 39 Jesús ma, ni kaꞌan ya in tnuꞌu vijin yaꞌa:
\p ―‍¿Naku xi kuu in tee kuaa ma, te skaka de in‑ka tee kuaa ma? Vaa ka jini o ja nú iyo in kava chi nduu de jin kê koo.
\m
\v 40 Ñatuu ni‑in tee yika yikuu skuaꞌa nawa káxtnuꞌu teskuaꞌa de ma, jini‑ka de sana teskuaꞌa de ma. Kovaa nuna skuaꞌa ñukuun de chi kenda de sukan kúu teskuaꞌa de ma.
\p
\v 41 ’¿Te navaꞌa ndeꞌya ni in miꞌi ñunee nuu tnaꞌa ni a, te ñatuu nukondeꞌya ni in vitu kaꞌnu ñunee nuu maa ni a?
\m
\v 42 Te nú ñatuu jini ni vitu kaꞌnu ñunee nuu ni a, ¿navaꞌa kusaa ini ni jiñaꞌa ni nuu tnaꞌa ni a: “Taa ni tnuꞌu, te tava sa in miꞌi ñunee nuu ni a”? Masu ndásaꞌa ni kuenda tnuꞌu káꞌan ni a, vaa káꞌan ni, te masu saꞌa ni. Xinañuꞌu‑ka tava ni vitu kaꞌnu ñunee nuu maa ni a, te sukan saa kondeꞌya vaꞌa ni, sukan‑vaꞌa ndatava ni miꞌi ñunee nuu tnaꞌa ni ma.
\s1 Ja sukan ka saꞌa ka kuu ñayii ma, te ndakuni o nawa ñuꞌu ini anua i ma
\rem El árbol se conoce por su fruto
\r (Mt 7:17‑20; 12:34‑35)
\p
\v 43 ’Nú in yutnu kuiꞌi te kúun ndeꞌya iya, te masu kuu kaꞌan o ja in yutnu kuiꞌi vaꞌa kúu tnu, ni a in yutnu kuiꞌi kúun ndeꞌya vaꞌa ma, te ndakuun ndeꞌya iya ma.
\m
\v 44 Ndi‑in ndi‑in yutnu kuiꞌi ma, ka kuun ndeꞌya tnu, te ka jini o na yutnu kuiꞌi ka kuu tnu. Masu kuu kuun higo nuu tnu iñu ma, ni a ndaxtutu o uva nuu tnu iñu yiki ma.
\m
\v 45 Ñayii vaꞌa ma, káꞌan i tnuꞌu vaꞌa, vaa tnuꞌu vaꞌa ñuꞌu ini anua i ma, te ñayii káꞌan ja uꞌvi ma, sukan káꞌan i, vaa ja uꞌvi ma ñuꞌu ini anua i ma. Vaa ja ñuꞌu ini anua ñayii ma kúu ja káꞌan yuꞌu i ma.
\s1 Ñayii ninisoꞌo te saꞌa i sukan káꞌan Jesús ma chi koo vaꞌa i
\rem Los dos cimientos
\r (Mt 7:24‑25)
\p
\v 46 ’¿Navaꞌa ka xnani ñaꞌa ni “Señor, Señor”, te ñatuu ka saꞌa ni ja káꞌan sa a? \fig |GR-tlc038n.tif|span||| |6:46\fig*
\m
\v 47 Vaa in ñayii kénda nuu sa a te koninisoꞌo i ja káꞌan sa a te saꞌa i sukan káꞌan sa a,
\m
\v 48 sukan kúu in tee ni saꞌa in veꞌe de, sukan kúu i. Vaa xinañuꞌu ni jate kunu de, te ni jani vaꞌa de ja jin kituu veꞌe saꞌa de nuu toto ma. Nuu ni kee ndeñuꞌu ma te ni chitu yute ma, te ndute ma, ni jan kani ndee niꞌi de veꞌe ma, kovaa ñatuu ni kundee de skanda de i, vaa ni kuvaꞌa vaꞌa i.
\m
\v 49 Kovaa nú na in jinisoꞌo ja káꞌan sa a te ñatuu saꞌa i ja káꞌan sa a, sukan kúu in tee ni saꞌa veꞌe de nuu ñuꞌú ma‑ni kúu i, vaa ñatuu ni skee kunu de ja kituu veꞌe de ma. Te nuu ni kee ndute ñuꞌu ma te ni chitu yute ma te ni jan kani ndee niꞌi de veꞌe ma, te ni ndatnana ndiꞌi kuiti i ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\c 7
\s1 Jesús ma, ni ndasavaꞌa ya in suchi jinukuechi nuu tee tátnuni nuu cientu soldado ma
\rem Jesús sana al criado de un oficial romano
\r (Mt 8:5‑13)
\p
\v 1 Nuu ni jinu ni kaxtnuꞌu Jesús ma tnuꞌu ya ma nuu ñayii ma, te kuaꞌan ya ñuu Capernaum ma.
\m
\v 2 Te yukan iyo in tee tátnuni nuu cientu soldado. Te iyo in suchi jinukuechi nuu de, te kútoo xeen de i. Te kuꞌu kaꞌvi xeen i, te kuenda kûu i kúni i.
\m
\v 3 Nuu ni jinisoꞌo tee tátnuni nuu cientu soldado ma ja ka kaꞌan i ja saꞌa Jesús ma, te ni tetniñu de tee ka kuu jaꞌnu ñuu judío ma, ja na jin koo de jin kakan‑taꞌvi de nuu ya te na kii ya veꞌe de ma, ndasavaꞌa ya suchi jinukuechi nuu de ma.
\m
\v 4 Te ni jan koo tee yukan nuu Jesús ma, te ka jiñaꞌa de:
\p ―‍Tee tátnuni nuu cientu soldado ma, káꞌan de ja saꞌa ni tnuꞌu mani, vaa iyo tna de ja chindee ni de,
\m
\v 5 vaa kútoo de ñuu o a, te maa de ni saꞌa ja ni ka saꞌa i veñuꞌu luluu ya ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 6 Jesús ma, kuaꞌan ya jiꞌin de. Kovaa nuu jâ ni kuyatni ya veꞌe tee tátnuni nuu cientu soldado ma, te maa de chi ni tatnuni de nuu tnaꞌa de ma ja jin koo i jin kuñaꞌa i Jesús ma saꞌa:
\p ―‍Señor, má ko ndi ini ni ja kii ni onde veꞌe sa a, vaa masu kaa masu iyo sa ja kivi ni ini veꞌe sa a.
\m
\v 7 Chukan kúu ja ñatuu ni kusaa ini maa sa ja jan nu nduku ñaꞌa sa. Yika‑ni ja tatnuni ni nuu kueꞌe a ja jín ndiyo i, sukan‑vaꞌa nduvaꞌa suchi jinukuechi nuu sa a.
\m
\v 8 Vaa saña tna chi ka iyo tee ka tatnuni nuu sa, te ka iyo soldado ja tátnuni sa nuu de ma. Te nuna kuñaꞌa sa in de ma: “Kuáꞌan ni”, te kuaꞌan de, te nuna kuñaꞌa sa in‑ka de ma: “Neꞌe ni”, te kíi de. Te nuna tatnuni sa nuu suchi jinukuechi nuu sa a: “Saꞌa chaꞌa”, te saꞌa i, kúu de káꞌan de ―‍ka kuu i ka jiñaꞌa i.
\p
\v 9 Te Jesús ma, ni saꞌvi‑nka ini ya ja ni jinisoꞌo ya sukan ma, te ndeꞌya ya ñayii ka ndikin ya ma, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Ja ndaa kúu ja ni a ñuu Israel ya ñatuu ni ndaniꞌi sa ñayii ka kukanu ini xeen ñaꞌa sukan kúkanu ini ñaꞌa tee yaꞌa ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 10 Ja ni ka ndakokuiñi i veꞌe ma, te ni ka ndaniꞌi i suchi jinukuechi ma ja jâ ni nduvaꞌa i.
\s1 Jesús ma, ni ndaxteku ya saꞌya in ñaꞌa ni ndoo ja ni jiꞌi yii ña ma
\rem Jesús resucita al hijo de una viuda
\p
\v 11 Nuu ni jinu sukan ma, Jesús ma, kuaꞌan ya ñuu nani Naín ma. Kuaꞌan ya jiꞌin tee ka ndikin ya ma jiꞌin kuaꞌa‑ka ñayii.
\m
\v 12 Ja ni kenda ya yatni ñuu ma, ni jini ya ja kuan koo i kuan chuꞌu i in ndiyi. Te saꞌya in ñaꞌa ni jiꞌi yii kúu i, te maa in maa tnuꞌu‑ni i iyo nuu siꞌi i ma. Te kuaꞌa xeen ñayii ñuu ma ka ndikin kuan koo i.
\m
\v 13 Ja ni jini Jesús ma, ni kundaꞌvi ini ya ñaꞌa ma, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Má kondaꞌyu ni ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 14 Te ni jan tuꞌva ya, te ni tnii ya nuu ka ndiso i suchi ni jiꞌi ma, te ni ka jinkuiñi i. Jesús ma, jiñaꞌa ya suchi ni jiꞌi ma:
\p ―‍Roꞌo káꞌan ri: ¡Ndakoo! ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 15 Sani te suchi ni jiꞌi ma, ni ndakoo i, te ni kejaꞌa i káꞌan i. Te jiñaꞌa Jesús ma nuu siꞌi i ma:
\p ―‍Yaꞌa ni saꞌya ni a ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 16 Ja ni ka jini ñayii ma sukan, ndaka i ni ka yuꞌu, te ni ka kejaꞌa i ka ndachiñuꞌu i Suꞌsi ma, te ka kaꞌan i:
\p ―‍In tee kanuu‑ka ndákaxtnuꞌu tnuꞌu ni waꞌa Suꞌsi ma, ni kijaa de neꞌun o ya ―‍ka kuu i ka kaꞌan i.
\p Te ka kaꞌan tna i:
\p ―‍Maa Suꞌsi ma ni kenda, chíndee ya ñayii ñuu maa ya a ―‍ka kuu i ka kaꞌan i.
\p
\v 17 Te ni‑kaꞌnu ñuu Judea ma jiꞌin yuꞌu ñuu ma, ni ka jini i sukan ni saꞌa Jesús ma.
\s1 Juan tee skuandute ma, ni tetniñu de tee ni ka jikan‑tnuꞌu Jesús ma
\rem Los enviados de Juan el Bautista
\r (Mt 11:1‑19)
\p
\v 18 Juan ma, ni jinisoꞌo de ndaka sukan ma, vaa tee ka ndikin tnaꞌa jiꞌin de ma, ni ka ndakani de sukan. Ni kana de uu tee ma,
\m
\v 19 te ni tetniñu de ja jin kakan‑tnuꞌu de nuu Jesús ma nú suu ya kúu iya kii ma xi jin kondetu‑ka de.
\m
\v 20 Te tee ni tetniñu Juan ma, ni ka jan tuꞌva de nuu Jesús ma, te ka jiñaꞌa de:
\p ―‍Juan tee skuandute ma, ni tetniñu ñaꞌa de ja jin kakan‑tnuꞌu ñaꞌa sa, nú ndijin kúu iya kii ma xi jin kondetu‑ka sa ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 21 Te maa ora yukan‑ni, Jesús ma, ni ndasavaꞌa ya kuaꞌa ñayii ka ndoꞌo ka neni ja ka kuꞌu i ma, jiꞌin ñayii xndoꞌo xneni ñaꞌa tachi ma, te ni ndasavaꞌa ya nuu ñayii inukuaa ma.
\m
\v 22 Sani te ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍Kuán koo ni, te jin kuñaꞌa ni Juan ma ja ni ka jini ni a jiꞌin ja ni ka jinisoꞌo ni a. Jin ndakani ni ja ñayii kuaa ma, jâ ni ka ndundijin nuu i ma, te ñayii ñatuu kúu jin kaka i ma, jâ ni ka ndakaka i, te ñayii ka ndoꞌo lepra ma, jâ ni ka nduvii i, te ñayii inusoꞌo ma, jâ ni ka ndakunisoꞌo i, te ñayii ni ka jiꞌi ma, ni ka ndateku i, te nuu ñayii ndaꞌvi ma káxtnuꞌu sa tnuꞌu vii tnuꞌu vaꞌa naxe jin ndaniꞌi taꞌvi i ma.
\m
\v 23 ¡Ja vavaꞌa ka kuu ñayii ka kukanu ini ñaꞌa i maa sa a! ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 24 Nuu kuan nu koo tee ni tetniñu Juan ma, Jesús ma, ni kejaꞌa ya káꞌan ya siki Juan ma nuu ñayii ma, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍¿Naxe kaa tee ni ka ke koo ni, ka ndeꞌya ni nuu masu nawa iyo kuiti ma? ¿Sukan kúu in tnuyoo ja skanda kajin yiꞌi ma?
\m
\v 25 ¿Xi in tee neꞌnu saꞌma vaꞌa xeen? ¿Naxe kaa tee ni ka ke koo ni, ka ndeꞌya ni ma? Ndijin chi ka jini ni ja ñayii ka neꞌnu saꞌma vaꞌa xeen ma te ka saꞌa i sukan ka jatna ini maa i ma, te ka iyo i veꞌe tee ka kuu rey ma.
\m
\v 26 ¿Kovaa naxe kaa tee ni ka ke koo ni ka ndeꞌya ni ma? ¿Xi ka jani ini ni ja in tee ndákaxtnuꞌu tnuꞌu ni waꞌa Suꞌsi ma kúu de? Ja ndaa kúu ja suu de, te in tee kanuu‑ka sana in tee ndákaxtnuꞌu tnuꞌu ni yo waꞌa Suꞌsi ma kúu Juan ma.
\m
\v 27 Te ja kuu Juan ma kúu ja káꞌan tnuꞌu Suꞌsi ma saꞌa:
\q1 Tetniñu ri in tee koxtnuu nuu ro,
\q2 sukan‑vaꞌa satuꞌva de ichi kiꞌin ro ma.
\p
\v 28 ’Te káꞌan sa ja neꞌun ndaka ñayii a, ñatuu ni‑in ñayii kanuu‑ka sana Juan ma, kovaa nuu tatnuni Suꞌsi ma, te ñayii jani ini ja masu ñayii kanuu‑ka kúu i neꞌun ndaka i ma ko kuu ñayii kanuu‑ka sana Juan ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya. 
\p
\v 29 Ndaka ñayii ka jinisoꞌo ja káꞌan Juan ma, onde tee ka ndakeꞌen yaꞌvi xuꞌun noꞌo ñuu Roma ma, ni ka saꞌa de ja ni skuandute ñaꞌa Juan ma, te sukan saa ni ka ndakunitnuni de ja Suꞌsi ma kúu iya saꞌa ja ndaa ma.
\m
\v 30 Kovaa tee ka kuu fariseo ma, jiꞌin tee ka skuaꞌa tnuꞌu ni kaxtnuꞌu Moisés ma, ñatuu ni ka waꞌa de tnuꞌu ja skuandute ñaꞌa Juan ma. Sukan ni ka saxiko de ja kúni Suꞌsi ma ja jin ko kuu de ma.
\p
\v 31 Te jiñaꞌa ya:
\p ―¿Naxe ka kuu ñayii yaꞌa, ka jani ini ni?
\m
\v 32 Sukan ka kuu suchi jaa ka jinkoo i nuyaꞌvi ma, te ka kayuꞌu i ka jiñaꞌa nuu tnaꞌa i saꞌa: “Ka tivi ri flauta, kovaa ñatuu ka jitajaꞌa ro. Ka jita ri yaa xii ini, kovaa ñatuu ka ndaꞌyu ro”, ka kuu i ka kaꞌan i,
\m
\v 33 te sukan kuiti ka kuu tna ni. Vaa ni kenda Juan tee skuandute ñayii ma, te ñatuu jaa de xtatila ni ñatuu jiꞌi de ndute uva, te ndijin, ka kaꞌan ni ja yinee ñaꞌa tachi ma.
\m
\v 34 Sani te ni kenda sa ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a, te jaa sa xtatila te jiꞌi sa ndute uva ma, te ka kaꞌan ni ja tee jaa te jiꞌi xeen kúu sa te kétnaꞌa ini sa jiꞌin ñayii ka saꞌa ja uꞌvi ma jiꞌin kuiꞌna ka ndakeꞌen yaꞌvi xuꞌun noꞌo ñuu Roma ma, ka kaꞌan ni.
\m
\v 35 Kovaa ñayii ka kandija tnuꞌu ndichi Suꞌsi ma chi ni ka nduu i ñayii ka saꞌa ja vaꞌa ja ndaa. Te sukan, te ka jini o ja vavaꞌa kúu tnuꞌu ya ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Sukan ni kaꞌan Jesús ma veꞌe tee kúu Simón tee kúu fariseo ma
\rem Jesús en la casa de Simón el fariseo
\p
\v 36 In tee kúu fariseo ma, ni kana de Jesús ma ja jin kaa de xita jiꞌin ya. Te Jesús ma, ni jaꞌan ya veꞌe de ma, te núkoo ya nuu mesa ma.
\m
\v 37 Te ni kenda in ñaꞌa ni yo kuneé ni yo ku‑uun ña, iyo ña ñuu yukan, vaa ni jini ña ja Jesús ma, jaa ya xita jiꞌin tee kúu fariseo ma. Te ni kenda ña jiꞌin in nuu ñuꞌu ndute jáxiko asi ma, te nanimaa vidriu alabastru kúu i.
\m
\v 38 Te ni jinkoo ña nuu jaꞌa ya ma, te ndaꞌyu ña, te ni kejaꞌa ña ndákate ña jaꞌa ya ma jiꞌin ndute nuu ña ma. Sani te ni ndaxsichi ña jiꞌin ixi ña ma, te chítu chítu‑nka ña nuu jaꞌa ya ma, te chíso ña ndute jáxiko asi ma.
\m
\v 39 Te tee kúu fariseo ma tee ni kana Jesús ma veꞌe de ma, ja ni jini de sukan ma, ni jani ini de: “Nute tee yaꞌa, in tee ndákaxtnuꞌu tnuꞌu ni waꞌa Suꞌsi ndija ma kúu de chi kunitnuni de na in kúu ñaꞌa keꞌe ñaꞌa a, vaa in ñaꞌa ndiso kuechi kúu ña”, jani ini de.
\m
\v 40 Sani te Jesús ma, jiñaꞌa ya fariseo ma:
\p ―‍Simón, iyo in ja káꞌan sa nuu ni ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p Te tee kúu fariseo ma, ni ndakoneꞌe de:
\p ―‍Kaꞌan ni, teskuaꞌa ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 41 Sani te Jesús ma, ni kejaꞌa ya ndákani ya saꞌa:
\p ―‍Uu tee, ka tavi de xuꞌun nuu in tee ni wanuu. In de tavi uꞌun cientu (500) denario, te in‑ka de ma uu xiko uxi (50).
\m
\v 42 Kovaa ñatuu kúu jin ndakuaꞌa de ma, te chukan kúu ja tee ni wanuu ma, ni sakanu ini de ja ka tavi nduu de ma. Vitna kaꞌan ni, ¿ja nduu de ma, na nde de kunimani‑ka nuu tee ni wanuu xuꞌun ma te kutoo‑ka de tee ma? ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 43 Simón ma, ni ndakoneꞌe de:
\p ―‍Jani ini sa ja tee tavi kuaꞌa‑ka ma ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍Vaꞌa‑ni jani ini ni ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 44 Sani te ndeꞌya Jesús ma ñaꞌa ma, te jiñaꞌa ya nuu Simón ma:
\p ―‍¿Ndeꞌya ni ñaꞌa yaꞌa? Ni kivi sa veꞌe ni a, te ñatuu ni taa ni ndute ndondoo jaꞌa sa a. Kovaa ñaꞌa yaꞌa, ni ndakate ña jaꞌa sa a jiꞌin ndute nuu ña a, te ni ndaxsichi ña jiꞌin ixi ña a.
\m
\v 45 Ñatuu ni chitu ni yikinuu sa a, kovaa ñaꞌa yaꞌa chi onde nuu ni kijaa sa ma, ñatuu sunkani ña ja chitu ña jaꞌa sa a.
\m
\v 46 Ñatuu ni chiso ni aceite xini sa a, kovaa ñaꞌa yaꞌa chi ni chiso ña ndute jáxiko asi a siki jaꞌa sa a.
\m
\v 47 Te chukan kúu ja káꞌan sa ja visi kuaꞌa xeen kuechi ni yo ndiso ñaꞌa yaꞌa, kovaa saꞌa, te ka jini o ja jâ ni ka naa ndaka kuechi ña ma, vaa ja ni saꞌa ñaꞌa ña sukan a, chi ja káxtnuꞌu ña kúu ja kútoo xeen‑ka ñaꞌa ña. Kovaa ñayii vala‑ni kuechi i náa ma, vala‑ni kútoo ñaꞌa i ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 48 Sani te jiñaꞌa ya ñaꞌa ma:
\p ―‍Ndaka kuechi ni a jâ ni ka naa ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 49 Te ñayii ka iyo tna yukan, ni ka kejaꞌa i ka jikan‑tnuꞌu tnaꞌa i:
\p ―‍¿Na in kúu tee yaꞌa, ja onde kuechi ñayii ma xnaa de? ―‍ka kuu i ka kaꞌan i.
\p
\v 50 Kovaa Jesús ma, saꞌa ni jiñaꞌa ya nuu ñaꞌa ma:
\p ―‍Ja ni kukanu ini ñaꞌa ni a, te ni ndaniꞌi taꞌvi ni. Kuán noꞌo sii ini ni ―‍kúu ya jiñaꞌa ya ña.
\c 8
\s1 Ñaꞌa ni ndasavaꞌa Jesús ma kueꞌe ni ka yo ndoꞌo ña ma, ka chindee ña ya
\rem Mujeres que ayudaban a Jesús
\p
\v 1 Ja ni jinu sukan ma, Jesús ma, kuaꞌan ya ndaka ñuu ma, te káxtnuꞌu ya tnuꞌu vii tnuꞌu vaꞌa sukan tatnuni Suꞌsi ma. Te ndi‑uxi uu apóstol ma ka ndikin ya,
\m
\v 2 te suni ka ndikin ñaꞌa jaku ñaꞌa ni ndeneꞌe ya tachi ni ka yo ñunee ini anua ña ma, jiꞌin ñaꞌa ni ndasavaꞌa ya ma. Te neꞌun ñaꞌa yukan kuaꞌan María ñaꞌa ka xnani i Magdalena ma ñaꞌa ni ka nde koo uja tachi ma.
\m
\v 3 Suni Juana ñasiꞌi tee kúu Cuza ma tee ni yo tnii kuenda veꞌe Herodes ma, jiꞌin Susana ma, jiꞌin kuaꞌa‑ka ñaꞌa ni ka yo ndi ini nawa jin kaa de jiꞌin ya ma.
\s1 Ni kaꞌan Jesús ma in tnuꞌu vijin tee ni saka triu ma
\rem La parábola del sembrador
\r (Mt 13:1‑9; Mr 4:1‑9)
\p
\v 4 Kuaꞌa ñayii ñuu ma ni ka ke koo, ka ndeꞌya i Jesús ma. Te ni ka ndututu kuaꞌa ñayii. Sani te ni kaꞌan ya in tnuꞌu vijin:
\p
\v 5 ―‍In tee, ni kee de kuan saka de triu. Te ja ni saka de ma, jaku ni ka jinkava ichi jika de ma, te jaku ni ka jiñu ñayii ma, te jaku ni ka jaa lasaa ma.
\m
\v 6 Jaku‑ka i ni ka jinkava neꞌun yuu ma, te nuu ni ka jite i ma, ni ka yichi i, vaa ñatuu na koꞌyo iyo.
\m
\v 7 Te jaku‑ka ni ka jinkava neꞌun iñu ma. Suni ni ka jite tna i, te iñu ma, ni ka jaꞌni ñaꞌa i.
\m
\v 8 Kovaa jaku tnaꞌa ja ni ka jinkava nuu ñuꞌú vaꞌa ma, te ni ka jaꞌnu i, te naꞌnu naꞌnu yoko ni ka kana koo i, te ni ka chitu vaꞌa i. Onde cientu triu ma ni ka nduu ja in triu ma.
\m ―Saꞌa jiñaꞌa Jesús ma, te ni kaꞌan niniꞌi ya:
\p ―‍Nde ni iyo soꞌo ja koninisoꞌo ni, te koninisoꞌo vaꞌa ni ―‍kúu ya káꞌan ya.
\s1 Ni kaxtnuꞌu Jesús ma navaꞌa ni kaꞌan ya tnuꞌu vijin ma
\rem El porqué de las parábolas
\r (Mt 13:10‑17; Mr 4:10‑12)
\p
\v 9 Te tee ka ndikin ya ma, ni ka jikan‑tnuꞌu de Jesús ma nawa kúni kaꞌan tnuꞌu vijin yukan.
\m
\v 10 Te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Ndijin chi Suꞌsi ma, káxtnuꞌu ya naxe tatnuni ya ma. Kovaa nuu ndaka‑ka ñayii ma chi káꞌan sa tnuꞌu vijin, sukan‑vaꞌa visi na jin kondeꞌya‑ka i, kovaa ma jin kuni i, te visi na jin koninisoꞌo‑ka i, kovaa ma jin jakuꞌni ini i.
\s1 Ni kaxtnuꞌu Jesús ma nawa kúni kaꞌan tnuꞌu vijin tee ni saka triu ja ni kaꞌan ya ma
\rem Jesús explica la parábola del sembrador
\r (Mt 13:18‑23; Mr 4:13‑20)
\p
\v 11 ’Saꞌa kúni kaꞌan tnuꞌu vijin ni kaꞌan sa a: Triu ma kúu tnuꞌu vii tnuꞌu vaꞌa Suꞌsi ma,
\m
\v 12 te jaku ja ni ka jinkava ichi ma ka kuu ñayii ka jinisoꞌo tnuꞌu vii tnuꞌu vaꞌa ma, kovaa kénda tachi ma, te xtandiyo i tnuꞌu ni jakun‑nee ini anua ñayii ma, sukan‑vaꞌa ma jin kandija i te ma jin ndaniꞌi taꞌvi i.
\m
\v 13 Te triu ni ka jinkava neꞌun yuu ma ka kuu ñayii ni ka jinisoꞌo tnuꞌu vii tnuꞌu vaꞌa ma, te sii ini ni ka jinisoꞌo i, kovaa ñatuu ni ka niꞌi yoꞌo vaꞌa i. Ka kandija i jaku‑ni kivi, kovaa kénda kivi ja jitotnuni ñaꞌa tachi ma, te ka ndakakayata i, te ka xndoo i ichi Suꞌsi a.
\m
\v 14 Te triu ni ka jinkava neꞌun iñu ma ka kuu ñayii ka jinisoꞌo ma, kovaa ka waꞌa i tnuꞌu ja ka ndi ini xeen i siki ja na jin kuxiku i ma, jiꞌin ja na jin koo sii ini i ma. Te sukan, te ñatuu na ja vii ja vaꞌa ka saꞌa i.
\m
\v 15 Kovaa triu ni ka jinkava nuu ñuꞌú vaꞌa ma ka kuu ñayii inuvaꞌa ini ma, te ni‑yuꞌu ni‑anua i ka ninisoꞌo i tnuꞌu Suꞌsi ma, te ka saꞌa i sukan káꞌan tnuꞌu vii tnuꞌu vaꞌa Suꞌsi ma, te ñatuu ka xndoo i ichi ya a, te ndimaa ja vii ja vaꞌa ka saꞌa i.
\s1 Ni kaꞌan Jesús ma in tnuꞌu vijin siki in ja ndúꞌva ja xtnuu i nuu o
\rem La parábola de la lámpara
\r (Mr 4:21‑25)
\p
\v 16 ’Masu na in xnduꞌva in ñuꞌu te chísaꞌvi vaꞌa i xi chínee i chii jito i ma chi ñaꞌa. Suꞌva sónee sukun i, sukan‑vaꞌa xtnuu i nuu ñayii jin kivi koo ma.
\m
\v 17 Suni maa i kúu ja ndaka ja iyo yuꞌu ma chi ndatuu i, te ndaka ja iyo yuꞌu ja ñatuu ka jini o ma chi kenda kivi ja jin kuni ndaka o sukan kaa sukan iyo i ma.
\p
\v 18 ’Chukan kúu ja jin koninisoꞌo vaꞌa ni, vaa ñayii nevaꞌa kuaꞌa‑ka ja vii ja luu ni skutaꞌvi ñaꞌa Suꞌsi ma chi suꞌva niꞌi kuaꞌa‑ka i, kovaa ñayii ñatuu nawa nevaꞌa i ma chi suꞌva xtandiyo ya onde ja jani ini i ja nevaꞌa i ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Ni kaꞌan Jesús ma nde ñayii kúu siꞌi ya ma jiꞌin ñani ya
\rem La madre y los hermanos de Jesús
\r (Mt 12:46‑50; Mr 3:31‑35)
\p
\v 19 Siꞌi Jesús ma jiꞌin ñani ya ma ni ka kenda koo nuu iyo Jesús ma, kovaa ñatuu kúu jin kivi koo i jin tuꞌva i ya, chi vaa ka iyo kuaꞌa ñayii ma.
\m
\v 20 Te in ñayii ma jiñaꞌa nuu ya ma:
\p ―‍Siꞌi ni ma jiꞌin ñani ni ma ka iyo i keꞌe ma, te ka kuni i ja jin kuni ñaꞌa i ―‍kúu i jiñaꞌa i.
\p
\v 21 Te ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍Nú na in koninisoꞌo tnuꞌu káꞌan Suꞌsi ma te saꞌa i sukan káꞌan ya ma, ñayii yukan ko kuu siꞌi sa ma jiꞌin ñani sa ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Jesús ma, ni ndasaꞌa nañii ya kajin yiꞌi ma jiꞌin ndute ma
\rem Jesús calma el viento y las olas
\r (Mt 8:23‑27; Mr 4:35‑41)
\p
\v 22 In kivi ni kaa Jesús ma in nuu barcu jiꞌin tee ka ndikin ya ma, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Jín koo o in‑ka yuꞌu mar ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p Te kuan koo de jiꞌin ya.
\m
\v 23 Nani ka yaꞌa de nuu ndute ma, Jesús ma, ni kixi ya. Sani te ni kejaꞌa yiꞌi xeen kajin nuu ndute ma, te barcu ma ve jakuꞌun ndute, te vala‑nka ja saꞌvi tnu nuu ndute ma.
\m
\v 24 Sani te ni ka xndoto de Jesús ma, te ka jiñaꞌa de:
\p ―‍¡Teskuaꞌa! ¡Teskuaꞌa! ¡Jin saꞌvi o nuu ndute a! ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p Jesús ma, ni ndakoo ya, te ni tatnuni ya nuu kajin yiꞌi ma jiꞌin nuu ndute ma ja na jin ndunañii i. Te ndaka ni ndukuee, te nañii kuiti ni kuu.
\m
\v 25 Sani te jiñaꞌa ya nuu tee ka ndikin ya ma:
\p ―‍¿Ñatuu jin kukanu ini‑ka ñaꞌa ni? ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p Kovaa maa de chi ni ka yuꞌu de, te ni ka saꞌvi‑nka ini de, te ka jikan‑tnuꞌu tnaꞌa ndi‑in ndi‑in de:
\p ―‍¿Na in kúu tee yaꞌa, ja tátnuni de nuu kajin yiꞌi a jiꞌin nuu ndute a, te ka kandija i a? ―‍ka kuu de ka kaꞌan de.
\s1 Ni ndasavaꞌa Jesús ma in tee ja ka yinee ñaꞌa tachi
\rem El endemoniado de Gerasa
\r (Mt 8:28‑34; Mr 5:1‑20)
\p
\v 26 Sani te ni ka kenda koo de ñuu Gerasa ma ja iyo i in‑ka yuꞌu mar ñuu Galilea ma.
\m
\v 27 Ja ni nuu Jesús ma nuu ñuꞌú ma, te ni kenda in tee ñuu yukan ja ka yinee ñaꞌa tachi, te ni jan tuꞌva de ya. Jâ ni kuu kii ja ñatuu na saꞌma neꞌnu‑ka de ni a koo de in veꞌe‑ka, suꞌva neꞌun nuu ka yinee ndiyi ma ni yo iyo de.
\m
\v 28 Nuu ni jini de Jesús ma, ni jinkoo jiti de nuu ya, te káyuꞌu de jiñaꞌa de:
\p ―‍¡Máko kivi nduu ni jiꞌin sa, Jesús, Saꞌya Suꞌsi onde sukun ma! ¡Jikan‑taꞌvi sa ja má xndoꞌo ñaꞌa ni! ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 29 Saꞌa ni jiñaꞌa de, vaa Jesús ma, tátnuni ya nuu tachi ma ja na xndoo i de, vaa kuaꞌa jichi ni yo saꞌa ndevaꞌa i tee yukan. Te visi ñayii ma, ni ka yo juꞌni i ndaꞌa de jaꞌa de ma jiꞌin yoꞌo kaa, sukan‑vaꞌa konuꞌni vaꞌa de, kovaa ni yo jaꞌnde de. Te tachi ma, ni yo saꞌa i ja na kiꞌin de nuu masu nawa iyo kuiti ma, koo de.
\p
\v 30 Te Jesús ma, ni jikan‑tnuꞌu ya:
\p ―‍¿Naxe nani ro? ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p Te ni ndakoneꞌe tachi ma:
\p ―‍Legión nani sa ―‍kúu i jiñaꞌa i.
\m Saꞌa jiñaꞌa i, vaa kuechi ja kuaꞌa i ka kuu ja ka yinee ini de ma.
\p
\v 31 Ndaka tachi ma ni ka jikan‑taꞌvi nuu Jesús ma ja má tetniñu ya i nuu kunu nuu nee ma.
\m
\v 32 Te yuku yukan ka iyo kuaꞌa chikini ja ka jaa ti, te chukan kúu ja ka jiñaꞌa tachi ma ja kuaꞌa ya tnuꞌu, te jín ndivi koo i chikini ma. Te Jesús ma, ni waꞌa ya tnuꞌu.
\m
\v 33 Sani te tachi ma, ni ka nde koo i ini tee yukan, te ni ka ndivi koo i ini chikini ma. Te chikini ma, ka jinu ti ni ka nu koo ti nuu ndute mar ma, te ni ka kê koo ti nuu ndute ma, te ni ka kandee ti, te ni ka jiꞌi ti.
\p
\v 34 Te tee ka jito chikini ma, ni ka jini de ja ni kuu ma, te ka jinu de ni jan koo de nuu ñayii ñuu ma jiꞌin ñayii ka iyo ichi yuku ma, te ni ka ndakani de.
\m
\v 35 Te ñayii ma, ni ka ke koo i ka ndeꞌya i sukan ni kuu ma. Te ni ka kenda koo i nuu iyo Jesús ma, te ni ka ndaniꞌi i tee ni ka yo yinee ñaꞌa tachi ma ja núkoo de nuu jaꞌa Jesús ma. Neꞌnu de saꞌma de ma, te jâ ni ndukaji ini de. Te ja ni ka jini i sukan ni kuu ma, te ni ka yuꞌu i.
\m
\v 36 Te ñayii ka iyo yukan ja ni ka jini i sukan ni kuu ma, ni ka ndakani i sukan ni nduvaꞌa tee ni ka yo yinee ñaꞌa tachi ma.
