\id TIT
\h TIITO
\toc1 TIITO
\mt Tiito
\c 1
\s Juꞌu Paplo, Tiitoꞌ teamtau jiꞌojte
\p
\v 1 Inepo Paploꞌ teame, Liojta betchiꞌbo jiapsaka intok
aꞌ nesaurita joame intok inepo, Jesukrijtota betana yeu
puꞌaritaka yeteu bittuari, junuen inepo, jumeꞌ Liojta
yeu puꞌarim, bempoꞌim, Liojta betana weyeka aꞌ nok lutuꞌuriata
intok bempoꞌim Liojta sualeka aꞌ yoꞌoreeꞌu betana, junaet
am majta betchiꞌbo aꞌ tekil maki. Iniꞌi lutuꞌuria, inim,
Liojta betchiꞌbo tuꞌisi yee jiapsituame betana.
\v 2 Junuen inimeꞌe, jukaꞌ jiba yuu jiapsiwamta, Lios,
jakwoo juniꞌi aa nokiꞌichiata ka nokame, aapoꞌik inim
aniata kee naateo naatekai itou bicha aꞌ naꞌikiakaꞌuta.
\v 3 Intok iꞌani, taewai au yeu aꞌ puꞌarit, inim aapo,
jiba aapoꞌik betana nok lutuꞌuriata, aapo itom jinneꞌume
juꞌu Lios, aapo nee aet saweka, in aꞌ tekil makakaꞌue
in yee majtaꞌue, yee aꞌ juꞌuneiyaatualaa.
\v 4 Inikaꞌa jiꞌosia jiꞌojteita nee eu bittua, Tiito,
empo Jesukrijtota itom aꞌ sualeꞌ betchiꞌbo, tua lutuꞌuriapo
in yoemia. Inepo, itom yoꞌowa Liojta betana intok Jesukrijto,
itom jinneꞌukamta betana, jukaꞌ tuꞌika em bitneeꞌuta
intok yanti, ka jain eaka em jiapsineeꞌuta ee betana
aꞌ waatakai.
\s Juꞌu tekil Tiitota jum bwiaara Kreetaꞌ teaꞌpo yaakaꞌu
\p
\v 5 Junako, inepo jum senu bwiaara bawepo yeu kateka,
Kreetaꞌ teaꞌpo nee enchi toꞌo sikaa, junamaꞌa, inepo jukaꞌ
em joaꞌuta, ama beꞌeemta em aꞌ chupsuneꞌ betchiꞌbo, intok
junaman, ili joꞌaram beꞌeka tana, tua in enchi aet tejwaakaꞌpo
aman, jumeꞌ Krijtota sualemmeu yoꞌo yaꞌarim tuneeme, em
yeu am puꞌaka, am yoꞌo yaakaꞌ betchiꞌbo nee junamaꞌa
enchi tawaak.
\v 6 Juꞌu Krijtota sualemmeu yoꞌo kechaꞌanaame, iniꞌi,
siꞌimeku au suuaka jiapsine. Junuen, kaitaꞌpo, ka tuꞌik
betana aet noknaꞌ betchiꞌbo. Iniꞌi, wepulaik jiba jubine.
Intok inimeꞌe yoemiam, Krijtota am nakeka aꞌ sual taꞌaane.
Intok inim tuꞌisi jiapsaka intok bem yoꞌowam nok jikkajaka,
am yoꞌoreka bem jiapsaꞌu, amet juꞌuneiyaanaa.
\v 7 Bweꞌituk, juꞌu, jumeꞌ Krijtota sualemmeu yoꞌo yaꞌari,
iniꞌi, Liojta betchiꞌbo aꞌ jooꞌeaꞌuta aꞌ tekil maktakai,
junuen, ka tuꞌik betana ka aet noknaꞌ betchiꞌbo, utteꞌa,
siꞌimeku aapoꞌik au suaka aꞌ jiapsineeꞌuta. Kaitaꞌpo
aapo aꞌ eaꞌpo jiba weene. Intok kia seej chukti aꞌ omtineeꞌu
betana au yuꞌiine. Iniꞌi ka naamumukne. Intok kia ka
yee bepbaane. Intok kia tomita, ka aꞌ kobaꞌita ka aꞌ
ukkuline.
\v 8 Ala iniꞌi, jumeꞌ mekka betana au yaajame, aꞌ joꞌapo
tuꞌisi am mabbetneeꞌuta aꞌ taꞌaane. Tuꞌik boꞌo jooriaka
jiapsine. Siꞌime suawaka, suasi jiapsiwamta taꞌaane.