\m
\v 37 Ndaka ñayii ñuu Gerasa ma, ni ka kejaꞌa i ka jikan‑taꞌvi i nuu Jesús ma ja na kiꞌin ya, te máko koo‑ka ya ñuu yukan, vaa ka yuꞌu xeen i ja sukan ni kuu ma. Chukan kúu ja Jesús ma, ni ndaa ya nuu barcu ma, te kuan noꞌo ya.
\m
\v 38 Te tee ni ka yinee ñaꞌa tachi ma, ni jikan‑taꞌvi de ja na kuaꞌa ya tnuꞌu ja na kondikin de ya. Kovaa Jesús ma, ni tatnuni ya ja na ndoo de, te jiñaꞌa ya:
\p
\v 39 ―‍Kuán noꞌo ni veꞌe ni ma, te ndakani ni ja ni saꞌa Suꞌsi ma jiꞌin ni a ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p Te tee yukan, kuan noꞌo de, te ni ndakani de nuu ndaka ñayii ñuu ma ja ni ndasavaꞌa ñaꞌa Jesús ma.
\s1 Ni ndaxteku Jesús ma sasiꞌi tee nani Jairo ma, te ni ndasavaꞌa ya in ñaꞌa
\rem La hija de Jairo, y la mujer que tocó la capa de Jesús
\r (Mt 9:18‑26; Mr 5:21‑43)
\p
\v 40 Nuu ni ndenda Jesús ma in‑ka yuꞌu ndute ma, ñayii ma, ni ka ndusii ini xeen i, vaa ndaka i ka ndetu ya.
\m
\v 41 Sani te ni kenda in tee nani de Jairo, tee jito veñuꞌu luluu ma kúu de. Te tee yaꞌa chi ni jinkoo jiti de nuu jaꞌa Jesús ma, te ni jikan‑taꞌvi de ja na kiꞌin ya veꞌe de ma,
\m
\v 42 vaa iyo in sasiꞌi de, te maa in maa tnuꞌu‑ni i kúu, te uxi uu kuiya yiꞌi i, te kuꞌu kaꞌvi i, te ûni kûu i kúni i.
\p Nani Jesús ma, kuaꞌan ya, te ka jexniꞌni tnaꞌa ñayii ma, vaa kuaꞌa xeen i ka ndikin ya ma.
\m
\v 43 Te neꞌun ñayii ma kuaꞌan in ñaꞌa ja iyo uxi uu kuiya ja kuꞌu ña, vaa jati ñaꞌa niñi, te ni ndiꞌi ndaka ja nevaꞌa ña ma ni jatniñu ña nuu tee tatna ma, te ñatuu ni kuu nduvaꞌa ña.
\m
\v 44 Te ñaꞌa yaꞌa, ni jan tuꞌva ña Jesús ma ichi yata ya ma, te ni tnii ña yuꞌu saꞌma ndii ya ma. Te maa ora yukan‑ni ni jinkuiñi ja jati ñaꞌa niñi ña ma.
\m
\v 45 Sani te Jesús ma, ni jikan‑tnuꞌu ya:
\p ―‍¿Na in kúu ja ni kakiꞌi ñaꞌa ma? ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p Ndaka ñayii ma ka jiñaꞌa ja ñatuu na in ni kakiꞌi ya, te chukan kúu ja Pedro ma, jiñaꞌa de:
\p ―‍Teskuaꞌa, ñayii a chi ka tundaꞌa tnaꞌa i, te ka jexniꞌni tnaꞌa i ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 46 Kovaa Jesús ma, jiñaꞌa jiñaꞌa ya:
\p ―‍Iyo in ñayii ni tnii yuꞌu saꞌma sa a, vaa jâ ni jinitnuni sa ja ini anua sa a ni kee tnuꞌu ndee tnuꞌu ndatnu ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 47 Ñaꞌa ma, ja ni jini ña ja masu kuu naxe chuꞌu ña ma, te niniꞌi‑nka ña ni jinkoo jiti ña nuu jaꞌa Jesús ma, te ni ndakaꞌan ña nuu ndaka ñayii ma navaꞌa ni tnii ña yuꞌu saꞌma ya ma jiꞌin sukan ni nduvaꞌa ña ora yukan‑ni ma.
\m
\v 48 Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍Saꞌya sa, ja ni kukanu ini ñaꞌa ni a, te ni nduvaꞌa ni. Kuáꞌan sii ini ni ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 49 Yikuu‑ka Jesús ma káꞌan ya, nuu ni kenda in tee iyo veꞌe tee tátnuni veñuꞌu luluu ma, te jiñaꞌa de nuu tee ma:
\p ―‍Saꞌya ni ma, jâ ni jiꞌi i. Má xtnaꞌa‑ka ni teskuaꞌa a ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 50 Kovaa Jesús ma, ni jinisoꞌo ya, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Má koyuꞌu ni. Yika‑ni ja kukanu ini ñaꞌa ni, te saꞌya ni ma chi kaku i ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 51 Ja ni ka kenda koo de jiꞌin ya veꞌe de ma, ñatuu ni waꞌa ya tnuꞌu ja na in kivi‑ka, yika‑ni ja Pedro ma, jiꞌin Juan ma, jiꞌin Santiago ma, jiꞌin yuva suchi ni jiꞌi ma, jiꞌin siꞌi i ma.
\m
\v 52 Ndaka ñayii ma, ka ndaꞌyu i ja ka kuxii ini i ja ni jiꞌi suchi siꞌi ma. Kovaa Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍Máko jin kondaꞌyu‑ka ni. Suchi siꞌi a, masu ni jiꞌi i chi kixi i ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 53 Sani te ndaka ñayii ma, ni ka jakundee i ya, vaa jâ ka jini i ja jâ ni jiꞌi suchi yukan ma.
\m
\v 54 Sani te Jesús ma, ni tnii ya ndaꞌa i ma, te ûni niniꞌi ni kaꞌan ya saꞌa:
\p ―‍¡Suchi jaa, ndakoo! ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 55 Sani te ni ndateku i, te ni ndakoo kunu i. Te Jesús ma, ni tatnuni ya ja na jin kuaꞌa de ja kaa i.
\m
\v 56 Te yuva i ma, ni ka saꞌvi‑nka ini de. Kovaa Jesús ma, ni tatnuni ya ja má jin ndakani de nuu ni‑in ñayii ja sukan ni kuu ma.
\c 9
\s1 Ni tetniñu Jesús ma tee ka ndikin ya ma, ja na jin kaxtnuꞌu de tnuꞌu vii tnuꞌu vaꞌa Suꞌsi ma
\rem Jesús envía a los discípulos a anunciar el reino de Dios
\r (Mt 10:5‑15; Mr 6:7‑13)
\p
\v 1 Jesús ma, ni ndaxtutu ya ndi‑uxi uu tee ka ndikin ya ma, te ni waꞌa ya tnuꞌu ndee tnuꞌu ndatnu, sukan‑vaꞌa jin tatnuni de nuu tachi ma, te jin xndoo i ñayii ka yinee i ma, te jin kakan‑taꞌvi de nuu Suꞌsi ma, te jin nduvaꞌa ñayii ka kuꞌu ma.
\m
\v 2 Te ni tetniñu ya de ja jin kaxtnuꞌu de tnuꞌu vii tnuꞌu vaꞌa sukan tatnuni Suꞌsi ma, te jin kakan‑taꞌvi de nuu Suꞌsi ma, te jin nduvaꞌa ñayii ka kuꞌu ma.
\m
\v 3 Te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Máko jin kindaꞌa ni ndatniñu jin koo ni. Ni a karroti ni, ni a bolsa ni, ni a xita jin kaa ni, ni a xuꞌun, ni a saꞌma jin ndaxsama ni maa ni.
\m
\v 4 Ndevaꞌa‑ni veꞌe kenda koo ni ma, te jin kendoo ni onde kivi jin nde koo ni ñuu yukan.
\m
\v 5 Te ndevaꞌa‑ni ñuu ñatuu ka kuni i ja jin kuan‑taꞌvi ñaꞌa i ma, te jin nde koo ni ñuu yukan, te jin skoyo ni ñuyaka jaꞌa ni ma, sukan‑vaꞌa ñayii yukan, jín konaꞌa i ja jâ ni ka xtuꞌva ni i ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 6 Ni ka ke koo de, te kuan koo de ni‑kaꞌnu yuꞌu ñuu ma, ka kaxtnuꞌu de tnuꞌu vii tnuꞌu vaꞌa Suꞌsi ma, te ka jikan‑taꞌvi de nuu Suꞌsi ma, te ka nduvaꞌa ñayii ka kuꞌu ma.
\s1 Ndí ini tee kúu Herodes ma
\rem Incertidumbre de Herodes
\r (Mt 14:1‑12; Mr 6:14‑29)
\p
\v 7 Te tee kúu rey Herodes ma, ni jinisoꞌo de ja ka kaꞌan i ndaka sukan kúu ma, te ñatuu níꞌi ini de naxe kani ini de. Vaa jaku i ka kaꞌan ja Juan ma ni ndateku,
\m
\v 8 te jaku‑ka i ka kaꞌan ja ni ndenda Elías ma, te jaku‑ka i ka kaꞌan ja in tee janaꞌa ni ka yo ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni yo waꞌa Suꞌsi ma ni ndateku.
\m
\v 9 Kovaa Herodes ma, káꞌan de:
\p ―‍Vitna ja maa o ni tetniñu ja jin kaꞌnde i xini Juan ma, ¿na in kúu tee yaꞌa ja jinisoꞌo o ja kuaꞌa xeen ja ka ndakani i ja kuu de ma? ―‍kúu de káꞌan de.
\p Chukan kúu ja Herodes ma, ni yo nduku de naxe kuni de Jesús ma.
\s1 Ni saꞌa Jesús ma ja ni ndukuaꞌa xtatila ma jiꞌin tiaka ma, te ni kanda ja ni ka jaa uꞌun mil tee
\rem Jesús da de comer a cinco mil hombres
\r (Mt 14:13‑21; Mr 6:30‑44; Jn 6:1‑14)
\p
\v 10 Nuu ni ka ndenda koo tee ka kuu apóstol ma, ni ka ndakani de nuu Jesús ma ja ni ka saꞌa de ma. Sani te ni jeka ya de, te kuaꞌan ya jiꞌin maa‑ni de in ñuu nani Betsaida. \fig |GR-lllg06n.tif|span||| |9:10\fig*
\m
\v 11 Kovaa nuu ni ka jini ñayii ma ja kuaꞌan ya ma, te ni ka ndikin i ya, te Jesús ma, ni jan‑taꞌvi ya i, te ni kaxtnuꞌu ya tnuꞌu vii tnuꞌu vaꞌa sukan tatnuni Suꞌsi ma, te ni ndasavaꞌa ya ñayii ka kuꞌu ma.
\p
\v 12 Nuu ve kukuee ma, ni ka jan tuꞌva ñaꞌa ndi‑uxi uu tee ka ndikin ya ma, te ka jiñaꞌa de:
\p ―‍Ndakuan‑taꞌvi ni nuu ñayii a, sukan‑vaꞌa jín koo i jín ndatatu i, te jín nduku i nawa jin kaa i ichi yuꞌu ñuu ma jiꞌin ichi yuku ma, vaa nuu ka iyo o a chi masu nawa iyo kuiti ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 13 Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍Jin kuaꞌa maa ni ja jin kaa i ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p Te ni ka ndakoneꞌe de:
\p ―‍Masu nawa ka nevaꞌa sa, yika‑ni ja uꞌun‑ni xtatila te uu‑ni tiaka, te nú sukan te jín koo sa jin kuaan sa ja jin kaa ndaka ñayii yaꞌa ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 14 Te visi uꞌun mil tee ka iyo. Kovaa Jesús ma, jiñaꞌa ya tee ka ndikin ya ma:
\p ―‍Jin saꞌa ni ja jin kunukoo uu xiko uxi (50), uu xiko uxi (50) ñayii a ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 15 Sukan ni ka saꞌa de, te ni ka jinkoo ndaka ñayii ma.
\m
\v 16 Sani te Jesús ma, ni tnii ya ndi‑uꞌun xtatila ma jiꞌin nduu tiaka ma, te ni ndonenuu ya ichi andivi ma, te ni ndakuan‑taꞌvi ya nuu Suꞌsi ma ja ndaka ja ni waꞌa ya ja jin kaa de ma, te ni taꞌvi ya. Sani te ni waꞌa ya tee ka ndikin ya ma, sukan‑vaꞌa jin kuaꞌa de ja jin kaa ndaka ñayii ma.
\m
\v 17 Ndaka ñayii ma, ni ka jaa i onde ni ka ndutu chii i ma, te ni ka ndaxtutu de ndaka‑ka ja ni kendoo ma, te ni ka ndachitu uxi uu‑ka chika.
\s1 Pedro ma, ni kaꞌan de ja Jesús ma kúu Cristo iya ni tetniñu maa Suꞌsi ma
\rem Pedro declara que Jesús es el Mesías
\r (Mt 16:13‑20; Mr 8:27‑30)
\p
\v 18 In kivi, te yikuu maa in‑ni Jesús ma jikan‑taꞌvi ya, te ka iyo tna tee ka ndikin ya ma, te ni jikan‑tnuꞌu ya de:
\p ―‍¿Na in kúu sa, ka kaꞌan ñayii ma? ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 19 Te ni ka ndakoneꞌe de:
\p ―‍Jaku ñayii ma, ka kaꞌan i ja Juan tee skuandute ma kúu ni, te jaku‑ka i ma ka kaꞌan ja Elías ma kúu ni, te jaku‑ka tuku i ma ka kaꞌan ja in tee janaꞌa ni yo ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni yo waꞌa Suꞌsi ma ni ndateku ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 20 Te ni jikan‑tnuꞌu ya:
\p ―‍Te ndijin, ¿na in kúu sa, ka kaꞌan ni? ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p Te Pedro ma, ni ndakoneꞌe de:
\p ―‍Ndijin kúu Cristo iya vee nuu Suꞌsi ma ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 21 Kovaa Jesús ma, ni sacargu xeen ya de ja máko jin kuñaꞌa de sukan nuu ni‑in ñayii ma.
\s1 Jesús ma, ni kaxtnuꞌu ya ja jin kaꞌni i ya kovaa ndateku ya
\rem Jesús anuncia su muerte
\r (Mt 16:21‑28; Mr 8:31–9:1)
\p
\v 22 Te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Saña ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a chi iyo sa ja ndoꞌo neni sa, te jin saxiko ñaꞌa tee ka ndanuu ma, jiꞌin tee ka tatnuni nuu sutu ma, jiꞌin tee ka skuaꞌa tnuꞌu ni kaxtnuꞌu Moisés ma, te jin kaꞌni ñaꞌa de. Kovaa nuu uni kii ma, te ndateku sa ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 23 Sani te jiñaꞌa ya nuu ndaka de ma:
\p ―‍Nú na in kúni ja kondikin ñaꞌa i, máko saꞌa i sukan játna ini maa i ma, suꞌva kondikin vavaꞌa ñaꞌa i ndaka kivi, visi ndóꞌo néni i sukan ndóꞌo néni ñayii jiso krusi i ma te kuaꞌan i nuu kûu i ma.
\m
\v 24 Vaa ñayii kúni ja koo vaꞌa i ñuu ñayivi ya chi skenaa i anua i ma. Kovaa nú na in, visi na kûu i ñuu ñayivi ya ja kuechi ja káxtnuꞌu i tnuꞌu maa sa a chi ndaniꞌi taꞌvi i.
\m
\v 25 ¿Na nde jiniñuꞌu ja in ñayii, te konevaꞌa i ndaka ja iyo ñuu ñayivi a te skenaa i anua i ma?
\m
\v 26 Te nú nde ni na kukan‑nuu ja maa sa iyo jiꞌin ni te kukan‑nuu ni ja jini ni tnuꞌu ni kaxtnuꞌu sa a, neꞌun ñayii tiempu yaꞌa ja ndimaa ka saꞌa i ja uꞌvi ma te ka ndiso kuechi i ma, te jin konaꞌa ni ja saña ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a chi ndakukan‑nuu ñaꞌa sa kivi ndii sa jiꞌin jayiñuꞌu maa sa ma, jiꞌin jayiñuꞌu Yuva sa ma, jiꞌin jayiñuꞌu ndaka ángel ka jinukuechi nuu ya ma.
\m
\v 27 Ja ndaa káꞌan sa ja ka iyo jaku ni ja ka iyo ni yaꞌa ja masu jin kûu ni onde jin kuni ni sukan tatnuni Suꞌsi ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Ni kaxtnuꞌu Suꞌsi ma ja Saꞌya maa ya kúu Jesús ma
\rem La transfiguración de Jesús
\r (Mt 17:1‑13; Mr 9:2‑13)
\p
\v 28 Nuu una kii ja ni kaꞌan ya sukan ma, Jesús ma, ni jaꞌan ya in yuku, ja kakan‑taꞌvi ya nuu Suꞌsi ma, te ka ndikin ñaꞌa Pedro ma, jiꞌin Santiago ma, jiꞌin Juan ma.
\m
\v 29 Nani jikan‑taꞌvi ya ma, ni ndasama nuu ya ma, te saꞌma ya ma, ni ndukuijin kuijin i, te jándute i.
\m
\v 30 Te ni kenda koo uu tee ka ndatnuꞌu jiꞌin ya. Te Moisés ma jiꞌin Elías ma ka kuu de.
\m
\v 31 Te vivii yéꞌe niꞌni nuu ka iyo de jiꞌin ya ma, sukan kaa nuu iyo maa Suꞌsi ma. Te ka ndatnuꞌu de jiꞌin ya sukan ndoꞌo ya ñuu Jerusalén ma, jiꞌin sukan ndaa ya noꞌo ya andivi ma.
\m
\v 32 Visi Pedro ma jiꞌin tee ka ndikin tnaꞌa jiꞌin de ma, jin kusu xeen de ka kuni de, kovaa ni ka yo ndito de, te ni ka jini de jayiñuꞌu Jesús ma jiꞌin nduu tee ka iyo jiꞌin ya ma.
\m
\v 33 Nuu ni ka ndusiin tee yukan jiꞌin Jesús ma, Pedro ma, jiñaꞌa de:
\p ―‍Teskuaꞌa, ¡vaꞌa‑ni ja ka iyo sa yaꞌa! Jín saꞌa sa uni veꞌe ndaꞌa yutnu, in kuenda maa ni, te in‑ka kuenda Moisés ma, te in‑ka kuenda Elías ma ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p Kovaa Pedro ma, masu ni ndasaꞌa de kuenda nawa kúu ja káꞌan de ma.
\p
\v 34 Nani káꞌan de ma, te ni kenda in viko, ni nukun‑tuu i de. Te ja ka iyo de meꞌñu viko ma, ni ka yuꞌu xeen de.
\m
\v 35 Sani te onde neꞌun viko ma, te ni ka jinisoꞌo de ja saꞌa ni kaꞌan Suꞌsi ma:
\p ―‍Saꞌya sa kúu iya yaꞌa, iya ni kaji maa sa kúu ya: Te jin koninisoꞌo ni ja káꞌan ya a ―‍kúu ya káꞌan ya.
\p
\v 36 Te ora nuu ni ka jinisoꞌo de ja káꞌan ya ma, Jesús ma, ni kendoo maa in‑nka ya. Te neꞌun kivi yukan, tee ka ndikin ya ma, ñatuu ni ka kaꞌan de nuu ni‑in ñayii ja ni ka jini de ma.
\s1 Jesús ma, ni keneꞌe ya tachi ni yo saneé in suchi jaa, te ni nduvaꞌa i
\rem Jesús sana a un muchacho que tenía un espíritu impuro
\r (Mt 17:14‑21; Mr 9:14‑29)
\p
\v 37 Kivi xtnee ma nuu ni ka nu koo de yuku ma, kuaꞌa xeen ñayii ni ka ke koo ja jin ndatnaꞌa i jiꞌin Jesús ma.
\m
\v 38 Te neꞌun ñayii yukan iyo in tee, káyuꞌu de jiñaꞌa de:
\p ―‍Teskuaꞌa, jikan‑taꞌvi sa nuu ni ja kii ni te kuni ni sukan ndóꞌo saꞌya sa a, vaa kútoo sa i, te maa in maa tnuꞌu‑ni i nevaꞌa sa.
\m
\v 39 Te tachi ma, iyo naxe, te saꞌa i ja káyuꞌu neé káyuꞌu uun suchi a, te skiki ñaꞌa i, te jáa ti‑iñu yuꞌu i a. Te saꞌa ndevaꞌa i suchi a, te ñatuu kúni i ja xndoo i suchi a.
\m
\v 40 Ni ka jikan‑taꞌvi sa nuu tee ka ndikin tnaꞌa jiꞌin ni a, ja na jin keneꞌe de tachi ma, kovaa ñatuu ni kuu jin saꞌa de ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 41 Jesús ma, ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍¿Navaꞌa ñatuu ka kukanu ini ñaꞌa ni, te soꞌo xeen ka ndaa ni? ¿Na saa‑ka kii jiniñuꞌu ja koo sa jiꞌin ni? ¿Te na saa‑ka kii kanda sa ja sukan‑ni ka kuu ni a? Ki xsiaꞌa ni saꞌya ni a yaꞌa ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 42 Nuu ni kenda yatni suchi ma, te tachi ma, ni skana ñaꞌa i nuu ñuꞌú ma, te ni skiki tuku ñaꞌa i. Kovaa Jesús ma, ni ndonda ya nuu tachi ma, te ni xndoo i suchi ma. Te sukan te ni ndasavaꞌa ya i, te ni ndakuaꞌa ya i nuu yuva i ma.
\m
\v 43 Te ndaka ñayii ma, ni ka saꞌvi‑nka ini i ja ndaka kúu saꞌa Suꞌsi ma.
\s1 Chaꞌa kúu ja ku‑uu jichi ja ni kaxtnuꞌu Jesús ma ja jin kaꞌni i ya kovaa ndateku ya
\rem Jesús anuncia por segunda vez su muerte
\r (Mt 17:22‑23; Mr 9:30‑32)
\p Nani ka saꞌvi‑nka ini ndaka ñayii ma ja ni saꞌa Jesús ma, te jiñaꞌa ya tee ka ndikin ya ma:
\p
\v 44 ―‍Jin koninisoꞌo vaꞌa ni ja káꞌan sa a. Máko jin ndunaa ni. Vaa saña ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a chi jin ndaxsiaꞌa ñaꞌa i nuu ndaꞌa tee ka tatnuni ñuu ñayivi a ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 45 Kovaa ñatuu ni ka jakuꞌni ini de ja káꞌan ya ma, vaa Suꞌsi ma, ñatuu ni waꞌa ya tnuꞌu ja jin jakuꞌni‑ni ini de. Suni ka yuꞌu de ja jin ndakan‑tnuꞌu tuku de Jesús ma.
\s1 Ni kaxtnuꞌu Jesús ma na in ko kuu ja kanuu‑ka nuu Suꞌsi ma
\rem ¿Quién es el más importante?
\r (Mt 18:1‑5; Mr 9:33‑37)
\p
\v 46 Sani te tee ka ndikin ya ma, ni ka kejaꞌa de ka jikan‑tnuꞌu tnaꞌa de na nde de ko kuu tee kanuu‑ka.
\m
\v 47 Jesús ma, ja ni jinitnuni ya ja ka kaꞌan de ma, ni tnii ya ndaꞌa in suchi luluu, te ni jani ya i xiñi ya ma,
\m
\v 48 te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Nú na in kuan‑taꞌvi suchi luluu yaꞌa ja maa sa ma, te jan‑taꞌvi ñaꞌa i maa sa. Te nú na in jan‑taꞌvi ñaꞌa maa sa a, te jan‑taꞌvi i iya ni tetniñu ñaꞌa ma. Chukan kúu ja nú nde ni jani ini ja masu in ñayii kanuu‑ka kúu ni sana ndaka‑ka ni a, te suu ni ko kuu tee kanuu‑ka nuu Suꞌsi ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Ni kaꞌan Jesús ma ja ñayii ñatuu ndákiti ini nuu o ma chi kétnaꞌa ini i jiꞌin o
\rem El que no está contra nosotros, está a nuestro favor
\r (Mr 9:38‑40)
\p
\v 49 Juan ma, jiñaꞌa de:
\p ―‍Teskuaꞌa, ni ka jini sa in tee ja ndákuneꞌe ñaꞌa de maa ni, te ndónda de nuu tachi ma, te ka nde koo i, te ka nduvaꞌa ñayii ma. Te ni ka jaꞌnu ndee sa, te ka jiñaꞌa sa ja máko saꞌa‑ka de sukan, vaa masu tee ka ndikin tnaꞌa jiꞌin o a kúu de ―‍kúu Juan ma jiñaꞌa de.
\p
\v 50 Jesús ma, ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍Máko jin sunkani ni ja ma kaꞌan‑ka de, vaa nú na in ñatuu ndákiti ini nuu o a chi iyo i jiꞌin o ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Jesús ma, ndónda ya nuu Santiago ma jiꞌin Juan ma
\rem Jesús reprende a Santiago y a Juan
\p
\v 51 Nuu ve kuyatni ja kenda kivi ja noꞌo Jesús ma andivi ma, ûni ni jani ini ya ja kiꞌin ya ñuu Jerusalén ma.
\m
\v 52 Te ni tetniñu ya tee jin koxtnuu jin koo de ñuu Samaria ma, sukan‑vaꞌa jin nduku de ndenu koo ya ja kenda ya ma.
\m
\v 53 Kovaa ñayii ñuu Samaria ma, ñatuu ni ka kuni i ja jin kuan‑taꞌvi i ya, vaa ni ka jinitnuni i ja ichi ñuu Jerusalén ma kuaꞌan ya ma.
\m
\v 54 Nuu ni ka jini tee ka ndikin ya ma ja ñatuu ni ka jan‑taꞌvi i ya ma, te ka jiñaꞌa Santiago ma jiꞌin Juan ma:
\p ―‍Señor, ¿kúni ni ja jin tatnuni sa ja kuun ñuꞌu iꞌni andivi ma, te xnaa i ñayii yaꞌa? ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 55 Kovaa Jesús ma, ni ndakokuiñi ya, te ni ndonda ya nuu de.
\m
\v 56 Sani te kuan koo de jiꞌin ya in‑ka ñuu.
\s1 Ñayii ka kuni ja jin kondikin i Jesús ma
\rem Los que querían seguir a Jesús
\r (Mt 8:19‑22)
\p
\v 57 Nani kuan koo de jiꞌin ya ichi ma, te in tee, jiñaꞌa de Jesús ma:
\p ―‍Señor, kúni sa ja kondikin ñaꞌa sa ndevaꞌa‑ni ndenu kiꞌin maa ni ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 58 Jesús ma, ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍Ñukuii ma, ka iyo yavi ti, te lasaa ma, ka iyo taka ti, kovaa saña ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a, ñatuu ndenu iyo nuu ndatatu sa ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 59 Jesús ma, jiñaꞌa ya in‑ka de:
\p ―‍Kondikin ñaꞌa ni ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p Kovaa ni ndakoneꞌe de:
\p ―‍Señor, kachi ni, te xinañuꞌu chuꞌu sa yuva sa ma, sana kondikin ñaꞌa sa ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 60 Jesús ma, ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍Xndoo ni ñayii ñatuu ka kachi ja saꞌa Suꞌsi ma ja jin koteku i ma, te jín chuꞌu i ñayii ni ka jiꞌi ma. Te ndijin, kuáꞌan ni, te kaxtnuꞌu ni sukan tatnuni Suꞌsi ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 61 In‑ka tuku de jiñaꞌa nuu ya saꞌa:
\p ―‍Señor, kúni sa ja kondikin ñaꞌa sa, kovaa xinañuꞌu, kachi ni, te kiꞌin sa jin nu kuan‑taꞌvi sa nuu ñayii veꞌe sa ma ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 62 Te Jesús ma, ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍Nú na in tníi ndaꞌa arado i ma, masu kuu ndakonenuu yata i, vaa ñayii jani uu jani uni‑ni ini i ma, masu kuu i koo i jiꞌin Suꞌsi ma nuu tatnuni ya ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\c 10
\s1 Jesús ma, ni tetniñu ya uni xiko uxi uu (72) tee ja jin kaxtnuꞌu de sukan tatnuni Suꞌsi ma
\rem Jesús envía a los setenta y dos
\p
\v 1 Ja ni jinu sukan ma, Iya Tátnuni ma, ni kaji ya uni xiko uxi uu‑ka (72) tee, te ni tetniñu ya ndi‑uu ndi‑uu de ja jin koxtnuu de jin koo de nuu ndaka ñayii ñuu nuu kiꞌin ya ma.
\m
\v 2 Te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Ja ndaa kúu ja ka iyo kuaꞌa xeen ñayii ja jin ndaxtutu o sukan‑vaꞌa jin ndaniꞌi taꞌvi i, kovaa ñayii jin kaxtnuꞌu tnuꞌu vii tnuꞌu vaꞌa Suꞌsi a nuu ñayii yukan, masu kuaꞌa i ka kuu. Chukan kúu ja jin kakan‑taꞌvi ni nuu Iya Tátnuni ma, sukan‑vaꞌa tétniñu ya ñayii jin satniñu ja jin kaxtnuꞌu i tnuꞌu ya ma nuu ñayii ma.
\m
\v 3 Kuán koo ni. Te jin konaꞌa ni ja saña tétniñu ñaꞌa, te sukan ka iyo ndikachi ma neꞌun ndivaꞌu ma, sukan jin koo ni neꞌun ñayii ñuu ñayivi a.
\m
\v 4 Má jin kindaꞌa ni bolsa, ni a nuu ñuꞌu xuꞌun ni, ni a ndijan ni, te má jin kuiñi ni ichi ma ja jin kuaꞌa ni nchuxi ni‑in ñayii ma.
\m
\v 5 Nú ni ka kenda koo ni in veꞌe, xinañuꞌu jin kuaꞌa ni nchuxi, te jin kuñaꞌa ni: “Ja vaꞌa jín ko kuu ñayii ka iyo veꞌe yaꞌa.”
\m
\v 6 Te nú yukan ka iyo ñayii inuvaꞌa ini, te jin koo vaꞌa i, kovaa nú ñatuu inuvaꞌa ini i, te masu ko kuu sukan.
\m
\v 7 Jin kendoo ni maa veꞌe yukan, te má jin saxiko ni te jin kaa ni ndevaꞌa‑ni nawa jin taa i ma, vaa ñayii satniñu ma, iyo i ja keꞌen yaꞌvi i. Má jin koo ni ndi‑veꞌe ndi‑veꞌe.
\m
\v 8 Nú ni ka kenda koo ni in ñuu nuu jin kuan‑taꞌvi ñaꞌa i ma, te jin kaa ni ndevaꞌa‑ni nawa jin taa i ma.
\m
\v 9 Te jin kakan‑taꞌvi ni nuu Suꞌsi ma, te jin nduvaꞌa ñayii ka kuꞌu ka iyo yukan, te jin kuñaꞌa ni: “Jâ ni kenda ja tátnuni maa Suꞌsi ma nuu ñayii ñuu yaꞌa.”
\m
\v 10 Kovaa nuna kenda koo ni in ñuu nuu ma jin kuan‑taꞌvi ñaꞌa i ma, te jin nde koo ni ichi ma, te jin kuñaꞌa ni:
\m
\v 11 “¡Onde ñuyaka ñuu ni a ja ni ka tnii jaꞌa sa a, jin skoyo sa, vaa saña chi jâ ni ka kaꞌan sa tnuꞌu Suꞌsi ma, te jin ko kuu kuechi maa ni! Kovaa jin konaꞌa ni ja kivi nukoo Suꞌsi ma ja tatnuni ya ma jâ iyo yatni.”
\m
\v 12 Te káꞌan sa ja kivi yukan chi kaꞌvi‑ka jin ndoꞌo jin neni ñayii ñuu yukan sana ñayii ñuu Sodoma ma jiꞌin Gomorra ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Sukan jin ndoꞌo ñayii ñuu ñatuu ni ka ndakani, ni ka ndakaꞌvi ini i nuu Suꞌsi ma
\rem Ayes sobre las ciudades impenitentes
\r (Mt 11:20‑24)
\p
\v 13 Sani te káꞌan tuku ya:
\p ―‍¡Ndaꞌvi ni, ñayii ñuu Corazín! ¡Ndaꞌvi ni, ñayii ñuu Betsaida! Vaa nute ñuu Tiro ma jiꞌin ñuu Sidón ma ni ka iyo milagru tnaꞌa ja ni ka iyo nuu ni a, onde ndende kii ma jâ ni ka ndakani, ni ka ndakaꞌvi ini i, te jin ndakokuiñi i, te jin ndandikin i Suꞌsi iya téku ma, te jin nukoneꞌnu i saꞌma tindayi, te jin kunukoo i nuu yaa nuu ñuꞌu i ma, ja ka kaxtnuꞌu i sukan ka ndakani ka ndakaꞌvi ini i ja uꞌvi ka saꞌa i ma.
\m
\v 14 Kovaa ndijin, kivi ndakan Suꞌsi ma kuenda ma, te kaꞌvi‑ka xndoꞌo xneni ñaꞌa ya sana ñayii ñuu Tiro ma jiꞌin ñuu Sidón ma.
\m
\v 15 Te ndijin, ñayii ñuu Capernaum ma, ¿ka jani ini ni ja ki ndoneꞌe ñaꞌa Suꞌsi ma te jin nu koo ni onde andivi ma? ¡Ñaꞌa chi onde nuu kunu‑ka ma skee ñaꞌa ya! ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 16 Te jiñaꞌa ya nuu tee ka ndikin ya ma:
\p ―‍Nú na in, na koninisoꞌo ñaꞌa i ndijin, kuenda tnuꞌu ja ninisoꞌo ñaꞌa i maa sa. Nú na in, saxiko ñaꞌa i ndijin, suni saxiko ñaꞌa i saña. Nú na in, saxiko ñaꞌa i saña, suni saxiko tna i iya ni tetniñu ñaꞌa ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Ni ka ndakokuiñi uni xiko uxi uu (72) tee ni tetniñu ya ma
\rem Regreso de los setenta y dos
\p
\v 17 Ni ka ndakokuiñi sii ini xeen uni xiko uxi uu (72) tee ni tetniñu Jesús ma, te ka jiñaꞌa de ya:
\p ―‍¡Señor, ni ka ndakuneꞌe sa ja nani maa ni a, te onde tachi ma, ni ka kundee sa ni ka ndeneꞌe sa i ini anua ñayii ma! ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de ya.
\p
\v 18 Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍Saa vi, vaa ni jini sa ja tachi ma, ni jinkava i andivi ma sukan kúu ora káni tajan ma.
\m
\v 19 Te jin konaꞌa ni ja maa sa ni taa tnuꞌu ndee tnuꞌu ndatnu ma, te jin kuiñu ni koo ma jiꞌin tisuꞌma ma, kovaa maa ni chi masu nawa jin ndoꞌo kuiti ni, vaa jin kundee ni nuu ndaka ja uꞌvi kúni tachi ma ja saꞌa ñaꞌa i ma.
\m
\v 20 Kovaa máko jin kutachi ni ja ni ka kundee ni nuu tachi ma, suꞌva jin kutachi ni ja jâ ni ka jakoxtnee ja ka nani ni a nuu tutu Suꞌsi ma andivi ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Jesús ma, ni kutachi ya
\rem Jesús se alegra
\r (Mt 11:25‑27; 13:16‑17)
\p
\v 21 Te ora yukan Jesús ma, ni kutachi xeen ya ni saꞌa Xtumani Ndios ma, te saꞌa ni ndachiñuꞌu ya Yuva ya ma:
\p ―‍Ndáchiñuꞌu ñaꞌa sa, Yuva sa, iya tátnuni andivi a jiꞌin nuu ñuꞌú a, vaa ni kaxtnuꞌu ni nuu ñayii ka kuu sukan ka kuu suchi kuechi ma ja ka ndakunitnuni i ja ka jiniñuꞌu ñaꞌa i maa ni ma, ndaka ja ñatuu ni kaxtnuꞌu ni nuu ñayii ka jani ini ja ka jini‑ka i te ka jakuꞌni‑ka ini i ma te ñatuu ka ndanduku ñaꞌa i maa ni ma. Saa vi, Yuva sa, vaa sukan ni kuni maa ni ja ko kuu.
\p
\v 22 ’Yuva sa ma, ni taa ya ndaka. Ñatuu na in jini ñaꞌa ja kúu sa Saꞌya ya a, yika‑ni ja maa ya ja kúu ya Yuva sa ma. Ñatuu na in jini Yuva sa ma, yika‑ni ja maa sa ja kúu sa Saꞌya ya a, jiꞌin ñayii kúni sa ja kaxtnuꞌu sa na in kúu Yuva sa ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 23 Ni ndakonenuu ya nuu tee ka ndikin ya ma, te nuu maa‑ni de jiñaꞌa ya:
\p ―‍Ja vavaꞌa ka kuu ñayii ka ndeꞌya ja ka ndeꞌya ni a.
\m
\v 24 Vaa káꞌan sa ja kuaꞌa tee ni ka yo ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni yo waꞌa Suꞌsi ma, jiꞌin rey ma, ni ka yo kuni de ja jin kondeꞌya de ja ka ndeꞌya ni a, kovaa ñatuu ni ka jini de. Te ni ka yo kuni de ja jin koninisoꞌo de ja ka ninisoꞌo ni a, kovaa ñatuu ni ka jinisoꞌo de ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Ni kaꞌan Jesús ma in tnuꞌu vijin sukan jiniñuꞌu ja jin kutoo tnaꞌa o ma
\rem La parábola del buen samaritano
\p
\v 25 In tee skuaꞌa tnuꞌu ni kaxtnuꞌu Moisés ma, kúni de ja kototnuni de Jesús ma, te ni ndokuiñi de, te jiñaꞌa de:
\p ―‍Teskuaꞌa, ¿nawa kúu ja saꞌa sa, sukan‑vaꞌa koteku sa ni‑kani ni‑jika? ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 26 Jesús ma, ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍¿Nawa ndee nuu tutu ndee tnuꞌu ni tatnuni Suꞌsi ma? ¿Nawa káꞌan ja káꞌvi ni ma? ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 27 Te tee skuaꞌa tnuꞌu ni kaxtnuꞌu Moisés ma, ni ndakoneꞌe de:
\p ―‍“Ni‑yuꞌu ni‑ini o kutoo o Suꞌsi ma, jiꞌin ndaka tuꞌu tnuꞌu ndee tnuꞌu ndatnu o a, jiꞌin ndaka ja jani ini o a, te kutoo o in‑ka ñayii ma sukan kútoo o maa o ma” ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 28 Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍Vaꞌa‑ni ni ndakoneꞌe ni. Saꞌa ni sukan, sukan‑vaꞌa koteku ni ni‑kani ni‑jika ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 29 Kovaa tee skuaꞌa tnuꞌu ni kaxtnuꞌu Moisés ma, saꞌa de tnuꞌu ja tee saꞌa ja vaꞌa kúu de, te jiñaꞌa de nuu Jesús ma:
\p ―‍¿Naxe saꞌa sa ja kuni sa ja kútoo sa ñayii ma? ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 30 Sani te ni kejaꞌa Jesús ma jiñaꞌa ya saꞌa:
\p ―‍In tee, ni kee de ñuu Jerusalén ma kuaꞌan de ichi ñuu Jericó ma, te ni ka tnii ñaꞌa kuiꞌna, te ni ka sakuiꞌna i ndatniñu de ma, te ni ka xtandee i onde saꞌma de ma, te ni ka kani i de. Sani te kuan koo i, te ni ka xndoo i de, kuenda ndiyi‑nka kúu de. \fig |GR-tlc067n.tif|span|||Sukan kutoo tnaꞌa o te kundaꞌvi ini tnaꞌa o|10:30\fig*
\m
\v 31 Sani te ni yaꞌa in sutu ichi yukan. Kovaa ja ni jini de tee ni tnakueꞌe ma, te ni saꞌa de tnuꞌu ja ñatuu ni jini de tee ma, te ni yaꞌa ndita de, kuaꞌan de.
\m
\v 32 Sani te ni yaꞌa tna in saꞌya tata Leví ma nuu kátuu tee yukan. Te nuu ni jini de ma, suni ni saꞌa de tnuꞌu ja ñatuu ni jini de tee ni tnakueꞌe ma, te ni yaꞌa ndita tna de, kuaꞌan de.
\m
\v 33 Kovaa in tee ñuu Samaria ma, kuaꞌan de ichi yukan. Ja ni jini de tee kátuu ma, ni kundaꞌvi ini de tee ma.
\m
\v 34 Te ni jan tuꞌva de tee ma, te ni ndakate de nuu ni tnakueꞌe tee ma jiꞌin aceite jiꞌin ndute uva, te ni chutuu de in saꞌma nuu ni tnakueꞌe tee ma. Sani te ni skaa de tee ma siki kiti kuaꞌan jiꞌin de ma, te ni jan xsiaꞌa de tee ma in veꞌe nuu ka ndatatu ñayii ma, te ni jito de tee ma.
\m
\v 35 Te kii xtnee ma, tee ñuu Samaria ma, ni tava de uu xuꞌun denario, te ni waꞌa de tee xi‑veꞌe ma, te jiñaꞌa de: “Ko koto ni tee yaꞌa, te ndaka ja kuatniñu ni ja kuu de ma ndataa maa sa kivi ndakokuiñi sa ma”, kúu de jiñaꞌa de.
\m
\v 36 Vaꞌa‑ni, ¿te naxe jani ini ni, ja ndinuni tee yaꞌa, nde de ni kutoo in‑ka ñayii ma, ja sukan ni ka saꞌa de jiꞌin tee ni ka saꞌa ndevaꞌa ñaꞌa kuiꞌna ma? ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 37 Te tee skuaꞌa tnuꞌu ni kaxtnuꞌu Moisés ma, ni ndakoneꞌe de:
\p ―‍Tee ni kundaꞌvi ini ñaꞌa ma ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p Sani te Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍Kuáꞌan ni, te saꞌa tna ni sukan ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Jesús ma, ni jaꞌan ya veꞌe María ma jiꞌin Marta ma
\rem Jesús en casa de Marta y María
\p
\v 38 Jesús ma, nuu kuaꞌan ya ichi ma jiꞌin tee ka ndikin ya ma, te ni kenda ya in ñuu luluu, te ñaꞌa nani Marta ma, ni kana ña Jesús ma veꞌe ña ma.
\m
\v 39 Marta ma, iyo in kuꞌu ña nani María. Ñaꞌa yukan, ni jinkoo ña nuu jaꞌa Jesús ma, sukan‑vaꞌa koninisoꞌo ña ja káꞌan ya ma.
\m
\v 40 Kovaa Marta ma, ndí ini xeen ña ndaka tniñu saꞌa ña ma, te ni jan tuꞌva ña Jesús ma, te jiñaꞌa ña:
\p ―‍Señor, ¿navaꞌa ñatuu jiñaꞌa ni kuꞌu sa a ja na chindee ñaꞌa ña, te vitna ja ndaka tniñu a ni xndoo ña nuu sa a? ―‍kúu ña jiñaꞌa ña.
\p
\v 41 Te ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍Marta, Marta, ndí ini xeen ni ndaka tniñu saꞌa ni a, te ndóꞌo néni ni.
\m
\v 42 Kovaa María a, ja jatanuu ña ja káꞌan sa a chi ja vaꞌa‑ka kúu, vaa ni kaji ña ja kanuu xeen‑ka ma, te ñatuu na in xtandiyo nuu ña ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\c 11
\s1 Ni kaxtnuꞌu Jesús ma sukan jin kakan‑taꞌvi o nuu Suꞌsi ma
\rem Jesús y la oración
\r (Mt 6:9‑15; 7:7‑11)
\p
\v 1 Sani te in‑ka kivi ma, te yikuu Jesús ma jikan‑taꞌvi ya. Te nuu ni jinu ma, te in tee ndikin ya ma, jiñaꞌa de:
\p ―‍Señor, kaxtnuꞌu ni naxe jin kakan‑taꞌvi sa nuu Suꞌsi ma, sukan ni kaxtnuꞌu Juan ma nuu tee ni ka yo ndikin maa Juan ma ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 2 Te ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍Ora jin kakan‑taꞌvi ni ma, te saꞌa jin kuñaꞌa ni:
\q1 Yuva sa ja iyo ni andivi a,
\q1 jayiñuꞌu kóo nuu maa ni a.
\q1 Ka kuni sa ja kenda kivi ja tatnuni ni ñuu ñayivi a,
\q1 te sukan ka saꞌa i ja kúu ini maa ni andivi a,
\q2 te saꞌa ni ja sukan jín saꞌa tna sa ñuu ñayivi a.
\q1
\v 3 Chindee ñaꞌa ni ja na koo ja jin kaa sa vitna,
\q1 te sukan saꞌa tna ni ndi‑kivi ndi‑kivi.
\q1
\v 4 Te sakanu ini ni ndaka kuechi sa nuu ni ma,
\q1 vaa saña chi sukan ka saꞌa tna sa,
\q2 vaa ka sakanu ini sa ñayii ka saꞌa ñaꞌa ja uꞌvi ma.
\q1 Te máko kuaꞌa ni tnuꞌu ja skaꞌan ñaꞌa tachi ma ja jin saꞌa sa ja uꞌvi ma,
\q1 suꞌva chindee ñaꞌa ni ja na jin kaku sa nuu ja uꞌvi ma.
\m ‍Saꞌa jin kakan‑taꞌvi ni ―kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 5 Sani te jiñaꞌa tuku Jesús ma:
\p ―‍Na ko kaꞌan o ja nde ni, te iyo in ñayii ka ketnaꞌa ini jiꞌin ni, te sava ñuu ma, te kiꞌin ni veꞌe i ma, te kuñaꞌa ni: “Ndijin, tanuu ni uni xtatila,
\m
\v 6 vaa in tee kétnaꞌa ini jiꞌin sa ma, ni kijaa de veꞌe sa ma, te jika vee de, te ñatuu nawa nevaꞌa sa ja kuaꞌa sa ja kaa de.”
\m
\v 7 Te ndakoneꞌe i onde ini veꞌe i ma: “Máko xtnaꞌa ñaꞌa ni. Jâ ndesi yeꞌe a, te jâ ka ndatatu ndaka sa jiꞌin saꞌya sa a. Masu kuu ndakoo sa ja taa sa”, kaꞌan i.
\m
\v 8 Te visi na ndakoo i ja taa i ma, kovaa masu kuechi ja kúu i in ñayii kétnaꞌa ini jiꞌin ni ma kúu chi kuechi ja jikan jikan ni nuu i ma, te chukan kúu ja ndakoo i ja taa i ndaka ja jiniñuꞌu ni ma.
\m
\v 9 Chukan kúu ja saña chi káꞌan sa ja jin kakan jin kakan ni nuu Suꞌsi ma, te maa ya chi taa ya. Jin nduku jin nduku ni, te saꞌa Suꞌsi ma ja jin niꞌi ni. Jin skajan jin skajan ni yeꞌe ma, te maa ya chi ndakune ya, te jin niꞌi ni ja ka jikan ni ma.
\m
\v 10 Vaa nú na in jikan chi niꞌi i. Te ñayii ndúku ma chi niꞌi i. Te ñayii skajan yeꞌe ma chi ndanune, te niꞌi i ja kúni i ma.
\p
\v 11 ’Nde ndijin ja kúu ni yuva in suchi luluu, te kakan i in xtatila, te ¿chiꞌi ni in yuu ndaꞌa i? Xi kakan i in tiaka, te ¿kuaꞌa ni in koo?
\m
\v 12 Xi kakan i in ndivi chuun, te ¿kuaꞌa ni in tisuꞌma?
\m
\v 13 Vaa nú ndijin ja masu inuvaꞌa ini ni ma, te ka jini ni jin kuaꞌa ni ja vaꞌa saꞌya ni ma, ¡nde‑ka tu ja Yuva o iya vaꞌa ini ma iya iyo onde andivi ma chi skutaꞌvi ñaꞌa ya Xtumani Ndios ma ndaka ñayii kakan Xtumani Ndios ma! ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Ñayii ñatuu ka kandija ja káxtnuꞌu Jesús ma, ka kaꞌan i ja tachi ma waꞌa tnuꞌu ndee tnuꞌu ndatnu ya ma
\rem Acusan a Jesús de recibir su poder del demonio
\r (Mt 12:22‑32; Mr 3:20‑27)
\p
\v 14 Jesús ma, ni tatnuni ya nuu in tachi ni ndasañiꞌi in tee ja na xndoo i de. Te nuu ni kee tachi ma, te tee ñiꞌi ma, ni kejaꞌa de káꞌan de. Te ñayii ma, ni ka saꞌvi‑nka ini i ja sukan ni kuu ma.
\m
\v 15 Kovaa jaku‑ka i ka kaꞌan:
\p ―‍Beelzebú suchi tátnuni nuu ndaka‑ka tachi ma ni waꞌa tee yaꞌa tnuꞌu ndee tnuꞌu ndatnu ja kéneꞌe de tachi ma ―‍ka kuu i ka kaꞌan i.
\p
\v 16 Jaku‑ka i, ja jin keꞌen‑suꞌva i ya ka kuni i, te ni ka jikan i ja saꞌa ya in milagru, sukan‑vaꞌa jin kuni i, te nú vee ndija ya andivi ma nuu iyo Suꞌsi ma.
\m
\v 17 Kovaa maa ya, jâ jini ya ja ka jani ini i ma, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Ka jini ni ja ndaka ñuu ñatuu ka ketnaꞌa ini ñayii ma chi jin xnaa i maa i. Te in veꞌe nuu ñatuu ka ketnaꞌa ini ñayii ka iyo ma, masu kuu jin koo kaꞌnu ndaka i.
\m
\v 18 Suni maa i kúu jiꞌin tachi ma. Vaa nú masu jin ketnaꞌa ini ndaka i ma, masu jin kundee i jin tatnuni i nuu ñayii ma. Chaꞌa kúu ja káꞌan sa, vaa ndijin chi ûni ka kaꞌan ni ja maa tachi Beelzebú ma, ni taa i tnuꞌu ndee tnuꞌu ndatnu ja kéneꞌe sa tachi ma.
\m
\v 19 Kovaa nú sukan, ¿te tee ka ndikin ñaꞌa ndijin a, na in waꞌa tnuꞌu ndee tnuꞌu ndatnu ja ka keneꞌe de tachi ma? Chukan kúu ja maa de ka kaxtnuꞌu ja ndijin, masu ka jini ni ja ka kaꞌan ni a.
\m
\v 20 Kovaa saña chi maa Suꞌsi ma ni taa tnuꞌu ndee tnuꞌu ndatnu ja kéneꞌe sa tachi ma. Te saꞌa, te jin kuni ni ja jâ ni kenda ja tátnuni Suꞌsi ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 21 Sani te saꞌa jiñaꞌa ya:
\p ―‍Nú in tee ndatnu xeen te ndiso xeen de, te jito de veꞌe kaꞌnu nevaꞌa de ma, te ndaka ja jani ini de ja kuenda maa de kúu ma, ka iyo vaꞌa i, jani ini de.
\m
\v 22 Kovaa nuna kenda in‑ka tee ndatnu xeen‑ka, te kundee de xtandee de ja xeen kukanu ini tee ma, te ndakeꞌen de ndaka ja ni sakuiꞌna tee ma, te ndakuaꞌa de nuu tnaꞌa de ma. Sukan saꞌa sa ja ni kenda sa a, vaa maa sa ndaxtandee ndiꞌi ja ni sakuiꞌna tachi ma.
\p
\v 23 ’Chukan kúu ja nú na in ñatuu iyo jiꞌin sa chi ñatuu kúnimani i nuu sa. Te nú na in ñatuu ndáxtutu jiꞌin sa, te suꞌva jatenuu i.
\s1 Sukan saꞌa tachi ma nuna ndakokuiñi i ini anua ñayii nuu ni kee i ma
\rem El espíritu impuro que regresa
\r (Mt 12:43‑45)
\p
\v 24 ’Kovaa ñayii kándija ñaꞌa te kúkanu ini ñaꞌa i maa sa ma, chi tachi ni yo ñunee ini anua i ma chi kée i, te kuaꞌan vee i nuu yichi ma kúu i, te ndánduku i ndenu ndatatu i. Kovaa nú ñatuu níꞌi i ma, te jani ini i: “Ndákokuiñi o veꞌe nuu ni kee o ma.”
\m
\v 25 Te nú ni ndenda i, te ni ndaniꞌi i ini anua ñayii ma ja sukan kaa in veꞌe nuu jâ ni ndaxtaa jâ ni nduvivii, sukan kaa, kovaa nune, vaa ñatuu ndí ini i ja saꞌa i sukan kúni Suꞌsi ma.
\m
\v 26 Sani te tachi ma, kiꞌin i jin nu xtutu i uja‑ka tachi kaꞌvi‑ka ka saꞌa i sana maa i ma, te jin ndivi koo tutu ndaka i ja jin koo i ini anua ñayii yukan, te suꞌva kaꞌvi‑ka nduu ñayii yukan sana sukan ni yo kuu i onde xinañuꞌu ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Ni kaꞌan Jesús ma nde ñayii jin koo sii ini xeen
\rem La felicidad verdadera
\p
\v 27 Nani káꞌan Jesús ma sukan, in ñaꞌa ni kayuꞌu neꞌun ñayii ma:
\p ―‍¡Ja vavaꞌa kúu ñaꞌa ja ni ñunee ni chii ña ma te ni skaxi ñaꞌa ña ma! ―‍kúu ña jiñaꞌa ña.
\p
\v 28 Te ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍¡Ja vavaꞌa‑ka ka kuu ñayii ka ninisoꞌo ja káꞌan Suꞌsi ma te ka kandija i ma! ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Ñayii masu ka saꞌa ja vaꞌa ma, ni ka jikan i in milagru nuu Jesús ma
\rem La gente mala pide una señal milagrosa
\r (Mt 12:38‑42; Mr 8:12)
\p
\v 29 Te ve kukuaꞌa‑ka ñayii ka ndututu xiñi Jesús ma, te ni kejaꞌa ya káꞌan ya:
\p ―‍Ñayii tiempu yaꞌa, masu ka saꞌa i ja vaꞌa. Ka jikan i in milagru, kovaa masu kuaꞌa Suꞌsi ma milagru ka jikan i ma, yika‑ni ja milagru ni saꞌa ya jiꞌin Jonás ma.
\m
\v 30 Vaa sukan ni saꞌa Suꞌsi ma milagru jiꞌin Jonás ma nuu ñayii ñuu Nínive ma, te sukan saꞌa tna ya jiꞌin saña ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a, te jin kuni ñayii tiempu yaꞌa.
\m
\v 31 Te kivi ndakan Suꞌsi ma kuenda ma, te ñaꞌa ni yo kuu reina ni yo tatnuni in ñuu jika ichi nuu vee ma, ndokuiñi ña nuu ñayii tiempu yaꞌa, te ndaxtekuechi ña i. Vaa ñaꞌa yaꞌa chi jika xen‑xeen onde nuu ni kee ña ni kii ña ma, sukan‑vaꞌa koninisoꞌo ña tnuꞌu ndichi ni yo kaꞌan Salomón ma te saꞌa ña ja vaꞌa ma. Te vitna chi yaꞌa iyo iya kanuu‑ka sana tee kúu Salomón ma, te masu na in ndí ini ja koninisoꞌo i ja káꞌan ya a.
\m
\v 32 Suni maa i ko kuu jiꞌin ñayii ñuu Nínive ma. Jin ndokuiñi i kivi ndakan ya kuenda nuu ñayii tiempu yaꞌa, te jin ndaxtekuechi i ñayii tiempu yaꞌa, chi vaa kivi ni kaxtnuꞌu Jonás ma tnuꞌu Suꞌsi ma, ni ka ndakani, ni ka ndakaꞌvi ini i, te ni ka ndakokuiñi i, te ni ka ndandikin i Suꞌsi iya téku ma, nuu ni ka jinisoꞌo i ja ni kaxtnuꞌu Jonás ma. Te vitna chi yaꞌa iyo iya kanuu‑ka sana Jonás ma, kovaa masu na in ndí ini ja koninisoꞌo i ja káꞌan ya a ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Sukan kúu ñuꞌu ndúꞌva ja xtnuu i nuu o ma, kúu nduchinuu o a nuu yikikuñu o a
\rem La lámpara del cuerpo
\r (Mt 5:15; 6:22‑23)
\p
\v 33 Sani te jiñaꞌa tna ya:
\p ―‍Ñatuu na in xnduꞌva in ja ndúꞌva ñuꞌu te chinee i in nuu yiyuꞌu, ni a chii kajoo ma. Suꞌva sónee i in nuu sukun, sukan‑vaꞌa nú na in na kivi veꞌe ma, te kotnuu nuu i.
\m
\v 34 Nduchinuu ni a, sukan kúu in ja ndúꞌva ñuꞌu ja xtnuu i nuu o ma ka kuu i neꞌun yikikuñu ni a. Nú nduchinuu ni ma, ja vaꞌa ka kuu i, te ni‑kaꞌnu yikikuñu ni ma kotnuu, te masu nawa ko kuyuꞌu. Kovaa nú nduchinuu ni ma, ja uꞌvi ka kuu i, te ni‑kaꞌnu yikikuñu ni ma, iyo nuu nee ma.
\m
\v 35 Konee ni cuidado ja máko ndaꞌva ñuꞌu tnuu nuu ni a. Nú ñaꞌa, te koo ni nuu nee ma.
\m
\v 36 Vaa nú ni‑kaꞌnu yikikuñu ni a tnuu ñuꞌu ma, chi kondeꞌya kaji kaji ni ndaka ja iyo ja kúu ma, vaa ni a vala‑ka ja nee ma iyo nuu ni a ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Ni kaꞌan Jesús ma ja tee ka kuu fariseo ma jiꞌin tee ka skuaꞌa tnuꞌu ni kaxtnuꞌu Moisés ma, ñatuu ka saꞌa ndaa ka saꞌa ndija de
\rem Jesús acusa a los fariseos y a los maestros de la ley
\r (Mt 23:1‑36; Mr 12:38‑40; Lc 20:45‑47)
\p
\v 37 Nuu ni jinu ni kaꞌan Jesús ma, in tee kúu fariseo ma, ni kana de Jesús ma ja kaa ya xita jiꞌin de veꞌe de ma. Te Jesús ma, ni kivi ya, te ni jinkoo ya nuu mesa ma.
\m
\v 38 Te tee kúu fariseo ma, ni saꞌvi‑nka ini de ja ni jini de ja ñatuu ni saꞌa ya sukan ka saꞌa de ja ka ndandaꞌa de ma, vaa sukan ka saꞌa ñayii judío ma xinañuꞌu‑ka sana ka jaa i xita ma.
\m
\v 39 Kovaa Iya Tátnuni ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍Ndijin tee ka kuu fariseo, ka ndasavii ni yika vasu ni ma, jiꞌin koꞌo ni ma. Kovaa ichi ini anua ni a chi ka ñuꞌu chitu ja uꞌvi, vaa ndimaa ka sakuiꞌna ni.
\m
\v 40 ¡Ni masu ka ndasaꞌa ni kuenda ja ka saꞌa ni a! ¿Ñatuu ka jini ni ja iya ni saꞌa yikikuñu ni a, ni saꞌa tna ya ini anua ni a?
\m
\v 41 Jin ndakuaꞌa ni ja ka nevaꞌa ni a nuu ñayii ndaꞌvi ma, te ni‑kaꞌnu ni jin nduvii.
\p
\v 42 ’¡Ndaꞌvi maa ni, ndijin, tee ka kuu fariseo! Ka sasiin ni minu xtila ma, jiꞌin ruda ma, jiꞌin ndaka yuku kuii ma, ja jin ndakuaꞌa ni diezmo ni ma nuu Suꞌsi ma, sukan káꞌan tutu ndee tnuꞌu Suꞌsi ma. Te ñatuu ka sanuu ni ja jin saꞌa ni ja vaꞌa ma, ni a jin kutoo ni Suꞌsi ma. Te vitna ja ndaka chaꞌa jiniñuꞌu ja jin saꞌa ni, te suni jin saꞌa ni ndaka tnaꞌa ja ka saꞌa ni a.
\p
\v 43 ’¡Ndaꞌvi maa ni, tee ka kuu fariseo!, ja ka kuni ni ja jin kunukoo ni onde nuu ka ndanuu‑ka ini veñuꞌu lilikin ma, te ka kuni ni ja jin koo respetu ñayii ma nuu ni te jin taa i nchuxi ichi ma.
\p
\v 44 ’¡Ndaꞌvi ndaka ni! Sukan ka kuu nuu ka yinee ndiyi ma ja vivii ka naꞌa i ichi keꞌe ma, kovaa ichi ini i ma nanimaa ja kini ja tneꞌe ka ñuꞌu, te sukan ka kuu ni. Vaa vivii ka kaꞌan ni, te ka kandija ñayii ma, vaa ñatuu ka jini i naxe ka kuu ni ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 45 Te ni ndakoneꞌe in tee skuaꞌa tnuꞌu ni kaxtnuꞌu Moisés ma:
\p ―‍Teskuaꞌa, ja káꞌan ni sukan, suni káꞌan ni ja jin kuu tna sa, te ñatuu ka jatna ini sa ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 46 Kovaa Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍¡Ndaꞌvi tna ndijin, tee ka skuaꞌa tnuꞌu ni kaxtnuꞌu Moisés ma! Vaa ka skuiso ni ñayii a ja ma jin kundee i jin saꞌa i ma. Kovaa maa ni, ni a in xnindaꞌa ni a masu ka skanda ni ja jin chindee ni i.
\p
\v 47 ’¡Ndaꞌvi ni!, ja ka saꞌa ni nuu ka yinee tee ni ka yo ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni yo waꞌa Suꞌsi ma, tee ni ka jaꞌni tnaꞌa ni ñayii janaꞌa ma.
\m
\v 48 Ja ka saꞌa ni a, te jakuꞌni ini sa ja inuu‑ni ka ketnaꞌa ini ni jiꞌin tnaꞌa ni ñayii janaꞌa ma. Vaa ni ka jaꞌni i tee ma, te ndijin, ka saꞌa ni nuu ka yinee de ma.
\p
\v 49 ’Ndaa ndaa‑ni ni kaꞌan tnuꞌu ndichi Suꞌsi ma ja káꞌan saꞌa ma: “Tetniñu o tee jin ndakaxtnuꞌu tnuꞌu maa o a nuu ñayii ma, te tetniñu o in‑ka jichi apóstol, te jaku de jin kaꞌni i, te jaku de jin sondikin i.” Saꞌa ni kaꞌan tnuꞌu ndichi Suꞌsi ma.
\m
\v 50 Te nuu ndijin ja ka iyo ni tiempu yaꞌa ndakan Suꞌsi ma kuenda niñi tee ni ka yo ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni yo waꞌa Suꞌsi ma, tee ni ka jaꞌni i ma, onde kii ni kejaꞌa ñuu ñayivi a,
\m
\v 51 onde niñi Abel ma te onde niñi Zacarías ma, tee ni ka jaꞌni i meꞌñu altar ma jiꞌin veñuꞌu kaꞌnu ma. Ja ndaa káꞌan sa ja Suꞌsi ma, ndakan ya kuenda nuu ñayii ka iyo vitna ja ni ka jiꞌi tee yukan.
\p
\v 52 ’¡Ndaꞌvi maa ni, tee ka skuaꞌa tnuꞌu ni kaxtnuꞌu Moisés ma, ja ka saꞌa ni tnuꞌu ja ka jini‑ka ni sana ndaka‑ka ñayii ma! Kovaa ñatuu ni ka kutuꞌva vaꞌa maa ni tnuꞌu Suꞌsi ma, te ñayii ka kuni ja jin kutuꞌva i tnuꞌu Suꞌsi ma chi ñatuu ni ka yo waꞌa ni tnuꞌu ja jin kutuꞌva i ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 53 Nuu ni jiñaꞌa Jesús ma sukan, te tee ka skuaꞌa tnuꞌu ni kaxtnuꞌu Moisés ma, jiꞌin tee ka kuu fariseo ma, ni ka ndakiti xeen ini de, te ni ka kejaꞌa de kuaꞌa ja ka jikan‑tnuꞌu de ya, te ka xtnaꞌa de ya.
\m
\v 54 Ka nduku de naxe jin niꞌi ichi de ja jin xtekuechi de ya tnaꞌa ja káꞌan ya ma.
\c 12
\s1 Jesús ma, ni kaxtnuꞌu ya siki ja káꞌan o ma te ñatuu saꞌa o ma
\rem Jesús enseña sobre la hipocresía
\r (Mt 10:26‑27)
\p
\v 1 Sani te ni ka ndututu kuaꞌa mil ñayii, vaa ûni kuaꞌa xeen i kúu ma, te ka jexniꞌni tnaꞌa ndi‑in ndi‑in i. Jesús ma, ni kejaꞌa ya káꞌan ya nuu tee ka ndikin ya ma:
\p ―‍Jin ko koto vaꞌa ni maa ni nuu levadura tee ka kuu fariseo ma. Másu ko jin kuikin ni xiko de ma, chi vaa ka kaꞌan de ja ka jini de ja vaꞌa ma te masu ka saꞌa de ma.
\m
\v 2 Vaa ñatuu ni‑in ja iyo yuꞌu ma ja ma ndatuu i. Ñatuu ni‑in ja yinee yuꞌu ma ja ma jin kuni o.
\m
\v 3 Chukan kúu ja ndaka nawa jin kaꞌan yuꞌu ni ma, visi ka jani ini ni ja masu na in jini, kovaa ndijin ndandaa konaꞌa kuenda kuu nduu ma, te ja ni ka kaꞌan yuꞌu ni ichi ini veꞌe ma chi jin kayuꞌu i onde xini veꞌe ma.
\s1 Na in jin koyuꞌu o
\rem A quién se debe tener miedo
\r (Mt 10:28‑31)
\p
\v 4 ’Ndijin ñayii ka ketnaꞌa ini jiꞌin sa a, ja káꞌan sa kúu ja má jin koyuꞌu ni ñayii ka kuni ja jin kaꞌni ñaꞌa i ma. Vaa jinu, te masu nawa kuu jin saꞌa‑ka i.
\m
\v 5 Káꞌan sa na in jin koyuꞌu ni a: Jin koyuꞌu ni iya kuu chunee ñaꞌa nuu andeya ma kivi jin kûu ni ma, nú ma jin kandija ni sukan káꞌan ya ma. Saa vi, ¡jin koyuꞌu ni iya yukan!
\p
\v 6 ’¿Masu ka kuyaꞌvi uꞌun lasaa ja uu xuꞌun lilikin? Kovaa Suꞌsi ma, masu ndunaa ya ni‑in ti.
\m
\v 7 Te ja jin kuu maa ni, onde ixi xini ni a naꞌa ya na saa kúu. Chukan kúu ja masu jin koyuꞌu ni chi ndijin chi ka ndee yaꞌvi xeen‑ka ni sana in lasaa ma.
\s1 Máko jin ndakukan‑nuu o ja ka ndikin o Jesucristo ma
\rem Los que reconocen a Jesucristo delante de los hombres
\r (Mt 10:32‑33; 12:32; 10:19‑20)
\p
\v 8 ’Ja káꞌan sa kúu ja, ndevaꞌa‑ni na in na kaꞌan nuu ñayii ma ja ndikin ñaꞌa i maa sa, suni saña ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a, ndakaꞌan sa nuu ángel Suꞌsi ma ja iyo sa jiꞌin i.
\m
\v 9 Kovaa ndevaꞌa‑ni na in na kaꞌan nuu ñayii ma ja masu ndikin ñaꞌa i ma, suni ndakaꞌan sa nuu ángel Suꞌsi ma ja masu iyo sa jiꞌin i.
\m
\v 10 Suꞌsi ma, sakanu ini ya nuu ñayii ka kaꞌan ndevaꞌa siki sa ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a, kovaa masu sakanu ini ya ñayii ka kaꞌan ndevaꞌa ja kuu Xtumani Ndios ma.
\m
\v 11 Ndijin ja ka ndikin ñaꞌa ni maa sa a, nuna jin koo i jin xsiaꞌa ñaꞌa i ini veñuꞌu lilikin ma, xi nuu tee ka jaꞌnde tniñu ma, xi nuu tee ka netniñu ma, máko jin ko ndi ini ni nawa jin saꞌa jin kuu ni, xi nawa jin kaꞌan jin kachi ni.
\m
\v 12 Vaa maa Xtumani Ndios ma kaxtnuꞌu naxe jin kaꞌan ni ora yukan ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Yika iyo ja ko ndiyo ini o ja kuaꞌa ja konevaꞌa o ma
\rem El peligro de las riquezas
\p
\v 13 Iyo in tee neꞌun ñayii ma, jiñaꞌa de Jesús ma:
\p ―‍Teskuaꞌa, kuñaꞌa ni ñani sa ma, te ndakaꞌnde de ja ni xndoo yuva sa ma ja jin kutaꞌvi sa ma ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 14 Jesús ma, ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍Ndijin, ¿na in káꞌan ja saña kúu in tee jaꞌnde tniñu, xi in tee jaꞌnde ñuꞌú? ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 15 Suni jiñaꞌa tna ya:
\p ―‍Jin kani vaꞌa ini ni nasa yukan, te jin ndiyo xeen ini ni ja jin konevaꞌa ni kuaꞌa xeen ndatniñu, vaa masu ja konevaꞌa kuaꞌa o ndatniñu ma, te saꞌa i ja ndaniꞌi taꞌvi o ja koteku o ni‑kani ni‑jika chi ñaꞌa ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 16 Sani te ni kaꞌan ya in tnuꞌu vijin:
\p ―‍Iyo in tee xiku, te itu de ma, ni kuu xeen ndaka ja ni chiꞌi de ma.
\m
\v 17 Te tee xiku ma, ni kejaꞌa de jani ini de: “¿Nawa saꞌa o? Masu ndenu tnaa‑ka o ndaka ja ni niꞌi o a.”
\m
\v 18 Te kaꞌán de: “Jâ jini o naxe saꞌa o. Ndákana o ndaka yaka nuu ka ñuꞌu triu o a, te ndásaꞌa o ja naꞌnu‑ka, sukan‑vaꞌa tavaꞌa o ndaka ja nevaꞌa o a jiꞌin ja ni niꞌi‑ka o a.