Tuꞌika, lutuꞌuriaka weyemta boꞌo jooriane. Wepulsi Liojta
betchiꞌbo jiba jiapsine. Intok juꞌu ka tuꞌik betana
a au aꞌ yuꞌineeꞌuta taꞌaane.
\v 9 Iniꞌi, Krijtota betana nok lutuꞌuriata, tua ammaali
weyeka, aapoꞌik aꞌ majtawakaꞌa benasi aꞌ taꞌaaka, iniat
wikiaka ket watem inikaꞌa tuꞌik betana yee majtawamtae,
ka taꞌabwisi eaka, ka bem koꞌom eeneꞌ betchiꞌbo am aniane.
Intok iniae, jumeꞌ aꞌ bejeꞌeka nokame, inia betana taꞌabwisi
eaka, jukaꞌ lutuꞌuriata bem aꞌ jajamneꞌ betchiꞌbo.
\p
\v 10 Bweꞌituk jumeꞌe, jukaꞌ Liojta betana nok lutuꞌuriata,
ka aꞌ jikkajika jiapsibaeme, juebena. Intok jumeꞌ juriom
nasuk cheꞌa juniꞌi anekai, inimeꞌe, kaita suawakamta yee
majtame intok jukaꞌ yoemrata bai tattaꞌaa.
\v 11 Inimeꞌesan junen, itepo, bem yee majtaꞌu betana,
tee am nok kobaꞌane. Bweꞌituk inimeꞌe junen, inim jaibu
watem joꞌaakame, lutuꞌuriata betana taꞌabwisi am eetuaka
am koptatualaa, jachin juniꞌi tomi yoꞌobaekai jukaꞌ ka
bem yee majtaꞌeaꞌuta yee majtakai.
\p
\v 12 Seenu, jiba inime mak junama bawepo bwiia yeu kateka
Kreetaꞌ teaꞌpo joometaka, chukula yeu weenemta watekut
juꞌuneaka nokame, aapo, jiba jumeꞌ ale benasi yoememmet
nokaka, iniꞌi: “Jumeꞌ inim bwiaara Kreetaꞌ teaꞌpo joomem,
jiba junen aa nonokiꞌichi. Ka tuꞌik yeteu joowamta tuꞌure.
Ka weelaꞌpo jijiꞌibwa. Intok ka tekipanoaka jiapsibaeme”,
ti jiiak.
\v 13 Intok iniꞌi, lutuꞌuriata nookak. Inia betchiꞌbo
empo, junamaꞌa jumeꞌ Krijtota sualemmeu, kutti ameu noknee
junuen inimeꞌe, ka kia jak waꞌam, taa yumaꞌisi Krijtota
sual taꞌaaka bem jiapsineꞌ betchiꞌbo.
\v 14 Intok inimeꞌe, jukaꞌ jurio yoemrata betana weyeka,
ka lutuꞌuriataka, kia beja etejoitaka teuwaarita, intok
kia, wameꞌe, Liojta betana lutuꞌuriata omola tawaaka, taꞌabwik
bem nesaurim, ka bem am jikkajibaaneꞌ betchiꞌbo, inia
betana kutti ameu noknee.
\p
\v 15 Jumeꞌ wepulsi tuꞌika jiba amet ayukai, inimeꞌ betchiꞌbo,
siꞌime tuꞌisi weyeka aayuk. Taa wameꞌe, ka Krijtota sual
taꞌaaka intok kia tuꞌika kaita amet ayukame betchiꞌbo,
wepulsi tuꞌi machika ame betchiꞌbo kaita. Bweꞌituk bem
eerim intok bempoꞌim a emo ae juꞌuneiyaaꞌu suawa, jaiti
machika, tuꞌik kaita a am bittua.
\v 16 Inimeꞌe, Liojta emo taꞌaꞌati jiakai, taa bempo, juꞌu
bem jiapsaꞌue, a juꞌuneiyaatu, inia betana ka aꞌ lutuꞌuriatukaꞌu.
Inimeꞌe kujtiachisi mamachi. Intok jita yaꞌuraata juniꞌi
ka jikkaja. Tuꞌik, jita juniꞌi ka aꞌ joo taꞌaa.