\m
\v 19 Sani te kaꞌan o: Nevaꞌa o kuaꞌa xeen ndatniñu ni tavaꞌa o a, jâ kanda i kuaꞌa xeen kuiya. Ndátatu o, káa o, kóꞌo o, kóo sii ini o”, kúu de káꞌan de.
\m
\v 20 Kovaa Suꞌsi ma, jiñaꞌa ya: “Ñatuu jani vaꞌa ini ni ja jani ini ni sukan. Vaa jakuaa vitna, te kûu ni, te ja ni tavaꞌa ni a, ¿na in xi‑kuenda ko kuu?”
\m
\v 21 Sukan kúu ndaka ñayii xtutu kuaꞌa i ja konevaꞌa i ma, kovaa kúndaꞌvi i nuu Suꞌsi ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Iyo Yuva o Suꞌsi ma ja jito ñaꞌa ya
\rem Dios cuida a sus hijos
\r (Mt 6.25‑34)
\p
\v 22 Ni jinu, te jiñaꞌa Jesús ma nuu tee ka ndikin ya ma:
\p ―‍Saꞌa‑ni káꞌan sa: Máko jin ko ndi ini ni nawa jin kaa ni ja jin koteku ni, ni a nawa jin kondii jin konama ni.
\m
\v 23 Ka jini ni ja maa Suꞌsi ma ni saꞌa ja ka teku ni a, te kuu saꞌa ya ja jin niꞌi ni ja jin kaa ni ma. Te ka jini ni ja maa Suꞌsi ma ni saꞌa yikikuñu ni a, te kuu saꞌa ya ja jin niꞌi ni ja jin kondii jin konama ni.
\m
\v 24 Jin kondeꞌya ni lakaka ma, ja masu ka chiꞌi ti itu, ni a jin ndaxtutu ti nawa jin kaa ti, ni a jin ko ndi ini ti ja jin tavaꞌa ti in nuu yaka. Kovaa Suꞌsi ma chi waꞌa ya ja jin kaa ti. ¡Nde‑ka tu ka kuu ndijin chi ko ndi ini Suꞌsi ma ja jin kaa ni, vaa ka ndanuu‑ka ni sana lasaa ma!
\m
\v 25 Te visi na jin ko ndi ini xeen ni, masu kuu jin saꞌa ni ja jin kuaꞌnu‑ka ni nú jâ ni ka jaꞌnu ni sukan‑ni kúni maa Suꞌsi ma.
\m
\v 26 Te chukan kúu ja, nú masu kuu jin saꞌa ni ni‑in ja luluu‑ka ma, ¿navaꞌa ka ndi ini ni ndaka ja naꞌnu‑ka ma?
\p
\v 27 ’Jin kondeꞌya ni naxe ka jaꞌnu ita a. Ni masu ka satniñu i, ni masu ka keneꞌe i yuꞌva ja jin kuu saꞌma i ma. Kovaa káꞌan sa ja ni a rey Salomón ma, ja ndaka ja vaꞌa ni yo nevaꞌa de ma, masu ni yo neꞌnu de sukan vivii ka ndaa ita a.
\m
\v 28 Vaa Suꞌsi ma, saꞌa ya ja vivii ka ndaa ita ja ka iyo ichi yuku ma, kovaa in‑ka kii ma, te jin kayu i nuu ñuꞌu ma‑ni. ¡Te nú sukan vivii jito ya ita ma, naka tu ndijin, suni vivii skondii skonama ñaꞌa ya! ¿Navaꞌa vala‑ni ka kukanu ini ni ya?
\m
\v 29 Te chukan kúu ja má jin ko ndi ini ni te jin ko kuxii ini ni ja ma jin niꞌi ni nawa jin kaa ni nawa jin koꞌo ni.
\m
\v 30 Vaa ndaka chaꞌa ka ndi ini ñayii ñuu ñayivi a. Kovaa ndijin, ka nevaꞌa ni in Yuva o ja jini ya nawa ka jiniñuꞌu ni a.
\m
\v 31 Ndijin, jin ndanduku ni xinañuꞌu kuiti‑ka sukan tátnuni Suꞌsi ma ja jin saꞌa ni ma, te ndaka chaꞌa, te kenda koo kuee‑ka ndi‑tnaꞌa ka jiniñuꞌu ni ma.
\s1 Jín saꞌa o ja vaꞌa ja ndaa vaa chukan chi masu ja naa kúu
\rem Riqueza en el cielo
\r (Mt 6:19‑21)
\p
\v 32 ’Máko jin koyuꞌu ni, ndijin ja ka kuu ni ndikachi sa a. Masu kuaꞌa ni kúu, kovaa Yuva o Suꞌsi ma, jâ ni jani vaꞌa ini ya ja jin koo ni nuu koo ya ja tatnuni ya ma.
\m
\v 33 Jin xiko ni ja ka nevaꞌa ni a, te jin kuaꞌa ni ñayii ka jiniñuꞌu ma. Te ndaka ja vii ja vaꞌa ka saꞌa ni ma, te jin koo vaꞌa i in nuu bolsa ja masu naa masu teꞌnde onde andivi ma. Vaa yukan masu na kuiꞌna kivi koo, ni a tikixin ja jin xnaa ti.
\m
\v 34 Vaa nuu iyo ndaka ja vaꞌa ka nevaꞌa ni ma, te yukan tna jin kuꞌun ini ini anua ni a.
\s1 Jín koo tuꞌva o ja ndenda iya ni kii ñayivi ñuu ñayivi a
\rem Hay que estar preparados
\p
\v 35 ’Jin ndakuꞌni vaꞌa ni chii ni a, te jin koo tuꞌva ni, jiꞌin ñuꞌu kotnuu nuu ni ma.
\m
\v 36 Jin ko kuu ni sukan ka kuu ñayii ka jinukuechi, ja ka ndetu i jitoꞌo i ma, ja ndenda de ja ni jaꞌan de in viko tnándaꞌa ma, sukan‑vaꞌa nú ni ndenda de te skajan de yeꞌe ma, te ñama ñama jin ndakune i.
\m
\v 37 Vavaꞌa jin kendoo ñayii ka jinukuechi ma, nú jitoꞌo i ma, ndenda de te ndaniꞌi ñaꞌa de ja ka ndito i ma. Ja ndaa káꞌan sa ja maa tee kúu jitoꞌo i ma, satuꞌva de, te ndasunkoo ñaꞌa de nuu mesa ma, te maa de kani koꞌo nuu i ma.
\m
\v 38 Vavaꞌa jin kendoo i, nuna ndaniꞌi ñaꞌa jitoꞌo i ma ja ka ndito‑ka i, visi na ndenda de sava ñuu xi nuu ve ndii‑nka ma.
\m
\v 39 Ka jini ni saꞌa: Vaa nú in tee xi‑veꞌe ma, te jini de na ora kenda kuiꞌna veꞌe de ma, masu kuaꞌa de tnuꞌu ja kivi i veꞌe de ma ja sakuiꞌna i.
\m
\v 40 Ndijin tna, jin koo tuꞌva ni, vaa saña ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a, ndii sa ora masu ka jani ini ni ja ndenda sa ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Tee jinukuechi vaꞌa ma jiꞌin tee ñatuu jinukuechi vaꞌa ma
\rem El criado fiel y el criado infiel
\r (Mt 24:45‑51)
\p
\v 41 Pedro ma, ni jikan‑tnuꞌu de:
\p ―‍Señor, ¿ni ndakani ni tnuꞌu vijin yaꞌa ja jin kuu maa sa, xi ja jin kuu ndaka ñayii a? ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 42 Iya Tátnuni ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍Jin ndasaꞌa ni kuenda te jin ko kuu ni sukan kúu tee ñukuun ñukuun jinukuechi vaꞌa nuu jitoꞌo de ma. Chukan kúu ja ni sacargu ñaꞌa jitoꞌo de ma ja na katanuu de kuáꞌa de ja jin kaa ndaka ñayii veꞌe jitoꞌo de ma maa ora jiniñuꞌu ja jin kaa i ma.
\m
\v 43 Ja vavaꞌa kúu tee jinukuechi nuu jitoꞌo de ma, nuna ndenda jitoꞌo de ma te ndaniꞌi ñaꞌa de ja yikuu de saꞌa de sukan ni tatnuni tee ma.
\m
\v 44 Ja ndaa káꞌan sa ja jitoꞌo de ma, ndasacargu ñaꞌa de ndaka‑ka ja nevaꞌa de ma.
\m
\v 45 Kovaa nú tee yukan, te jani ini de ja kukuee‑ka jitoꞌo de ma sana ndenda de, te kejaꞌa de saꞌa ndevaꞌa de ñayii ka jinukuechi ma, te kejaꞌa de kaa de koꞌo de, te ndajini de,
\m
\v 46 te kivi ñatuu jani ini de ja ndenda jitoꞌo de ma te ora ñatuu jini de ma, te ndenda jitoꞌo de ma. Te jitoꞌo de ma, taji ñaꞌa de, te chunee ñaꞌa de ichi nuu ndoꞌo neni de ma. Sukan jin ndoꞌo ndaka ñayii ñatuu ka kandija ja káꞌan Suꞌsi ma.
\p
\v 47 ’Tee jinukuechi ma, nú jini de nawa kúni jitoꞌo de ma ja saꞌa de ma, kovaa nú ñatuu iyo tuꞌva de, ni a ñatuu kándija de ma, xndoꞌo xneni‑ka ñaꞌa jitoꞌo de ma.
\m
\v 48 Kovaa tee jinukuechi ma, te ñatuu jini de te saꞌa de ja ñatuu játna ini jitoꞌo de ma, tee yukan, suni ndoꞌo tna de, kovaa jaku‑ni. Nú na in kuaꞌa‑ka ni kundaꞌa i, suni kuaꞌa‑ka ndakan Suꞌsi ma kuenda nuu i. Te ñayii kuaꞌa‑ka sacargu ya i ma, kuaꞌa xeen‑ka ndakan ya kuenda nuu i.
\s1 Ñayii ñatuu ka kandija Jesús ma chi masu jin ketnaꞌa‑ka ini i jiꞌin ñayii ka kandija ya ma
\rem Jesús es causa de división
\r (Mt 10:34‑36)
\p
\v 49 ’Saña chi vee sa ja xnduꞌva sa ñuꞌu ñuu ñayivi a, te nawa kuu vâa jâ nduꞌva nduꞌva‑nka ñuꞌu ma kúni sa.
\m
\v 50 Iyo ja ndoꞌo neni sa, te ¡kúxii xeen ini sa onde kivi ko kuu ma!
\m
\v 51 ¿Ka jani ini ndijin ja ni kijaa sa ñuu ñayivi a, te jin koo sii ini ñayii a? Káꞌan sa ja ñaꞌa, suꞌva ni kijaa sa ja jin ndusiin ñayii jin kondikin ñaꞌa maa sa a jiꞌin ñayii masu jin kondikin ñaꞌa ma.
\m
\v 52 Vaa onde vitna te kivi kiꞌin o a, uꞌun ñayii ka iyo in veꞌe ma, te jin ndusiin uu tnaꞌa i ja ma jin ketnaꞌa ini i, te jin ndakiti ini i nuu uni‑ka tnaꞌa i ma.
\m
\v 53 Suꞌva suꞌva jin ndakiti ini nuu tnaꞌa tee ma jiꞌin sayii de ma, te ñaꞌa ma jiꞌin sasiꞌi ña ma, te suni sukan jin ko kuu tna ñaꞌa kúu siꞌi xiso ma jiꞌin janu ña ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Jiniñuꞌu ja ndasaꞌa o kuenda na tiempo kúu ja ka iyo o a
\rem Las señales de los tiempos
\r (Mt 16:1‑4; Mr 8:11‑13)
\p
\v 54 Jesús ma, jiñaꞌa tna ya nuu ñayii ma:
\p ―‍Ndijin chi nú ka jini ni viko ma ja ndenda koo i ichi nuu kée kandii ma, te ka kaꞌan ni ja kuun savi, te sukan kúu.
\m
\v 55 Te nú yiꞌi kajin ichi nuu vee ma, te ka kaꞌan ni ja iꞌni xeen ko kuu, te suni sukan kúu.
\m
\v 56 ¡Sandaꞌvi‑nka ja ka jini ni te masu ka ndasaꞌa ni kuenda nawa saꞌa Suꞌsi ma in kivi in kivi a! Nú ka jini ni sukan kúu andivi ma jiꞌin nuu ñuꞌú a, ¿navaꞌa ñatuu ka ndasaꞌa ni kuenda na tiempu kúu ja ka iyo ni a?
\s1 Jin ndakaꞌan mani tnaꞌa ni jiꞌin ñayii ñatuu ka iyo mani jiꞌin ni ma
\rem Procura ponerte en paz con tu enemigo
\r (Mt 5:25‑26)
\p
\v 57 ’¿Navaꞌa ñatuu ka ndasaꞌa ni kuenda nú ja vaꞌa kúu ja ka saꞌa ka kuu ni a te jin kendoo vaꞌa ni?
\m
\v 58 Te nú na in na kuaꞌa kuenda nuu tee ka netniñu ma ja ni kanaa ni jiꞌin i, te ora kuaꞌan ni jiꞌin i ichi ma, te ko ndi ini ni ja jin ndatnuꞌu‑mani ni jiꞌin i, te jin sakanu ini nuu tnaꞌa ni, te jin ndumani ni, sukan‑vaꞌa ma jin xsiaꞌa ñaꞌa i nuu tee jaꞌnde tniñu ma. Vaa nú ñaꞌa, te tee jaꞌnde tniñu ma, tatnuni de nuu tee kúu soldado ma, te jin chinee vaꞌa ñaꞌa de vekaa ma.
\m
\v 59 Te káꞌan sa ja jâ ni skenaa ni maa ni kúu, vaa masu ndee ni vekaa ma, onde ndachunaa ndiꞌi kuiti ni ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\c 13
\s1 Ñayii ma ndandikin ichi Suꞌsi ma chi skenaa i maa i
\rem Importancia de la conversión
\p
\v 1 Maa tiempu yukan‑ni ni jan koo jaku ñayii ni ka jan koto i Jesús ma. Te ni ka ndakani i ja tee kúu Pilato ma, ni jaꞌni de jaku tee ñuu Galilea ma, te ni sakanuu de niñi tee ma jiꞌin niñi kiti ni ka jaꞌmi de nuu Suꞌsi ma.
\p
\v 2 Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍¿Ka jani ini ndijin ja sukan ni ka kuu tee ñuu Galilea ma kuechi ja ka ndiso kuechi‑ka de sana ndaka‑ka ñayii ñuu de ma?
\m
\v 3 Káꞌan sa ja ñaꞌa. Te nuu ndijin káꞌan sa a, nú ma jin ndakani jin ndakaꞌvi ini ni te jin ndakokuiñi ni te jin ndandikin ni Suꞌsi a chi jin skenaa ni maa ni ni‑kani ni‑jika.
\m
\v 4 ¿Xi ka jani ini ni ja jaꞌun uni (18) tee ni ka jiꞌi nuu ni jinkava veꞌe sukun ichi Siloé ma siki de ma, ka ndiso kuechi‑ka de sana ndaka‑ka ñayii ka iyo ñuu Jerusalén ma?
\m
\v 5 Káꞌan sa ja ñaꞌa. Kovaa nuu ndijin káꞌan sa a, nú ma jin ndakani jin ndakaꞌvi ini ni te jin ndakokuiñi ni te jin ndandikin ni Suꞌsi a chi jin skenaa tna ni maa ni ni‑kani ni‑jika ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Ni kaꞌan Jesús ma in tnuꞌu vijin ja kuu in tnu higo ñatuu ni kuun higo
\rem La parábola de la higuera sin fruto
\p
\v 6 Jesús ma, ni kaꞌan ya in tnuꞌu vijin:
\p ―‍In tee, nevaꞌa de in tnu higo, núkoo tnu neꞌun itu tnu uva de ma. Te ni jaꞌan de ni jan koto de nú ni kuun higo ma, kovaa ni‑in ñatuu ni ndaniꞌi de.
\m
\v 7 Chukan kúu ja ni jiñaꞌa de tee jito itu tnu uva de ma: “Jini ni ja jâ ni kuu uni kuiya kíi sa kí koto sa tnu higo a nú ni kuun higo. Kovaa ni a in ñatuu ni ndaniꞌi sa. Kaꞌnde ni tnu, vaa ¿navaꞌa ko satneñu tnu itu a, te masu nawa kúun?”, kúu de jiñaꞌa de.
\m
\v 8 Kovaa tee jito itu ma, ni ndakoneꞌe de: “Señor, xndoo ni tnu kuiya yaꞌa‑ka. Te ndaxtaya sa ñuꞌú xuu tnu a, te ndatnaa sa jaꞌan xuu tnu a.
\m
\v 9 Xi saa sukan, te kuun higo, te nú ñaꞌa, te kaꞌnde ni tnu”, kúu de jiñaꞌa de.
\m ―‍Saꞌa ni ndakani ya.
\s1 In kivi ni tatnuni Suꞌsi ma ja ma jin satniñu ñayii ma, Jesús ma, ni ndasavaꞌa ya in ñaꞌa ni iyo titoso
\rem Jesús sana en el día de reposo a una mujer jorobada
\p
\v 10 In kivi ni tatnuni Suꞌsi ma ja ma jin satniñu ñayii ma, ni kenda Jesús ma ini veñuꞌu luluu ma, te káxtnuꞌu ya sukan kúni Suꞌsi ma ja jin ko kuu ñayii ma.
\m
\v 11 Te iyo in ñaꞌa kuꞌu, te jâ iyo jaꞌun uni (18) kuiya ja kuꞌu ña. Te in tachi, ni ndasaꞌa titoso i ña, te ñatuu kúu ndundaa‑ka yata ña ma.
\m
\v 12 Nuu ni jini Jesús ma ña, ni kana ya ña, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Ndijin, jâ ni nduvaꞌa ni kueꞌe ndóꞌo ni a ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 13 Sani te ni sonee ya ndaꞌa ya yata ña ma, te ora yukan, te ni ndundaa yata ña ma, te ni kejaꞌa ña ndáchiñuꞌu ña Suꞌsi ma.
\p
\v 14 Kovaa tee tátnuni veñuꞌu yukan, ni ndakiti ini de, vaa Jesús ma, ni ndasavaꞌa ya ñaꞌa yukan in kivi ni tatnuni Suꞌsi ma ja ma jin satniñu ñayii ma, te jiñaꞌa de ñayii ma:
\p ―‍Iyo iñu kivi ja satniñu o a. Ki koo ni kivi yukan ja jin nduvaꞌa ni, te kivi ni tatnuni Suꞌsi ma ja ma jin satniñu o ma, má ki koo ni ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 15 Te Iya Tátnuni ma, ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍Masu ka saꞌa ni ja ka kaꞌan ni a. ¿Ñatuu ka ndaji ndijin xndiki ni ma xi burru ni ma kivi ni tatnuni Suꞌsi ma ja ma jin satniñu o a, ja jin koꞌo ti ndute?
\m
\v 16 Vaa ñaꞌa yaꞌa, tnaꞌa Abraham ma kúu ña, te tachi ma, ni juꞌni i ña, te jâ iyo jaꞌun uni (18) kuiya ja kuꞌu ña. ¿Xi ma kuu jin ndaxsiaa o ña nuu ndaꞌa tachi ma kivi ni tatnuni Suꞌsi ma ja ma jin satniñu o a? ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 17 Nuu ni kaꞌan Jesús ma sukan, ndaka tee ñatuu ka kunimani nuu ya ma, ni ka kukan‑nuu de. Kovaa ndaka ñayii ma, ka kutachi i ja ni ka jini i ja vaꞌa ja vii saꞌa ya ma.
\s1 Ni kaꞌan Jesús ma in tnuꞌu vijin in ndikin tnu mostaza
\rem La parábola de la semilla de mostaza
\r (Mt 13:31‑32; Mr 4:30‑32)
\p
\v 18 Jesús ma, jiñaꞌa tna ya:
\p ―‍¿Na nde a kuu jin sketnaꞌa o ja inuu kúu i jiꞌin sukan tatnuni Suꞌsi ma, ka jani ini ni?
\m
\v 19 Sukan kúu in ndikin tnu mostaza ma ja luluu tiꞌi‑ni i ma te skee ñayii ma ini itu i ma, te jite i, te jaꞌnu in yutnu kuiꞌi, te sukun sukun kúu tnu, te onde lasaa ma, ka saꞌa ti taka ti nuu ndaꞌa tnu ma, sukan ko kuu ja tatnuni Suꞌsi ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Ni kaꞌan Jesús ma in tnuꞌu vijin levadura ma
\rem La parábola de la levadura
\r (Mt 13:33)
\p
\v 20 Sani te Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍¿Na nde a kuu sketnaꞌa jiꞌin sa sukan tatnuni Suꞌsi ma, ka jani ini ni?
\m
\v 21 Káꞌan sa saꞌa, ja sukan kúu levadura ma, sukan ko kuu ja tatnuni Suꞌsi ma. Vaa nú in ñaꞌa, ni sakanuu ña levadura ma jiꞌin uni jichi ñujan triu ma, te levadura ma ni‑kaꞌnu kivi i, onde kundee i xsjaa i ni‑kaꞌnu ñujan ña ma. Sukan ko kuu ja tatnuni Suꞌsi ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Jín tnuñu o ja jin kivi koo o yeꞌe tuu ma
\rem La puerta angosta
\r (Mt 7:13‑14, 21‑23)
\p
\v 22 Ichi kuaꞌan Jesús ma ñuu Jerusalén ma, te káxtnuꞌu ya ndaka ñuu ichi kuaꞌan ya ma.
\m
\v 23 Te in tee, ni jikan‑tnuꞌu de ya:
\p ―‍Señor, ¿jaku‑ni ñayii jin ndaniꞌi taꞌvi? ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p Te ni ndakoneꞌe ya:
\p
\v 24 ―‍Jin tnuñu ni ja jin kivi koo ni yeꞌe tuu ma, vaa káꞌan sa ja kuaꞌa ñayii jin kuni i ja jin kivi koo i, te ma kuu jin kivi koo i.
\m
\v 25 Vaa nuna ndokuiñi iya xi‑veꞌe ma, ja ndakasi ya yeꞌe ma, nde ni ja ni ka kendoo ichi keꞌe ma, jin skajan jin skajan ni, te jin kuñaꞌa ni: “Señor, ndakune ni yeꞌe a.” Kovaa ndakoneꞌe ya: “Masu jini sa ndenu ve koo ni.”
\m
\v 26 Sani te jin kejaꞌa ni jin kuñaꞌa ni: “¿Te masu kaa ni ka yo jaa, ni ka yo jiꞌi o ma, te ni yo kaxtnuꞌu ni tnuꞌu vii tnuꞌu vaꞌa nuu sa ichi nuu ka ndatnaꞌa sa ñuu sa ma?”
\m
\v 27 Kovaa ndakoneꞌe ya: “Masu jini sa ndenu ve koo ni. ¡Kuán koo ni kuán koto ni nde ichi jin koo ni! ¡Ñayii ka saꞌa ja uꞌvi ma ka kuu ni!”
\m
\v 28 Sani te keneꞌe ñaꞌa ya ichi keꞌe ma, te yukan jin ndandaꞌyu jin ndandaꞌyu ni, te jin ndakandiꞌi jin ndakandiꞌi ni nuꞌu ni, ja jin ndakani ini ni ja ñatuu ni ka kandija ni ya ma, te jin kuni ni in‑ka nuu iyo Abraham ma jiꞌin Isaac ma jiꞌin Jacob ma jiꞌin ndaka tee ni ka yo ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni yo waꞌa Suꞌsi ma, ja ka iyo de jiꞌin Suꞌsi ma nuu tátnuni ya ma.
\m
\v 29 Vaa ki koo ñayii ichi ninu ma, ichi nuu vee ma, ichi nuu kána kandii ma, ichi nuu kée kandii ma, sukan‑vaꞌa jin kunukoo i nuu mesa ja jin kaa jin koꞌo i jiꞌin ya nuu tatnuni ya ma.
\m
\v 30 Sani te jaku ñayii ka jani ini i ja masu ka ndanuu i vitna ma, te suu i jin ko kuu ñayii ka ndanuu‑ka yukan, te jaku ñayii ja ka kuni i ja xinañuꞌu‑ka jin ko kuu i vitna ma, te sandiꞌi‑nka jin ko kuu i kivi yukan ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Ni kuxii ini Jesús ma ja kuu ñuu Jerusalén ma
\rem Jesús llora por Jerusalén
\r (Mt 23:37‑39)
\p
\v 31 Sani te suni ni ka kenda koo tee ka kuu fariseo ma, te ka jiñaꞌa de Jesús ma:
\p ―‍Kuáꞌan ni in‑ka ñuu, vaa tee kúu Herodes ma chi kúni de ja kaꞌni ñaꞌa de ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 32 Te ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍Kuán koo ni, te jin kuñaꞌa ni nuu ñukuii yukan ja: “Vitna jiꞌin yutnee ma keneꞌe sa ini anua ñayii ma tachi ma te ndasavaꞌa sa ñayii ka kuꞌu ma, te isa, te jinu ja satniñu sa a.”
\m
\v 33 Kovaa vitna, yutnee ma, isa ma chi iyo‑ka ja saꞌa sa sukan saꞌa sa ma, vaa masu kuu ja in tee ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni waꞌa Suꞌsi ma, te masu kûu de ñuu Jerusalén ma.
\p
\v 34 ’¡Ñayii ñuu Jerusalén, ja ka waꞌa‑yuu ni tee ka ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni waꞌa Suꞌsi ma onde ka jaꞌni ni de ma! ¡Te suni sukan ka saꞌa ni jiꞌin ñayii ni tetniñu ya nuu ni ma! ¡Na saa‑ka jichi ni kuni sa ja ndaxtutu ñaꞌa sa, sukan ndaxtutu tila ma chili ti ma chii ndijin ti ma! Kovaa ñatuu ni ka kuni ni.
\m
\v 35 Jin kuni ni ja veꞌe ni ma chi jin kendoo ndaꞌvi jin kendoo kee i. Te káꞌan sa ja masu nde jin kuni‑ka ñaꞌa ni onde kenda kivi ja jin kaꞌan maa ni: “¡Ja vaꞌa kúu iya vee nuu Iya Tátnuni ma!” ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\c 14
\s1 In kivi ni tatnuni Suꞌsi ma ja ma jin satniñu ñayii ma, ni ndasavaꞌa Jesús ma in ñayii yiꞌi ñaꞌa kueñu
\rem Jesús sana a un enfermo de hidropesía
\p
\v 1 Sani te in kivi ni tatnuni Suꞌsi ma ja ma jin satniñu ñayii ma, ni jaꞌan Jesús ma ja kaa ya xita veꞌe tee kúu fariseo ma ja kúu de tee tátnuni ñuu yukan. Te jaku‑ka tee ka kuu fariseo ma, ka jito yuꞌu de ya.
\m
\v 2 Suni iyo in tee kuꞌu, te yiꞌi ñaꞌa kueñu.
\m
\v 3 Jesús ma, ni jikan‑tnuꞌu ya nuu tee ka skuaꞌa tnuꞌu ni kaxtnuꞌu Moisés ma jiꞌin nuu tee ka kuu fariseo ma:
\p ―‍¿Kuu ndasavaꞌa o in ñayii kuꞌu a kivi ni tatnuni Suꞌsi ma ja ma jin satniñu o ma, xi ñaꞌa? ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 4 Kovaa ndaka de ni ka jasiyuꞌu kuiti. Sani te ni tnii ya tee kuꞌu ma, te ni ndasavaꞌa ya de, te jiñaꞌa ya ja na noꞌo de.
\m
\v 5 Te nuu tee ka kuu fariseo ma jiñaꞌa ya:
\p ―‍Nde ndijin, nú ni kêe in saꞌya ni ma in soko kivi ni tatnuni Suꞌsi ma ja ma jin satniñu o ma, ¿te ma ndatava yachi‑ni ni i? Xi in xndiki ni ma, ¿te ma ndatava yachi‑ni ni ti kuechi ja kivi ni tatnuni Suꞌsi ma ja ma jin satniñu o ma kúu? ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 6 Te ñatuu ka niꞌi ini de nawa jin ndakoneꞌe de.
\s1 Ndenu jin kunukoo o in viko ma, te na in jin kana o viko jin saꞌa maa o ma
\rem Los invitados a la fiesta de bodas
\p
\v 7 Ja ni jini Jesús ma ja tee ni jan koo viko ma, ni ka kaji de nuu ka nukoo ñayii ka ndanuu‑ka ma ni ka jinkoo de, te saꞌa ni ndakaꞌan‑soꞌo ya nuu de:
\p
\v 8 ―‍Nú na in na kana ñaꞌa in viko tnándaꞌa ma, máko jinkoo ni nuu jin kunukoo ñayii ka ndanuu‑ka ma, vaa kenda in‑ka ñayii kanuu‑ka sana ndijin ma,
\m
\v 9 te tee ni kana ñaꞌa nduu ni ma, nasa kii de te kaꞌan de: “Kuaꞌa ni nuu núkoo ni a kunukoo ñayii yaꞌa.” Sani te ndokuiñi ni, te kukan‑nuu ni, te kiꞌin ni kunukoo ni nuu ka nukoo ñayii sandiꞌi‑nka ma.
\m
\v 10 Suꞌva nú na in na kana ñaꞌa i ja kiꞌin ni in viko ma, te jinkoo ni onde sandiꞌi‑nka ma, sukan‑vaꞌa nú ni kenda ñayii ni kana ñaꞌa ma, te kuu kaꞌan i: “Ndijin, ki yaꞌa ni, te kunukoo ni nuu ka nukoo ñayii ka ndanuu‑ka ma.” Te sukan, te vivii jin kaꞌan i ja kuu ni, te jin kuni ñayii ka nukoo jiꞌin ni nuu mesa ma.
\m
\v 11 Vaa nú na in saꞌa tnuꞌu ja kanuu‑ka i ma, suni kendoo ndaꞌvi i, te kukan‑nuu i. Te ñayii saꞌa tnuꞌu ja masu ñayii kanuu‑ka kúu i ma, te ñayii yukan, nduu i in ñayii kanuu‑ka ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 12 Jiñaꞌa tna ya nuu tee ni kana ñaꞌa veꞌe de ma:
\p ―‍Ndijin, nuna saꞌa ni in viko te kuaꞌa ni ja jin kuxeꞌñu ñayii ma xi jin kuxini i, kovaa máko kana ni ñayii ka ketnaꞌa ini jiꞌin ni ma, ni a ñani ni ma, ni a tnaꞌa ni ma, ni a ñayii xiku ka iyo yatni jiꞌin ni ma. Vaa ñayii yukan chi kuu jin ndakana ñaꞌa i, te sukan, te jin kendoo inuu ni jiꞌin i.
\m
\v 13 Kovaa nuna saꞌa ni in viko, te kana ni ñayii ndaꞌvi ma, ñayii ñatuu kúu jin satniñu i ma, ñayii cojo ma, ñayii inukuaa ma,
\m
\v 14 te koo sii ini ni, vaa ñayii yukan, masu kuu jin ndachunaa i. Te ja saꞌa ni sukan ma chi ndataa Suꞌsi ma nuu ni kivi jin ndateku ñayii ka saꞌa ja vaꞌa ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Ni kaꞌan Jesús ma in tnuꞌu vijin siki in viko ni satuꞌva in tee ja jin kuxini ñayii ma
\rem La parábola de la gran cena
\r (Mt 22:1‑10)
\p
\v 15 Ja ni jinisoꞌo in tee núkoo nuu mesa ma, te jiñaꞌa de Jesús ma:
\p ―‍¡Ja vaꞌa‑ka jin ko kuu ñayii jin koo viko kivi tatnuni Suꞌsi ma! ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 16 Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍In tee, ni saꞌa de in viko, te kuaꞌa de ja jin kuxini ñayii ma, te ni tatnuni de nuu tee jinukuechi nuu de ma ja na jin kana de kuaꞌa xeen ñayii ma.
\m
\v 17 Te nuu ni kenda ora ja jin kuxini i ma, ni tatnuni de nuu tee jinukuechi nuu de ma, ja na kiꞌin de jín kuñaꞌa de saꞌa nuu ñayii ni kana de ma: “¡Neꞌe koo ni! ¡Jâ iyo tuꞌva ndaka!”
\m
\v 18 Kovaa ndaka ñayii ni kana de ma, ni ka kejaꞌa i ka nduku i nawa jin xtekuechi i ja ma jin koo i viko ma. Tee xinañuꞌu ma, jiñaꞌa de: “Yika ni jaan sa in ñuꞌú, te jiniñuꞌu ja kiꞌin sa jin koto sa. Jikan‑taꞌvi sa ja sakanu ini ni”, kúu de jiñaꞌa de.
\m
\v 19 In‑ka de jiñaꞌa: “Ni jaan sa uꞌun yunta xndiki sa, te kúni sa ja kototnuni sa ti nú kuu jin kutu ti. Te jikan‑taꞌvi sa ja sakanu ini ni”, kúu de jiñaꞌa de.
\m
\v 20 Te in‑ka de jiñaꞌa: “Yika ni tnandaꞌa sa, te masu kuu kiꞌin sa”, kúu de jiñaꞌa de.
\m
\v 21 Te ni ndenda tee jinukuechi ma, te ni ndakani de ndaka nuu jitoꞌo de ma. Sani te jitoꞌo de ma, ni ndakiti ini de, te jiñaꞌa de nuu tee jinukuechi ma: “Kuáꞌan kunu ni nuyaꞌvi ma jiꞌin ichi ka iyo ini ñuu ma, te kii ni jiꞌin ñayii ndaꞌvi ma, jiꞌin ñayii ñatuu kúu jin satniñu i ma, jiꞌin ñayii kuaa ma, jiꞌin ñayii cojo ma.”
\m
\v 22 Te nuu ni jinu ma, te jiñaꞌa tee jinukuechi ma nuu jitoꞌo de ma: “Señor, jâ ni saꞌa sa sukan ni tatnuni ni ma, te iyo‑ka nuu jin kunukoo i”, kúu de jiñaꞌa de.
\m
\v 23 Sani te tee kúu jitoꞌo de ma, jiñaꞌa de nuu tee jinukuechi ma: “Kuáꞌan ni ichi kaꞌnu ma jiꞌin ichi kuechi ma, te xtetuu ni jaku‑ka ñayii ma ja na ki koo i, sukan‑vaꞌa na chitu nuu iyo tuꞌva ja jin kunukoo i ini veꞌe sa a.
\m
\v 24 Vaa káꞌan sa ja ndaka ñayii ni kana sa xinañuꞌu ma, ni‑in i masu kuaꞌa sa tnuꞌu ja kii i ki kuxini i veꞌe sa a”, kúu de jiñaꞌa de. ―Saꞌa ni ndakani ya.
\s1 Sukan tnundoꞌo ja kondikin o Cristo ma
\rem Lo que cuesta seguir a Cristo
\r (Mt 10:37‑38)
\p
\v 25 Kuaꞌa ñayii ka ndikin Jesús ma, te ni konenuu ya, te jiñaꞌa ya:
\p
\v 26 ―‍Nú na in vee nuu sa te kútoo‑ka i yuva i ma, xi siꞌi i ma, xi ñasiꞌi i ma, xi ñani i ma, xi kuꞌva i ma sana saña, te nú ndí ini‑ka i ja koo vaꞌa maa i ñuu ñayivi a, te masu kuu ko kuu i ñayii kondikin ñaꞌa i maa sa.
\m
\v 27 Nú ma kachi i ja ndoꞌo neni i, sukan ndóꞌo ñayii jiso krusi i ma te kuaꞌan i nuu kûu i ma, masu kuu ko kuu i ñayii kondikin ñaꞌa.
\m
\v 28 Xi nde ni kúni ja saꞌa ni in veꞌe sukun, ¿masu xinañuꞌu jinkoo ni te tava ni kuenda na saa kuatniñu ni, sukan‑vaꞌa kuni ni nú iyo ja jinu veꞌe ni ma?
\m
\v 29 Vaa nú ñaꞌa, visi na kejaꞌa ni, te ma kuu jinu, te ndaka ñayii ka ndeꞌya ma, te jin jakundee ñaꞌa i,
\m
\v 30 te jin kaꞌan i: “Tee yaꞌa, ni kejaꞌa de saꞌa de veꞌe de a, kovaa ñatuu ni kundee de sinu de.”
\m
\v 31 Xi nde in rey iyo ja kiꞌin de jin kanaa de jiꞌin in‑ka rey, ¿masu xinañuꞌu jinkoo de te ndakani vavaꞌa ini de nú kuu ja uxi‑ni mil soldado de ma kiꞌin jiꞌin de ja jin kanaa de nuu ka iyo oko mil soldado ma?
\m
\v 32 Te nú jini de ja ma kundee de ma, te nú jika‑ka vee in‑ka rey ma, te tetniñu de in tee jin kuñaꞌa de ja jin ndumani de.
\m
\v 33 Chukan kúu ja, ndevaꞌa‑ni nde ni, nú ma xndoo ni ndaka ja nevaꞌa ni ma, masu kuu ko kuu ni in ñayii kondikin ñaꞌa.
\s1 Nuna ndu‑uun ñii ma masu jiniñuꞌu‑ka i
\rem Cuando la sal deja de estar salada
\r (Mt 5:13; Mr 9:50)
\p
\v 34 ’Vaa ka jini o ja ñii ka jaa o ma chi ja vaꞌa kúu i, kovaa nuna ndu‑uun i, ¿naxe kuu kuatniñu‑ka ñaꞌa ñayii ma?
\m
\v 35 Masu nde jiniñuꞌu‑ka i, ni a nuu ñuꞌú a, ni a nduu i jaꞌan. Suꞌva siin nuu jin skuita i ñii ma, vaa masu nde jiniñuꞌu‑ka i. Nde ni iyo soꞌo ja koninisoꞌo ni, te koninisoꞌo vaꞌa ni ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\c 15
\s1 Ni kaꞌan Jesús ma in tnuꞌu vijin in tee ni ndaniꞌi ndikachi ni skiꞌin de ma
\rem La parábola del pastor que encuentra su oveja
\r (Mt 18:10‑14)
\p
\v 1 Ndaka tee ni ka yo ndakeꞌen yaꞌvi xuꞌun noꞌo ñuu Roma ma, jiꞌin ñayii masu ka saꞌa ja vaꞌa ma, ni ka jan tuꞌva i Jesús ma, sukan‑vaꞌa jin koninisoꞌo i ja káꞌan ya ma. \fig |DN00474b.tif|span||| |15:1\fig*
\m
\v 2 Te tee ka kuu fariseo ma, jiꞌin tee ka skuaꞌa tnuꞌu ni kaxtnuꞌu Moisés ma, ka kaꞌan de tnuꞌu ya, te saꞌa ka kaꞌan de:
\p ―‍Tee yaꞌa, jan‑taꞌvi de ñayii ka ndiso kuechi a, te jaa de xita jiꞌin i ―‍ka kuu de ka kaꞌan de.
\p
\v 3 Sani te Jesús ma, ni kaꞌan ya in tnuꞌu vijin:
\p
\v 4 ―‍Nde in tnaꞌa ni ma ja nevaꞌa de cientu ndikachi de ma te ni skiꞌin de in ti, káꞌan sa ja xndoo de kuun xiko jaꞌun kuun (99) ti ma yuku ma, te kiꞌin de jin nu nduku de in kiti ni skiꞌin de ma onde ndaniꞌi de ti.
\m
\v 5 Te nú ni ndaniꞌi de ti, sii ini‑ni ndasonee de ti siki chiyo de ma.
\m
\v 6 Te ja ndenda de veꞌe de ma, ndaxtutu de ñayii ka ketnaꞌa ini jiꞌin de ma jiꞌin ñayii ka iyo yatni jiꞌin de ma, te kuñaꞌa de: “Jín koo sii ini o, vaa ni ndaniꞌi sa ndikachi kiti jâ ni skiꞌin sa nkuu ma.”
\m
\v 7 Te káꞌan sa ja saꞌa ka kusii ini xeen i andivi ma ja in ñayii ndiso kuechi ma, te ndákani ndákaꞌvi ini i te ndákokuiñi i te ndándikin i Suꞌsi ma te sakanu ini ya kuechi i ma, sana kuun xiko jaꞌun kuun‑ka (99) ñayii ja ka jani ini i ja ñayii ka saꞌa ja vaꞌa ka kuu i ma te ñatuu jiniñuꞌu ja jin ndakani jin ndakaꞌvi ini i te jin ndakokuiñi i te jin ndandikin i Suꞌsi ma te sakanu ini ya kuechi i ma.
\s1 Ni kaꞌan Jesús ma in tnuꞌu vijin in ñaꞌa ni ndaniꞌi xuꞌun ni skiꞌin ña ma
\rem La parábola de la mujer que encuentra su moneda
\p
\v 8 ’Xi nde in ñaꞌa ja nevaꞌa ña uxi xuꞌun te skiꞌin ña in xuꞌun ña ma, káꞌan sa ja xnduꞌva ña in ñuꞌu, te ndaxtaa ña veꞌe ña ma, te ndanduku vivii ña onde ndaniꞌi ña.
\m
\v 9 Te nú ni ndaniꞌi ña ma, ndaxtutu ña ñaꞌa ka ketnaꞌa ini jiꞌin ña ma, te kuñaꞌa ña: “Jín koo sii ini o, vaa ni ndaniꞌi sa xuꞌun jâ ni skiꞌin sa nkuu ma.”
\m
\v 10 Te káꞌan sa ja suni saꞌa ka kusii ini ángel Suꞌsi ma ja in ñayii ndiso kuechi ma, te ndákani ndákaꞌvi ini i, te ndákokuiñi i, te ndándikin i Suꞌsi ma, te sakanu ini ya kuechi i ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Ni kaꞌan Jesús ma in tnuꞌu vijin in tee ni ndakokuiñi saꞌya de suchi ni kee te kuaꞌan i ma
\rem La parábola del padre que perdona a su hijo
\p
\v 11 Jesús ma, saꞌa ni ndakani tna ya:
\p ―‍In tee, iyo uu sayii de.
\m
\v 12 Te suchi lule‑ka ma, jiñaꞌa i yuva i ma: “Taa, taa ni ja ko kuu taꞌvi sa ma”, kúu i jiñaꞌa i. Sani te yuva i ma, ni jaꞌnde de ja nevaꞌa de ma, te ni waꞌa de nduu i.
\m
\v 13 Sani te jaku‑ni kii ma, saꞌya de suchi lule‑ka ma, ni xiko i ja ni waꞌa yuva i ma, te ni niꞌi i xuꞌun ma, te kuaꞌan jika i onde in‑ka ñuu. Te ndevaꞌa ndekuu‑ni ni yo jatniñu i, te ni xndiꞌi i ndaka ja ni niꞌi i ma.
\m
\v 14 Kovaa nuu jâ ni ndiꞌi kuiti ni jatniñu i ma, te ni kenda in tnama xeen ñuu yukan, te ñatuu ni yo niꞌi‑ka i ja kaa i.
\m
\v 15 Ni jaꞌan i ni jan kakan‑tniñu i nuu in tee ñuu yukan. Te ni tetniñu de i yuku ma, ja ko koto i chikini de ma.
\m
\v 16 Te kúni i ja kaa i visi tnaꞌa ja ka jaa chikini ma te ndutu chii i, kovaa ñatuu na in ni yo waꞌa ja kaa i.
\m
\v 17 Sani te ni ndikuꞌni ini i, te jani ini i: “¡Kuaꞌa ñayii ka satniñu veꞌe yuva o ma, te iyo kuaꞌa ja ka jaa i, te yoꞌo yaꞌa, kûu o ja kókon yíchi o a!
\m
\v 18 Ndakokuiñi o veꞌe yuva o ma, te kuñaꞌa o de saꞌa: Yuva maa sa, ni jiso kuechi sa nuu Suꞌsi ma jiꞌin nuu maa ni.
\m
\v 19 Masu kaa masu iyo‑ka sa ja xnani ñaꞌa ni saꞌya ni. Saꞌa ñaꞌa ni sukan kúu in ñayii jinukuechi nuu ni a, kuñaꞌa o”, jani ini i.
\m
\v 20 Sani te ni ndakeꞌen i ichi, te kuan noꞌo i veꞌe yuva i ma.
\p ’Te onde jika‑ka kuan noꞌo i ma, te yuva i ma, ni jini de i. Te ni kundaꞌvi ini de i, te jinu de ni jan nu tnaꞌa de i, te ni ndakanuniꞌni de i, te ni chitu de yikinuu i ma.
\m
\v 21 Te jiñaꞌa i de: “Yuva maa sa, ni jiso kuechi sa nuu Suꞌsi ma jiꞌin nuu maa ni. Masu kaa masu iyo‑ka sa ja xnani ñaꞌa ni saꞌya ni”, kúu i jiñaꞌa i.
\m
\v 22 Kovaa yuva i ma, ni tatnuni de nuu ñayii ka jinukuechi nuu de ma, te jiñaꞌa de: “Jin keneꞌe kunu ni saꞌma vaꞌa‑ka ma, te jin xndinuu ni i, te jin chunee ni in xeꞌe xnindaꞌa i a, te jin chiꞌi ni ndijan jaꞌa i a.
\m
\v 23 Sani te jin ko kunu ni jin keneꞌe ni serru vaꞌa‑ka ma, te jin kaꞌni ni ti, te jin kaa o ti, vaa jin saꞌa o in viko.
\m
\v 24 Vaa saꞌya sa yaꞌa, kuenda tnuꞌu ja jâ ni jiꞌi i te ni ndateku i. Jâ ni skenaa sa i nkuu, te ni ka ndaniꞌi o i”, kúu de jiñaꞌa de. Te ni ka kejaꞌa de viko ma.
\p
\v 25 ’Te saꞌya de suchi javaꞌa‑ka ma, nuu ve ndii i ja ni jaꞌan i yuku ma, te nuu ve nduyatni i veꞌe i ma, ni jinisoꞌo i ja kúu yaa te ka jitajaꞌa ñayii veꞌe i ma.
\m
\v 26 Sani te ni kana i in tee jinukuechi ma, te ni jikan‑tnuꞌu i nawa kúu.
\m
\v 27 Te tee jinukuechi ma, jiñaꞌa de: “Vaa ñani ni ma, ni ndenda i, te yuva ni ma, ni tatnuni de ja jin kaꞌni sa in serru kiti vavaꞌa‑ka ma, vaa ni ndenda vaꞌa ni ndenda teku i”, kúu de jiñaꞌa de.
\m
\v 28 Sani te ni ndakiti xeen ini suchi javaꞌa‑ka ma, te ñatuu kúni i ndivi i veꞌe i ma. Chukan kúu ja ni kee yuva i ma, te xtetuu de i ja na ndivi i.
\m
\v 29 Te jiñaꞌa i nuu yuva i ma: “Jini ni ja ni kuu kuaꞌa kuiya jinukuechi sa nuu ni, te ndimaa kándija ñaꞌa sa, te ñatuu nama táa ni in ndixiꞌyu luluu ma, sukan‑vaꞌa saꞌa sa in viko jiꞌin ñayii ka ketnaꞌa ini jiꞌin sa a.
\m
\v 30 Kovaa vitna ni ndenda saꞌya ni a, ja ni jatniñu ndevaꞌa ndekuu i xuꞌun ni ma jiꞌin ñaꞌa ka kuneé ka ku‑uun ma, te ni jaꞌni ni serru kiti vavaꞌa‑ka ma”, kúu i jiñaꞌa i.
\m
\v 31 Te yuva i ma, ni ndakoneꞌe de: “Saꞌya maa ri, roꞌo chi ndimaa iyo ro jiꞌin ri, te ndaka ja nevaꞌa ri a chi kuenda maa ro kúu.
\m
\v 32 Kovaa vitna jiniñuꞌu ja jin saꞌa o in viko, te jín koo sii ini o. Vaa ñani ro a, kuenda tnuꞌu ja jâ ni jiꞌi i te ni ndateku i. Jâ ni skenaa ri i nkuu, te ni ka ndaniꞌi o i”, kúu yuva i ma jiñaꞌa de.
\c 16
\s1 Ni kaꞌan Jesús ma in tnuꞌu vijin in tee jito veꞌe jitoꞌo de ma te jini vaꞌa de naxe saꞌa de
\rem La parábola del mayordomo astuto
\p
\v 1 Jesús ma, ni ndakani tna ya saꞌa nuu tee ka ndikin ya ma:
\p ―‍Iyo in tee xiku, te nevaꞌa de in tee jito ndaka ja nevaꞌa de ma. Te ni jan koo i ni jan kuñaꞌa i nuu tee kúu jitoꞌo ma ja yikuu tee jinukuechi ma saꞌa ndevaꞌa de ja ni kucargu de ma.
\m
\v 2 Te jitoꞌo de ma, ni kana de tee jinukuechi nuu de ma, te jiñaꞌa de: “¿Nawa kúu ja ka kaꞌan i ja saꞌa ni a? Ndataa ni kuenda siki tniñu ni a, vaa masu ko kuu‑ka ni tee jito veꞌe sa a.”
\m
\v 3 Te tee jito veꞌe ma, ni kejaꞌa de jani ini de: “¿Nawa saꞌa o vitna? Vaa jitoꞌo o ya, keneꞌe ñaꞌa de, te masu na tniñu‑ka o koo. Te vitna ja masu kúndee‑ka o ja satniñu o nuu ñuꞌú ma. Te kúkan‑nuu o ja kakan o karidaa.
\m
\v 4 Aan, jâ jini o ja saꞌa o, sukan‑vaꞌa jin kuan‑taꞌvi ñaꞌa ñayii ma veꞌe i ma, nuna kendoo o ja ñatuu na tniñu‑ka saꞌa o”, jani ini de.
\m
\v 5 Sani te, ni kana de ndi‑in ndi‑in ñayii ka tavi nuu jitoꞌo de ma. Te ni jikan‑tnuꞌu de tee xinañuꞌu ma: “¿Na saa tavi ni nuu jitoꞌo sa ma?”, kúu de jiñaꞌa de.
\m
\v 6 Te ni ndakoneꞌe tee ma: “Tavi sa cientu kisi naꞌnu aceite.” Te jiñaꞌa tee jito veꞌe jitoꞌo de ma: “Yaꞌa ni tutu ndee ja tavi ni a. Jinkoo yachi ni, te ndasaꞌa ni nuu tutu a ja uu xiko uxi‑ni (50) kúu.”
\m
\v 7 Sani te ni jikan‑tnuꞌu de in‑ka de ma: “Te ndijin, ¿na saa tavi ni?”, kúu de jiñaꞌa de. Te tee yaꞌa, jiñaꞌa de: “Cientu jichi triu”, kúu de jiñaꞌa de. Te jiñaꞌa de tee ma: “Yaꞌa ni tutu yoxtnee ja tavi ni ma. Te ndatee ni ja kuun xiko‑ni (80) tavi ni”, kúu de jiñaꞌa de.
\m
\v 8 Te tee kúu jitoꞌo de ma, ni ndakunitnuni de ja tee ñatuu ni jito vaꞌa veꞌe de ma, ni jini vaꞌa de naxe ni saꞌa de jiꞌin ja nevaꞌa jitoꞌo de ma. Ñayii ñuu ñayivi a, ka jini vaꞌa‑ka i naxe jin kuatniñu i ja ka niꞌi ka tnaꞌa i ñuu ñayivi a, sukan‑vaꞌa masu nawa jin skenaa kuiti i, kovaa ñayii ka iyo nuu tnuu ñuꞌu Suꞌsi ma, ñatuu. Vaa ñatuu ka jini i naxe jin kuatniñu i ja ka niꞌi ka tnaꞌa i ma ja waꞌa Suꞌsi ma.
\p
\v 9 ’Káꞌan sa ja ndaka ja ka niꞌi ka tnaꞌa ñayii ma ñuu ñayivi a masu ja vaꞌa ka kuu, suꞌva saꞌa i ja jin skenaa o maa o. Chukan kúu ja jin kuatniñu vaꞌa ni ja ka niꞌi ka tnaꞌa ni ñuu ñayivi a, sukan‑vaꞌa jin koo ñayii jin ketnaꞌa ini jiꞌin ni. Te kivi ndiꞌi ja iyo ñuu ñayivi a, te jin ndakuan‑taꞌvi ñaꞌa ñayii ma nuu jin koo ni ni‑kani ni‑jika ma, nuu masu naa ma.
\p
\v 10 ’Ñayii saꞌa ja vaꞌa jiꞌin jaku‑ni ja nevaꞌa i ma, suni sukan saꞌa tna i jiꞌin ja kuaꞌa‑ka ja konevaꞌa i ma. Te ñayii ñatuu saꞌa ja vaꞌa ma jiꞌin jaku‑ni ja nevaꞌa i ma, suni sukan tna saꞌa i jiꞌin ja kuaꞌa‑ka ja konevaꞌa i ma.
\m
\v 11 Te chukan kúu ja nú ñatuu jito vaꞌa ni tnaꞌa ja niꞌi ja tnaꞌa ni ñuu ñayivi a tnaꞌa ja saꞌa ja skenaa ñayii ma maa i ma, ¿na in kusaa ini ja taa i nuu iyo nanimaa ja vaꞌa ja vii ndija ma?
\m
\v 12 Te nú ñatuu ni jatniñu vaꞌa ni tnaꞌa ja masu koo jiꞌin ni ni‑kani ni‑jika ma, ¿na in ndataa ja ko kuu kuenda maa ni ni‑kani ni‑jika ma?
\p
\v 13 ’Ni a in ñayii, masu kuu kunukuechi i nuu uu jitoꞌo i ma chi kuni uꞌvi i nuu in jitoꞌo i ma te kutoo‑ka i in‑ka jitoꞌo i ma, xi katanuu i ja káꞌan in jitoꞌo i ma te saxiko i ja káꞌan in‑ka de ma. Te chukan kúu ja masu kuu kunukuechi o nuu Suꞌsi ma te ko kunukuechi o nuu ndaka ja iyo ñuu ñayivi ya ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 14 Tee ka kuu fariseo ma, ka jatna ini de xuꞌun ma, te ni ka jinisoꞌo de sukan ni kaꞌan Jesús ma, te ka jakundee de ya.
\m
\v 15 Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍Ndijin, ka saꞌa ni tnuꞌu ja ñayii vaꞌa‑ka ka kuu ni sana in‑ka ñayii ma, kovaa Suꞌsi ma, jini ya naxe ka iyo ini anua ni a. Vaa iyo ja ka jani ini ñayii ma ja ja vaꞌa‑ka kúu, kovaa Suꞌsi ma, saxiko ya ndaka chukan.
\s1 Tnuꞌu ni yo kaxtnuꞌu Moisés ma jiꞌin tnuꞌu vii tnuꞌu vaꞌa sukan tatnuni Suꞌsi ma
\rem La ley y el reino de Dios
\p
\v 16 ’Tnuꞌu tátnuni Suꞌsi ma, jiꞌin ja ni ka kaꞌan tee ni ka yo ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni yo waꞌa Suꞌsi ma, ni ka yo kaxtnuꞌu de onde ni kenda tee kúu Juan ma tee ni skuandute ñayii ma. Te onde kivi yukan, sani te ka kaxtnuꞌu i naxe tatnuni maa Suꞌsi ma ini anua ñayii ma. Te ndaka i ka tnuñu, sukan‑vaꞌa kuu jin jakuꞌni ini i sukan tatnuni Suꞌsi ma ini anua i ma.
\m
\v 17 Yachi‑ka jin naa andivi ma jiꞌin ñuu ñayivi a sana naa in tnuꞌu ni tatnuni Suꞌsi ma, vaa ndaka tnuꞌu ni tatnuni Suꞌsi ma onde ko kuu sukan ni kaꞌan ya ma.
\s1 Jesús ma, ni tatnuni ya ja ñayii ni ka tnandaꞌa ma, máko jin xndoo tnaꞌa i
\rem Jesús enseña sobre el divorcio
\r (Mt 19:1‑12; Mr 10:1‑12)
\p
\v 18 ’Nú in tee, xndoo de ñasiꞌi de ma te ndakueka de in‑ka ñaꞌa ma, kuiso kuechi de, vaa ni kivi nduu de jiꞌin in‑ka ñaꞌa ma. Te tee ndakueka ñaꞌa ni xndoo tee yukan, suni kuiso kuechi de, vaa ni kivi nduu de jiꞌin ñasiꞌi in‑ka tee ma.
\s1 Tee kúu Lázaro ma jiꞌin tee kúu xiku ma
\rem El rico y Lázaro
\p
\v 19 ’Iyo in tee xiku, te ni yo neꞌnu de saꞌma vii saꞌma vaꞌa, te ndaka kivi ni yo saꞌa de viko, te ni yo saꞌa kaꞌnu xeen de. \fig |NT-079n.TIF|span||| |16:19\fig*
\m
\v 20 Ni iyo tna in tee ndaꞌvi xeen ni yo nani de Lázaro, te ni ka yo ndee kuaꞌa ndiꞌyi teꞌyu ñií de ma, te ni yo nukoo de yeꞌe tee kúu xiku ma.
\m
\v 21 Tee ndaꞌvi yaꞌa, ni yo kuni de ja ndutu chii de jiꞌin ja ni ka yo jinkava chii mesa xiku ma. Te onde la‑ina ma, ni yo jan koo ni ka yo yundee ti ndiꞌyi teꞌyu ndee de ma.
\p
\v 22 ’In kivi, te ni jiꞌi tee ndaꞌvi nani Lázaro ma, te ángel Suꞌsi ma, ni ka ndakueka i de, te kuan nu koo i jiꞌin de onde nuu iyo Abraham ma. Sani te ni jiꞌi tna tee kúu xiku ma, te ni jan koo ñayii ma ni ka chuꞌu i de.
\m
\v 23 Tee xiku ma, ndóꞌo néni de iyo de nuu ka iyo ñayii ñatuu ni ka kandija Suꞌsi ma te ni ka jiꞌi i ma. Te ni ndonenuu de, te ni jini de in nuu vivii onde jika xeen‑ka nuu iyo Abraham ma, ñundee de Lázaro ma.
\m
\v 24 Sani te káyuꞌu de jiñaꞌa de: “¡Yuva sa Abraham, kundaꞌvi ini ñaꞌa ni! Tetniñu ni Lázaro a, xndoyo de xini ndaꞌa de a, te kii de ndaxndoyo de yaa sa a. Vaa ndóꞌo néni sa nuu ñuꞌu iꞌni a”, kúu de jiñaꞌa de.
\m
\v 25 Kovaa Abraham ma, ni ndakoneꞌe de: “Saꞌya sa, ndakaꞌán ni sukan vaꞌa sukan vii ni iyo ni ñuu ñayivi ma, te Lázaro a, ndaꞌvi xeen ni yo kuu de ma. Te vitna chi ni ndusii ini de yaꞌa, te ndijin ndóꞌo néni.
\m
\v 26 Te in‑ka kúu ja iyo in kava kaꞌnu xen‑xeen meꞌñu nduu o a. Te chukan kúu ja nú na in kúni ja yaꞌa i ichi yaꞌa, masu kuu kii i, ni a ñayii ka iyo yaꞌa, suni masu kuu yaꞌa i onde jiña”, kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 27 ’Te tee kúu xiku ma, jiñaꞌa de: “Jikan‑taꞌvi sa nuu ni, yuva sa Abraham, ja tetniñu ni Lázaro a veꞌe yuva sa ma
\m
\v 28 nuu ka iyo uꞌun‑ka ñani sa ma, te xtuꞌva de i, sukan‑vaꞌa má ki koo tna i yaꞌa nuu ndóꞌo néni sa a”, kúu de jiñaꞌa de.
\m
\v 29 Abraham ma, jiñaꞌa de: “Jâ ka nevaꞌa i tnuꞌu Suꞌsi ma ja ni tatnuni Moisés ma, jiꞌin ja ni ka kaꞌan tee ni ka yo ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni yo waꞌa Suꞌsi ma. Te na jin kandija maa i tnuꞌu yukan”, kúu de jiñaꞌa de.
\m
\v 30 Te tee ni yo kuu xiku ma, ni ndakoneꞌe de: “Saa vi, yuva sa Abraham, kovaa nuna ndateku in ñayii ni jiꞌi ma te ndenda i chi jin kandija‑ka ñaꞌa i”, kúu de jiñaꞌa de.
\m
\v 31 Kovaa Abraham ma, jiñaꞌa de: “Nú ma jin kandija i tnuꞌu Suꞌsi ma ja ni kaxtnuꞌu Moisés ma, jiꞌin ja ka kaꞌan tee ni ka yo ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni yo waꞌa Suꞌsi ma, suni masu jin kandija i, visi in ñayii ni jiꞌi ma, te ndateku i te ndenda i ja kaxtnuꞌu i nuu ñayii ma sukan kúni Suꞌsi ma ja jin saꞌa i ma”, kúu de jiñaꞌa de. Saꞌa ni ndakani Jesús ma.
\c 17
\s1 Ni kaꞌan Jesús ma sukan yika ja jin ndakuiso kuechi o ma
\rem El peligro de caer en pecado
\r (Mt 18:6‑7; 21‑22; Mr 9:42)
\p
\v 1 Jesús ma, jiñaꞌa ya tee ka ndikin ya ma:
\p ―‍Ndimaa jin koo ja jin saꞌa ja jin kuiso kuechi ni, kovaa ¡ndaꞌvi‑nka maa ñayii saꞌa ja jin kuiso kuechi ñayii ma!
\m
\v 2 Vaꞌa‑ka kúu ja nute jin kuꞌni i in yoso kaꞌnu mulinu ma sukun i, te jin skee ñaꞌa i nuu mar ma, sana ja saꞌa i ja kuiso kuechi in ñayii yika ni kandija tnuꞌu Suꞌsi ma.
\m
\v 3 ¡Jin ko koto vaꞌa ni maa ni!
\p ’Nú in tnaꞌa ni ma, ndasaꞌa i ja uꞌvi, ndonda ni nuu i. Te nuna ndakunitnuni i te ndakani ndakaꞌvi ini i nuu Suꞌsi ma, sakanu ini ni i.
\m
\v 4 Visi uja jichi na saꞌa ñaꞌa i ja uꞌvi in kivi ma te ndakunitnuni i te ndakaꞌan i ja masu saꞌa‑ka i, te sakanu ini ni i ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Sukan kuu jin saꞌa o nuna jin kukanu ini o Iya Tátnuni ma
\rem El poder de la fe
\p
\v 5 Tee ka kuu apóstol ma, ka jikan‑taꞌvi de nuu Iya Tátnuni ma:
\p ―‍Saꞌa ni ja jin kukanu ini xeen ñaꞌa sa ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 6 Te Iya Tátnuni ma, ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍Nute ndijin, ka kukanu ini ñaꞌa ni, visi sukan kaa in ndikin tnu mostaza ma‑ni, kuu jin kuñaꞌa ni tnu neñu yaꞌa: “Kana, te kiꞌin ro kunukoo ro nuu mar ma”, te tnu neñu a, kandija tnu ja jin kuñaꞌa ni ma.
\s1 Sukan ko kuu in ñayii jinukuechi nuu Suꞌsi ma
\rem El deber del que sirve
\p
\v 7 ’Nde in tnaꞌa ni ja nevaꞌa de in suchi jinukuechi nuu de, te ndenda i ja ni jaꞌan i yuku ma ni jan kutu i xi ni yo jito i kiti de ma, masu kuñaꞌa de i: “Neꞌe, te kunukoo ro, te kaa ro xita.”
\m
\v 8 Suꞌva kuñaꞌa de i: “Satuꞌva ja kuxini ri, te ko ndi ini ja katanuu ñaꞌa ro, nani jaa jiꞌi ri, sana nú ni jinu ni jatanuu ñaꞌa ro, te kaa maa ro”, kuñaꞌa de i.
\m
\v 9 Te masu ndakuan‑taꞌvi de nuu suchi jinukuechi ma ja ni saꞌa i sukan ni tatnuni de ma, kuenda tnuꞌu ja masu in ja kanuu xeen kúu ja ni saꞌa i ma.
\m
\v 10 Te suni sukan jin kuꞌun tna ini ni nú ni ka kundee ni, ni ka saꞌa ni ndaka ja ni tatnuni Suꞌsi ma, te jin kaꞌan ni: “Ñayii masu nde ka jiniñuꞌu ka kuu o, vaa yika‑ni ja iyo ja jin saꞌa o ma‑ni ni ka saꞌa o.” Saꞌa‑ni jin kaꞌan ni ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 In‑ni tee ni nduvaꞌa ma, ni ndakokuiñi de, te ni ndachiñuꞌu de Suꞌsi ma
\rem Jesús sana a diez leprosos
\p
\v 11 Ichi kuaꞌan Jesús ma ñuu Jerusalén ma, ni yaꞌa ya ñuu Samaria ma jiꞌin ñuu Galilea ma.
\m
\v 12 Ni kenda ya yuꞌu in ñuu ma, te ni ka kenda koo uxi tee ka kuꞌu kueꞌe lepra, te jika‑ka ni ka jinkuiñi de,
\m
\v 13 te ni ka kayuꞌu de:
\p ―‍¡Jesús, teskuaꞌa, kundaꞌvi ini ñaꞌa ni! ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 14 Nuu ni jini Jesús ma, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Kuán koo ni, te jin kaxtnuꞌu ni maa ni nuu sutu ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p Te nani kuan koo de ma, te ni ka nduvii de kueꞌe ka ndoꞌo de ma.
\p
\v 15 In de ma, ja ni jini de ja ni nduvii de ma, ni ndakokuiñi de, káyuꞌu de ndáchiñuꞌu de Suꞌsi ma.
\m
\v 16 Nuu ni ndenda de nuu iyo Jesús ma, ni jinkoo jiti de, te ni jakindeyi de onde nuu ñuꞌú ma. Ndákuan‑taꞌvi de nuu ya. Te tee yaꞌa chi tee ñuu Samaria ma kúu de.
\m
\v 17 Te ni jikan‑tnuꞌu Jesús ma:
\p ―‍¿Te masu uxi tee ni ka nduvii kueꞌe lepra ka ndoꞌo de ma? ¿Ndenu ka iyo‑ka iin‑ka de ma?
\m
\v 18 ¿In vaa in tnuꞌu‑ni de ni ndakokuiñi ndáchiñuꞌu de Suꞌsi a, te vitna ja masu ñayii ñuu Israel ya kúu de? ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 19 Te jiñaꞌa ya tee yukan:
\p ―‍Ndokuiñi ni, te kuán noꞌo ni. Ja ni kukanu ini ñaꞌa ni a, te chukan kúu ja ni nduvaꞌa ni ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Tee ka kuu fariseo ma, ka jikan‑tnuꞌu de nuu Jesús ma naxe kenda kivi tatnuni Suꞌsi ma ñuu ñayivi ya
\rem Como llegará el reino de Dios
\r (Mt 24:23‑28, 36‑41)
\p
\v 20 Te tee ka kuu fariseo ma, ni ka jikan‑tnuꞌu de Jesús ma na kivi kenda kivi tatnuni Suꞌsi ma ñuu ñayivi ya. Te ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍Kivi tatnuni Suꞌsi ma ñuu ñayivi ya, masu kenda ndijin i.
\m
\v 21 Masu jin kaꞌan i: “Yaꞌa iyo, xi yukan iyo.” Vaa ja tátnuni Suꞌsi ma jâ iyo neꞌun ni a ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 22 Te jiñaꞌa ya nuu tee ka ndikin ya ma:
\p ―‍Kovaa kenda kivi ja jin kuu ini ni ja visi ja in kivi jin kuni ñayivi ñaꞌa ni te koo sa ñuu ñayivi a jiꞌin ni, ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi ya, kovaa masu kuu jin kuni ñayivi‑ka ñaꞌa ni.
\m
\v 23 Visi jaku i jin kaꞌan: “Yaꞌa iyo ya, xi yukan iyo ya”, kovaa másu ko jin kandija ni i te jin kondikin ni i.
\m
\v 24 Vaa sukan kúu ora jándute ma ja ndijin andivi ma in lado ma onde in‑ka lado ma, sukan ko kuu kivi ndenda sa ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a.
\m
\v 25 Kovaa xinañuꞌu jin ndoꞌo xeen ni, te jin saxiko ñaꞌa ñayii tiempu yaꞌa.
\m
\v 26 Sukan ni kuu kivi ni iyo Noé ma, sukan ko kuu tna kivi ndii sa ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a.
\m
\v 27 Ñayii ma chi ni ka yo jaa, ni ka yo jiꞌi i, ni ka yo xtnandaꞌa tnaꞌa i, te ñatuu ni ka yo ndasaꞌa i kuenda, onde ni kenda kivi ni kivi Noé ma nuu arca ma, te ni kuun xeen savi ma, te ni chitu ndute ñuu ñayivi a, te ni ka jiꞌi ndaka ñayii ma.
\m
\v 28 Te suni sukan ni kuu kivi ni iyo Lot ma. Ñayii ma, ka jaa i ka jiꞌi i, ka jaan i ka xiko i, ka chiꞌi i itu i ma, ka saꞌa i veꞌe i ma.
\m
\v 29 Kovaa Lot ma, ni kee de ñuu Sodoma ma, te onde andivi ma ni kuun ñuꞌu jiꞌin azufre, te ni ka kayu i, te ni ka jiꞌi ndaka i.
\m
\v 30 Sukan ko kuu kivi ndenda sa ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a.
\p
\v 31 ’Kivi yukan, nú ka iyo ni xini veꞌe ma te ka iyo ndatniñu ni ini veꞌe ma, má jin nu koo ni ja jin keneꞌe ni. Nú na in iyo yuku ma, má ndakokuiñi i veꞌe i ma.
\m
\v 32 Jin ndakaꞌán ni sukan ni kuu ñasiꞌi Lot ma.
\m
\v 33 Nú na in kúni ja kaku i te koteku i chi skenaa i maa i. Kovaa nú na in kúkanu ini ñaꞌa chi visi na kûu i chi ndaniꞌi taꞌvi i.
\p
\v 34 ’Kaꞌan sa ja jakuaa yukan, uu ñayii ka kixi in‑ni nuu jito, in i ndakueka ya, te in i ndoo.
\m
\v 35 Uu ñaꞌa ka ndiko kaa ña, in ña ma noꞌo jiꞌin ya, te in ña ma ndoo.