\c 2
\s Juꞌu tuꞌik betana yee ae majtawaꞌu
\p
\v 1 Taa empo, juꞌu em nokneeꞌu, iniꞌi, jiba weeꞌpo, juꞌu
siꞌime tuꞌik betana yee majtawamta mak weyeme tune.
\v 2 Jumeꞌ yoꞌotuim naa buustia bem unnaa nonokneeꞌut
emo am suaneeꞌu betana, ameu noknee. Intok emo yoꞌori
teboka, suawaka, suasi jiapsiwamta taꞌaane. Intok jiba
junaen, Krijtota bem sualeꞌuta, Liojta lutuꞌuriata witti
aꞌ weyeꞌpo aman, tuꞌisi aꞌ sualne. Bem yee nak taꞌaaneeꞌut
intok siꞌimeku a bem boꞌo bitneeꞌut, inia betana ameu
nokne.
\v 3 Ketchia jiba inieni, jumeꞌ jaamut yoꞌotuim, siꞌimem
bichapo sua maisi intok Liojta yoꞌoreka jiapsine. Inimeꞌe
kaabetat nokaka rejtine. Intok kia ka nanaakone. Bempo,
bem tuꞌisi jiapsaꞌue, tuꞌik amet taꞌaa tebokai.
\v 4 Junuen jumeꞌ bebemem, bem kukunam intok bem yoemiam,
bem am nak taꞌaaneeꞌut,
\v 5 intok inimeꞌe, suawaka, suasi jiapsiwamta taꞌaane,
intok wepulsi tuꞌisi bem jiapsiꞌeaꞌa benasi jiapsine.
Inimeꞌe, bem joꞌarata makripo, tuꞌulisi tekil ka oubane.
Siꞌimeku tuꞌu jijiapsine. Bem kukunam mak tuttuꞌika
am nok jikkajine, inia betana am majta betchiꞌbo. Junuen
inim, kaabeta, Liojta nok lutuꞌuriat ka tuꞌisi nokneꞌ
betchiꞌbo.
\v 6 Jumeꞌ juꞌubwa yoꞌotume juniꞌi ketchia, jiba junaen,
empo, inim siꞌimekut suasi am jiapsineꞌ betchiꞌbo ameu
noknee.
\v 7 Intok inia betana, jiba empo, tuꞌisi em jiapsaꞌu
betana, siꞌimekut tuꞌik eu am taꞌaatuane. Inimeꞌe, empo
iniat am majtakai, wepulsi aꞌ eiyaaka em aet jiapseka,
aꞌ boꞌo jooriaꞌuta jiba, kaita mabet boꞌo bichakai em
joaꞌue et aꞌ bit teboka am majtane.
\v 8 Inikaꞌa intok empo nokakai, wepulsi lutuꞌuriaka,
suawaka, witti aꞌ noknee. Junuen, iniat kaabe ka tuꞌisi
aꞌ weyeꞌeti jiaka, a enchi aet yoopna machikai. Junuen
inim, juꞌu itom bejeꞌeka aneme, inia betana tiune. Iniꞌi
junuen kaitat, ka tuꞌisi emot a nok machikai.
\p
\v 9 Jumeꞌ tetekoka, bem tekom betchiꞌbo jiapsame, empo,
jumeꞌ tekom, siꞌimeku am nok jikkajineꞌ betchiꞌbo, inimeꞌe
bem joaꞌue am alleetuakai intok kaitat bem am bejeꞌeka
am nonokneꞌ betchiꞌbo, ameu noknee.
\v 10 Intok inimeꞌe, ka bem jita eꞌetbwaneꞌ betchiꞌbo,
ala inimeꞌe wepulsi siꞌimekut bem emo yoꞌori teboꞌuta
amet bit tebone. Junuen inim siꞌimem, bem tuꞌisi emo
weiyaaka bem jiapsaꞌut, jukaꞌ Lios itom jinneꞌukamta
betana lutuꞌuriata yee majtawaka weyemta, aꞌ eiyaawaka
aꞌ tuꞌireakaꞌpo amet aꞌ bitnaꞌ betchiꞌbo.
\p
\v 11 Bweꞌituk juꞌu Lios, inim yee jinneꞌu betchiꞌbo,
aꞌ joaꞌue itou waatek, tua yee nak jiokolekai. Iniꞌi
san inim siꞌimem jinneꞌuneeka weye.
\v 12 Inien juꞌu, jukaꞌ Liojta tua yee aꞌ nak jiokoleꞌue,
itepo a aet juꞌunea, jukaꞌ inim ka tuꞌika joowamta intok
ujyoisi weyeka, yeeꞌalleetuaka ka tuꞌik itom joopeaꞌuta,
itom aꞌ kopta iꞌaka intok inim, suawaka, suasi itom jiapsineeꞌuta
intok tuꞌik, lutuꞌuriakamta joaka, intok jiba Liojta yoꞌoreka
itom aꞌ alleetuaneeꞌuta itom aꞌ majta.
\v 13 Intok ketchia inikaꞌa, jukaꞌ chukula, tua ujyoisi
weyeka, chupneeka, aapoꞌik itom aꞌ bitneꞌe ti jiakaꞌuta,
iniꞌi, jukaꞌ itom jinneꞌukame, Jesukrijto, aapo itom eiyaaꞌu,
Liojta tua yoꞌorisi aꞌabo aꞌ nottineeꞌuta aꞌ bit boꞌo
bichaka itom jiapsineeꞌu betana itom aꞌ majtakai.
\v 14 Aapo jiba itom jinneꞌu betchiꞌbo, aꞌ meꞌetuneꞌ
betchiꞌbo au suꞌu tojak. Junuen, inim siꞌime ka tuꞌik
betana itom jinneꞌuka, intok wepulsi siꞌimeku aapoꞌik
betchiꞌbo a itom jiapsaꞌpo tajtia, junuen aapoꞌik yoemiam
taka, tua junen jiaka, siꞌime tuꞌik itom aꞌ joaka jiapsipeeneꞌ
betchiꞌbo.
\p
\v 15 Jiba inia betana san, empo, utteꞌa am majtaneeꞌuta.
Inimeꞌe, ka koꞌom eaka intok ka taꞌabwisi bem eeneꞌ betchiꞌbo,
empo, Krijtota betana siꞌimeku lutuꞌuriaka, kuttipo ameu
noknee. Empo, kaabeta inia betana jachin juniꞌi, kia jak
waꞌam emak aꞌ weetuane.
\c 3
\s Juꞌu, jumeꞌ Krijtota sualeme jooꞌeaꞌu
\p
\v 1 Inimeꞌe empo, inim yoemratau yoꞌo yaꞌarita intok
siꞌime wate yaꞌuraata, ka am bejeꞌeka, bem eaꞌpo aman
bem katneeꞌut, intok bem joo iꞌaꞌut bem am nok jikkajineeꞌu
betana ameu noknee. Intok ket inimeꞌe, siꞌime tuꞌisi
weyemta bem aꞌ jooneeꞌuta, wepulsi bem aet jiapsineꞌ
betchiꞌbo ameu noknee.
\v 2 Kaabetat ka tuꞌisi bem nokneeꞌut intok ka bem nanassuaneeꞌut,
ala yee jiokol taꞌaaneeꞌut, inim siꞌimemmak, bem tuttuꞌika
jiapsaꞌut, emo juꞌuneiyaa tebokai.
\p
\v 3 Bweꞌituk itepotee juniꞌi ketchia, cheꞌa bat naataka,
suawa kaita itot ayuka intok itepo ka Liojta nok jikkaji
taꞌaan. Ammaꞌali ito jiapsaꞌati eaka, kaachin auka bai
taꞌaawaka tee jijiꞌoben. Intok ka tuꞌik itom joopeaꞌu
betana intok inim siꞌime ka tuꞌika emo ae alleetuawaka
joowamta betana, itepo ka ito yuꞌeen. Wepulsi ka itom
yee bibitpeaꞌu, kaabetat jita itom tuꞌureeꞌu, siꞌimemmak
tee jujuꞌenaekan, kujti mamachika intok naa buusti itepo
juniꞌi, kujti eiyaawan.
\v 4 Taa junako, juꞌu Lios itom jinneꞌukame, tua yee aꞌ
nak jiokoleeꞌuta intok tua yee aꞌ nak taꞌaaꞌuta inim
yeu aꞌ machiakai,
\v 5 iniae itom jinneꞌuk. Intok ka jita tua tuꞌik itom
yaꞌari betchiꞌbo itom au lutuꞌuriakaꞌa benasia, taa ala,
aapo junuen tua yee aꞌ nak jiokolekaꞌ betchiꞌbo aꞌ yaakaꞌue,
itom ka tuꞌuwa yaꞌarimmet itom jiokoeka intok aapo, aꞌ
tuꞌu jiapsie, iniae bemelasi itom jiapsineeꞌuta itot
aꞌ autuakai.