\m
\v 36 Uu ñayii ka iyo yuku ma, in i ndakueka ya, te in i kendoo ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 37 Sani te ni ka jikan‑tnuꞌu de:
\p ―‍¿Señor, ndenu ko kuu sukan? ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p Te ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍Ndevaꞌa‑ni nuu kátuu in kiti ni jiꞌi ma, te yukan ka ndatnaꞌa loti ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\c 18
\s1 Ni kaꞌan Jesús ma in tnuꞌu vijin in ñaꞌa ni ndoo ja ni jiꞌi yii ña ma jiꞌin in tee jaꞌnde tniñu ñayii ma
\rem La parábola de la viuda y el juez
\p
\v 1 Jesús ma, ni kaꞌan ya in tnuꞌu vijin, sukan‑vaꞌa jin kutuꞌva de ja ndimaa jin kakan‑taꞌvi de, te máko jin kuñaña de,
\m
\v 2 te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Iyo in tee ni yo jaꞌnde tniñu, te ni masu ni yo kandija de Suꞌsi ma, ni a ñatuu na respetu de nuu ñayii ñuu yukan.
\m
\v 3 Te maa ñuu yukan iyo in ñaꞌa ni jiꞌi yii, te iyo in ñayii ni kanaa jiꞌin ña. Te ni jaꞌan ña ni jan kakan ña ja na kaꞌnde de tniñu ña ma jiꞌin ñayii ni kanaa jiꞌin ña ma.
\m
\v 4 Kuaꞌa xeen kivi ñatuu ni kuni tee jaꞌnde tniñu ma katanuu de ña. Kovaa ni jani ini de: “Visi ñatuu kándija o Suꞌsi ma te ñatuu na respetu o nuu ñayii yaꞌa,
\m
\v 5 kovaa ñaꞌa yaꞌa kii kii‑ni ña ki xtnaꞌa ñaꞌa ña. Káꞌnde o tniñu ña, sukan‑vaꞌa máko kii‑ka ña. Nú ñaꞌa, te ma kanda o”, kúu de káꞌan de. ―Saꞌa ni ndakani Jesús ma.
\p
\v 6 Te jiñaꞌa tna Iya Tátnuni ma:
\p ―‍Jin ndasaꞌa ni kuenda sukan ni jani ini tee jaꞌnde tniñu ma, visi tee saꞌa ja uꞌvi kúu de.
\m
\v 7 Vaꞌa‑ni, suni sukan saꞌa tna Suꞌsi ma, te chindee ya ñayii ni ndakaji ya ma ja ka ndakuneꞌe i ya nduu ñuu ma. ¡Masu kukuee ya ja chindee ñaꞌa ya!
\m
\v 8 Káꞌan sa ja yachi yachi chindee ñaꞌa ya. Kovaa nuna kenda kivi ndii sa ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a, ¿kuiti ja ndaniꞌi‑ka sa ñayii ñuu ñayivi ya ja ka kukanu ini ñaꞌa i? ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Ni kaꞌan Jesús ma in tnuꞌu vijin tee kúu fariseo ma, jiꞌin tee ndákeꞌen yaꞌvi xuꞌun noꞌo ñuu Roma ma
\rem La parábola del fariseo y el cobrador de impuestos
\p
\v 9 Jesús ma, ni kaꞌan ya in‑ka tnuꞌu vijin, ja kaxtnuꞌu ya nuu ñayii ka jani ini ja ñayii vaꞌa‑ka ka kuu i te ka saxiko i jaku‑ka ñayii ma, te saꞌa ni kaꞌan ya:
\p
\v 10 ―‍Uu tee, ni jan koo de veñuꞌu kaꞌnu ma, ka jikan‑taꞌvi de. In de kúu fariseo, te in‑ka de kúu tee ndákeꞌen yaꞌvi xuꞌun noꞌo ñuu Roma ma.
\m
\v 11 Tee kúu fariseo ma, núkuiñi de, te saꞌa jikan‑taꞌvi de: “Suꞌsi, kutaꞌvi sa nuu ni, vaa masu kúu sa sukan ka kuu‑ka ñayii ma, ja ka sakuiꞌna i ma, ja ka saꞌa i ja uꞌvi ma, ja ka kivi nduu i jiꞌin in‑ka ñaꞌa ma, te masu kúu sa sukan kúu tee yukan tee ndákeꞌen yaꞌvi xuꞌun noꞌo ñuu Roma ma.
\m
\v 12 Ndaka smana iyo ndite sa uu jichi, te táa sa diezmo ndaka ja níꞌi sa ma”, kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 13 ’Kovaa tee ndákeꞌen yaꞌvi xuꞌun noꞌo ñuu Roma ma, jika‑ni ni jinkoo jiti de. Te ni ñatuu ndonenuu de ichi andivi ma, suꞌva waꞌa de pechu de ma, te káꞌan de: “¡Suꞌsi, kundaꞌvi ini ñaꞌa ni! ¡In tee ndiso kuechi kúu sa!”, kúu de jiñaꞌa de.
\m
\v 14 Káꞌan sa ja tee ndákeꞌen yaꞌvi xuꞌun noꞌo ñuu Roma ma, nuu kuan noꞌo de veꞌe de ma, te jâ ni sakanu ini ñaꞌa Suꞌsi ma, kovaa tee kúu fariseo ma, ñatuu. Vaa nú na in saꞌa tnuꞌu ja maa i ma kúu ja kuu‑ka vaa vaꞌa‑ni saꞌa vaꞌa‑ni kúu i, jani ini i, chi suni kendoo ndaꞌvi‑ka i te ndatnaꞌa i ja kan‑nuu. Te ñayii jani ini ja masu nde jiniñuꞌu i ma vaa ja saꞌa ja kúu i ma masu ja vaꞌa kúu, ñayii yukan nduu in ñayii kanuu‑ka ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Jesús ma, ni kaxtnuꞌu ya naxe ko kuu in ñayii sana kivi i nuu tatnuni Suꞌsi ma
\rem Jesús bendice a los niños
\r (Mt 19:13‑15; Mr 10:13‑16)
\p
\v 15 Suni ni jan koo i jiꞌin suchi kuechi ma nuu Jesús ma, sukan‑vaꞌa sonee ya ndaꞌa ya siki suchi kuechi ma. Kovaa tee ka ndikin ya ma, ni ka jini de, te ka ndonda de nuu ñayii ni jan koo jiꞌin suchi kuechi ma.
\m
\v 16 Sani te Jesús ma, ni kana ya tee ka ndikin ya ma, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Jin kuaꞌa ni tnuꞌu, te kí koo maa suchi kuechi a, te máko jin kaꞌnu ndee ni, chi vaa sukan ka kuu suchi kuechi a sukan jin ko kuu ñayii jin koo jiꞌin Suꞌsi ma nuu tatnuni ya ma.
\m
\v 17 Ja ndaa káꞌan sa, nú ma kachi in ñayii ma ja tatnuni ya nuu i sukan jan‑taꞌvi in suchi luluu a nawa tátnuni o nuu i ma, te masu kuu koo i jiꞌin Suꞌsi ma nuu tatnuni ya ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Sukan yii ja ndaniꞌi taꞌvi ñayii ndí ini xeen‑ka xuꞌun i ma
\rem Un hombre rico habla con Jesús
\r (Mt 19:16‑30; Mr 10:17‑31)
\p
\v 18 In tee netniñu ma, ni jikan‑tnuꞌu de nuu Jesús ma:
\p ―‍Teskuaꞌa vaꞌa ini, ¿nawa saꞌa sa, sukan‑vaꞌa ndaniꞌi taꞌvi sa, te koteku sa ni‑kani ni‑jika? ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 19 Te Jesús ma, ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍¿Navaꞌa xnani ñaꞌa ni teskuaꞌa vaꞌa ini? Masu na in vaꞌa ini, nú masu ja maa in‑ni Suꞌsi ma.
\m
\v 20 Jâ jini ni ndaka ja ni tatnuni ya ma: “Másu ko kivi nduu ni jiꞌin in‑ka ñaꞌa ma. Másu ko kaꞌni ni in‑ka ñayii ma. Másu ko sakuiꞌna ni. Másu ko kaꞌan tnuꞌu ni siki in‑ka ñayii ma. Kava respetu ni nuu yuva ni ma jiꞌin nuu siꞌi ni ma” ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 21 Te tee yukan, jiñaꞌa de:
\p ―‍Ndaka chaꞌa chi jâ saꞌa ndiꞌi sa onde nuu jaa sa ma ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 22 Ja ni jinisoꞌo Jesús ma sukan, te ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍Kúni‑ka in‑ka ja saꞌa ni a. Ndaxiko ni ndaka ja nevaꞌa ni ma, te kuaꞌa ni ñayii ka kundaꞌvi ma. Te sukan, te xiku ko kuu ni andivi ma. Sani te kii ni, te kondikin ñaꞌa ni ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 23 Kovaa ja ni jinisoꞌo tee yukan sukan jiñaꞌa ya ma, te ni kuxii xeen ini de, vaa in tee xiku xeen kúu de.
\m
\v 24 Ja ni jini Jesús ma sukan, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍¡Naka yii kúu ja in ñayii xiku ma, kenda i ja koo i jiꞌin Suꞌsi ma nuu tatnuni ya ma!
\m
\v 25 Suꞌva yachi‑ka kuu kivi in kiti kúu camellu ma in yavi xuu yiki tiku ma sana ja in ñayii xiku ma, kenda i ja koo i jiꞌin Suꞌsi ma nuu tatnuni ya ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 26 Te ñayii ni ka jinisoꞌo ma, ka jikan‑tnuꞌu i:
\p ―‍¿Na in kuu ndaniꞌi taꞌvi ja sukan? ―‍ka kuu i ka jiñaꞌa i.
\p
\v 27 Jesús ma, ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍Tnaꞌa ja masu kuu ka jani ini ñayii ma, Suꞌsi ma chi kuu saꞌa ya ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 28 Pedro ma, jiñaꞌa de:
\p ―‍Señor, saña chi ndaka ja ka nevaꞌa sa ma ni ka xndoo sa, te ni ka ndikin ñaꞌa sa ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 29 Te ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍Ja ndaa káꞌan sa ja ndevaꞌa‑ni na in xndoo veꞌe i ma, ñasiꞌi i ma, ñani i ma, yuva i ma, jiꞌin saꞌya i ma, ja kuechi ja káxtnuꞌu i sukan tátnuni Suꞌsi ma ini anua ñayii ma,
\m
\v 30 ndaniꞌi kuaꞌa xeen‑ka i ja konevaꞌa i ñuu ñayivi a, te kivi kiꞌin o ma ndaniꞌi taꞌvi i, te koteku i ni‑kani ni‑jika ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Ni kaxtnuꞌu Jesús ma ja ku‑uni jichi ja jin kaꞌni i ya kovaa ndateku ya
\rem Jesús anuncia por tercera vez su muerte
\r (Mt 20:17‑19; Mr 10:32‑34)
\p
\v 31 Jesús ma, ni kana siin ya ndi‑uxi uu tee ka ndikin ya ma, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Vitna jín koo o ñuu Jerusalén ma, nuu ko kuu sukan ni ka tee tee ni ka yo ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni yo waꞌa Suꞌsi ma siki sa ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a.
\m
\v 32 Vaa jin koo i jin ndaxsiaꞌa ñaꞌa i nuu ndaꞌa ñayii masu ñuu yaꞌa, te jin kosiki ndee ñaꞌa i, te jin saꞌa ndevaꞌa ñaꞌa i, te jin tusii ñaꞌa i,
\m
\v 33 te jin kani ñaꞌa i, te jin kaꞌni ñaꞌa i. Te nuu uni kivi ma, te ndateku sa ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 34 Kovaa masu ni ka jakuꞌni kuiti ini de, ni masu ni ka jini de nawa kúu ja káꞌan ya ma, vaa masu ni ka jakun‑tnuni ini de ja jiñaꞌa ya ma.
\s1 Ñuu Jericó ma, ni ndasavaꞌa Jesús ma in tee kuaa
\rem Jesús sana a un ciego en Jericó
\r (Mt 20:29‑34; Mr 10:46‑52)
\p
\v 35 Nuu jâ ve kuyatni Jesús ma ñuu Jericó ma, in tee kuaa núkoo yuꞌu ichi ma, jikan de karidaa.
\m
\v 36 Ja ni jinisoꞌo de ja ka yaꞌa kuaꞌa ñayii ma, te ni jikan‑tnuꞌu de nawa kúu.
\m
\v 37 Te ka jiñaꞌa i ja Jesús ñuu Nazaret ma ni yaꞌa kuaꞌan ya.
\m
\v 38 Te ni kayuꞌu de jiñaꞌa de ya:
\p ―‍¡Jesús, Saꞌya David, kundaꞌvi ini ñaꞌa ni! ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 39 Te ñayii ka yoxtnuu kuan koo i ma, ka ndonda i nuu de, sukan‑vaꞌa na kasiyuꞌu de. Kovaa niniꞌi‑ka ni kayuꞌu de:
\p ―‍¡Saꞌya David, kundaꞌvi ini ñaꞌa ni! ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 40 Jesús ma, ni jinkuiñi ya, te ni tatnuni ya:
\p ―‍Kuán koo ni kuán kueka ni de ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p Te nuu ni jan tnaꞌa de ya ma, te ni jikan‑tnuꞌu ya:
\p
\v 41 ―‍¿Nawa kúni ni ja saꞌa sa ja kuu ni? ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p Tee kuaa ma, ni ndakoneꞌe de:
\p ―‍Señor, kúni sa ja ndundijin nuu sa a ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 42 Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍¡Ndundijin nuu ni a! Te kuechi ja ni kukanu ini ñaꞌa ni a, te chukan kúu ja ni ndundijin nuu ni a, te ni nduvaꞌa ni ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 43 Te maa ora yukan‑ni, te ni ndundijin nuu de, te ni ndikin de Jesús ma, te ndáchiñuꞌu de Suꞌsi ma. Te ndaka ñayii ni ka jini sukan ma, suni ka ndachiñuꞌu i Suꞌsi ma.
\c 19
\s1 Jesús ma, ni ndatnaꞌa ya jiꞌin Zaqueo ma
\rem Jesús y Zaqueo
\p
\v 1 Jesús ma, ni kivi ya ñuu Jericó ma, te ni chuꞌun ya kuaꞌan ya ini ñuu ma.
\m
\v 2 Te yukan iyo in tee xiku nani de Zaqueo. Tee tátnuni nuu tee ka ndakeꞌen yaꞌvi xuꞌun noꞌo ñuu Roma ma kúu de.
\m
\v 3 Tee yaꞌa, kúu ini de ja kuni de Jesús ma. Kovaa ñatuu kúu kuni de ya, vaa ka iyo kuaꞌa ñayii, te Zaqueo ma chi in tee ndiꞌi ndiꞌi‑ni kúu de.
\m
\v 4 Chukan kúu ja jinu de ni jakoxtnuu de, te ni jan kaa de in tnu sicómoro yatni nuu yaꞌa Jesús ma, sukan‑vaꞌa kuu kuni de ya.
\m
\v 5 Nuu ni yaꞌa Jesús ma ichi yukan, ndeꞌya ya ichi sukun ma, te ni jini ya Zaqueo ma, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Zaqueo, ki nuu kunu ni kii ni, chi vaa kanuu ja kiꞌin sa veꞌe ni ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 6 Zaqueo ma, ni nuu kunu de, te sii ini ni jan‑taꞌvi de ya veꞌe de ma.
\m
\v 7 Ja ni ka jini ñayii ma sukan, ndaka i ni ka kejaꞌa ka kaꞌan i tnuꞌu Jesús ma. Ka kaꞌan i:
\p ―‍¿Navaꞌa ni kivi de veꞌe in tee ndiso kuechi a? ―‍ka kuu i ka kaꞌan i.
\p
\v 8 Zaqueo ma, ni ndokuiñi de, te jiñaꞌa de nuu Iya Tátnuni ma:
\p ―‍Jini ni, Señor, ndakuaꞌa sa ñayii ndaꞌvi ma sava ja nevaꞌa sa a. Te nú na in xi‑nuu ni sakuiꞌna sa, te ndakuaꞌa sa kuun jichi‑ka ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 9 Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍Vitna jin ndaniꞌi taꞌvi ñayii veꞌe yaꞌa, vaa tee yaꞌa tna chi in saꞌya tata Abraham ma kúu de.
\m
\v 10 Vaa saña ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a, vee sa ve ndi nduku sa ñayii jâ ni ka skenaa i maa i ma, sukan‑vaꞌa jin ndaniꞌi taꞌvi i ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Ni kaꞌan Jesús ma in tnuꞌu vijin siki ñayii ni ka kundaꞌa xuꞌun ja jin satniñu jiꞌin i ma
\rem La parábola del dinero
\p
\v 11 Ka ninisoꞌo i tnaꞌa ja káꞌan Jesús ma, te Jesús ma, ni kaꞌan ya in tnuꞌu vijin, vaa yatni iyo ya ñuu Jerusalén ma, te ni ka jani ini i ja sani te kenda kivi tatnuni Suꞌsi ma ñuu ñayivi ya.
\m
\v 12 Te Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍Iyo in tee kanuu xeen, te ni kee de kuaꞌan de in ñuu jika, sukan‑vaꞌa niꞌi de tnuꞌu ndee tnuꞌu ndatnu ja ko kuu de rey ma. Te sana ndii de ja tatnuni de ñuu de ma.
\m
\v 13 Te ni kana de uxi tee ka jinukuechi nuu de ma, te ni waꞌa de kuaꞌa xuꞌun nuu ndi‑in ndi‑in de, te jiñaꞌa de: “Jin satniñu ni jiꞌin xuꞌun yaꞌa onde kivi ndenda sa ma”, kúu de jiñaꞌa de.
\m
\v 14 Kovaa ñayii ñuu de ma, ka kiti ini i nuu de, te nani kuaꞌan de ma, te ni ka tetniñu i in jichi ñayii kuan koo i, te ka jiñaꞌa i: “Masu ka kuni sa ja tee yaꞌa ko kuu rey tatnuni nuu sa ma”, ka kuu i ka jiñaꞌa i.
\p
\v 15 ’Kovaa maa de ni kana ja ko kuu de rey ma, te ni ndenda de ñuu de ma. Nuu ni ndenda de ma, te ni ndakana de ndaka tee ni waꞌa de xuꞌun ma, tee ka jinukuechi nuu de ma, sukan‑vaꞌa kuni de na saa ni ka niꞌi ndi‑in ndi‑in de ma.
\m
\v 16 Tee xinañuꞌu ma, ni kenda de, te jiñaꞌa de: “Señor, xuꞌun ni a chi ni niꞌi i uxi‑ka jichi sukan ni taa ni ma”, kúu de jiñaꞌa de.
\m
\v 17 Te rey ma, ni ndakoneꞌe de: “Vaꞌa‑ni, vaa ñayii jinukuechi vaꞌa kúu ni. Ja ni jito vaꞌa ni jaku ja ni taa sa ma, te vitna, te tatnuni ni nuu uxi ñuu a”, kúu de jiñaꞌa de.
\m
\v 18 Sani te ni kenda in‑ka de, te jiñaꞌa de: “Señor, xuꞌun ni a ni nduu uꞌun‑ka jichi ja ni taa ni ma”, kúu de jiñaꞌa de.
\m
\v 19 Te jiñaꞌa tna rey ma: “Ndijin ko kuu ñayii tatnuni nuu uꞌun ñuu a”, kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 20 ’Kovaa ni kenda in‑ka de ma, te jiñaꞌa de: “Señor, yaꞌa iyo xuꞌun ni a. Ni tavaꞌa sa i in nuu pañu,
\m
\v 21 vaa yuꞌu ñaꞌa sa, vaa ndijin chi in tee ndákan‑ndoo kuenda kúu ni, vaa ndákeꞌen ni ja masu ni sonee ni ma, te ndáxtutu ni itu nuu masu ni chiꞌi ni ma”, kúu de jiñaꞌa de.
\m
\v 22 Sani te jiñaꞌa rey ma: “Tee masu jinukuechi vaꞌa kúu ni. Maa tnuꞌu ni kaꞌan ni a, te ndákaꞌan sa nuu ni. Nú jini ni ja in tee ndákan‑ndoo kuenda kúu sa ja ndákeꞌen sa ja masu ni sonee sa ma te ndáxtutu sa itu nuu masu ni chiꞌi sa ma,
\m
\v 23 ¿navaꞌa ñatuu ni jan xsiaꞌa ni xuꞌun sa a nuu ñayii jin taa saꞌya xuꞌun ma, sukan‑vaꞌa ja ndenda sa ma, ndataa ni xuꞌun sa ma jiꞌin saꞌya xuꞌun sa ma?”, kúu de jiñaꞌa de.
\m
\v 24 Te jiñaꞌa de ñayii ka iyo yukan: “Jin ndaxtandee ni xuꞌun sa a, te jin ndakuaꞌa ni tee ni niꞌi uxi‑ka jichi ma”, kúu de jiñaꞌa de.
\m
\v 25 Te ka jiñaꞌa i: “¡Señor, kovaa jâ nevaꞌa de uxi‑ka jichi ma!”, ka kuu i ka jiñaꞌa i.
\m
\v 26 Kovaa rey ma, ni ndakoneꞌe de: “Káꞌan sa nuu ni ja nú na in nevaꞌa kuaꞌa‑ka, suꞌva kuaꞌa‑ka skutaꞌvi ñaꞌa Suꞌsi ma. Kovaa nú na in ñatuu nawa nevaꞌa i ma, onde ja vala nevaꞌa i ma ndakeꞌen Suꞌsi ma.
\m
\v 27 Te ñayii ñatuu ka kunimani nuu sa ma ja ñatuu ka kuni i ja ko kuu sa rey nuu i ma, kuán koo ni kuán kueka ni i, te kondeꞌya sa, te jin kaꞌni ni i”, kúu de jiñaꞌa de. ―Saꞌa ni ndakani Jesús ma.
\s1 Jesús ma, yoso ya in burru ni kivi ya ñuu Jerusalén ma
\rem Jesús entra en Jerusalén
\r (Mt 21:1‑11; Mr 11:1‑11; Jn 12:12‑19)
\p
\v 28 Ja ni jinu ni kaꞌan Jesús ma sukan, kuaꞌan ya ñuu Jerusalén ma.
\m
\v 29 Nuu sani te kenda ya ñuu Betfagé ma jiꞌin ñuu Betania ma yatni yuku nani Yuku Tnu Olivo ma, ni tetniñu ya uu tee ka ndikin ya ma,
\m
\v 30 te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Kuán koo ni yuꞌu ñuu iyo jiyo ma, te nú ni ka kenda koo ni ma, te jin ndaniꞌi ni in burru nuꞌni ti ja ñatuu na in kakoso‑ka ti. Te jin ndaji ni ti, te ki koo ni jiꞌin ti.
\m
\v 31 Te nú na in kakan‑tnuꞌu navaꞌa ka ndaji ni ti, te jin kuñaꞌa ni: “Maa Señor ma jiniñuꞌu ti”, jin kuñaꞌa ni ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 32 Te tee ka ndikin Jesús ma, kuan koo de, te ni ka ndaniꞌi de ndaka sukan jiñaꞌa ya ma.
\m
\v 33 Nani ka ndaji de burru ma, te ñayii xi‑burru ma, ni ka jikan‑tnuꞌu i:
\p ―‍¿Navaꞌa ka ndaji ni burru a? ―‍ka kuu i ka jiñaꞌa i.
\p
\v 34 Te ni ka ndakoneꞌe de:
\p ―‍Vaa Señor ma jiniñuꞌu ti ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 35 Te ni ka sonee de saꞌma siki burru ma, te ni jan koo de jiꞌin ti nuu iyo Jesús ma, te ni ka chindee de ya ni kakoso ya ti.
\m
\v 36 Sukan‑ni kuaꞌan Jesús ma jiꞌin ti ichi ma, ñayii ma, ka skuili i saꞌma ka ndii i ma.
\m
\v 37 Te nuu ni kuyatni ya ja nuu ya Yuku Tnu Olivo ma, ndaka ñayii ka ndikin ya ma, ni ka kejaꞌa i ka kusii ini i, te ka chiñuꞌu i Suꞌsi ma ja ndaka milagru ni ka jini i ma,
\m
\v 38 te ka kaꞌan i:
\p ―‍¡Jayiñuꞌu kúu rey vee nuu Iya Tátnuni ma! ¡Ka kusii ini i andivi ma, te jayiñuꞌu kúu onde sukun ma! ―‍ka kuu i ka kaꞌan i.
\p
\v 39 Sani te jaku tee ka kuu fariseo ma ja ka iyo de neꞌun ñayii ma, ka jiñaꞌa de:
\p ―‍Teskuaꞌa, kaꞌan ni nuu ñayii ka ndikin ñaꞌa a, te má jin kayuꞌu‑yuꞌu i ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 40 Kovaa Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍Káꞌan sa ja nú ñayii yaꞌa, jin kasiyuꞌu i, yuu a jin kayuꞌu ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 41 Nuu ni kenda yatni ya ñuu Jerusalén ma, ja ni jini ya ñuu ma, Jesús ma, ndaꞌyu ya ja kuu ñuu ma,
\m
\v 42 te káꞌan ya:
\p ―‍¡Nute ni ka jakuꞌni ini ni, visi ja vitna, sukan saꞌa sa ja jin koo vaꞌa ni ma! Kovaa vitna chi iyo yuꞌu, te masu kuu jin kuni ni.
\m
\v 43 Vaa ki koo kivi uꞌvi siki ni a, ja ñayii ñatuu ka kunimani nuu ni a, jin saꞌa i ja jin ndesi vaꞌa ni, te ni‑kaꞌnu ñuu a, jin ndakonduu ñaꞌa i, te jin kaꞌni ñaꞌa i,
\m
\v 44 te jin xnaa ndiꞌi kuiti i ñuu ni a. Jin kaꞌni ñaꞌa i, te ni ma jin xndoo‑ka i ni‑in‑ka yuu siki in‑ka yuu ja jin koxtnaꞌa i, vaa ñatuu ni ka ndasaꞌa ni kuenda ora nuu ni kii Suꞌsi ma ja saꞌa ya ja jin kaku ni ma ―‍kúu ya káꞌan ya.
\s1 Jesús ma, ni ndasavii ya ini veñuꞌu kaꞌnu ma
\rem Jesús purifica el templo
\r (Mt 21:12‑17; Mr 11:15‑19; Jn 2:13‑22)
\p
\v 45 Ja ni jinu sukan ma, Jesús ma, ni kivi ya veñuꞌu kaꞌnu ma, te ni kejaꞌa ya kéneꞌe ya ñayii ka xiko ma,
\m
\v 46 te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Nuu tutu ndee tnuꞌu Suꞌsi ma káꞌan: “Veꞌe sa a chi ko kuu i veꞌe kakan‑taꞌvi ñayii ma nuu Suꞌsi ma.” Sukan ndee nuu tutu Suꞌsi ma. Kovaa ndijin chi ni ka ndasaꞌa ni in yavi nuu ka ñuꞌu kuiꞌna ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 47 Ni jinu ni ndasavii ya ma, te ndaka kivi Jesús ma, káxtnuꞌu ya tnuꞌu maa ya ma ini veñuꞌu ma, te tee ka tatnuni nuu sutu ma, jiꞌin tee ka skuaꞌa tnuꞌu ni kaxtnuꞌu Moisés ma, jiꞌin tee ka netniñu ñuu yukan, ka nduku de naxe jin kaꞌni de ya.
\m
\v 48 Kovaa ñatuu ka niꞌi ini de naxe jin saꞌa de, vaa ndaka ñayii ma, ka ninisoꞌo ñukuun i ja káꞌan ya ma.
\c 20
\s1 Ni ka jikan‑tnuꞌu de na in ni tatnuni ja saꞌa Jesús ma sukan
\rem La autoridad de Jesús
\r (Mt 21:23‑27; Mr 11:27‑33)
\p
\v 1 In kivi nani káxtnuꞌu Jesús ma nuu ñayii ma ini veñuꞌu kaꞌnu ma, te káxtnuꞌu ya tnuꞌu vii tnuꞌu vaꞌa naxe jin ndaniꞌi taꞌvi o ma, te ni ka kenda koo tee ka tatnuni nuu sutu ma, jiꞌin tee ka skuaꞌa tnuꞌu ni kaxtnuꞌu Moisés ma, jiꞌin tee ka kuu jaꞌnu ma,
\m
\v 2 te ka jiñaꞌa de:
\p ―‍¿Na in tátnuni ja saꞌa ni sukan? ¿Xi na in ni tatnuni saꞌa? ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 3 Jesús ma, ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍Saña tna kakan‑tnuꞌu ñaꞌa sa, te jin ndakoneꞌe ni:
\m
\v 4 ¿Na in ni tetniñu Juan ma ja skuandute de ma? ¿Suꞌsi ma, xi ñayii ma‑ni? ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 5 Ni ka kejaꞌa de ka ndatnuꞌu tnaꞌa ndi‑in ndi‑in de:
\p ―‍Nuna jin kuñaꞌa o ja Suꞌsi ma ni tetniñu Juan ma, kovaa kaꞌan de: “¿Navaꞌa ñatuu ni ka kandija ni ja káꞌan de ma?”
\m
\v 6 Te ni masu kuu jin kuñaꞌa o ja ñayii ma ni tetniñu Juan ma, vaa ñayii ma chi jin kuaꞌa‑yuu ñaꞌa i, te jin kaꞌni ñaꞌa i, vaa ndaka i ka jani ini ja Juan ma, in tee ni yo ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni yo waꞌa Suꞌsi ma kúu de ―‍ka kuu de ka kaꞌan de.
\p
\v 7 Chukan kúu ja ni ka ndakoneꞌe de ja masu ka jini de na in ni tetniñu Juan ma ja skuandute de ma.
\m
\v 8 Sani te Jesús ma, ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍Suni ma kaꞌan tna sa na in ni tatnuni ja saꞌa sa saꞌa ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Jesús ma, ni kaꞌan ya in tnuꞌu vijin ñayii masu inuvaꞌa ini, ja ka jito i itu tnu uva ma
\rem La parábola de los labradores malvados
\r (Mt 21:33‑46; Mr 12:1‑11)
\p
\v 9 Sani te ni kejaꞌa Jesús ma káꞌan ya nuu ñayii ma, te ni kaꞌan ya tnuꞌu vijin yaꞌa:
\p ―‍In tee, ni sunkoo de tnu uva ini itu de ma, te ni sacargu de jaku ñayii ja jin satniñu i, te kuaꞌan jika xeen de.
\m
\v 10 Te kivi jâ ni kuaan uva ma, te ni tetniñu de in tee jinukuechi nuu de ma, ja na jin nu ndakan de jaku uva ma ja kúu kuenda de ma nuu ñayii ka jito itu de ma. Kovaa ñayii yukan, ni ka kani i tee ma, te ni ka ndatetniñu i de suꞌva‑ni kuan noꞌo de.
\m
\v 11 Kovaa tee xi‑ñuꞌu ma chi ni ndatetniñu tuku de in‑ka tee jinukuechi nuu de ma. Kovaa suni tee yaꞌa, ni ka kaꞌan ndevaꞌa i nuu de, te ni ka kani i de, te ni ka ndatetniñu i de suꞌva‑ni tna kuan noꞌo de.
\m
\v 12 Te ni tetniñu tuku de in‑ka de, kovaa ñayii ka jito itu de ma, suni ni ka xtnakueꞌe i tee ma, te ni ka keneꞌe i de yu‑itu ma.
\p
\v 13 ’Saa ni jani ini tee xi‑ñuꞌu ma, te káꞌán de: “¿Nawa saꞌa o? Vaꞌa‑ka ja tetniñu o saꞌya o suchi kútoo o a, xi saa jin kandija ñaꞌa i”, káꞌán de.
\m
\v 14 Kovaa ni ka jini ñaꞌa ñayii ka jito itu ma, te ni ka kaꞌan ndi‑in ndi‑in i: “Suchi yaꞌa ko kuu suchi ndutaꞌvi ñuꞌú yaꞌa. Jín kaꞌni o i, sukan‑vaꞌa jin nduu kuenda maa o ñuꞌú a”, ka kuu i ka kaꞌan i.
\m
\v 15 Chukan kúu ja ni ka keneꞌe i saꞌya de ma yuꞌu itu ma, te ni ka jaꞌni ñaꞌa i.
\p ’¿Te nawa ka jani ini ndijin ja saꞌa tee xi‑ñuꞌu ma?
\m
\v 16 Kiꞌin de, te kaꞌni de ñayii ka jito itu de ma, te kuaꞌa de ñuꞌú de ma in‑ka ñayii ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p Ja ni ka jinisoꞌo i sukan ma, te ka jiñaꞌa i:
\p ―‍¡Chukan chi ñaꞌa kuiti! ―‍ka kuu i ka jiñaꞌa i.
\p
\v 17 Kovaa Jesús ma, ndeꞌya ya, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍¿Nawa kúni kaꞌan ja ndee tnuꞌu Suꞌsi ma saꞌa?:
\q1 Yuu ni ka saxiko ñayii ka saꞌa veꞌe ma,
\q1 ni nduu i yuu kanuu‑ka.
\m
\v 18 Ndevaꞌa‑ni ñayii nduva siki yuu ma, kukuechi kulikin ñayii ma. Te nú yuu ma jinu siki in ñayii ma, ñuyaka‑nka‑ni nduu ñayii ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 19 Tee ka tatnuni nuu sutu ma, jiꞌin tee ka skuaꞌa tnuꞌu ni kaxtnuꞌu Moisés ma, ni ka jinitnuni de ja ni kaꞌan ya tnuꞌu vijin yaꞌa ja jin kuu maa de, te chukan kúu ja ka kuni de ja jin tnii de Jesús ma maa ora yukan‑ni, kovaa ka yuꞌu de ñayii ma.
\s1 Jesús ma, ni kaꞌan ya nawa jin kuaꞌa o nuu gobiernu ma, jiꞌin nawa jin ndakuaꞌa o nuu Suꞌsi ma
\rem El asunto de los impuestos
\r (Mt 22:15‑22; Mr 12:13‑17)
\p
\v 20 Ni ka tetniñu de ñayii ja jin kototnuni i Jesús ma, te ni ka saꞌa i tnuꞌu ja ñayii ka saꞌa ja vaꞌa ka kuu i. Te ka nduku i naxe jin niꞌi ichi i ja jin xtekuechi i Jesús ma, sukan‑vaꞌa jin koo i jin xsiaꞌa i ya nuu tee ka tatnuni ñuu ma.
\m
\v 21 Te ka jikan‑tnuꞌu i ya:
\p ―‍Teskuaꞌa, ka jini sa ja ja káꞌan ni a jiꞌin ja káxtnuꞌu ni a chi ja ndaa kúu, te masu ndí ini ni nde ñayii ka ninisoꞌo. Ndijin chi káxtnuꞌu ndaa ni sukan kúni Suꞌsi ma ja jin ko kuu o nuu ya ma.
\m
\v 22 ¿Te naxe káꞌan ni? ¿Vaꞌa‑ni ja jin ndachuyaꞌvi sa xuꞌun noꞌo ñuu Roma ma nuu tee tátnuni nani César ma, xi ñaꞌa? ―‍ka kuu i ka jiñaꞌa i.
\p
\v 23 Jesús ma, ni jinitnuni ya ja uꞌvi ka jani ini i ma, te jiñaꞌa ya:
\p
\v 24 ―‍Jin kaxtnuꞌu ni xuꞌun a. ¿Na in xi‑yunuu ndenee, te na in nani sukan ndenee a? ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p Te ni ka ndakoneꞌe i:
\p ―‍Yunuu tee nani César ma ―‍ka kuu i ka jiñaꞌa i.