\v 6 Aapo, juꞌu itom jinneꞌukamta, Jesukrijtota betchiꞌbo,
aapoꞌik betana aꞌ tuꞌu jiapsita, kaita beꞌeeka, yumaꞌisi
itom aꞌ bittualaa.
\v 7 Junuen, tua yee nak jiokolekai, aapo, aꞌ yoemiawam
benasi, tuꞌisi itom mabetaka, intok junuen itepo, jukaꞌ
jiba yuu jiapsiwamta, itom bit boꞌo bichaꞌuta, aamak itom
aꞌ bitneꞌ betchiꞌbo.
\p
\v 8 Siꞌime iniꞌi nooki in eu teuwaari, tua lutuꞌuria.
Intok inepo inia weemta betana, ka aꞌ koptaka, kuttipo
nee enchi ameu aꞌ nok iꞌa, junuen, jumeꞌ Liojta sual taꞌaame,
tuꞌisi weyemtat jiapseka bem aꞌ jooneꞌ betchiꞌbo. Bweꞌituk
iniꞌi inien teuwaawame, tuꞌika aet ayuka intok iniꞌi
siꞌimem betchiꞌbo tuꞌika siꞌimekut yee aniaka weye.
\v 9 Taa empo, jukaꞌ ili juniꞌi ka suawaka teuwaawamta
betana intok kia jukaꞌa, jumeꞌ bat naataka katriam betana
weyeka, ka lutuꞌuriataka kia beja etejoi taka ayukamta,
intok Moiseejtukaꞌuta nesauri jiꞌojteim, inimeꞌe betana
ka nau eewaka, nau nok nassuawamta, kia ili juniꞌi ka
aꞌ jikkajibaane. Bweꞌituk iniꞌi weeme, kaita tuꞌika aet
aayuk intok kaita teuwaa.
\p
\v 10 Intok junamaꞌa Krijtota sualeme nasuk, senuk ka
enchim nau eetuaka, emo naꞌikimtetuabaemta aneo, inikaꞌa
empo, sejtul oo woosa inia betana aꞌ tejwaaka au noknee.
Inikaꞌa intok, ka enchi aꞌ nok jikkajao, ka intok emo
mak aꞌ tuꞌurine.
\v 11 Bweꞌituk junuen iniae empo a aet juꞌuneene, inikaꞌa
inien anemta, wepulsi ka tuꞌik aet ayukaꞌpo. Intok jiba
aapoꞌik inien ka tuꞌik aꞌ yaꞌarikue, iniae ka tuꞌisi
au tawaariakaꞌuta.
\s Jukaꞌ Paplota, Tiitota aꞌ yaꞌaria iꞌaꞌu
\p
\v 12 Empo, jukaꞌ Artemaaj teamta oo jukaꞌ Tiikikoꞌ teamta,
inime betana senuk nee aman eu aꞌ bittuako, junak ka
boꞌo bichaka, empo aman bweꞌu joꞌara Nikopolij teaꞌu
neu yebijne. Bweꞌituk inepo junamaꞌa, baji metpo seberiata
simsuꞌpo tajtia nee ama anbaekaꞌea.
\v 13 Empo, jukaꞌ yaꞌuraata bichapo yee nokriamta, Seenaj
teamta, intok jukaꞌ Apooloj teamta, inimeꞌe a am aniaꞌut,
siꞌimeku inimeꞌe naa buusti bem kateꞌu bicha bem boꞌo
jooneꞌ betchiꞌbo, kaita ameu beꞌeekai, siꞌimeku am aniane.
\v 14 Intok junamaꞌa jumeꞌ Krijtota sualeme ketchia,
jiba inien tuꞌisi weyemta aꞌ joo taꞌaane. Intok junuen
bempoꞌim, jumeꞌ jiokot eame bem am anianeꞌ betchiꞌbo.
Junuen inimeꞌe, tuꞌik joaka intok yee aniaka, inim tuꞌiku
amet eenaa.
\s Jiꞌojtesuka am tebotua intok Liojta betana ameu tuꞌik aꞌawa
\p
\v 15 Jumeꞌ inim nemak aneme, siꞌime eu tebote. Empo,
junama jumeꞌ Krijtopo itomak werim, itom nakeꞌum, nee
am tebotuaria. Juꞌu Lios, aapoꞌik betana tuꞌik enchim
bittuane. Tua junuentune. 