\p
\v 25 Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍Te jin ndakuaꞌa ni nuu César ma tnaꞌa ja kúu kuenda maa de ma, te nuu Suꞌsi ma jin ndakuaꞌa ni tnaꞌa ja kúu kuenda maa ya ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 26 Te ñatuu ni‑in ja ni kaꞌan ya nuu ñayii ma ni ka ndaniꞌi ñayii kuan koo kuan kototnuni ya ma ja jin xtekuechi i ya, sukan‑vaꞌa jin tnii i ya ma. Chukan kúu ja ni ka saꞌvi‑nka ini i ja ni ndakoneꞌe ya ma, te ni ka jasiyuꞌu i.
\s1 Ni ka jikan‑tnuꞌu tee ka kuu saduceo ma naxe ko kuu ñayii ndateku ma
\rem La pregunta sobre la resurrección
\r (Mt 22:23‑33; Mr 12:18‑27)
\p
\v 27 Ni jan koo jaku tee saduceo ma ni ka jan koto de Jesús ma. Tee yaꞌa chi ka kaꞌan de ja masu jin ndateku ñayii ni ka jiꞌi ma. Te chukan kúu ja ni ka jikan‑tnuꞌu de ya:
\p
\v 28 ―‍Teskuaꞌa, Moisés ma, ni xndoo de nuu tutu káꞌan, nú in tee ma, ni tnándaꞌa de te ni jiꞌi de te ñatuu na saꞌya de jiꞌin ñasiꞌi de ma ni iyo, te ñani tee ni jiꞌi ma ndakueka ñasiꞌi de ma, sukan‑vaꞌa koo saꞌya ña, te ko kuu i saꞌya tata tee ni jiꞌi ma.
\m
\v 29 Ni iyo in jichi ja uja de ndi‑tnaꞌa ñani de ma. Tee xinañuꞌu ma, ni tnandaꞌa de, kovaa ni jiꞌi de, te ñatuu na saꞌya de jiꞌin ñasiꞌi de ma ni iyo.
\m
\v 30 Tee ku‑uu, tee ku‑uni ma, ni ka ndakueka de ña, te suni maa i ni ka saꞌa‑ka ñani de ma.
\m
\v 31 Sukan ni kuu jiꞌin ndi‑uja de ma. Te ni‑in de ñatuu ni iyo saꞌya de jiꞌin ña. Te ni ka jiꞌi de.
\m
\v 32 Saa ni jiꞌi maa ñaꞌa ma.
\m
\v 33 Te kivi jin ndateku ñayii ma, ¿nde de xi‑ñasiꞌi ko kuu ñaꞌa yaꞌa, nú ndi‑uja de ni iyo jiꞌin ña ma? ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 34 Jesús ma, ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍Ñuu ñayivi a ka tnandaꞌa tee ma jiꞌin ñaꞌa ma,
\m
\v 35 kovaa ñayii jin ndaniꞌi taꞌvi ma, te ja jin ndateku i ma te jin kenda koo i ñuu ñayivi jaa ma, kúu tee kúu ñaꞌa, masu jin ndatnandaꞌa‑ka i,
\m
\v 36 vaa masu jin kûu‑ka i. Vaa sukan ka kuu ángel Suꞌsi ma, sukan jin ko kuu i, te saꞌya Suꞌsi ma jin ko kuu i, vaa ñayii ni ka ndateku ka kuu i.
\m
\v 37 Te onde maa tee kúu Moisés ma ni kaxtnuꞌu sukan ni jiñaꞌa Suꞌsi ma nuu ni kaꞌan ya jiꞌin de nuu iyo tnu iñu káyu káyu‑nka ma, te yukan ni kaꞌan maa Iya Tátnuni ma ja maa ya kúu Suꞌsi Abraham ma, Suꞌsi Isaac ma, Suꞌsi Jacob ma. Visi ni ka jiꞌi tee yaꞌa, kovaa ka teku de nuu Suꞌsi ma.
\m
\v 38 ¡Vaa Suꞌsi ma, masu Suꞌsi ñayii ni ka jiꞌi ma kúu ya, chi Suꞌsi ñayii ka teku ma kúu ya, vaa ja maa ya, te ndaka i ka teku! ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 39 Jaku tee ka skuaꞌa tnuꞌu ni kaxtnuꞌu Moisés ma, ka jiñaꞌa de:
\p ―‍Vaꞌa‑ni káꞌan ni, teskuaꞌa ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 40 Sani te ñatuu ni ka kusaa‑ka ini de ja jin kakan‑tnuꞌu‑ka de ya.
\s1 Maa Suꞌsi ma ni tetniñu Cristo ma
\rem ¿De quién desciende el Cristo?
\r (Mt 22:41‑46; Mr 12:35‑37)
\p
\v 41 Jesús ma, jikan‑tnuꞌu ya:
\p ―‍¿Te navaꞌa ka kaꞌan i ja Saꞌya tata David ma kúu Cristo iya ni tetniñu Suꞌsi ma?
\m
\v 42 Te vitna ja David ma, nuu tutu ni tee de salmo ma ni kaꞌan de:
\q1 Iya Tátnuni ma jiñaꞌa nuu iya tátnuni nuu sa a:
\q1 “Kunukoo ro xiñi kuaꞌa ri a,
\q1
\v 43 te onde nú ni kundee ri skendoo ri
\q1 ndaka suchi ñatuu ka kunimani nuu o a chii jaꞌa ro a”,
\m saꞌa ni jiñaꞌa ya ma.
\m
\v 44 Kovaa ¿naxe ko kuu Saꞌya tata David ma Cristo ma, te vitna ja maa David ma, ni xnani de ya iya tátnuni nuu de ma? ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Ni kaꞌan Jesús ma ja tee ka skuaꞌa tnuꞌu ni kaxtnuꞌu Moisés ma, ñatuu ka saꞌa ndaa ka saꞌa ndija de
\rem Jesús acusa a los maestros de la ley
\r (Mt 23:1‑36; Mr 12:38‑40; Lc 11:37‑54)
\p
\v 45 Ndaka ñayii ma ka ninisoꞌo, te Jesús ma, jiñaꞌa ya nuu tee ka ndikin ya ma:
\p
\v 46 ―‍Jin konee ni cuidado nuu tee ka skuaꞌa tnuꞌu ni kaxtnuꞌu Moisés ma chi ka jatna ini de ja jin koneꞌnu de saꞌma nani, te ka kuni de ja jin kava respetu i nuu de ma te jin kuaꞌa i de nchuxi nuyaꞌvi ma. Ka nduku de nuu jin kunukoo de nuu ka nukoo ñayii ka ndanuu‑ka ini veñuꞌu ma. Te nuu ka kuu viko ma, ka kunuu maa de ja jin kunukoo de nuu mesa ka ndanuu‑ka ma.
\m
\v 47 Te ka xndaꞌvi de ñaꞌa ni ka jiꞌi yii ma, sukan‑vaꞌa jin niꞌi de nawa ka nevaꞌa ña ma, te jin kaa jin koꞌo de. Te ja ñatuu na in kunitnuni, te ka saꞌa de tnuꞌu ja naꞌa xeen‑ka ka jikan‑taꞌvi de nuu Suꞌsi ma. Tee yaꞌa chi jin chunaa xeen‑ka de nuu Suꞌsi ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\c 21
\s1 Sukan ni ndakuaꞌa ñaꞌa ndaꞌvi ni ndoo ja ni jiꞌi yii ma xuꞌun nuu Suꞌsi ma
\rem La ofrenda de la viuda pobre
\r (Mr 12:41‑44)
\p
\v 1 Jesús ma, ndeꞌya ya tee ka kuu xiku ma, ja ni jan koo de ni ka chunee de xuꞌun ka ndakuaꞌa de nuu Suꞌsi ma, \fig |GR-tlc092n.tif|span||| |21:1\fig*
\m
\v 2 te ni jini tna ya in ñaꞌa ndaꞌvi ni jiꞌi yii ña ma, ja ni jan chunee ña uu xuꞌun lilikin.
\m
\v 3 Sani te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Ja ndaa káꞌan sa ja ñaꞌa ndaꞌvi ni jiꞌi yii ma, ni waꞌa kuaꞌa‑ka ña sana ndaka‑ka ñayii ma,
\m
\v 4 chi vaa ndaka i, ni ka waꞌa i ja ni kendoo‑nka ma, kovaa ñaꞌa yaꞌa, visi kundaꞌvi ña te jiniñuꞌu xeen‑ka ña ma, kovaa ni waꞌa ña ndaka ja nevaꞌa ña ja koteku ña ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Jesús ma, ni kaꞌan ya ja veñuꞌu kaꞌnu ma chi ndatnana i
\rem Jesús anuncia que el templo será destruido
\r (Mt 24:1‑2; Mr 13:1‑2)
\p
\v 5 Jaku ñayii ka ndatnuꞌu ja vivii ka ndaa yuu ka yinee yika veñuꞌu ma, jiꞌin ndaka ja ka ndakuaꞌa ñayii ma nuu Suꞌsi ma ja ka ndasavii‑ka i veñuꞌu ma. Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p
\v 6 ―‍Kenda kivi ja ndaka chaꞌa ja ka ndeꞌya ni vitna ya, ma kendoo ni‑in‑ka yuu siki in‑ka yuu a, suꞌva ndiꞌi i ndatnana ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Na seña ko kuu kivi naa ñuu ñayivi a
\rem Señales antes del fin
\r (Mt 24:3‑28; Mr 13:3‑23)
\p
\v 7 Sani te ni ka jikan‑tnuꞌu tee ka ndikin ya ma:
\p ―‍Teskuaꞌa, ¿na kivi ko kuu sukan? ¿Na nde a ko kuu seña ja sani te ko kuu? ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 8 Jesús ma, ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍Jin konee ni cuidado, sukan‑vaꞌa ma jin xndaꞌvi ñaꞌa ñayii ma. Vaa ki koo kuaꞌa i, te jin saꞌa i tnuꞌu ja maa sa ka kuu i. Jin kaꞌan i: “Saña kúu Cristo ma”, te jin kaꞌan i: “Jâ ve kuyatni tiempu ma”, jin kaꞌan i. Kovaa ndijin, má jin kondikin ni i.
\m
\v 9 Te nú ni ka jinisoꞌo ni ja ka kanaa ñayii in ñuu jiꞌin in‑ka ñuu ma, te ka kanaa ñayii ka iyo in ñuu ma jiꞌin ñayii ka tatnuni maa ñuu i ma, máko jin koyuꞌu ni, vaa saꞌa ko kuu xinañuꞌu‑ka, kovaa masu jâ ni jinu kúu ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 10 Jiñaꞌa tna ya:
\p ―‍Vaa in ñuu kaꞌnu, kanaa i jiꞌin in‑ka ñuu kaꞌnu, te in ñayii tátnuni in ñuu kaꞌnu ma, kanaa i jiꞌin ñayii tátnuni in‑ka ñuu kaꞌnu ma.
\m
\v 11 Te kuaꞌa ñuu jin tnaa xeen, te jin ndatnana kuaꞌa veꞌe ma. Te koo soko koo tnama, te kenda kueꞌe xeen yaꞌa yukan ñuu ñayivi a. Te andivi a jin kuni i ja masu nama ka jini i, te jin koyuꞌu i.
\m
\v 12 Kovaa xiꞌna‑ka ja ko kuu saꞌa, ndijin chi jin tnii ñaꞌa i, te jin sondikin ñaꞌa i. Te jin koo i jin xsiaꞌa ñaꞌa i nuu tee ka kuu rey ma, jiꞌin nuu gobiernu ma, ja kuechi ja ka kandija ñaꞌa ni maa sa,
\m
\v 13 sukan‑vaꞌa kuu jin kaꞌan ni na in kúu sa nuu ñayii yukan.
\m
\v 14 Máko jin ko ndi ini ni ja jin satuꞌva ni nawa jin kuñaꞌa ni sana jin kaku ni ma,
\m
\v 15 vaa maa sa taa tnuꞌu vaꞌa tnuꞌu ndichi jin kaꞌan ni, sukan‑vaꞌa ni‑in ñayii ñatuu kunimani nuu ni ma, masu jin kundee i nuu ni, suꞌva jin ndasaꞌa i kuenda ja ja ka kaꞌan ni ma ja ndaa kúu.
\m
\v 16 Kovaa ndijin, onde yuva ni ma, jin keꞌen‑suꞌva ñaꞌa de, jiꞌin ñani ni ma, jiꞌin tnaꞌa ni ma, jiꞌin ñayii ka ketnaꞌa ini jiꞌin ni ma. Jaku ni chi jin kaꞌni ñaꞌa i,
\m
\v 17 te ndaka ñayii ñuu ñayivi a, jin ndakiti ini i nuu ni ja kuechi maa sa.
\m
\v 18 Kovaa ni a in ixi xini ni a jin skenaa ni.
\m
\v 19 ¡Jin kanda ni, má jin koyuꞌu ni, te jin konukuiñi vaꞌa ni, sukan‑vaꞌa jin kaku ni nuu ja uꞌvi kenda ma!
\p
\v 20 ’Nú ni ka jini ni ñuu Jerusalén ma ja ni ka konduu soldado ma, suni jin kuni ni ja sani te jin xnaa de ñuu ma.
\m
\v 21 Sani te ñayii ka iyo ñuu Judea ma, jín kunu i ichi yuku ma. Ñayii ka iyo ñuu Jerusalén ma, jín kunu i jín koo i, te ñayii ka iyo yuku ma, má jin ndakokuiñi‑ka i ini ñuu a.
\m
\v 22 Vaa jâ ni kenda kivi ja maa Suꞌsi ma xndoꞌo xneni ñayii ñatuu ni ka kandija ya ma, te ko kuu ndaka sukan káꞌan nuu tutu ndee tnuꞌu Suꞌsi ma.
\m
\v 23 ¡Ndaꞌvi‑nka ñaꞌa ka ñuꞌu lulu ma jiꞌin ñaꞌa ka skaxi lulu ma! Vaa kivi yukan jin ndoꞌo jin neni xeen ñayii ñuu yaꞌa.
\m
\v 24 Jaku ñayii ma, jin kaꞌni ñaꞌa i jiꞌin yuchi kúu espada, te jaku ñayii ma, jin koo i jin chinee ñaꞌa i vekaa ni‑kaꞌnu ñuu ñayivi a. Te ñayii masu ñuu yaꞌa ma, jin saꞌa ndevaꞌa i ñuu Jerusalén ya onde jinu kivi ja ni kachi Suꞌsi ma ja jin saꞌa i sukan ma.
\s1 Kivi ndii Jesucristo iya ni kii ñayivi ñuu ñayivi a
\rem El regreso del Hijo del hombre
\r (Mt 24:29‑35, 42‑44; Mr 13:24‑37)
\p
\v 25 ’Koo seña kandii ma jiꞌin yoo ma jiꞌin tiuxini ma. Te ni‑kaꞌnu ñuu ñayivi a, jin koyuꞌu i ja îyo xeen kúu yuꞌu ndute ñuꞌu nuu mar ma, te ni ma jin niꞌi ini i nawa jin saꞌa i.
\m
\v 26 Te ndaka ñayii ma, ñatuu na tnuꞌu ndee tnuꞌu ndatnu‑ka i jin koo, ja kuechi ja jin koyuꞌu i ja ka ndi ini i naxe ko kuu ñuu ñayivi a. Te ndaka tnuꞌu ndee tnuꞌu ndatnu iyo andivi ma, jin ndakanda i.
\m
\v 27 Sani te jin kuni ñayii ma ja saña ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a, ja ndenda sa nuu viko ma jiꞌin ndaka tnuꞌu ndee tnuꞌu ndatnu sa ma, jiꞌin jayiñuꞌu sa ma.
\m
\v 28 Nú ni kejaꞌa kúu sukan, te in‑ni ja jin kani ini ni, te jin kukanu ini ni Suꞌsi ma, te jin ndonenuu ni, vaa sani te saꞌa Suꞌsi ma ja jin kaku ni nuu ndaka ja uꞌvi ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 29 Suni ni kaꞌan ya tnuꞌu vijin yaꞌa:
\p ―‍Jin kondeꞌya ni tnu higo ma jiꞌin ndaka yutnu kuiꞌi ka nukoo a.
\m
\v 30 Nú ka jini ni ja ve jin nana koo ndaꞌa tnu ma, te ka jini ni ja ve kuyatni kivi ndukuii ñuu ñayivi a.
\m
\v 31 Suni sukan ko kuu nú ka jini ni ja jâ yikuu ndaka ja káꞌan sa a, te jin konaꞌa ni ja jâ ve kuyatni ja tatnuni Suꞌsi ma.
\p
\v 32 ’Ja ndaa káꞌan sa ja masu yanduu ja ndaka ñayii tiempu yaꞌa, jin kuni i ja sukan ko kuu.
\m
\v 33 Vaa andivi a jiꞌin ñuꞌú a chi jin naa i, kovaa tnuꞌu káꞌan sa a chi masu ja yanduu ko kuu.
\p
\v 34 ’Jin ko koto vaꞌa ni maa ni. Má jin kuaꞌa ni tnuꞌu ja jin ndusoꞌo jin ndundee ini ni ja kuechi ndaka ja uꞌvi iyo ñuu ñayivi a, tnaꞌa ja ka ndajini ñayii ma, jiꞌin ja ka ndi ini ñayii ma ja jin ko niꞌi jin ko tnaꞌa i ñuu ñayivi a. Jin ko koto vaꞌa ni maa ni, nasa yukan, te kenda yachi kivi yukan nuu ka iyo ni a.
\m
\v 35 Sukan sanaa sanaa ka tnii i in kiti ma, sukan sanaa sanaa‑ni ndenda Suꞌsi ma nuu ndaka ñayii ni‑kaꞌnu ñuu ñayivi a.
\m
\v 36 Chukan kúu ja jin koo tuꞌva maa ni ndi‑kivi ndi‑ñuu. Te jin kakan‑taꞌvi jin kakan‑taꞌvi ni nuu Suꞌsi ma, sukan‑vaꞌa kuu jin kaku ni nuu ndaka ja iyo ja ko kuu ma, sukan‑vaꞌa kuu jin kenda koo ni nuu iyo sa ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a te jin ndatnaꞌa o ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 37 Jesús ma, káxtnuꞌu ya nduu ma ini veñuꞌu kaꞌnu ma, te jakuaa ma ni yo ndoo ya yuku nani i Yuku Tnu Olivo ma.
\m
\v 38 Te ndaka ñayii ma, ni ka yo jan koo neꞌe i veñuꞌu ma, ja jin koninisoꞌo i ja káꞌan ya ma.
\c 22
\s1 Ni ka chutnaꞌa tnuꞌu de naxe jin tnii de Jesús ma
\rem Conspiración para arrestar a Jesús
\r (Mt 26:1‑5, 14‑16; Mr 14:1‑2, 10‑11; Jn 11:45‑53)
\p
\v 1 Jâ iyo yatni kivi ja ko kuu viko ka jaa i xtatila ñatuu na levadura yiꞌi ma, te viko yaꞌa kúu ja nani Viko Pascua ma.
\m
\v 2 Te tee ka tatnuni nuu sutu ma, jiꞌin tee ka skuaꞌa tnuꞌu ni kaxtnuꞌu Moisés ma, ka nduku de naxe jin kaꞌni de Jesús ma, kovaa ka yuꞌu de ñayii ma.
\p
\v 3 Sani te ni kivi tachi ma ini anua Judas tee ni ka yo xnani i Iscariote ma. Te tee yaꞌa chi in tee ndi‑uxi uu tee ka ndikin ya ma kúu de.
\m
\v 4 Te Judas ma ni jaꞌan de ni jan koto de tee ka tatnuni nuu sutu ma, jiꞌin tee ka jinukuechi veñuꞌu kaꞌnu ma, te ni jiñaꞌa de naxe keꞌen suꞌva de ya ma te ndakuaꞌa de ya nuu ndaꞌa tee yukan.
\m
\v 5 Te ni ka kusii ini xeen de, te ni ka skuiso de ja jin kuaꞌa de xuꞌun Judas ma.
\m
\v 6 Te ni jan‑taꞌvi Judas ma, te ni kejaꞌa de ndúku de ora ñatuu na ñayii ñuu ma ka iyo, sukan‑vaꞌa keꞌen suꞌva de ya ma.
\s1 Kivi ni kuxini ñukuun Jesús ma jiꞌin tee ka ndikin ya ma
\rem La Cena del Señor
\r (Mt 26:17‑29; Mr 14:12‑25; Jn 13:21‑30; 1 Co 11:23‑26)
\p
\v 7 Ni kenda kivi viko ja ka jaa i xtatila ñatuu na levadura yiꞌi ma, kivi iyo ja jin kaꞌmi i in ndikachi jaa ja ka ndakuaꞌa i nuu Suꞌsi ma.
\m
\v 8 Jesús ma, ni tetniñu ya Pedro ma jiꞌin Juan ma, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Kuán koo ni kuán satuꞌva ni ja jin kuxini o Viko Pascua a ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 9 Te ni ka jikan‑tnuꞌu de:
\p ―‍¿Ndenu kúni ni ja jin satuꞌva sa? ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 10 Jesús ma, ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍Nuu jin kivi koo ni ini ñuu ma, jin ndatnaꞌa ni jiꞌin in tee ndiso de in kiyi ñuꞌu ndute. Te jin kondikin ni de onde veꞌe ndivi de ma,
\m
\v 11 te jin kuñaꞌa ni tee xi‑veꞌe ma: “Teskuaꞌa o ma, saꞌa káꞌan ya: ¿Ndenu iyo veꞌe nuu kuxini sa Viko Pascua a jiꞌin ndaka tee ka ndikin tnaꞌa jiꞌin sa a?”
\m
\v 12 Te kaxtnuꞌu de in veꞌe kaꞌnu nuu jâ ni nduvii iyo ichi sukun ma. Yukan jin satuꞌva ni ja jin kuxini o ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 13 Ni jan koo de, te ni ka ndaniꞌi de ndaka sukan jiñaꞌa Jesús ma, te ni ka satuꞌva de ja jin kuxini de Viko Pascua ma.
\p
\v 14 Nuu ni kenda ora ma, Jesús ma jiꞌin tee ka ndikin ya ma, ni jinkoo ya jiꞌin de nuu mesa ma.
\m
\v 15 Te Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍¡Naka kúni sa ja jin kuxini o Viko Pascua a xiꞌna‑ka sana kûu sa!
\m
\v 16 Vaa káꞌan sa ja masu jin ndakuxini‑ka o viko yaꞌa, nú masu ja onde nuu tatnuni Suꞌsi ma nuu ko kuu ndiꞌi ko kuu tuꞌu sukan kúni kaꞌan viko yaꞌa ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 17 Sani te ni tnii ya nuu ñuꞌu ndute uva ma, te ni ndakuan‑taꞌvi ya nuu Suꞌsi ma, te jiñaꞌa ya nuu de:
\p ―‍Jin tnii ni, te jin koꞌo ni vala vala,
\m
\v 18 vaa káꞌan sa ja masu koꞌo‑ka sa ndute uva yaꞌa onde nuu tatnuni Suꞌsi ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 19 Sani te ni tnii ya xtatila ma, te ni ndakuan‑taꞌvi ya nuu Suꞌsi ma, te ni taꞌvi ya, te ni waꞌa ya tee ka ndikin ya ma, te jiñaꞌa ya nuu de:
\p ―‍Chaꞌa kúu yikikuñu sa a ja jin kundaꞌa ñayii ma te jin kaꞌni ñaꞌa i nuu tniñu ni ma sukan‑vaꞌa jin ndaniꞌi‑taꞌvi ni. Jin ko saꞌa ni saꞌa, te jin ndakaꞌán ni sukan ndoꞌo neni sa nuu tniñu ni ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 20 Nuu ni jinu ni ka kuxini de jiꞌin ya ma, te suni sukan ni saꞌa ya jiꞌin nuu ñuꞌu ndute uva ma, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Ndute uva yaꞌa kúu niñi sa ja kati ma, sana jin ndaniꞌi taꞌvi ni ma, sukan ni skuiso Suꞌsi ma ja saꞌa ya, sana jin nduu ni ñayii ñuu ya ma.
\m
\v 21 Te tee keꞌen suꞌva ñaꞌa ma, yoxtnee ndaꞌa de jiꞌin ndaꞌa sa a nuu mesa a.
\m
\v 22 Ja ndaa ja saña ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a, vee sa ja ndoꞌo neni sa sukan ni jani ini maa Suꞌsi ma, kovaa ¡ndaꞌvi maa tee keꞌen suꞌva ñaꞌa ma! ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 23 Sani te ni ka kejaꞌa ndi‑in ndi‑in de ka jikan‑tnuꞌu tnaꞌa de nde de ko kuu ja keꞌen suꞌva ya ma, vaa ka ndi ini tna de ma.
\s1 Nde in ko kuu ja kanuu‑ka nuu tatnuni Suꞌsi ma
\rem ¿Quién es el más importante?
\p
\v 24 Sani te kuee‑ka ma, tee ka ndikin ya ma, ni ka kejaꞌa de ka tetnaꞌa de na nde in ko kuu ja kanuu‑ka ma.
\m
\v 25 Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍Ñayii ñatuu ka kandija Suꞌsi ma, ka tatnuni xeen rey ma nuu i, te ñayii ñuu ma, ka ndachiñuꞌu i de ja tee ka saꞌa ja vaꞌa ka kuu rey ma.
\m
\v 26 Kovaa ndijin, masu sukan jin ko kuu ni. Suꞌva nde ni kanuu‑ka ma, kani ini ni ja in ñayii masu kanuu xeen kúu ni. Te nde ni tatnuni‑ka ma, ko kuu ni sukan kúu in ñayii jinukuechi ma.
\m
\v 27 Vaa ¿na in kúu ja kanuu‑ka? ¿Ñayii jinkoo nuu mesa ma ja kaa i xita ma, xi ñayii jinukuechi nuu ñayii ni jinkoo ma? ¿Xi masu ka jani ini ni ja ñayii jinkoo nuu mesa ma kúu ñayii kanuu‑ka? Kovaa saña chi iyo sa neꞌun ni a sukan kúu in ñayii jinukuechi.
\p
\v 28 ’Ndijin chi ndimaa ka iyo ni jiꞌin sa nuu ndóꞌo néni sa ma.
\m
\v 29 Chukan kúu ja taa sa tnuꞌu sukan jin tatnuni ni, sukan ni taa Yuva sa ma nuu maa sa.
\m
\v 30 Te ndaka ni, jin kaa jin koꞌo ni nuu mesa sa ma kivi tatnuni sa ma. Te jin kunukoo ni nuu ka nukoo ñayii ka tatnuni ma, te maa ni jin ko kuu ñayii jin kaꞌnde tniñu ndi‑uxi uu jichi ñayii ñuu Israel ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Jesús ma, ni kaꞌan ya ja Pedro ma, uni jichi kaꞌan de ja masu jini de ya
\rem Jesús anuncia que Pedro lo negará
\r (Mt 26:30‑35; Mr 14:27‑31; Jn 13:36‑38)
\p
\v 31 Jiñaꞌa tna Iya Tátnuni ma:
\p ―‍Simón, Simón, káxtnuꞌu sa nuu ni ja koto vaꞌa ni maa ni, vaa tachi ma, ni jikan ñaꞌa i ndaka ni, sukan‑vaꞌa kototnuni ñaꞌa i sukan ka xndechi de triu ma.
\m
\v 32 Kovaa jâ ni jikan‑taꞌvi sa nuu Suꞌsi ma ja kuu ni, sukan‑vaꞌa ñatuu nawa kasi ja ma kukanu ini‑ka ñaꞌa ni ma. Te ndijin, nuna ndakokuiñi ni te ndandikin ñaꞌa ni, te chindee ni ñani ni a ja jin koo vaꞌa de nuu Suꞌsi ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 33 Simón ma, jiñaꞌa de:
\p ―‍Señor, iyo sa ja kiꞌin sa jiꞌin ni onde vekaa ma te visi na kûu sa jiꞌin ni ―‍kúu Simón ma jiñaꞌa de.
\p
\v 34 Jesús ma, ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍Pedro, káꞌan sa ja xtnee neꞌe ma, ni ñatuu kana‑ka liꞌli ma, te jâ ni kuu uni jichi kaꞌan ni ja ñatuu jini ñaꞌa ni ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Ni kaꞌan Jesús ma sukan ndoꞌo ya ma
\rem Se acerca la hora de la prueba
\p
\v 35 Sani te Jesús ma, jikan‑tnuꞌu ya:
\p ―‍Nuu ni tetniñu ñaꞌa sa ma te ni tatnuni sa ja ma jin kindaꞌa ni bolsa ni ma, ni a xuꞌun, ni a ndijan ni ma, ¿ni iyo nawa ni jaꞌni ñaꞌa i? ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p Te ni ka ndakoneꞌe de:
\p ―‍Ñatuu nawa ni jaꞌni ñaꞌa i ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 36 Sani te jiñaꞌa ya:
\p ―‍¿Kovaa vitna naxe ka jani ini ni? ¿Nú na in nevaꞌa in bolsa, te kíndaꞌa i, te suni kíndaꞌa i nuu ñuꞌu xuꞌun i ma? ¿Te nú na in ñatuu na yuchi kúu espada ma nevaꞌa i, te ndáxiko i saꞌma ndii i ma, te kuáan i in, ka jani ini ni?
\m
\v 37 Kovaa jin konaꞌa ni ja saꞌa káꞌan tutu ndee tnuꞌu Suꞌsi ma: “Jin saꞌa ñayii ma tnuꞌu ja in ñayii saꞌa ja uꞌvi kúu sa.” Te káꞌan sa ja sukan ko kuu ja ndoꞌo sa ma. Vaa ndaka ja ndee nuu tnuꞌu Suꞌsi ma ja kuu sa ma jiniñuꞌu ja ko kuu sukan ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 38 Te ka jiñaꞌa de:
\p ―‍Señor, yaꞌa iyo uu yuchi kúu espada ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p Te ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍Jâ ni kuu na. Má jin ko kuu‑ka ni sukan ka kaꞌan ni a ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Nuu nani Getsemaní ma, ni jaꞌan Jesús ma ni jikan‑taꞌvi ya nuu Suꞌsi ma
\rem Jesús ora en Getsemaní
\r (Mt 26:36‑46; Mr 14:32‑42)
\p
\v 39 Sani te ni kee Jesús ma, te kuaꞌan ya Yuku Tnu Olivo ma, sukan játna ini ya saꞌa ya ma. Te tee ka ndikin ya ma, ni ka ndikin tna de ya.
\m
\v 40 Nuu ni kenda koo de jiꞌin ya ma, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Jin kakan‑taꞌvi ni nuu Suꞌsi ma, sukan‑vaꞌa ma skaꞌan ñaꞌa tachi ma ja jin saꞌa ni ja uꞌvi ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 41 Te kuaꞌan‑ka ya, te ni kujika‑ka ya vala sukan kenda in yuu ja kani o jiꞌin ndaꞌa o a, te ni jinkoo jiti ya, te jikan‑taꞌvi ya,
\m
\v 42 te saꞌa jiñaꞌa ya:
\p ―‍Yuva sa, nú kúni ni, te saꞌa ni ja kaku sa nuu tnundoꞌo tnuneni yaꞌa. Kovaa máko saꞌa ni sukan kúni maa sa, suꞌva kó kuu sukan kúni maa ni ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 43 Sani te ni kenda in ángel Suꞌsi ma, sukan‑vaꞌa ndakuaꞌa i tnuꞌu ndee tnuꞌu ndatnu ya.
\m
\v 44 Te yikuu ya kuxii kundaꞌvi xeen ini ya, te jikan‑taꞌvi jikan‑taꞌvi‑nka ya nuu Yuva ya Suꞌsi ma, te kuun kuun‑nka ñaꞌa tnaa ya ma, te kuenda niñi kúu i, jinkoo i nuu ñuꞌú ma.
\p
\v 45 Nuu ni ndokuiñi ya ja ni jikan‑taꞌvi ya ma, te kuan noꞌo ya nuu ka iyo tee ka ndikin ya ma. Te ni ndaniꞌi ya de ja ka kixi de, vaa ni ka kuita de ja ka kuxii xeen ini de ma.
\m
\v 46 Te jiñaꞌa ya:
\p ―‍¿Navaꞌa ka kixi ni? Jin ndakoo ni, te jin kakan‑taꞌvi ni, sukan‑vaꞌa ma skaꞌan ñaꞌa tachi ma ja jin saꞌa ni ja uꞌvi ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Ni ka tnii de Jesús ma
\rem Arrestan a Jesús
\r (Mt 26:47‑56; Mr 14:43‑50; Jn 18:1‑11)
\p
\v 47 Yikuu‑ka Jesús ma káꞌan ya, te ni ka kenda koo kuaꞌa ñayii ma. Te tee ni yo nani Judas ma, in tee ni yo kuu ndi‑uxi uu tee ni ka yo ndikin ya ma, kúu tee yoxtnuu nuu ñayii ma, te ni jan tuꞌva de Jesús ma ja chitu de yikinuu ya ma.
\m
\v 48 Kovaa Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍¿Saꞌa‑ni chítu ni yikinuu sa a, sukan‑vaꞌa keꞌen‑suꞌva ñaꞌa ni saña ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a? ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 49 Te ja ni ka jini tee ka ndikin ya ma sukan kúu ma, te ka jikan‑tnuꞌu de ya:
\p ―‍Señor, ¿jin keneꞌe sa yuchi kúu espada ma, te jin kanaa o? ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 50 Te in de ma, ni xtnakueꞌe de in tee jinukuechi nuu tee tátnuni nuu sutu ma, vaa ni jaꞌnde de soꞌo kuaꞌa tee ma.
\m
\v 51 Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍Ni kuu na. Má jin saꞌa‑ka ni de sukan ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p Te ni tenee ya ndaꞌa ya ma soꞌo tee jinukuechi nuu sutu ma, te ni nduvaꞌa.
\p
\v 52 Sani te jiñaꞌa ya tee ka tatnuni nuu sutu ma, jiꞌin tee ka jito veñuꞌu kaꞌnu ma, jiꞌin tee ka kuu jaꞌnu ma, vaa ndaka tee yaꞌa ka kuu tee ni jan koo ja jin koo de jiꞌin ya ma:
\p ―‍¿Navaꞌa ve koo ni jiꞌin yuchi kúu espada jiꞌin yutnu, kuenda tnuꞌu ja in kuiꞌna kúu sa?
\m
\v 53 Ndaka kivi ni yo iyo sa jiꞌin ndaka ni veñuꞌu kaꞌnu ma, te ni ñatuu ni ka tnii ñaꞌa ni, kovaa vitna kúu ora ka saꞌa ni ja ka kuni maa ni a, vaa ni kundee maa ja uꞌvi iyo nuu nee ma nuu ni a ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Ni kaꞌan Pedro ma ja masu jini de Jesús ma
\rem Pedro niega conocer a Jesús
\r (Mt 26:57‑58, 69‑75; Mr 14:53‑54, 66‑72; Jn 18:12‑18, 25‑27)
\p
\v 54 Sani te ni ka tnii de Jesús ma, te ni jan koo de jiꞌin ya veꞌe tee tátnuni nuu sutu ma. Te Pedro ma, ndikin jika de.
\m
\v 55 Te sasava nukeꞌe ma ni ka xnduꞌva ñayii ma ñuꞌu, te ni ka jinkoo i yuꞌu ñuꞌu ma. Te Pedro ma, ni jinkoo tna de neꞌun ñayii ma.
\m
\v 56 Sani te ni jini in suchi siꞌi jinukuechi ma ja núkoo Pedro ma yuꞌu ñuꞌu ma, te ndeꞌya vavaꞌa i de, te jiñaꞌa i:
\p ―‍Suni tee yaꞌa ni yo iyo jiꞌin Jesús ma ―‍kúu i jiñaꞌa i.
\p
\v 57 Kovaa Pedro ma, jiñaꞌa de:
\p ―‍Roꞌo, masu jini ri na in kúu de ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 58 Nuu ni kunuu‑ka ma in‑ka ñayii jiñaꞌa nuu Pedro ma saꞌa:
\p ―‍Ndijin tna chi tee ka ndikin tnaꞌa jiꞌin tee yukan kúu ni ―‍kúu i jiñaꞌa i.
\p Kovaa Pedro ma, ni ndakoneꞌe de:
\p ―‍Ñaꞌa, masu nama ka ndikin tnaꞌa sa jiꞌin de ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 59 Te ni yaꞌa visi in ora, te in‑ka ñayii ni jiñaꞌa:
\p ―‍Koo tee yaꞌa chi ni yo ndijin de Jesús ma vi, vaa in tee ñuu Galilea ma kúu de ―‍kúu i jiñaꞌa i.
\p
\v 60 Pedro ma, jiñaꞌa de:
\p ―‍Ndijin, masu jini sa nawa kúu ja káꞌan ni a ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p Te maa ora yukan‑ni, nani yikuu‑ka Pedro ma káꞌan de ma, te ni kana in liꞌli ma.
\m
\v 61 Sani te Iya Tátnuni ma, ni konenuu ya, te ndeꞌya ya Pedro ma, te Pedro ma, ni ndakaꞌán de ja saꞌa ni jiñaꞌa Iya Tátnuni ma: “Ni ñatuu kana‑ka liꞌli ma, te jâ ni ku‑uni jichi ja kaꞌan ni ja ñatuu jini ñaꞌa ni.”
\m
\v 62 Sani te ni ndee Pedro ma yukan, te ni ndaꞌyu ndaꞌvi, ni ndaꞌyu kee de, ja ni ndakani ini de ma.
\s1 Ka saꞌa ndevaꞌa i Jesús ma
\rem Se burlan de Jesús
\r (Mt 26:67‑68; Mr 14:65)
\p
\v 63 Te tee ka jito Jesús ma, ka jakundee de ya, te ka kani de ya. \fig |GR-gn16n.tif|span||| |22:63\fig*
\m
\v 64 Ni ka jasi de nuu ya ma, te ka jiñaꞌa de:
\p ―‍¡Ndakaꞌan ni na in ni kani ñaꞌa! ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 65 Te ndevaꞌa xeen ka jiñaꞌa de ya.
\s1 Ni jan koo de jiꞌin Jesús ma nuu tee ka jaꞌnde tniñu ñayii ñuu judío ma
\rem Jesús ante la Junta Suprema
\r (Mt 26:59‑66; Mr 14:55‑64; Jn 18:19‑24)
\p
\v 66 Nuu ni ndii ma, ni ka ndututu tee judío ka kuu jaꞌnu ma, jiꞌin tee ka tatnuni nuu sutu ma, jiꞌin tee ka skuaꞌa tnuꞌu ni kaxtnuꞌu Moisés ma, te ni jan koo de jiꞌin Jesús ma nuu tee ka jaꞌnde tniñu ñayii ñuu judío ma. Te ka jikan‑tnuꞌu de ya:
\p
\v 67 ―‍Kaꞌan ni nú ndijin kúu Cristo iya ni tetniñu Suꞌsi ma ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p Te ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍Nuna kaꞌan sa ja suu sa kúu, masu jin kandija ni,
\m
\v 68 te nuna kakan‑tnuꞌu tna ñaꞌa sa na in ni tetniñu ñaꞌa ja vee sa a, masu jin ndakoneꞌe ni.
\m
\v 69 Kovaa káꞌan sa ja onde vitna saña ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a, kunukoo sa xiñi kuaꞌa Suꞌsi iya kúu saꞌa ndaka ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 70 Sani te ni ka jikan‑tnuꞌu ndaka de:
\p ―‍¿Nú sukan, ndijin, Saꞌya Suꞌsi ma kúu ni? ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p Jesús ma, ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍Maa ni ka kaꞌan ja suu sa ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 71 Sani te ka kaꞌan de:
\p ―‍Masu jiniñuꞌu ja jin nduku‑ka o ñayii jin ndakaꞌan nawa ni yo saꞌa de ma, vaa maa o ni ka jinisoꞌo ja yuꞌu maa de káꞌan de in ja masu játna ini Suꞌsi ma ―‍ka kuu de ka kaꞌan de.
\c 23
\s1 Ni ka ndaxsiaꞌa i Jesús ma nuu ndaꞌa Pilato ma
\rem Jesús ante Pilato
\r (Mt 27:1‑2, 11‑14; Mr 15:1‑5; Jn 18:28‑38)
\p
\v 1 Ndaka i ni jan koo ni ka jan xsiaꞌa i Jesús ma
\m
\v 2 nuu núkoo tee kúu Pilato ma, te ni ka kejaꞌa i ni ka xtekuechi i ya, te ka jiñaꞌa i:
\p ―‍Ni ka ndaniꞌi sa tee yaꞌa ja skaꞌan de ni‑kaꞌnu ñuu o a. Káꞌan de ja masu jin ndachuyaꞌvi sa nuu tee tátnuni ñuu Roma ma, te suni káꞌan de ja suu de kúu Cristo ma te suu de kúu rey ―‍ka kuu i ka jiñaꞌa i.
\p
\v 3 Te Pilato ma, jikan‑tnuꞌu de ya:
\p ―‍¿Ndijin kúu rey nuu ñayii judío a? ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p ―‍Maa ni káꞌan ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 4 Sani te Pilato ma, jiñaꞌa de nuu tee ka tatnuni nuu sutu ma jiꞌin nuu ñayii ma:
\p ―‍Masu na ja uꞌvi ndániꞌi sa ja saꞌa tee yaꞌa ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 5 Kovaa ñayii ma, ndendee i ka jiñaꞌa i:
\p ―‍Ja káxtnuꞌu de ma, yikuu de skaꞌan de ndaka ñayii a. Ni kejaꞌa de ñuu Galilea ma, te vitna yikuu de ñuu Judea a ―‍ka kuu i ka jiñaꞌa i.
\s1 Ni jan koo i ni ka jan xsiaꞌa i Jesús ma nuu Herodes ma
\rem Jesús ante Herodes
\p
\v 6 Ja ni jinisoꞌo Pilato ma sukan, te jikan‑tnuꞌu de nú tee yaꞌa, tee ñuu Galilea ma kúu de.
\m
\v 7 Te nuu ni ka jiñaꞌa de ja suu ya ma, ni tetniñu de ya nuu Herodes ma, vaa suu de kúu tee tátnuni ñuu Galilea ma. Te suni iyo tna de kivi yukan ñuu Jerusalén ma.
\m
\v 8 Ja ni jini Herodes ma Jesús ma, ni kutachi xeen de, vaa ni kuu ini xeen de ja kuni de ya, vaa ni jinisoꞌo de ja ka kaꞌan i ja kuu ya ma, te ndetu de ja kuni de ja saꞌa ya in milagru.
\m
\v 9 Te kuaꞌa ja ni jikan‑tnuꞌu de ya, kovaa Jesús ma, masu ni ndakoneꞌe ya.
\m
\v 10 Suni ka iyo tna tee ka tatnuni nuu sutu ma, jiꞌin tee ka skuaꞌa tnuꞌu ni kaxtnuꞌu Moisés ma, te ka xtekuechi ka xtekuechi de ya.
\m
\v 11 Sani te Herodes ma jiꞌin soldado de ma, ni ka kaꞌan ndevaꞌa de nuu ya, te ni ka skondii de ya saꞌma vaꞌa xeen sukan ndii rey ma ja ni ka kasiki ndee de ya. Sani te Herodes ma, ni ndatetniñu tuku de ya nuu Pilato ma.
\m
\v 12 Kivi yukan ni ka ndumani Pilato ma jiꞌin Herodes ma, vaa xiꞌna‑ka ma chi ñatuu ni ka iyo mani de.
\s1 Ni ka kundee maa ñayii ma, te ni tatnuni Pilato ma ja jin kaꞌni i Jesús ma
\rem Jesús es sentenciado a muerte
\r (Mt 27:15‑26; Mr 15:6‑15; Jn 18:39–19:16)
\p
\v 13 Pilato ma, ni ndaxtutu de tee ka tatnuni nuu sutu ma, jiꞌin tee ka netniñu ma, jiꞌin ñayii ñuu ma,
\m
\v 14 te jiñaꞌa de:
\p ―‍Ndijin, ni ki koo ni ni ki xsiaꞌa ni tee yaꞌa, te ka kaꞌan ni ja skaꞌan de ñayii ñuu yaꞌa. Kovaa saña, jâ ni xndichi sa de nuu ndaka ni a, te ñatuu ni ndaniꞌi sa ni‑in kuechi de ja ka xtekuechi ni de a.
\m
\v 15 Ni a Herodes ma, ñatuu nawa ni ndaniꞌi de. Chukan kúu ja ni ndatetniñu tuku de tee a nuu sa a, te ni ka jini maa ni ja masu ni ndaniꞌi sa ni‑in kuechi de ja saꞌa ja kûu de.
\m
\v 16 Xndoꞌo sa de, te sana xsiaa sa de ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 17 Vaa iyo ja xsiaa de in ñayii yinee vekaa ma kivi Viko Pascua ma.
\p
\v 18 Kovaa ndaka ñayii ma, ka kayuꞌu i ka jiñaꞌa i:
\p ―‍¡Xnaa ni tee jiña! ¡Te xsiaa ni Barrabás ma! ―‍ka kuu i ka jiñaꞌa i.
\p
\v 19 Tee kúu Barrabás ma, ni ka chinee de tee ma vekaa ma, kuechi ja ni ka kanaa de jiꞌin gobiernu ñuu yukan jiꞌin kuechi ja ni jaꞌni de ñayii ma.
\m
\v 20 Pilato ma, kúni de ja xsiaa de Jesús ma, te jiñaꞌa de in‑ka jichi.
\m
\v 21 Kovaa ndaka ñayii ma, ka kayuꞌu xeen‑ka i ka jiñaꞌa i:
\p ―‍¡Skuita kaa ni de nuu krusi ma! ¡Skuita kaa ni de nuu krusi ma! ―‍ka kuu i ka jiñaꞌa i.
\p
\v 22 Ja ku‑uni jichi ni jiñaꞌa Pilato ma:
\p ―‍¿Na in ja uꞌvi ni saꞌa de? Saña, masu ni ndaniꞌi sa ni‑in kuechi ja saꞌa ja kûu de. Xndoꞌo sa de, te jinu, te xsiaa sa de ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 23 Kovaa viꞌi‑ka ka kayuꞌu i, ka jikan i ja na skuita kaa de ya nuu krusi ma. Te ja ka kayuꞌu xeen i ma, ni ka kundee i ja ka kúni i ma.
\m
\v 24 Sani te Pilato ma, ni waꞌa de tnuꞌu ja ko kuu sukan ka jikan maa i ma.
\m
\v 25 Chukan kúu ja ni xsiaa de tee ni ka kaji i ma, tee yinee vekaa ma kuechi ja ni kanaa de jiꞌin gobiernu ma jiꞌin kuechi ja ni jaꞌni de ñayii ma, te ni ndaxsiaꞌa Pilato ma Jesús ma nuu ndaꞌa soldado ma, te jin xndoꞌo de ya sukan ka kuni maa ñayii ma.
\s1 Ni ka skuita kaa de Jesús ma nuu krusi ma
\rem Jesús es crucificado
\r (Mt 27:32‑44; Mr 15:21‑32; Jn 19:17‑27)
\p
\v 26 Nuu kuan koo de jiꞌin Jesús ma ja jin skuita kaa de ya nuu krusi ma, ni ka tnii de in tee ñuu Cirene ma nani de Simón ja ve ndii de ja ni jaꞌan de yuku, te ni ka skuiso de tee ma krusi ndiso Jesús ma, te kondikin de yata Jesús ma. \fig |DN00493b.tif|span||| |23:26\fig*
\m
\v 27 Te ka ndikin kuaꞌa ñayii ñuu ma, jiꞌin kuaꞌa ñaꞌa ja ka ndaꞌyu te ka kayuꞌu ña ja ka kuxii ini ña ja kuu ya ma.
\p
\v 28 Kovaa Jesús ma, ndeꞌya ya, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Ñaꞌa ñuu Jerusalén, má jin kondaꞌyu ni ja kuu sa, suꞌva jin kondaꞌyu ni ja jin kuu maa ni jiꞌin saꞌya ni ma.
\m
\v 29 Vaa kenda kivi ja jin kaꞌan ni ja vaꞌa‑ka ka kuu ñaꞌa masu ni kuu jin koo saꞌya ña ma te ni masu na suchi ni ka skaxi ña ma.
\m
\v 30 Sani te jin kejaꞌa ñayii ma jin kuñaꞌa i yuku ma: “Jin kun‑kava siki ri a, sukan‑vaꞌa jín kûu ri.” Te jin kuñaꞌa i tinduu ma: “Jin chisaꞌvi ñaꞌa, sukan‑vaꞌa jín kaku ri.”
\m
\v 31 Vaa nú sukan ka saꞌa ñaꞌa i saña ja kúu sa kuenda tnuꞌu ja in yutnu kuiꞌi iyo kuii a, ¿nde‑ka tu jin saꞌa ñaꞌa i ndijin ja ka kuu ni sukan ka kuu yutnu ni ka yichi ma? ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 32 Suni kuan koo i jiꞌin uu tee ni ka saꞌa ja uꞌvi, sukan‑vaꞌa jin skuita kaa i de jiꞌin Jesús ma nuu krusi ma.
\m
\v 33 Nuu ni ka kenda koo i nuu nani Yiki Xini Ndiyi ma, ni ka skuita kaa i Jesús ma jiꞌin tee ni ka saꞌa ja uꞌvi ma nuu krusi ma, in de xiñi kuaꞌa ya ma, te in‑ka de xiñi satni ya ma.
\m
\v 34 Jesús ma, saꞌa ni kaꞌan ya nuu Yuva ya ma:
\p ―‍Yuva sa, sakanu ini ni ñayii a, vaa ñatuu ka jini i nawa ka saꞌa i a ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p Te soldado ma, ka chuꞌun de suerte, sukan‑vaꞌa jin ndakaꞌnde de saꞌma Jesús ma.
\m
\v 35 Te ñayii ka iyo ma, ka ndeꞌya i, te onde tee ka netniñu ma, ka jakundee de ya, te ka kaꞌan de:
\p ―‍Ni saꞌa de ja ni ka kaku in‑ka ñayii, te na saꞌa de ja kaku maa de vitna, nú ndija de ja Cristo iya ni kaji Suꞌsi ma kúu de ―‍ka kuu de ka kaꞌan de.
\p
\v 36 Te tee ka kuu soldado ma, ka jakundee tna de Jesús ma. Ni ka jan tuꞌva de ya, te ni ka waꞌa de ja koꞌo ya ndute uva ni jiya,
\m
\v 37 te ni ka jiñaꞌa de:
\p ―‍¡Nú ndijin kúu rey nuu ñayii judío a, saꞌa ni ja kaku maa ni! ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de.
\p
\v 38 Te iyo in tabla xini krusi ya ma, te káꞌan i: “Tee yaꞌa kúu rey tátnuni nuu ñayii judío a.”
\p
\v 39 In tee ni yo saꞌa ja uꞌvi ndenee nuu krusi ma xiñi ya ma, jiñaꞌa de ya:
\p ―‍¡Nú ndijin kúu Cristo ma, saꞌa ni ja kaku maa ni, te saꞌa tna ni ja jin kaku tna sa a! ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 40 Kovaa in‑ka de ma, ndonda de nuu tnaꞌa de ma, te jiñaꞌa de:
\p ―‍Ndijin, ¿masu yuꞌu ni Suꞌsi ma? Te vitna ja ka iyo o ja jin kûu o a.
\m
\v 41 Yoꞌo chi ka ndoꞌo ka neni o, kovaa vaꞌa‑ni, vaa yoꞌo chi ka ndachunaa o ja uꞌvi ni ka saꞌa maa o ma, kovaa tee yaꞌa chi masu na ja uꞌvi saꞌa de ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 42 Sani te jiñaꞌa tuku de nuu Jesús ma:
\p ―‍Ndakaꞌán ñaꞌa ni kivi kejaꞌa ni tatnuni ni ma ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 43 Jesús ma, ni ndakoneꞌe ya:
\p ―‍Ja ndaa káꞌan sa ja vitna koo ni jiꞌin sa nuu vavaꞌa nani paraíso ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Sukan ni jiꞌi Jesús ma
\rem Muerte de Jesús
\r (Mt 27:45‑56; Mr 15:33‑41; Jn 19:28‑30)
\p
\v 44 Onde sava nduu ma te onde ka uni nuu ve kukuee ma, te ni‑kaꞌnu ñuu ñayivi ma ni kunee,
\m
\v 45 te ñatuu ndíi‑ka kandii ma. Te saꞌma ndakaa ini veñuꞌu kaꞌnu ma chi ni teꞌnde sasava i.
\m
\v 46 Sani te ni kayuꞌu niniꞌi Jesús ma, te káꞌan ya:
\p ―‍Yuva sa, nuu ndaꞌa maa ni xndoo sa anua sa ya ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p Te nuu ni jinu ni kaꞌan ya sukan ma, sani te ni jiꞌi ya.
\p
\v 47 Nuu ni jini tee tátnuni nuu soldado Roma ma sukan ni kuu ma, ni ndachiñuꞌu de Suꞌsi ma, te káꞌan de:
\p ―‍Ja ndaa kúu ja tee yaꞌa chi masu na kuechi de ―‍kúu de káꞌan de.
\p
\v 48 Te ndaka ñayii ka iyo ma, ja ni ka jini i ja ni kuu ma, ni ka ndakokuiñi i, te ka kani ka kani i pechu i ma kuan nu koo i, vaa ka ndakunitnuni i ja masu vaꞌa‑ni ni ka saꞌa i ma.
\m
\v 49 Kovaa ñaꞌa ñuu Galilea ma ja ni ka yo ndikin ña ya ma, jiꞌin ndaka‑ka ñayii ka jini Jesús ma, ni ka kendoo ndaka i yukan, ka ndeꞌya jika i ja sukan ni kuu ma.
\s1 Sukan ni ka chuꞌu i Jesús ma
\rem Jesús es sepultado
\r (Mt 27:57‑61; Mr 15:42‑47; Jn 19:38‑42)
\p
\v 50-51 Iyo in tee vaꞌa tee vii ini, nani de José, te in tee ñuu Arimatea ma ja iyo i ñuu Judea ma kúu de. Te in tna tee ka jaꞌnde tniñu ñayii ñuu judío ma kúu de. Tee kúu José ma, ndetu de kivi tatnuni Suꞌsi ma ñuu ñayivi ya, te ñatuu ni jatna ini de ja ni ka ndatnuꞌu tnaꞌa tee ka jaꞌnde tniñu ñayii ñuu judío ma ja jin saꞌa de Jesús ma.
\m
\v 52 Tee yaꞌa, ni jaꞌan de nuu Pilato ma, ni jan nu ndakan de ñundeꞌyu Jesús ma.
\m
\v 53 Te ni nuneꞌe de ya nuu krusi ma, te ni chutuu de ya in saꞌma kuijin vavaꞌa, te ni jan chinee de ya in yavi ndenee chii toto ma, nuu ñatuu na in kinee‑ka ma.
\m
\v 54 Kivi ka satuꞌva i ja ko kuu kivi ni tatnuni Suꞌsi ma ja ma jin satniñu ñayii ma kúu kivi yukan, te ve kuyatni ja kenda ora kejaꞌa kivi ñatuu ka satniñu ñayii ma.
\m
\v 55 Te ñaꞌa ni ka ndikin ya onde ñuu Galilea ma, ni jan koo tna ña, te ni ka jini ña yavi nuu ni ka chinee de ya ma, te ka ndeꞌya ña sukan ni ka chinee de ñundeꞌyu ya ma.
\m
\v 56 Nuu ni ka ndenda koo ña veꞌe ña ma, ni ka satuꞌva ña ndute jáxiko asi, ja jin koo ña jin chiꞌi ña ñundeꞌyu ya ma. Te ni ka ndatatu ña kivi ni tatnuni Suꞌsi ma ja ma jin satniñu ñayii ma.
\c 24
\s1 Nuu ni ndateku Jesús ma
\rem La resurrección de Jesús
\r (Mt 28:1‑10; Mr 16:1‑8; Jn 20:1‑10)
\p
\v 1 Sani te kivi xinañuꞌu kivi kéjaꞌa smana ma, suni maa ñaꞌa ni ka yo ndikin ya ma, neꞌe xeen ni jan koo ña yavi nuu yinee Jesús ma, te ka yindaꞌa ña ndute jáxiko asi ja ni ka satuꞌva ña ma.
\m
\v 2 Nuu ni ka kenda koo ña ma, te ni ka jini ña ja masu iyo‑ka yuu ndesi yeꞌe yavi ma nuu iyo i ma.
\m
\v 3 Te ni ka kivi koo ña yavi ma, kovaa ñatuu ni ka ndaniꞌi ña ñundeꞌyu Jesús Iya Tátnuni ma.
\m
\v 4 Te ni ka yuꞌu xeen ña, te ñatuu ka niꞌi ini ña nawa jin saꞌa ña. Sani te ni ka jini ña kuenda tnuꞌu ja uu tee ka nukuiñi te ka neꞌnu de saꞌma kuijin kuijin te jándute xeen.
\m
\v 5 Te ka yuꞌu xeen ña, te ni ka jakindeyi ña onde nuu ñuꞌú ma, kovaa tee yukan, ka jiñaꞌa de:
\p ―‍¿Navaꞌa ka ndanduku ni iya téku ma neꞌun ñayii ni ka jiꞌi ma?
\m
\v 6 Ñatuu na iya iyo yaꞌa chi ja ni ndateku ya. Jin ndakaꞌán ni ja saꞌa ni kaꞌan ya nuu iyo‑ka ya jiꞌin ni ñuu Galilea ma:
\m
\v 7 “Saña ja kúu sa iya vee ñayivi ñuu ñayivi a, jin ndaxsiaꞌa ñaꞌa i nuu ndaꞌa tee ka ndiso kuechi ma, te jin skuita kaa ñaꞌa de nuu krusi ma, te nuu uni kivi ma, te ndateku sa.” Saꞌa ni kaꞌan ya ma ―‍ka kuu de ka jiñaꞌa de ña.
\p
\v 8 Sani te ni ka ndakaꞌán ña sukan ni kaꞌan ya ma.
\m
\v 9 Ja ni ka ndakokuiñi ña ma, ni ka ndakani ndiꞌi ña nuu ndi‑uxi in tee ni ka yo ndikin ya ma, jiꞌin nuu ndaka‑ka ñayii ma.
\m
\v 10 Ñaꞌa ni jan koo ni ka ndakani nuu tee ni ka yo ndikin ya ma ka kuu María Magdalena ma, jiꞌin Juana ma, jiꞌin María siꞌi Santiago ma, jiꞌin jaku‑ka ñaꞌa ma.
\m
\v 11 Kovaa tee ni ka yo ndikin ya ma, ka jani ini de ja ka kuꞌu ña, te ñatuu ni ka kandija de ja ka kaꞌan ña ma.
\p
\v 12 Kovaa Pedro ma, jinu de kuaꞌan de yavi nuu ni yinee ya ma, te ni jito niꞌni de, te ni jini de yika‑nka‑ni ja saꞌma ni ñutuu ya ma. Sani te kuan noꞌo de veꞌe de ma, te kuaꞌan‑nka ini de ja ni jini de sukan ni kuu ma.
\s1 Ni kenda Jesús ma nuu uu ñayii ichi kuan koo i ñuu Emaús ma
\rem En el camino a Emaús
\r (Mr 16:12‑13)
\p
\v 13 Maa kivi yukan uu ñayii ni ka yo ndikin ya ma, kuan nu koo i in ñuu nani Emaús visi uxi in mil metro jika ja onde ñuu Jerusalén ma. \fig |GR-tlc113n.tif|span||| |24:13\fig*
\m
\v 14 Kuan koo i ka ndatnuꞌu i ndaka sukan ni kuu ma.
\m
\v 15 Nani ka ndatnuꞌu ka ndatnuꞌu i kuan koo i ma, Jesús ma, ni jan tuꞌva ya i, te kuaꞌan ya jiꞌin i.
\m
\v 16 Kovaa visi ka ndeꞌya i ya ma, iyo in ja jasi nuu i ma, te ñatuu ka ndakuni i ya.
\m
\v 17 Jesús ma, ni jikan‑tnuꞌu ya:
\p ―‍¿Nawa ka ndatnuꞌu ni ichi ve koo ni a? ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p Te ni ka kuxii ini i.
\m
\v 18 Te tee nani Cleofas ma, ni ndakoneꞌe de:
\p ―‍¿Maa in‑ni ndijin kúu ñayii ni yaꞌa ñuu Jerusalén ya ja ñatuu jini ni ja ni kuu neꞌun kivi yaꞌa? ―‍kúu de jiñaꞌa de.
\p
\v 19 Te ni jikan‑tnuꞌu ya:
\p ―‍¿Nawa ni kuu? ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p Te ka jiñaꞌa i:
\p ―‍Ja ni ndoꞌo Jesús tee ñuu Nazaret ma, vaa in tee ndákaxtnuꞌu tnuꞌu ni waꞌa Suꞌsi ma kúu de, te ja ni yo saꞌa de ma jiꞌin tnuꞌu káꞌan de ma ja vaꞌa kúu nuu Suꞌsi ma jiꞌin nuu ndaka ñayii ma.
\m
\v 20 Te tee ka tatnuni nuu sutu ma, jiꞌin tee ka netniñu ñuu o ma, ni ka ndakuaꞌa de tee ma nuu Pilato ma, sukan‑vaꞌa tatnuni de ja jin kaꞌni i de. Te ni ka skuita kaa i de nuu krusi ma.
\m
\v 21 Saña chi ni ka jani ini sa ja suu de ko kuu tee saꞌa ja kaku ñuu Israel ya, te ka ndetu sa, te vitna kúu kii ku‑uni ja ni kuu ndaka saꞌa.
\m
\v 22 Kovaa jaku ñaꞌa ka ndikin tnaꞌa jiꞌin sa ma, ni ka xsiuꞌu ñaꞌa ña, vaa neꞌe xeen ni jan koo ña yavi nuu ni ka chuꞌu i de ma,
\m
\v 23 kovaa ñatuu ni ka ndaniꞌi ña ñundeꞌyu de ma. Te ni ka ndakokuiñi ña veꞌe ma, te ka ndakani ña ja ni ka jini ña uu ángel, te ka jiñaꞌa i ja téku de, ka kaꞌan ña.
\m
\v 24 Ni jan koo jaku tnaꞌa sa ma sukan ni ka yo ndikin sa de ma, te ni ka ndaniꞌi de sukan ni ka jiñaꞌa ña ma, kovaa ñatuu ni ka ndaniꞌi de Jesús ma ―‍ka kuu i ka jiñaꞌa i.
\p
\v 25 Sani te Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍¡Ndijin ja ñatuu ka jakuꞌni ini ni te kuee ka kandija ni ndaka ja ni ka kaꞌan tee ni ka yo ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni yo waꞌa Suꞌsi ma!
\m
\v 26 ¿Xi masu onde saꞌa ndoꞌo neni Cristo ma xiꞌna‑ka, te sana ndaniꞌi ya jayiñuꞌu ya ma? ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 27 Te ni kejaꞌa ya onde tnuꞌu ni tee Moisés ma jiꞌin tnuꞌu ni ka tee ndaka tee ni ka yo ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni yo waꞌa Suꞌsi ma, ndákaꞌan ya ndaka sukan káꞌan ja kuu maa ya ma.
\p
\v 28 Nuu ni ka kenda koo i yuꞌu ñuu i ma, Jesús ma, ni saꞌa ya tnuꞌu ja jika‑ka nuu kiꞌin ya.
\m
\v 29 Kovaa ka xtetuu i ya ja kendoo ya, te ka jiñaꞌa i:
\p ―‍Kendoo ni, vaa jâ ni kukuee, sani te kunee ―‍ka kuu i ka jiñaꞌa i.
\p Jesús ma, ni kivi ya, sukan‑vaꞌa kendoo ya jiꞌin i.
\p
\v 30 Nuu ka nukoo i jiꞌin ya nuu mesa ma, ni keꞌen ya xtatila ma, te ni jikan‑taꞌvi ya nuu Suꞌsi ma, te ni taꞌvi ya, te ni waꞌa ya i.
\p
\v 31 Sani te ni ka ndanune nuu i ma, te ni ka ndakuni i ya, kovaa sani te ñatuu ni ka jini‑ka i ya.
\m
\v 32 Te ka jikan‑tnuꞌu tnaꞌa i:
\p ―‍¿Masu ja ndaa kúu ja ñatuu ka niꞌi ini o naxe jin kani ini o ma, nani yikuu ya káꞌan ya ichi nuu ve koo o ma te káxtnuꞌu ya sukan káꞌan tnuꞌu ndee tutu Suꞌsi ma? ―‍ka kuu i ka kaꞌan i.
\p
\v 33 Te maa ora yukan‑ni sani te ni ka ndakokuiñi i ñuu Jerusalén ma, te ni ka ndaniꞌi i ndi‑uxi in tee ni ka yo ndikin ya ma, ka iyo tutu de jiꞌin ndaka‑ka ñayii ka iyo jiꞌin de ma.
\m
\v 34 Te ka kaꞌan de:
\p ―‍Ja ndaa kúu ja ni ndateku Iya Tátnuni ma, te ni jini ñaꞌa Simón a ―‍ka kuu de ka kaꞌan de.
\p
\v 35 Sani te ni ka ndakani nduu i sukan ni ka ndoꞌo i ichi kuan nu koo i ñuu Emaús ma te onde nuu ni taꞌvi ya xtatila ma saa ni ka ndakuni i ya ma.
\s1 Jesús ma, ni kenda ya nuu tee ni ka yo ndikin ya ma
\rem Jesús se aparece a los discípulos
\r (Mt 28:16‑20; Mr 16:14‑18; Jn 20:19‑23)
\p
\v 36 Nani ka yikuu‑ka de ka ndatnuꞌu de sukan ni kuu ma, te ni kenda‑ni Jesús ma, ni jakun‑nee ya meꞌñu ndaka de ma, te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Jin koo sii ini ndaka ni, te má jin ko ndi ini‑ka ni ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 37 Sani te ni ka yuꞌu xeen de, te ka jani ini de: “Kuiti ja suu ya, ¿xi anua ya kúu ja ka ndeꞌya o ya?”
\m
\v 38 Kovaa Jesús ma, jiñaꞌa ya:
\p ―‍¿Navaꞌa ka yuꞌu ni? ¿Navaꞌa ka jani uu ka jani uni ini ni?
\m
\v 39 Jin kondeꞌya ni ndaꞌa sa a jiꞌin jaꞌa sa a. Te jin keꞌe ñaꞌa ni, te jin kuni ni ja maa sa kúu. Vaa nute anua sa ma kúu chi masu na yikikuñu sa ya koo, sukan ka ndeꞌya ñaꞌa ni a ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 40 Sukan jiñaꞌa ya ma, te ni kaxtnuꞌu ya ndaꞌa ya ma jiꞌin jaꞌa ya ma.
\m
\v 41 Kovaa maa de ma, ja ka iyo sii ini xeen de te ni ka saꞌvi‑nka ini de, te kuenda ñatuu ka kandija de ja suu ya kúu. Te chukan kúu ja jiñaꞌa ya:
\p ―‍¿Ka nevaꞌa ni jaku ja jin kaa o? ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 42 Sani te ni ka waꞌa de in taꞌvi tiaka ni tavi jiꞌin vala ñaꞌma nduxi ñuñu.
\m
\v 43 Te ni tnii ya, te ni jaa ya nuu ndaka de ma.
\m
\v 44 Sani te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Chaꞌa ka kuu tnuꞌu ni kaxtnuꞌu sa nuu ni ma, nuu ni ka yo iyo o ma, ja jiniñuꞌu ja ko kuu ndaka sukan káꞌan tnuꞌu ni tatnuni Suꞌsi ma ja ni kaxtnuꞌu Moisés ma ja kuu sa ma, jiꞌin sukan ndee nuu tutu tee ni ka yo ndakaxtnuꞌu tnuꞌu ni yo waꞌa Suꞌsi ma, jiꞌin sukan ndee nuu tutu salmo ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\p
\v 45 Sani te ni saꞌa ya ja ni ka jakuꞌni ini de sukan ndee tnuꞌu Suꞌsi ma.
\m
\v 46 Te jiñaꞌa ya:
\p ―‍Sukan ndee nuu tutu Suꞌsi ma ja Cristo a, jiniñuꞌu ja kûu ya, te nuu uni kivi ma te ndateku ya,
\m
\v 47 te ja maa sa, te jin kaxtnuꞌu ni nuu ndaka ñayii ñuu ñayivi a, te jin kuñaꞌa ni ja nuna jin ndakani jin ndakaꞌvi ini i te jin xndoo i ja uꞌvi ni ka yo saꞌa i ma, te jin ndakokuiñi i, te jin ndandikin i Suꞌsi ma, te jin naa kuechi i ma. Te jin kejaꞌa ni onde ñuu Jerusalén ya.
\m
\v 48 Te ndijin jin ko kuu ñayii jin ndakani sukan ni ka jini ni ja ni yo kuu ma.
\m
\v 49 Te maa sa tetniñu Xtumani Ndios ma siki ndaka ni sukan ni skuiso Yuva sa Suꞌsi ma, kovaa jin kendoo ndaka ni ini ñuu Jerusalén ya onde nú ni ka niꞌi ni tnuꞌu ndee tnuꞌu ndatnu kuun onde sukun ma ―‍kúu ya jiñaꞌa ya.
\s1 Sukan ni ndaa Jesús ma kuan noꞌo ya andivi ma
\rem Jesús sube al cielo
\r (Mr 16:19‑20)
\p
\v 50 Te ni keneꞌe ya de onde ñuu Betania ma, te ni ndoneꞌe ya ndaꞌa ya ma, te ni jikan‑taꞌvi ya ja jin niꞌi de ja vii ja vaꞌa.
\m
\v 51 Sani te ni jinu ja ni kaꞌan ya ma, te ni ndaa ya kuan noꞌo ya onde sukun ma.
\m
\v 52 Te ni jinu ja ni ka ndachiñuꞌu de ya ma, te ni ka ndakokuiñi sii ini xeen de ñuu Jerusalén ma.
\m
\v 53 Te ndi‑kivi ndi‑ñuu ni ka yo yinee de veñuꞌu kaꞌnu ma, ni ka yo jita de ka ndachiñuꞌu de Suꞌsi ma. Te sukan kó kuu.
